००९ रावणान्तःपुरवर्णनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

This chapter further describes the inner buildings of Ravana’s house. Hanuma passess through a hall filled with Ravana’s wives.

स्रोतः: valmikiramayan.net

9. हनुमान् जी का रावणके श्रेष्ठ भवन पुष्पक विमान तथा रावणके रहनेकी सुन्दर हवेलीको देखकर उसके भीतर सोयी हुई सहस्रों सुन्दरी स्त्रियोंका अवलोकन करना

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विमलमायतम् ।
ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान् मारुतात्मजः ॥ १ ॥
अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं महत् ।
भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसङ्कुलम् ॥ २ ॥

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् ।
ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान् मारुतात्मजः ॥ अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत् ।
भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसङ्कुलम् ॥

तस्य आलय वरिष्ठस्य मध्ये विपुलम् आयतम् । ददर्श भवन श्रेष्ठम् हनूमान् मारुत आत्मजः ॥ ५-९-१ अर्ध योजन विस्तीर्णम् आयतम् योजनम् हि तत् । भवनम् राक्षस इन्द्रस्य बहु प्रासाद सम्कुलम् ॥ ५-९-२

लंकावर्ती सर्वश्रेष्ठ महान् गृहके मध्यभागमें पवनपुत्र हनुमान् जी ने देखा—एक उत्तम भवन शोभा पा रहा है । वह बहुत ही निर्मल एवं विस्तृत था । उसकी लंबाई एक योजनकी और चौड़ाई आधे योजनकी थी । राक्षसराज रावणका वह विशाल भवन बहुत-सी अट्टालिकाओंसे व्याप्त था ॥ १-२ ॥

पुष्पक विमानदल्लिद्द रावणन आ महाभवनद सुत्तलू अनेक प्राकारगळिद्दवु. आ पुष्पक भवनवु अर्धयोजनदष्टु अगलवागिद्दु, ऒन्दु योजनदष्टु उद्दवागि विस्तारवागित्तु. ॥2॥

पदच्छेदः

1. hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of Vayu; dadarsha = saw; bhavanashreshhTam = a best building; aayatam = which was a tall one; vipulam = and a wide one; madhye = in the middle; tasyaalayavarishhTasya = of that best group of houses.

अनुवादः

Hanuma, the son of Vayu, saw a best tall building and a wide one in the middle of that best group of houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मरुतात्मजनाद हनुमन्तनु श्रेष्ठवाद आ पुष्पक विमानद मध्यभागदल्लि निर्मलवागियू, विस्तारवागियू इद्द सर्वसुख सम्पन्नवाद ऒन्दु राजभवनवन्नु नोडिदनु. ॥1॥

पदच्छेदः

2. tat = that; bhavanam = building; raakshasendrasya = of Ravana; bahupraasaadashamkulam = filled with many edifices; ardhayojanavisthiirNam = (was) half a Yojana long; yojanam aayatam = and one Yojana tall.

अनुवादः

That building of Ravana filled with many edifices was half a Yojana long and one Yojana tall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् ।
सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः ॥ ३ ॥

मार्गमाणस्तु वैदेहिं सीतामायतलोचनाम् ।
सर्वतः परिचक्राम हनुमानरिसूदनः ॥

मार्गमाणः तु वैदेहीम् सीताम् आयत लोचनाम् । सर्वतः परिचक्राम हनूमान् अरि सूदनः ॥ ५-९-३

विशाललोचना विदेहनन्दिनी सीताकी खोज करते हुए शत्रुसूदन हनुमान् जी उस भवनमें सब ओर चक्कर लगाते फिरे ॥ ३ ॥

शत्रुसंहारकनू, समर्थनू आद हनुमन्तनु विशालनेत्रॆयाद विदेहनन्दिनि सीतादेवियन्नु हुडुकुत्ता आ भवनगळॆल्लवन्नु जालाडिदनु. ॥3 ॥

पदच्छेदः

3. hanumaan = Hanuma; arisuudanaH = the destructor of enemies; parichakraama = moved around; sarvataH = in all directions; maargamaaNaH tu = searching; siitaam = Seetha; aayatalochanaam = the wide eyed; viadehiim = the daughter of King of Videha.

अनुवादः

Hanuma, the destructor of enemies, moved around in all directions searching for Seetha the wide eyed daughter of King of Videha

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ४ ॥

बल-वैभवसे सम्पन्न हनुमान् राक्षसोंके उस उत्तम आवासका अवलोकन करते हुए एक ऐसे सुन्दर गृहमें जा पहुँचे, जो राक्षसराज रावणका निजी निवासस्थान था ॥ ४ ॥

सर्वशुभलक्षणगळिन्द कूडिद हनुमन्तनु राक्षसर श्रेष्ठवाद सौधगळॆल्लवन्नु नोडिकॊण्डु राक्षसेन्द्रनाद रावणन प्रासादक्कू तलुपिदनु.॥4॥

चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च ।
परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः ॥ ५ ॥

चार दाँत तथा तीन दाँतोंवाले हाथी इस विस्तृत भवनको चारों ओरसे घेरकर खड़े थे और हाथोंमें हथियार लिये बहुत-से राक्षस उसकी रक्षा करते थे ॥ ५ ॥

आ विशालवाद अरमनॆयु ऎरडु, मूरु, नाल्कु दन्तगळुळ्ळ मत्तगजगळिन्द परिवृतवागित्तु. आयुधगळन्नु ऎत्ति हिडिदुकॊण्डु सर्व सन्नद्धराद राक्षसरु अदन्नु ऎल्ल कालदल्लियू रक्षिसुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

4;5. atha = thereafter; hanumaan = Hanuma; lakshmiivaan = the glorious one; aasasaada = neared; uttamam raakshasaavaasam = the best residence of Rakshas; raakshasendraniveshanam = (and) the house of Ravana; parikshiptam = containing; chaturvishhaaNaiH = ( elephants) with four tusks; tathaivacha = and also; trivishhaaNaiH = those with three tusks; dviradaiH = two tusks; asambaadham = not crowded; rakshyamaaNam = protected; udaayudhaiH = by those bearing raised weapons; avalokayan = observing (it).

अनुवादः

Thereafter, Hanuma the glorious one neared and observed the best residence of Rakshasas and the house of Ravana, containing elephants with four tusks and also those with three tusks, those with two tusks and still not crowded. It was protected by soldiers bearing raised weapons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम् ।
आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम् ॥ ६ ॥

रावणका वह महल उसकी राक्षसजातीय पत्नियों तथा पराक्रमपूर्वक हरकर लायी हुई राजकन्याओंसे भरा हुआ था ॥ ६ ॥

आ महाप्रासाददल्लि रावणन राक्षसस्त्रीयरु हागू पराक्रमदिन्द सॆळॆदुतन्द राजकन्यॆयरू आवृतवागिद्दरु.॥6॥

तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिङ्गिलझषाकुलम् ।
वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम् ॥ ७ ॥

इस प्रकार नर-नारियोंसे भरा हुआ वह कोलाहलपूर्ण भवन नाक और मगरोंसे व्याप्त, तिमिंगलों और मत्स्योंसे पूर्ण, वायुवेगसे विक्षुब्ध तथा सर्पोंसे आवृत महासागरके समान प्रतीत होता था ॥ ७ ॥

राक्षस राजनाद रावणन आ अरमनॆयु मॊसळॆगळिन्दलू, मीनुगळिन्दलू, तिमिङ्गिलगळिन्दलू, महामत्स्यगळिन्दलू कूडिरुव वायुवेगदिन्द अल्लोल-कल्लोलवागि आगसक्कॆ मुट्टुव तरङ्गगळिन्द कूडिद सर्पभरितवाद सागरदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

6;7. tat niveshanam = that building; aavR^itam = surrounded; raavaNasyapatniibhiH = by the wives of Ravana; raakshasiibhiH = by demonesses; raajakanyaabhiH = princesses; aahR^itaabhiH = brought; vikramya = by strength; saagaram iva = (was) like an ocean; nakramakaraakiirNam = by crocodiles; big fishes; timiN^gilajhashhaakulam = filled with sharks and other fishes; vaayuveghasamaadhuutam = moved by the speed of wind; pannagaiH = and together with serpants.

अनुवादः

That building surrounded by the wives of Ravana, by demonesses, and princesses brought by strength, was like an ocean filled with crocodiles, big fishes, sharks and other fishes, moved by the speed of wind, and together with serpants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

या हि वैश्रवणे लक्ष्मीर्या चन्द्रे हरिवाहने ।
सा रावणगृहे रम्या नित्यमेवानपायिनी ॥ ८ ॥

या हि वैश्रवणे लक्ष्मीर्याचेन्द्रे हरिवाहने ।
सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी ॥

या हि वैश्वरणे लक्ष्मीर् या च इन्द्रे हरि वाहने । सा रावण ग्ऱ्हे सर्वा नित्यम् एव अनपायिनी ॥ ५-९-८

जो लक्ष्मी कुबेर, चन्द्रमा और इन्द्रके यहाँ निवास करती हैं, वे ही और भी सुरम्य रूपसे रावणके घरमें नित्य ही निश्चल होकर रहती थीं ॥ ८ ॥

कुबेरन अरमनॆयल्लिरुव लक्ष्मियु (ऐश्वर्यवु), हरिवाहन(ऐरावत)नाद इन्द्रन अरमनॆयल्लिरुव सुरम्यवाद लक्ष्मिये रावणन अरमनॆयल्लू शाश्वतवागि वासवागिद्दळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. yaa lakshmiiH = whatever wealth; vaishravaNe = is at Kubera; yaa lakshmii = whatever riches; indre cha = at Indra; harivaahane = with green horses; saa sarvaa = all that affluence; raavaNagR^ihe = was at Ravana’s house; nityameva = always; aanapaayinii = without reduction.

अनुवादः

Whatever wealth is at Kubera, whatever riches at Indra with green horses, all that affluence was at Ravana’s house. That wealth was always without reduction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षोगृहेष्विह ॥ ९ ॥

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । ताद्ऱ्शी तद् विशिष्टा वा ऱ्द्धी रक्षो ग्ऱ्हेष्व् इह ॥ ५-९-९

जो समृद्धि महाराज कुबेर, यम और वरुणके यहाँ दृष्टिगोचर होती है, वही अथवा उससे भी बढ़कर राक्षसोंके घरोंमे देखी जाती थी ॥ ९ ॥

धनपतियाद कुबेरन बळि इरुव, यम, वरुणर बळि इद्द सम्पत्समृद्धिये अदक्किन्तलू मिगिलाद सम्पत्समृद्धियु लङ्कॆयल्लिद्द रावणन बळि हागू अवन सहोदर, पुत्र, मन्त्रिगळे मुन्ताद ऎल्ल राक्षसर मनॆगळल्लियू इद्दितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yaa = whatever fortune; kuberasya = of Kubera; raajJNaH = the King of Yakshaas; yamasya = of Yama; varuNasya cha = and of Varuna; taadrushii = the same fortune; vaa tadvishishhTaa = or even greater; buddiH = treasure; iha raakshogR^iheshhu = was at this house of Ravana.

अनुवादः

Whatever was the fortune of Kubera the King of Yakshas, of Yama and of Varuna, the same fortune or even greater treasure was at this house of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थवेश्म चान्यत् सुनिर्मितम् ।
बहुनिर्यूहसंयुक्तं ददर्श पवनात्मजः ॥ १० ॥

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत् सुनिर्मितम् ।
बहुनिर्यूहसङ्कीर्णं ददर्श पवनात्मजः ॥

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थम् वेश्म च अन्यत् सुनिर्मितम् । बहुनिर्यूह सम्कीर्णम् ददर्श पवन आत्मजः ॥ ५-९-१०

उस (एक योजन लंबे और आधे योजन चौड़े) महलके मध्यभागमें एक दूसरा भवन (पुष्पक विमान) था, जिसका निर्माण बड़े सुन्दर ढंगसे किया गया था । वह भवन बहुसंख्यक मतवाले हाथियोंसे युक्त था । पवनकुमार हनुमान् जी ने फिर उसे देखा ॥ १० ॥

रावणन आ महाप्रासादद मध्यभागदल्लि सुन्दरवागि निर्मिसल्पट्टिद्द मदिसिद हलवारु कृत्रिमवाद आनॆगळु समावृतवागिद्दुदन्नु आ हनुमन्तनु नोडिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. pavanaatmajaH = Hanuma; dadarsha = saw; anyatveshma = another house; madhyastham = in the middle; tasya harmyasya = of that house; sunirmitam = a well build one; bahuniryuuhssamkiirNam = consisting of many elephants in rut.

अनुवादः

Hanuma saw another house in the middle of that house, a well built one consisting of many elephants in rut.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद् विश्वकर्मणा ।
विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ११ ॥

वह सब प्रकारके रत्नोंसे विभूषित पुष्पक नामक दिव्य विमान स्वर्गलोकमें विश्वकर्माने ब्रह्माजीके लिये बनाया था ॥ ११ ॥

ब्रह्मन सलुवागि विश्वकर्मनिन्द निर्मिसल्पट्टिद्द सर्वरत्नविभूषितवाद दिव्यपुष्पकवॆम्ब विमानवु अदागित्तु.॥11॥

परेण तपसा लेभे यत् कुबेरः पितामहात् ।
कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद् राक्षसेश्वरः ॥ १२ ॥

कुबेरने बड़ी भारी तपस्या करके उसे ब्रह्माजीसे प्राप्त किया और फिर कुबेरको बलपूर्वक परास्त करके राक्षसराज रावणने उसे अपने हाथमें कर लिया ॥ १२ ॥

ब्रह्मनिगागि विश्वकर्मनिन्द रचिसल्पट्ट आ पुष्पकविमानवन्नु महातपस्सिनिन्द कुबेरनु ब्रह्मनिन्द पडॆदुकॊण्डिद्दनु. अनन्तर रावणेश्वरनु भुज-बल पराक्रमगळिन्द कुबेरनन्नु जयिसि आ पुष्पकविमानवन्नु पडॆदुकॊण्डिद्दनु.॥12॥

पदच्छेदः

11. yat = whatever; divyam vimaanam = wonderful aeroplane; pushhpakam naama = by the name of Pushpaka; sarvaratnavibhuushhitam = decorated with all kinds of precious stones; kR^itam = made; visvakarmaNa = by Visvakarma; divi = in heaven; brahmaNaH arthe = for lord Brahma; yat = whatever plane; kuberaH = Kubera; lebhe = obtained; pareNa tapasaa = by great austerity; pitaamahaat = from Lord Brahma; raakshasheshvaraH = Ravana; lebhe = obtained; tat = that plane; ojasaa = by prowess; jitvaa = defeating; kubera = Kubera.

अनुवादः

Whatever wonderful aeroplane by the name of Pushpaka, decorated with all kinds of precious stones, made by Visvakarma in heaven for lord Brahma, whatever plane Kubera obtained by great austerity from Lord Brahma, Ravana obtained that plane by prowess defeating Kubera.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ईहामृगसमायुक्तैः कार्तस्वरहिरण्मयैः ।
सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया ॥ १३ ॥

उसमें भेड़ियोंकी मूर्तियोंसे युक्त सोने-चाँदीके सुन्दर खम्भे बनाये गये थे, जिनके कारण वह भवन अद्भुत कान्तिसे उद्दीप्त-सा हो रहा था ॥ १३ ॥

आ पुष्पकविमानवु अपरञ्जि चिन्नदिन्द निर्मितवाद क्रीडामृग मुन्ताद प्रतिमॆगळिन्द, कलात्मकवागि तयारिसिद बॆळ्ळिय स्तम्भगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. अद्भुत कान्तियिन्द शोभायमानवागि काणुत्तित्तु.॥13॥

मेरुमन्दरसङ्काशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ।
कूटागारैः शुभागारैः सर्वतः समलङ्कृतम् ॥ १४ ॥

मेरुमन्दरसङ्काशैः आल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ।
कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलङ्कृतम् ॥

उसमें सुमेरु और मन्दराचलके समान ऊँचे अनेकानेक गुप्त गृह और मङ्गल भवन बने थे, जो अपनी ऊँचाईसे आकाशमें रेखा-सी खींचते हुए जान पड़ते थे । उनके द्वारा वह विमान सब ओरसे सुशोभित होता था ॥ १४ ॥

मेरु-मन्दर पर्वतगळिगॆ सदृशवागिद्दु आकाशवन्नु उज्जुत्तिरुवुदो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु. अग्नि-सूर्यर प्रकाशक्कॆ समानवाद प्रकाशदिन्द बॆळगुत्ता चन्द्रशालॆगळिन्दलू, गुप्तगृहगळिन्दलू समलङ्कृतवागिद्दितु. ॥14॥

पदच्छेदः

13;14. aachitam = supported; stambhiaH = by pillars; iihaamR^igasamaayuktaiH = decorated with images of wolves; kaartasvarahiraNmayaiH = with silver and golden hue; sukR^itaiH = (and that were) well made; pradiiptamiva = radiant; shriyaa = with splendour; sarvataH samalankR^itam = decorated all around; kuuTaagaaraiH = with rooms; merumandarasamkaashaiH = equalling Mount Meru and Mount Mandara; ambaram vullikhadbhiriva = as though touching the sky; subhaakaaraiH = with an auspicious shape.

अनुवादः

Supported by pillars decorated with images of wolves, with silver and golden hue and which were well made, radiant with splendour, decorated all around with rooms equalling Mount Meru and Mount Mandara, as though touching the sky with an auspicious shape.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्वलनार्कप्रतीकाशैः सुकृतं विश्वकर्मणा ।
हेमसोपानयुक्तं च चारुप्रवरवेदिकम् ॥ १५ ॥

ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा ।
हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम् ॥

ज्वलन अर्क प्रतीकाशम् सुक्ऱ्तम् विश्व कर्मणा । हेम सोपान सम्युक्तम् चारु प्रवर वेदिकम् ॥ ५-९-१५

उनका प्रकाश अग्नि और सूर्यके समान था । विश्वकर्माने बड़ी कारीगरीसे उसका निर्माण किया था । उसमें सोनेकी सीढ़ियाँ और अत्यन्त मनोहर उत्तम वेदियाँ बनायी गयी थीं ॥ १५ ॥

विश्वकर्मनिन्द चाकचक्यतॆयिन्द निर्मितवाद पुष्पकवु सूर्याग्निगळन्तॆ प्रकाशमानवागित्तु. सुवर्णमयवाद सोपानगळिन्दलू, श्रेष्ठवाद जगुलिगळिन्दलू कूडिद सर्वश्रेष्ठवाद आ विमानवन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sukR^itam = well made; vishvakarmaNa = by Visvakarma; jvalanaarkapratiikasham = resembling Fire and Sun(in splendour); hemasopaanasamyuktam = with stairways made of gold; chaarupravaravedikam = with beautiful and best platforms.

अनुवादः

Well made by Visvakarma and resembling Fire and Sun in splendour, with stairways made of gold and with beautiful and best platforms;

स्रोतः: valmikiramayan.net

जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्फाटिकैरपि ।
इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम् ॥ १६ ॥

जाल वात अयनैर् युक्तम् कान्चनैः स्थाटिकैर् अपि । इन्द्र नील महा नील मणि प्रवरवेदिकम् ॥ ५-९-१६

सोने और स्फटिकके झरोखे और खिड़कियाँ लगायी गयी थीं । इन्द्रनील और महानील मणियोंकी श्रेष्ठतम वेदियाँ रची गयी थीं ॥ १६ ॥

आ विमानवु सुवर्ण मयवाद हागू स्फटिकमयवाद जालरिगळिन्द कूडिद किटकिगळिन्द समलङ्कृतवागित्तु. अदरल्लिद्द जगुलिगळु श्रेष्ठवाद इन्द्रनीलमणिगळिन्द मत्तु सिंहळ द्वीपदल्लि लभिसुव महानीलगळिन्द निर्मिसल्पट्टिद्दवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. jaalavaataanaiH yuktam = with windows and ventilation holes; kaaJNchanaiH = made of gold; spaTikairapi = and also made of crystal; indraniilamahaaniilamaNipravaravedikam = with platforms made of sapphires and emeralds.

अनुवादः

With windows and ventilation holes made of gold and also made of crystal, with platforms made of sapphires and emeralds;

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्रुमेण विचित्रेण मणिभिश्च महाधनैः ।
निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिस्तलेनाभिविराजितम् ॥ १७ ॥

विद्रुमेण विचित्रेण मणिभिश्च महाधनैः । विस्तुलाभिश्च मुक्ताभिस्तलेनाभिविराजितम् ॥ ५-९-१७

उसकी फर्श विचित्र मूँगे, बहुमूल्य मणियों तथा अनुपम गोल-गोल मोतियोंसे जड़ी गयी थी, जिससे उस विमानकी बड़ी शोभा हो रही थी ॥ १७ ॥

अदर तळभागवु (नॆल) विचित्रवाद हवळगळिन्दलू, अपार वौल्यद मणिगळिन्दलू, उपमान रहितवाद दुण्डागिरुव मुत्तुगळिन्द चित्रितवागि राराजिसुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. abhiviraajitam = shone; talena = by floors; vichitreNa vidrumeNa = embellished with corals of strange hue; maNibhishcha = and with precious stones; mahaadhanaiH = of great value; muktaabhiH = with pearls; nistulaabhiH = without comparison.

अनुवादः

Shone by floors embellished with corals of strange hue and with precious stones of great value, with pearls without comparison;

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्दनेन च रक्तेन तपनीयनिभेन च ।
सुपुण्यगन्धिना युक्तमादित्यतरुणोपमम् ॥ १८ ॥

सुवर्णके समान लाल रंगके सुगन्धयुक्त चन्दनसे संयुक्त होनेके कारण वह बालसूर्यके समान जान पड़ता था ॥ १८ ॥

अदु सुवर्ण सदृशवाद पुण्य गन्धदिन्द युक्तवाद रक्त चन्दनदिन्द सुवासितवागित्तु. काद भङ्गारद कान्तियिन्द मध्याह्नद सूर्यनन्तॆ तेजःपुञ्जवागित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. raktena = reddish; tapaniiyanibhenacha = and resembling gold; yuktam = together; chandanena = with sandal wood; supuNyagandhinaa = having a good smell; aaditya taruNopamam = (brilliant) like the Sun at noon.

अनुवादः

Reddish and resembling gold, together with sandal wood having a good smell and brilliant like the Sun at noon;

स्रोतः: valmikiramayan.net

कूटागारैर्वराकारैर्विविधैः समलङ्कृतम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ।
तत्रस्थः सर्वतो गन्धं पानभक्ष्यान्नसम्भवम् ॥ १९ ॥
दिव्यं सम्मूर्च्छितं जिघ्रन् रूपवन्तमिवानिलम् ।

कूटागारैर्वराकारैः विविधैः समलङ्कृतम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ॥

कूटागारैर्वराकारैर्विविधैः समलम्कृतम् । विमानम् पुष्पकम् दिव्यम् आरुरोह महा कपिः ॥ ५-९-१९

महाकपि हनुमान् जी उस दिव्य पुष्पक विमानपर चढ़ गये, जो नाना प्रकारके सुन्दर कूटागारों (अट्टालिकाओं) से अलंकृत था । वहाँ बैठकर वे सब ओर फैली हुई नाना प्रकारके पेय, भक्ष्य और अन्नकी दिव्य गन्ध सूँघने लगे । वह गन्ध मूर्तिमान् पवन-सी प्रतीत होती थी ॥ १९ १/२ ॥

विविधवाद सुन्दराकृतिगळुळ्ळ गुप्तगृहगळिन्द (कूटागार) कूडिद्दु आ पुष्पक विमानवु अलङ्कृतवागित्तु. अन्तह दिव्यविमानवन्नु महाकपियाद हनुमन्तनु एरिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaakapiH = the great Hanuma; aaruroha = alighted; divyam pushhpakam vimaanam = the best aeroplane called Pushpaka; varaakaaraiH = with an excellent form; samalankR^itam = decorated; kuutaagaaraiH = by rows of upper floors

अनुवादः

The great Hanuma alighted the best aeroplane called Pushpaka with an excellent form decorated by rows of upper floors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् ॥ २० ॥
इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः ।

तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसम्भवम् ।
दिव्यं सम्मूर्छितं जिघ्रद्रूपवन्तमिवानिलम् ।
स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् ॥

तत्रस्थः स तदा गन्धम् पान भक्ष्य अन्न सम्भवम् । दिव्यम् सम्मूर्चितम् जिघ्रन् रूपवन्तम् इव अनिलम् ॥ ५-९-२० स गन्धः तम् महा सत्त्वम् बन्धुर् बन्धुम् इव उत्तमम् ।

जैसे कोई बन्धु-बान्धव अपने उत्तम बन्धुको अपने पास बुलाता है, उसी प्रकार वह सुगन्ध उन महाबली हनुमान् जी को मानो यह कहकर कि ‘इधर चले आओ’ जहाँ रावण था, वहाँ बुला रही थी ॥ २० १/२ ॥

आग अल्लि भक्ष्य-पानीयगळिन्द हागू अन्नभण्डारदिन्द हॊर सूसुत्तिद्द, मॆृ-मन मरॆसुवन्तह दिव्यपरिमळवु सर्वत्र पसरिसित्तु. आ सुवासनॆयु नासापुटक्कॆ तगलुत्तले हनुमन्तनु निराकारवाद वायुदेवरे मूर्तिभविसि परिमळ रूपदिन्द बन्दिरुवन्तॆ भाविसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH = that Hanuma; tadaa = then; tatrasthaH = being there; jighram = smelled; divyamgandham = a wonderful sweet fragrance; anilamiva = like wind; ruupavantam = with an appearance; paanabhakshyaannsambhavam = created from drinks and foods including cooked rice; sammuurchhitam = diffused on all sides.

अनुवादः

That Hanuma then being there, smelled a wonderful sweet fragrance like wind with an appearance, created from drinks and foods, including cooked rice diffused on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शिवाम् ॥ २१ ॥
रावणस्य महाकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ।

ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् । रावणस्य मनःकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ।

इत एहि इति उवाच इव तत्र यत्र स रावणः । ततः ताम् प्रस्थितः शालाम् ददर्श महतीम् शुभाम् । रावणस्य मनः कान्ताम् कान्ताम् इव वर स्त्रियम् ।

तदनन्तर हनुमान् जी उस ओर प्रस्थित हुए । आगे बढ़नेपर उन्होंने एक बहुत बड़ी हवेली देखी, जो बहुत ही सुन्दर और सुखद थी । वह हवेली रावणको बहुत ही प्रिय थी, ठीक वैसे ही जैसे पतिको कान्तिमयी सुन्दरी पत्नी अधिक प्रिय होती है ॥ २१ १/२ ॥

पान-भक्ष्यादिगळिन्द हॊरहॊम्मुत्तिद्द आ दिव्य गन्धवु (वायुदेवरु) बन्धुवॊब्बनन्नु मत्तॊब्ब उत्तमनाद बन्धुवु ‘इत्त बा, इत्त बा’ ऎन्दु हेळिकॊण्डु रावणनिरुव स्थळक्कॆ करॆयुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saH gandhaH = that sweet smell; uvaacheva iti = was as though saying thus; tam = to that Hanuma; itaH ehi = come here; bandhuriva = like a relative; uttamam bhandhum = to a best relative; tatra = there; yatra = wherever; saH raavaNaH = that Ravana(was).

अनुवादः

That sweet smell was as though saying thus to that Hanuma : “Come here!”, like a relative to a best relative pointing to there wherever that Ravana was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम् ॥ २२ ॥
स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ।
मुक्तावज्रप्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि ॥ २३ ॥

मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि ।

मुक्ताभिः च प्रवालैः च रूप्य चामी करैर् अपि । स्फाटिकैर् आव्ऱ्त तलाम् दन्त अन्तरित रूपिकाम् । ५-९-२२ मणि सोपान विक्ऱ्ताम् हेम जाल विराजिताम् ।

उसमें मणियोंकी सीढ़ियाँ बनी थीं और सोनेकी खिड़कियाँ उसकी शोभा बढ़ाती थीं । उसकी फर्श स्फटिक मणिसे बनायी गयी थी, जहाँ बीच-बीचमें हाथीके दाँतके द्वारा विभिन्न प्रकारकी आकृतियाँ बनी हुई थीं । मोती, हीरे, मूँगे, चाँदी और सोनेके द्वारा भी उसमें अनेक प्रकारके आकार अङ्कित किये गये थे ॥

आ शालॆय सोपानगळु मणिमयवागिद्दवु. सुवर्णमयवाद बलॆगळिन्द विराजिसुव गवाक्षगळु मङ्गळ करवागिद्दवु. नॆलक्कॆ स्फटिक शिलॆगळन्नु हासि अल्लल्लि दन्तद चित्रगळन्नु कॆत्तिद्दरु.॥23॥

पदच्छेदः

22. prasthitaH = Hanuma started; tataH = thereafter; tataH = there(in that direction); dadarsha = and saw; shubhaam = in auspicious; mahatiimshaalaam = great hall; manaH kaantaam = close to heart; raavanasya = of Ravana; kaantaam varastriyamiva = like a delightfull best woman.

अनुवादः

Hanuma started thereafter there (in that direction) and saw an auspicious great hall, close to heart of Ravana, like a delightful best woman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अल्लिन्द मुन्दॆ होद हनुमन्तनु शुभाकृतिय ऒन्दु विशालवाद, सुन्दरवाद शालॆयन्नु नोडिदनु. अदु कडुचॆलुवॆयाद मनोहरवाद कान्तियुक्त कान्तॆयु कान्तनिगॆ प्रियवागुवन्तॆ रावणनिगॆ अत्यन्त प्रियवागित्तु.॥22॥

पदच्छेदः

23. (That hall was)maNisopaanavkR^itaam = made of stairways embedded with diamonds; hemajaalavibhuushhitaam = decorated with golden windows; spatikaiH aavR^itatalaam = with a floor embellished with crystal; dantaantaritaruupikaam = with shapes made ivory in the middle.

अनुवादः

That hall was made of stairways embedded with diamonds, decorated with golden windows, with a floor embellished with crystal, with shapes made from ivory in the middle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् ।
समैर्ऋजुभिरत्युच्चैः समन्तात् सुविभूषितैः ॥ २४ ॥

नम्रैरृजुभिरत्युच्चैः समन्तात्सुविभूषितैः ।

मणियोंके बने हुए बहुत-से खम्भे, जो समान, सीधे, बहुत ही ऊँचे और सब ओरसे विभूषित थे, आभूषणकी भाँति उस हवेलीकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥

मुत्तु हवळ वज्रगळिन्दलू बॆळ्ळि भङ्गारद तगडुगळिन्दलू समलङ्कृतवाद मणिमय स्तम्भगळे अल्लदॆ इन्नू अनेक सुन्दरवाद स्तम्भगळिन्द आ दिव्यशालॆयु भूषितवागित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. vibhuushhitaam = well decorated; muktaabhishcha = with pearls; pravaaLaishca = with corals; ruupyachaamiikarairapi = and also with silver and gold; maNistambhaiH = and with diamond studded pillars; shubhahusthambhabhuushhitaam = and also decorated with many pillars.

अनुवादः

Well decorated with pearls, corals and also with silver and gold and with diamond studded pillars and also decorated with many pillars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं सम्प्रस्थितामिव ।
महत्या कुथयाऽऽस्तीर्णां पृथिवीलक्षणाङ्कया ॥ २५ ॥

स्तम्भैः पक्षैर् इव अत्युच्चैर् दिवम् सम्प्रस्थिताम् इव ।

अपने अत्यन्त ऊँचे स्तम्भरूपी पंखोंसे मानो वह आकाशको उड़ती हुई-सी जान पड़ती थी । उसके भीतर पृथ्वीके वन-पर्वत आदि चिह्नोंसे अङ्कित एक बहुत बड़ा कालीन बिछा हुआ था ॥ २५ ॥

आ स्तम्भगळु स्वल्पवू डॊङ्किल्लदन्तॆ नेरवागिद्दु, आमूलाग्रवागि अलङ्कृतवागि ऎत्तरवागिद्दवु. गगनचुम्बिगळाद आ कम्बगळु पक्षिगळ रॆक्कॆगळन्तॆ काणुत्तिद्दु, आकाशद कडॆगॆ हारलु सिद्धवागिरुवन्तॆ काणुत्तिद्दवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. sthambhaiH = by pillars; namraiH = slightly bent; R^ijubhiH = with no distortion; atyuchchaiH = which were very tall; suvibhuushhitaiH = and well decorated; samantaat = all over; samprasthitaamiva = (that hall) was like starting; divam = for sky; atyuchchaiH pakshaiH = with very high wings.

अनुवादः

By pillars slightly bent with no distortion, which were very tall and well decorated all over, that hall was as though starting for sky with very high wings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहशालिनीम् ।
नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् ॥ २६ ॥

पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम् ।
नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् ॥

महत्या कुथय आस्त्रीणम् प्ऱ्थिवी लक्षण अन्कया । पृथिवीम् इव विस्तीर्णाम् सराष्ट्र ग्ऱ्ह मालिनीम् ॥ ५-९-२६ नादिताम् मत्त विहगैर् दिव्य गन्ध अधिवासिताम् ।

राष्ट्र और गृह आदिके चित्रोंसे सुशोभित वह शाला पृथ्वीके समान विस्तीर्ण जान पड़ती थी । वहाँ मतवाले विहङ्गमोंके कलरव गूँजते रहते थे तथा वह दिव्य सुगन्धसे सुवासित थी ॥ २६ ॥

आ दिव्य शालॆय मध्यदल्लि नदि-समुद्र, अरण्यगळ कसूतियिन्द कूडिद विशालवाद रत्नगम्बळियन्नु हासिद्दरु. अदु राष्ट्र, गृहगळ सालुगळु मुन्ताद चित्रगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु, आ दिव्य शालॆयु भूमियन्तॆ विस्तारवागि काणुत्तित्तु. ॥26॥

पदच्छेदः

26. aasthiirNaam = covered; mahatyaa kuthayaa = by a wonderful large carpet; pR^ithiviilakshaNaaN^kayaa = with all earth’s characteristics (like rivers mountains; oceans; forests; painted over); vistiirNaam pR^ithiviimiva = (that hall was)like the vast earth; saraashhTragR^ihamaaliniim = together with states and rows of houses.

अनुवादः

Covered by a wonderful large carpet with all earth’s characteristics like rivers, mountains, oceans, forests, painted over, that hall was like the vast earth together with states and rows of houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परर्घ्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ।
धूम्रामगुरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् ॥ २७ ॥

परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ।
धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डराम् ॥

पर अर्ध्य आस्तरण उपेताम् रक्षो अधिप निषेविताम् । धूम्राम् अगरु धूपेन विमलाम् हंस पाण्डुराम् ।

उस हवेलीमें बहुमूल्य बिछौने बिछे हुए थे तथा स्वयं राक्षसराज रावण उसमें निवास करता था । वह अगुरु नामक धूपके धूएँसे धूमिल दिखायी देती थी, किंतु वास्तवमें हंसके समान श्वेत एवं निर्मल थी ॥ २७ ॥

अल्लि मदिसिद पक्षिगळु कल-कलध्वनिमाडुत्तिद्दवु. दिव्यगन्धगळिन्द आ शालॆयु सुवासितवागित्तु. अल्लि बहुमूल्य रत्नगम्बळियन्नु हासिद्दरु. राक्षसाधिपतियाद रावणनु आ दिव्य शालॆयल्लि वासमाडुत्तिद्दनु. ॥27 ॥

पदच्छेदः

27. naaditaam = resounded; mattavihagaiH = by birds in heat; divyagandhaadhivaasitaam = made fragrant by excellent perfumes; paraarthyaastaraNopetaam = hung with best tapestries; rakshodhipanishhevitaam = inhabited by the King of rakshasas.

अनुवादः

It was resounded by birds in heat, made fragrant by excellent perfumes, hung with best tapestries and inhabited by the king of rakshasas

स्रोतः: valmikiramayan.net

पत्रपुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ।
मनसो मोदजननीं वर्णस्यापि प्रसाधिनीम् ॥ २८ ॥

चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ।
मनःसंह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम् ॥

चित्राम् पुष्प उपहारेण कल्माषीम् इव सुप्रभाम् । मनः सम्ह्लाद जननीम् वर्णस्य अपि प्रसादिनीम् ।

पत्र-पुष्पके उपहारसे वह शाला चितकबरी-सी जान पड़ती थी । अथवा वसिष्ठ मुनिकी शबला गौकी भाँति सम्पूर्ण कामनाओंकी देनेवाली थी । उसकी कान्ति बड़ी ही सुन्दर थी । वह मनको आनन्द देनेवाली तथा शोभाको भी सुशोभित करनेवाली थी ॥ २८ ॥

अगरु धूपगळिन्द धूपितवाद आ शालॆयु धूम्रवर्णद्दागि काणुत्तित्तु. आदरॆ वास्तववागि हंसदन्तॆ बिळुपागियू, निर्मलवागियू इत्तु. अदु नानाबण्णगळ पुष्पहारगळिन्द चित्रवर्णदन्तॆ विराजितवागिद्दु, चित्र-विचित्र वर्णगळिन्द शोभितवाद वसिष्ठर धेनुविनन्तॆ* सकल कामना वस्तुगळन्नु कॊडुत्तिद्दितु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dhuumraam = smokey; agarudhuupena = by the fumes of agallocum; vimalaam = a pure one; hamsapaaNDuraam = white like a swan; chitraam = wonderful; pushhpopahaareNa = by the decoration of flowers; kalmaashhiimiva = like divine cow; suprabhaam = with a great radiance.

अनुवादः

It was made smokey by the fumes of agallocum. It was a pure one white like a swan, wonderful by the decoration of flowers, like divine cow with a great radiance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः सञ्जननीमिव ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः ॥ २९ ॥
तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता ।

तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः सञ्जननीमिव ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैश्च पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः ॥

ताम् शोक नाशिनीम् दिव्याम् श्रियः सम्जननीम् इव ।

वह दिव्य शाला शोकका नाश करनेवाली तथा सम्पत्तिकी जननी-सी जान पड़ती थी । हनुमान् जी ने उसे देखा । उस रावणपालित शालाने उस समय माताकी भाँति शब्द, स्पर्श आदि पाँच विषयोंसे हनुमान् जी की श्रोत्र आदि पाँचों इन्द्रियोंको तृप्त कर दिया ॥ २९ १/२ ॥

अदु ऒळ्ळॆय प्रभॆयिन्द राराजिसुत्ता मनस्सिगॆ आमोदवन्नु उण्टु माडुत्तित्तु. सुन्दर बण्णगळ सौन्दर्यवन्नु हॆच्चिसुवन्त्तित्तु. ऎल्ल शोकगळन्नु परिहरिसुत्तित्तु. दिव्यसम्पत्तिन उगमस्थानवे आगिरुवुदो ऎम्बत्तिद्द आ शालॆयन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. taam divyaam = that excellent hall; manaHsamhlaadajananiim = causing happiness to heart; prasaadiniim = causing; varnasyaapi = a fair complexion; sokanaashaniim = destroying sorrow; samjananiim iva = and was as though producing; sriyaH = prosperity.

अनुवादः

That excellent hall was causing happiness to heart, causing a fair complexion, destroying sorrow and was as though producing prosperity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्यापि पुरी भवेत् ।
सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः ॥ ३० ॥

स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयं इन्द्रस्येयं पुरी भवेत् । सिद्धिर्वेयं परा हि स्यात् इत्यमन्यत मारुतिः ।

इन्द्रियाणि इन्द्रिय अर्थैः तु पन्च पन्चभिर् उत्तमैः । तर्पयाम् आस माता इव तदा रावण पालिता ॥ ५-९-३० स्वर्गो अयम् देव लोको अयम् इन्द्रस्य इयम् पुरी भवेत् । सिद्धिर् वा इयम् परा हि स्याद् इति अमन्यत मारुतिः ।

उसे देखकर हनुमान् जी यह तर्क-वितर्क करने लगे कि सम्भव है, यही स्वर्गलोक या देवलोक हो । यह इन्द्रकी पुरी भी हो सकती है अथवा यह परमसिद्धि (ब्रह्मलोककी प्राप्ति) है ॥ ३० ॥

रावणनिन्द पालितवाद आ दिव्यशालॆयु शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्धगळॆम्ब ऐदु इन्द्रिय विषयगळिन्द किवि, चर्म, कण्णु, नालिगॆ, मूगु हीगॆ हनुमन्तन ऐदु इन्द्रियगळन्नु तायियोपादियल्लि तृप्तिगॊळिसुत्तित्तु. आ दिव्यशालॆयल्लि पञ्चेन्द्रियगळिगू तृप्तियुण्टागुत्तित्तु. ॥30॥

पदच्छेदः

30. maateva = like a mother; tadaa = then; raavaNapaalitaa = that hall governed by Ravana; tarpayaamaasa = caused satisfaction; paJNchadriyaaNii = to all five sense organs; uttamaiH paJNchabhiH indriyaarthaiH = with the excellent five objects of the senses.

अनुवादः

Like a mother, then that hall governed by Ravana caused satisfaction to all five sensory organs with all the excellent five objects of the senses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रध्यायत इवापश्यत् प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् ।
धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान् ॥ ३१ ॥

धूर्तानिव महाधूर्तैः देवनेन पराजितान् ।

हनुमान् जी ने उस शालामें सुवर्णमय दीपकोंको एकतार जलते देखा, मानो वे ध्यानमग्न हो रहे हों; ठीक उसी तरह जैसे किसी बड़े जुआरीसे जुएमें हारे हुए छोटे जुआरी धननाशकी चिन्ताके कारण ध्यानमें डूबे हुए-से दिखायी देते हैं ॥ ३१ ॥

अन्तह दिव्यशालॆयन्नु अदर अनुपमवाद सौन्दर्यवन्नु नोडि मारुतियु - ‘‘इदु निश्चयवागियू ऎल्लरू पडॆयुव स्वर्गलोकवे सरि. देवतॆगळु वासिसुव देवलोकवादरू इरबहुदु. अथवा इन्द्रन अमरावतियिरबहुदे? अदक्किन्तलू मिगिलाद तपस्सिद्धिरूपवाद लोकवे आगिरबहुदु’’ ऎन्दुकॊण्डनु. ॥31॥

पदच्छेदः

31. maarutiH = Hanuma; amanyataa = thought; iti = thus; iyam svargaH = this is heaven; iyam devalokaH = this is the aboard of Devas; iyam = this; bhavet = is; indrasya purii = a city of Indra; iyam = this; syaadvaa = might be; paraasiddhiH = the result of great austerity.

अनुवादः

Hanuma thought thus : “This is heaven! This is indeed the abode of Devas! This is a city of Indra. This might be the result of a great austerity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च ।
अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत ॥ ३२ ॥

अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेवाभ्यमन्यत ।

प्रध्यायत इव अपश्यत् प्रदीपामः तत्र कान्चनान् (ःइअतुस्!)। धूर्तान् इव महा धूर्तैर् देवनेन पराजितान् ॥ ५-९-३२ अर्चिर्भिर् भूषणानाम् च प्रदीप्ता इति अभ्यमन्यत ।

दीपकोंके प्रकाश, रावणके तेज और आभूषणोंकी कान्तिसे वह सारी हवेली जलती हुई-सी जान पड़ती थी ॥

ततोऽपश्यत् कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् ।
सहस्रं वरनारीणां नानावेषबिभूषितम् ॥ ३३ ॥

सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम् ।

ततो अपश्यत् कुथा आसीनम् नाना वर्ण अम्बर स्रजम् ।

तदनन्तर हनुमान् जी ने कालीनपर बैठी हुई सहस्रों सुन्दरी स्त्रियाँ देखीं, जो रंग-बिरंगे वस्त्र और पुष्पमाला धारण किये अनेक प्रकारकी वेश-भूषाओंसे विभूषित थीं ॥ ३३ ॥

सुवर्णमयवाद दीपस्तम्भगळल्लि अल्लाडदॆ उरियुत्तिद्द मणिदीपगळ सालुगळन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. जूजिनल्लि महाधूर्तरिन्द पराजितरागि चिन्तामग्नरागि (ध्यानमग्नरागि) कुळितिरुव साधारण धूर्तरन्तॆ अवु काणुत्तिद्दवु. आदरॆ आ दीपगळु रावणन दिव्यतेजस्सिन मुन्दॆ मसकु-मसकागि काणुत्तिद्दवु. दीपगळ प्रकाशदिन्दलू रावणन तेजस्सिनिन्दलू, आभरणगळ कान्तियिन्दलू आ दिव्य शालॆयु जाज्वल्यमानवागिदॆयो ऎम्बन्तॆ हनुमन्तनिगॆ भासवायितु. ॥32-33॥

पदच्छेदः

32. dhuurtaaniva = like gamblers; paraajitaan = defeated; mahaadhuuraiH = by greater gamblers; devanena = in gambling; apashyat = Hanuma saw; kaaJNchanaan pradiipaan = golden hued lamps; pradhyaata iva = being still as though in thought.

अनुवादः

Like gamblers defeated by greater gamblers in gambling, Hanuma saw golden hued lamps being still, as though in thought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

33. amanyata = Hanuma thought; iti = thus; pradiipta = (this building) shines; diipaanaamprakaashena = by the light of lamps; raavaNasya tejasaa cha = and the brilliance of Ravana; bhushhNaanaam archirbhiH cha = and also due to the radiance of jewellery.

अनुवादः

Hanuma thought thus : “This building shines by the light of lamps and the brilliance of Ravana and also due to the radiance of jewellery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशङ्गतम् ।
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ प्रसुप्तं बलवत् तदा ॥ ३४ ॥

परिव्ऱ्त्ते अर्ध रात्रे तु पान निद्रा वशम् गतम् ।

आधी रात बीत जानेपर वे क्रीड़ासे उपरत हो मधुपानके मद और निद्राके वशीभूत हो उस समय गाढ़ी नींदमें सो गयी थीं ॥ ३४ ॥

अनन्तर मारुतियु आ दिव्यशालॆयल्लि साविरारु उत्तम सुन्दर स्त्रीयरन्नु नोडिदनु. अवरॆल्लरू रत्नगम्बळिगळ मेलॆ कुळित्तिद्दु, बगॆ-बगॆय बण्णगळ वस्त्रगळन्नु, मालॆगळन्नु धरिसिद्दरु. नानाविधवाद वेष-भूषणगळिन्द समलङ्कृतरागिद्दरु. अवरल्लि कॆलवरु अर्धरात्रियवरॆगॆ क्रीडादिगळिन्द विरतरागि मधुपान मत्तरागि तूराडुत्तिद्दरु. ॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = thereafter; apasyat = Hanuma saw; sahasram = a thousand; varanaariiNaam = of best women; kuthaasiinam = sitting on the rug; naanaavarNaambarasrajam = with clothing of various colours; naanaaveshavibhuushhitam = and decorated in a variety of ways.

अनुवादः

Thereafter Hanuma saw a thousand of best women sitting on the rug with clothing of various colours and decorated in a variety of ways.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषितम् ।
निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत् ॥ ३५ ॥

तत् प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् ।

क्रीडित्वा उपरतम् रात्रौ सुष्वाप बलवत् तदा । तत् प्रसुप्तम् विरुरुचे निह्शब्द अन्तर भूषणम् । निह्शब्द हंस भ्रमरम् यथा पद्म वनम् महत् ।

उन सोयी हुई सहस्रों नारियोंके कटिभागमें अब करधनीकी खनखनाहटका शब्द नहीं हो रहा था । हंसोंके कलरव तथा भ्रमरोंके गुञ्जारवसे रहित विशाल कमल-वनके समान उन सुप्त सुन्दरियोंका समुदाय बड़ी शोभा पा रहा था ॥ ३५ ॥

तासां संवृतदान्तानि मीलिताक्षीणि मारुतिः ।
अपश्यत् पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम् ॥ ३६ ॥

तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षीणि मारुतिः ।

तासाम् सम्व्ऱ्त दन्तानि मीलित अक्षाणि मारुतिः ।

पवनकुमार हनुमान् जी ने उन सुन्दरी युवतियोंके मुख देखे, जिनसे कमलोंकी-सी सुगन्ध फैल रही थी । उनके दाँत ढँके हुए थे और आँखें मुँद गयी थीं ॥ ३६ ॥

क्रीडॆय आयासदिन्दलू, मधुपानदिन्दलू अवरु बलवन्तवागि निद्रादेवियन्नु आलिङ्गिसबेकायितु. निद्रामुद्रितराद नारियर कालन्दुगॆ, गॊलसु, ओड्याण इवे मुन्ताद आभरणगळु निश्चलवागिद्दरिन्द अल्लि निश्शब्दवु ताण्डववाडुत्तित्तु. अदन्नु नोडिदरॆ हंसगळिन्दलू, दुम्बिगळिन्दलू कूडिद शान्तवाद पद्मसरोवरदन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तित्तु. मलगिद्द समयदल्लि आ स्त्रीयरॆल्लर तुटिगळु, कण्णुगळु मुच्चिद्दवु. अवर मुखगळु सुगन्धयुक्तवागिद्दु पद्मगळन्तॆ प्रकाशिसुत्तिरुव स्त्रीयरन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. ॥35-36॥

पदच्छेदः

35. tadaa = then; ardharaatreparivR^itte = at the turn of midnight; shushhvaapa = (that women folk)slept; balavat = deeply; uparatam = resting; raatraukriiDitvaa = after playing during night; paananidraavasham gatam = getting the sleep caused by liquor.

अनुवादः

Then at the turn of midnight, those women slept deeply resting after playing during night, with a deep sleep caused by liquor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. tat prasuptam = that sleeping group of women; nishabdaantarabhuushhaNam = adorned with jewels which were not making sound; viruruche = shone; mahat padmavanam yathaa = like a great park of lotuses; niHshebdahamsabramaram = with calm swans and bees.

अनुवादः

That sleeping group of women, adorned with jewels which were not making sound, shone like a great park of lotuses with calm swans and bees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये ।
पुनः संवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा ॥ ३७ ॥

प्रबुद्धानि इव पद्मानि तासाम् भूत्वा क्षपा क्षये । पुनः सम्व्ऱ्त पत्राणि रात्राव् इव बभुः तदा ।

रात्रिके अन्तमें खिले हुए कमलोंके समान उन सुन्दरियोंके जो मुखारविन्द हर्षसे उत्फुल्ल दिखायी देते थे, वे ही फिर रात आनेपर सो जानेके कारण मुँदे हुए दलवाले कमलोंके समान शोभा पा रहे थे ॥ ३७ ॥

‘‘आ राक्षस स्त्रीयर मुखगळु हगलिनल्लि विकसितवाद पद्मगळन्तॆ इद्दवु. आदरॆ आग रात्रियागुत्तले मुकुळितवाद पद्मगळन्तॆ ऒप्पुत्तिद्दवु. ॥37॥

पदच्छेदः

37. maarutiH = Hanuma; apasyat = saw; vadanaani = faces; taasaam shuyoshhitaam = of those best women; samvR^itadantaani = with teeth covered (by lips); miilitaakshiiNi = with closed eyes; padmaghandhiini = and with lotus fragrance.

अनुवादः

Hanuma saw faces of those best women, with teeth covered by lips with closed eyes and with lotus fragrance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः ।
अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः ॥ ३८ ॥
इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः ।
मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः ॥ ३९ ॥

इति चामन्यत श्रीमान् उपपत्त्या माहाकपिः ।

अम्बुजानि इव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः । इति वा अमन्यत श्रीमान् उपपत्त्या महा कपिः । ५-९-३८ इमानि मुख पद्मानि नियतम् मत्त षट्पदाः । मेने हि गुणतः तानि समानि सलिल उद्भवैः ।

उन्हें देखकर श्रीमान् महाकपि हनुमान् यह सम्भावना करने लगे कि ‘मतवाले भ्रमर प्रफुल्ल कमलोंके समान इन मुखारविन्दोंकी प्राप्तिके लिये नित्य ही बारंबार प्रार्थना करते होंगे—उनपर सदा स्थान पानेके लिये तरसते होंगे’; क्योंकि वे गुणकी दृष्टिसे उन मुखारविन्दोंको पानीसे उत्पन्न होनेवाले कमलोंके समान ही समझते थे ॥ ३८-३९ ॥

पदच्छेदः

39. (Hanuma thought that) mattashhaTpadaaH = drunk bees; niyatam = definitely; praatrhayantii = are desiring; punaH punaH = again and again; imaanii = these; mukhapadmaani = lotuses faces; pullaani ambujaaniiva = like lotuses in blossom.

अनुवादः

Hanuma thought that drunk bees definitely are desiring again and again these lotus faces like lotuses in blossom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता ।
शरदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता ॥ ४० ॥

शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता ।

शारदी इव प्रसन्ना द्यौः ताराभिर् अभिशोभिता ।

रावणकी वह हवेली उन स्त्रियोंसे प्रकाशित होकर वैसी ही शोभा पा रही थी, जैसे शरत्कालमें निर्मल आकाश ताराओंसे प्रकाशित एवं सुशोभित होता है ॥ ४० ॥

मदिसिद दुम्बिगळिन्द कूडिद पद्मसरोवरक्कू, दिव्य शालॆयल्लिद्द वरस्त्रीयर मुखपद्मगळिगू व्यत्यासवे गॊत्तागुत्तिरलिल्ल. मदिसिद दुम्बिगळु अरळिद कमफलगळन्नु नित्यवू आशिसुवन्तॆ, उत्तम स्त्रीयर आ मुख पद्मगळु रसास्वादनॆगागि अभिलाषिसुवन्तित्तु. सर्वशुभलक्षणगळिन्द ऒप्पुत्तिद्द आ महाकपियु हीगॆ युक्ति-युक्तवागि आलोचिसि सौभरादि गुणसाम्यदिन्द तटस्थभावदिन्द नोडुत्तिरुव अवनिगॆ आ स्त्रीयर मुखगळु कमलक्कॆ समानवॆन्दे कण्डुबन्दितु.॥38-40॥

पदच्छेदः

38. tadaa = at that time; taasaam = those faces; babhuH = shone; prabudhaaniva padmaaniva bhuutvaa = became like lotuses in blossom; kshaapakshyaye = during day time; punaH = and again; samvR^itapatraaNiiva = were like lotuses with closed petals; raatrau = at night.

अनुवादः

At that time, those faces shone which became like lotuses in blossom during day time and again were like lotuses with closed petals at night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. shriimaan = the glorious; mahaakapiH = the great Hanuma; amanyata = thought; itiiva = thus; upapatya = by reason; mene hi = thought also that; taani = those faces; samaani = equal salilodbhavaiH = lotuses; guNataH = by their qualities.

अनुवादः

The glorious great Hanuma thought as above by recourse to reason. He also thought thus “Those faces equal lotuses by their qualities such as beauty, fragrance, and others”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः ।
यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरिव संवृतः ॥ ४१ ॥

यथाह्युडुपतिः श्रीमान्स्ताराभिरभिसंवृतः ।

स च ताभिः परिव्ऱ्तः शुशुभे राक्षस अधिपः ।

उन स्त्रियोंसे घिरा हुआ राक्षसराज रावण ताराओंसे घिरे हुए कान्तिमान् नक्षत्रपति चन्द्रमाके समान शोभा पा रहा था ॥ ४१ ॥

अन्तह भामिनियरिन्द विराजिसुत्तिद्द रावणन आ भव्यशालॆयु नक्षत्रगळन्तॆ शोभिसुत्तित्तु. आ दिव्य शालॆयु तारॆगळिन्द शोभिसुव शरत्कालद निर्मलाकाशदन्तॆ विराजिसुत्तित्तु.॥41॥

पदच्छेदः

41. saa shaalaa = that hall; tasya = of Ravana’s; viraajitaa = being shone; tabhiHstriibhi = by those women; shushubhe = glittered; prasannaa dyauH iva = like a calm cloudless sky; shaaradiiva = in autumn; abhishobhitaa = shone; taaraabhiH = by stars.

अनुवादः

That hall of Ravana’s being shone by those women, glittered like a calm cloudless sky in autumn shone by stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

याश्च्यवन्तेऽम्बरात् ताराः पुण्यशेषसमावृताः ।
इमास्ताः सङ्गताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा ॥ ४२ ॥

यथा हि उडु पतिः श्रीमामः ताराभिर् अभिसम्व्ऱ्तः । याः च्यवन्ते अम्बरात् ताराः पुण्य शेष समाव्ऱ्ताः । इमाः ताः सम्गताः क्ऱ्त्स्ना इति मेने हरिः तदा ।

उस समय हनुमान् जी को ऐसा मालूम हुआ कि आकाश (स्वर्ग)-से भोगावशिष्ट पुण्यके साथ जो ताराएँ नीचे गिरती हैं, वे सब-की-सब मानो यहाँ इन सुन्दरियोंके रूपमें एकत्र हो गयी हैं* ॥ ४२ ॥

\* इस श्लोकमें ‘अत्युक्ति’ अलंकार है ।

तरुणीमणिगळिन्द परिवेष्टितवाद रावणेश्वरनु नक्षत्रगळिन्द परिवृतवाद कळानिधि चन्द्रनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. saH raakshasaadhipaH = that lord of Rakshasas; parivR^itaH = surrounded; taabhH = by those women; shushubhe = shone; hyuDupathiH yathaa = like the moon; sriimaan = with radiance; abhisamvR^itaH = surrounded; taaraabhiH = by stars.

अनुवादः

That lord of Rakshasas surrounded by those women shone like the radiant moon surrounded by stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् ।
प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् ॥ ४३ ॥

ताराणाम् इव सुव्यक्तम् महतीनाम् शुभ अर्चिषाम् । प्रभा वर्ण प्रसादाः च विरेजुः तत्र योषिताम् ।

क्योंकि वहाँ उन युवतियोंके तेज, वर्ण और प्रसाद स्पष्टतः सुन्दर प्रभावाले महान् तारोंके समान ही सुशोभित होते थे ॥ ४३ ॥

सौन्दर्यद खनियन्तिद्द आ स्त्रीसमूहवन्नु नोडि, स्वर्गभोगगळन्नु अनुभविसि मिक्क पुण्यशेषदिन्द भूलोकक्किळिद ऎल्ल तारॆगळु ऒट्टागि ई दिव्यशालॆयल्लि सेरिकॊण्डिरुवॆयो ऎन्दु मारुतियु भाविसिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. tadaa = then; hariH = Hanuma; mene = thought; iti = thus; yaaH = whatever; taaraaH = meteors; puNyasheshhasamaavR^itaaH = together with residue of piety; chyavante = fall down; ambaraat = from the sky; taaH kR^istnaaH = all those meteors; imaaH sangataaH = had been together as these women.

अनुवादः

Then Hanuma thought thus : “Whatever meteors together with residue of piety fall down from the sky, all those meteors had been together as these women”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यावृत्तकचपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः ।
पानव्यायामकालेषु निद्रोपहतचेतसः ॥ ४४ ॥

व्यावृत्त गुरुपीनस्रक् प्रकीर्णवरभूषणाः । पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः ।

व्याव्ऱ्त्त गुरु पीन स्रक् प्रकीर्ण वर भूषणाः । पान व्यायाम कालेषु निद्रा अपह्ऱ्त चेतसः ।

मधुपानके अनन्तर व्यायाम (नृत्य, गान, क्रीड़ा आदि)-के समय जिनके केश खुलकर बिखर गये थे, पुष्पमालाएँ मर्दित होकर छिन्न-भिन्न हो गयी थीं और सुन्दर आभूषण भी शिथिल होकर इधर-उधर खिसक गये थे, वे सभी सुन्दरियाँ वहाँ निद्रासे अचेत-सी होकर सो रही थीं ॥ ४४ ॥

रात्रिय निर्मलाकाशदल्लिद्द महानक्षत्रगळु उज्वलतॆ, कान्ति, शुभ्रतॆगळिन्द हॊळॆयुत्तिरुवन्तॆ, रावणन आ दिव्य शालॆयल्लिद्द शुभकर रमणीयर देहगळ कान्तियु, रूपगळू, प्रसन्नतॆगळू स्पष्टवागि व्यक्तवागुत्तित्तु. आ दिव्य शालॆयल्लिद्द नारीमणिगळु मधुपानानन्तर रावणनन्नु सन्तोषपडिसलु, नृत्य-गीत-क्रीडॆगळल्लि आसक्तरागिद्दाग अवर तलॆगूदलुगळु कॆदरिहोगित्तु. हारगळु अस्तव्यस्तवागिद्दवु. आभरणगळु चॆल्लापिल्लियागि होगिद्दवु. ॥44॥

पदच्छेदः

44. tatra = there; prabhaavarNaprasaadaashcha = the luster; complexion and grace; yoshhitaam = of those women; suvyaktam = clearly; mahatiinaam taaraaNaam iva = resembled great stars; virejuhu = which emitted; shubhaarchishhaam = an auspicious radiance.

अनुवादः

There the luster, complexion and grace of those women clearly resembled great stars which emitted an auspicious radience.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित् काश्चिदुदभ्रान्तनूपुराः ।
पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित् परमयोषितः ॥ ४५ ॥

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित् काश्चिदुद्भ्रान्तनूपुराः ।

व्याव्ऱ्त्त तिलकाः काश्चित् काश्चिद् उद्भ्रान्त नूपुराः । पार्श्वे गलित हाराः च काश्चित् परम योषितः ।

किन्हींके मस्तककी (सिंदूर-कस्तूरी आदिकी) वेदियाँ पुछ गयी थीं, किन्हींके नूपुर पैरोंसे निकलकर दूर जा पड़े थे तथा किन्हीं सुन्दरी युवतियोंके हार टूटकर उनके बगलमें ही पड़े थे ॥ ४५ ॥

मुक्ताहारवृताश्चान्याः काश्चित् प्रस्रस्तवाससः ।
व्याविद्धरशनादामाः किशोर्य इव वाहिताः ॥ ४६ ॥

मुक्ताहारावृताश्चान्याः काश्चिद्विस्रस्तवाससः ।

कोई मोतियोंके हार टूट जानेसे उनके बिखरे दानोंसे आवृत थीं, किन्हींके वस्त्र खिसक गये थे और किन्हींकी करधनीकी लड़ें टूट गयी थीं । वे युवतियाँ बोझ ढोकर थकी हुई अश्वजातिकी नयी बछेड़ियोंके समान जान पड़ती थीं ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

46. kaashchitparamayoshhitaH = best women; vyaavR^ittatilakaaH = became with disturbed marks on forehead; kaashchitkaashchidudbhraantanuupuraaH = became with displaced anklets; kaashchitkaagaLitahaaraashcha = became with necklaces fallen off; paarshve = to side.

अनुवादः

Best women with disturbed sacred marks (tilaka) on forehead became with displaced anklets, became with necklaces fallen off to side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः ।
गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने ॥ ४७ ॥

सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्न मृदितस्रजः ।

मुखा हार व्ऱ्ताः च अन्याः काश्चित् प्रस्रस्त वाससः । व्याविद्ध रशना दामाः किशोर्य इव वाहिताः ॥ ५-९-४७

किन्हींके कानोंके कुण्डल गिर गये थे, किन्हींकी पुष्पमालाएँ मसली जाकर छिन्न-भिन्न हो गयी थीं । इससे वे महान् वनमें गजराजद्वारा दली-मली गयी फूली लताओंके समान प्रतीत होती थीं ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

47. anyaaH = some other women; muktaahaaraavR^itaaH = became tied with pearl necklaces; kaashchit = some others; visrastavaasasaH = became with tropped raiment; vyaaviddharashanaadaamaaH = (some others) became with tied-up waist ornaments; kishoryaH iva = (and) resembled young female horses; vaahitaaH = who had walked long.

अनुवादः

Some other women became tied with pearl necklaces, some others became with tied-up waist ornaments (and) resembled young female horses who had walked long.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासाञ्चिदुद‍्गताः ।
हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् ॥ ४८ ॥

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासाञ्चिदुत्कटाः ।

सुकुण्डल धराः च अन्या विच्चिन्न म्ऱ्दित स्रजः । गज इन्द्र म्ऱ्दिताः फुल्ला लता इव महा वने ॥ ५-९-४८ चन्द्र अंशु किरण आभाः च हाराः कासांचिद् उत्कटाः ।

किन्हींके चन्द्रमा और सूर्यकी किरणोंके समान प्रकाशमान हार उनके वक्षःस्थलपर पड़कर उभरे हुए प्रतीत होते थे । वे उन युवतियोंके स्तनमण्डलपर ऐसे जान पड़ते थे मानो वहाँ हंस सो रहे हों ॥ ४८ ॥

मधुपानदिन्द मत्तु आयासदिन्द प्रमत्तरागि निद्रॆयिन्द ज्ञानशून्यरागिद्दरु. अल्लिद्द साविरारु वरनारियरल्लि कॆलवर हणॆय कस्तूरी, सिन्धूरादि तिलकगळु अळिसिहोगिद्दवु. कॆलवर कालन्दुगॆगळु कळचिबिद्दिद्दवु. कॆलवर कण्ठहारगळु कळचि पक्कक्कॆ बिद्दिद्दवु. कॆलवर मुत्तिनहारगळु कडिदु होगिद्दवु. कॆलवर वस्त्रगळु सडिलवागिद्दवु. ऒड्याणगळु कळचिबिद्दिद्दवु. अवरॆल्लरू रथवन्नॆळॆद हॆण्णुकुदुरॆ मरिगळु रथदिन्द बिच्चिदॊडनॆ श्रमपरिहारक्कागि कालुगळन्नु अस्तव्यस्तवागि चॆल्लि मलगिबिडुवन्तॆ आ वरनारियरु अस्तव्यस्तवागि मलगिद्दरु. कॆलवरु अन्दवाद कुण्डलगळन्नु धरिसिद्दरु. कॆलवु तरुणी मणिगळु धरिसिद्द पुष्पमालिकॆगळु कडिदुबिद्दु मर्दितवागिद्दवु. आग अवरु महावनदल्लि गजेन्द्रनिन्द तुळियल्पट्ट चॆन्नागि विकसितवाद लतॆगळन्तॆ काणुत्तिद्दरु.॥45-48॥

पदच्छेदः

45. vyaavR^ittagurupiinasrakprakiirNavarabhuushhaNaaH = those women with dishevelled large thick garlands and scattered excellent jewels; paanavyaayamakaaleshhu = during the time of drinking dancing etc.; nidraapahR^itachetasaH = were with a consciousness stolen by sleep.

अनुवादः

Those women with dishevelled large thick garlands and scattered excellent jewels during the time of drinking, dancing etc., were with consciousness stolen by sleep.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

48. anyaaH = some others; sukuNDala dharaaH = wearing nice earrings; vicchinna mR^idita srajaH = with flower garlands that were torn and disturbed; lataaH iva = resembled creepers; gajendra mR^iditaaH iva = tread upon by an elephant; mahaavane = in a big forest.

अनुवादः

Some others wearing nice earrings with flower garlands that were torn and disturbed, resembled creepers, tread upon by an elephant in a big forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः ।
हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन् ॥ ४९ ॥

अपरासां च वैडूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः ।

हेम सूत्राणि च अन्यासाम् चक्र वाका इव अभवन् ।

दूसरी स्त्रियोंके स्तनोंपर नीलमके हार पड़े थे, जो कादम्ब (जलकाक) नामक पक्षीके समान शोभा पाते थे तथा अन्य स्त्रियोंके उरोजोंपर जो सोनेके हार थे, वे चक्रवाक (पुरखाव) नामक पक्षियोंके समान जान पड़ते थे ॥ ४९ ॥

कॆलवु मन्दि स्त्रीयर स्तनगळ मध्यदल्लि तॊट्टिद्द मुत्तिन हारगळु सूर्य-चन्द्रकिरणगळन्तॆ आह्लादकरवाद प्रभॆयिन्द कूडिद्दु मिर-मिरनॆ हॊळॆयुत्तिद्दरु. अवु मलगिद्द श्रेष्ठहंसगळन्तॆ काणुत्तिद्दवु.॥49॥

पदच्छेदः

49. utkaTaaH = big; haaraaH = (pearl) necklaces; chandraaMshhu kiraNaabhaashcha = with the radiance of moon rays; stana madhyeshhu = in the middle of breasts; kaasaaMchit yoshhitaam = of some other women; babhuH = shone; suptaaH haMsaaH iva = like sleeping swans.

अनुवादः

Big pearl necklaces with the radiance of moon-rays in the middle of breasts of some other women shone like sleeping swans.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हंसकारण्डवोपेताश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव ॥ ५० ॥

हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः । आपगा इव ता रेजुः जघनैः पुलिनैरिव ।

हंस कारण्डव आकीर्णाः चक्र वाक उपशोभिताः । आपगा इव ता रेजुर् जघनैः पुलिनैर् इव ।

इस प्रकार वे हंस, कारण्डव (जलकाक) तथा चक्रवाकोंसे सुशोभित नदियोंके समान शोभा पाती थीं । उनके जघनप्रदेश उन नदियोंके तटोंके समान जान पड़ते थे ॥ ५० ॥

मत्तॆ कॆलवु कान्तॆयर ऎदॆय मेलॆ धरिसिद्द वैडूर्य मणिमालॆगळु कलहंसगळन्तॆ इद्दवु. इन्नू कॆलवु तरुणियर स्तनगळ मध्यदल्लि ऎद्दु काणुत्तिद्द हेम सूत्रगळु चक्रवाक पक्षिगळन्तॆ काणुत्तिद्दवु. ॥50॥

किङ्किणीजालसङ्काशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः ।
भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः ॥ ५१ ॥

किङ्किणीजालसङ्कोशाः ताहैमविपुलाम्बुजाः ।

किन्किणी जाल सम्काशाः ता हेम विपुल अम्बुजाः । भाव ग्राहा यशः तीराः सुप्ता नद्य इव आबभुः ।

वे सोयी हुई सुन्दरियाँ वहाँ सरिताओंके समान सुशोभित होती थीं । किङ्किणियों (घुँघुरुओं)-के समूह उनमें मुकुलके समान प्रतीत होते थे । सोनेके विभिन्न आभूषण ही वहाँ बहुसंख्यक स्वर्णकमलोंकी शोभा धारण करते थे । भाव (सुप्तावस्थामें भी वासनावश होनेवाली शृंगारचेष्टाएँ) ही मानो ग्राह थे तथा यश (कान्ति) ही तटके समान जान पड़ते थे ॥ ५१ ॥

पदच्छेदः

50. aparaasaaM cha = And for some other women; vaiDuuryaaH = necklaces made with cat’s eye gems; kaadaMbaaH pakshiNaH iva = resembled birds called Kadambas; anyaasaam = and for some others; hemasuutraaNi = golden chains; abhavan chakravaakaaH iva = were like Chakravaka birds.

अनुवादः

And of some other women, necklaces made with cat’s eye gems resembled birds called Kadambas and for some others golden chains were like Chakravaka birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्तॆ कॆलवु कान्तॆयर ऎदॆय मेलॆ धरिसिद्द वैडूर्य मणिमालॆगळु कलहंसगळन्तॆ इद्दवु. इन्नू कॆलवु तरुणियर स्तनगळ मध्यदल्लि ऎद्दु काणुत्तिद्द हेम सूत्रगळु चक्रवाक पक्षिगळन्तॆ काणुत्तिद्दवु. ॥50॥

पदच्छेदः

51. taaH = those women; jaghanaiH = with buttocks; pulinairiva = resembling sand dunes; rejuH = shone; aapagaa iva = like rivers; hamsa kaaranDavapakshrNaaH = filled with swans and bird called Karandas; chakravaakopishobhitaaH = and decorated by Chakravaka birds.

अनुवादः

Those women with buttocks resembling sand dunes, shone like rivers filled with swans and birds called Karandas and decorated by Chakravaka birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृदुष्वङ्गेषु कासाञ्चित् कुचाग्रेषु च संस्थिताः ।
बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः ॥ ५२ ॥

मृदुष्व् अन्गेषु कासांचित् कुच अग्रेषु च संस्थिताः । बभूवुर् भूषणानि इव शुभा भूषण राजयः ।

किन्हीं सुन्दरियोंके कोमल अंगोंमें तथा कुचोंके अग्रभागपर उभरी हुई आभूषणोंकी सुन्दर रेखाएँ नये गहनोंके समान ही शोभा पाती थीं ॥ ५२ ॥

अवरु कालल्लि तॊट्टिद्द किरुगॆज्जॆगळे कमलद मॊग्गिनन्तिद्दवु. सुवर्णाभरणगळु नदियल्लिरुव कमलगळन्तिद्दवु. अवरु निद्दॆयल्लियू वासनाबलदिन्द माडुत्तिद्द शङ्गार चेष्टॆगळु मॊसळॆगळन्त्तिद्दवु. अवर देहकान्तियु नदिय तीरगळन्तॆ इद्दवु. ॥52॥

पदच्छेदः

52. suptaaH = those sleeping women; aababhuH = shone; nadyaH iva = like rivers; kiN^kiNiijaalashaMkoshaaH = with their smiles as flower buds; haimavipulaaMbujaaH = with golden jewellery as big lotuses; bhaava graahaaH = with their behaviours as crocodiles; yashastiiraaH = with fame as banks.

अनुवादः

Those sleeping women shone like rivers with their smiles as flower buds, with golden jewellery as big lotuses, with their behaviours as crocodiles, with fame as banks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अंशुकान्ताश्च कासाञ्चिन्मुखमारुतकम्पिताः ।
उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः ॥ ५३ ॥

अंशुकान्ताश्च कासाञ्चित् मखमारुतकम्पिताः ।

अंशु कान्ताः च कासांचिन् मुख मारुत कम्पिताः । उपरि उपरि वक्त्राणाम् व्याधूयन्ते पुनः पुनः ।

किन्हींके मुखपर पड़े हुए उनकी झीनी साड़ीके अञ्चल उनकी नासिकासे निकली हुई साँससे कम्पित हो बारंबार हिल रहे थे ॥ ५३ ॥

ताः पताका इवोद्‍धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः ।
नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे ॥ ५४ ॥

ताः पताका इवोद्धूता पत्नीनां रुचिरप्रभाः ।

ताः पाताका इव उद्धूताः पत्नीनाम् रुचिर प्रभाः ।

नाना प्रकारके सुन्दर रूप-रंगवाली उन रावणपत्नियोंके मुखोंपर हिलते हुए वे अञ्चल सुन्दर कान्तिवाली फहराती हुई पताकाओंके समान शोभा पा रहे थे ॥ ५४ ॥

पदच्छेदः

54. amshukantaashcha = Edges of clothing (worn by them); mukha maaruta kampitaaH = disturbed by air from breathing; kaasaamchit = of some other women; vyaadhuuyante = were being fluttered; punaH punaH = again and again; vaktraaNaam uparyupari = on their faces.

अनुवादः

Edges of clothing (worn by them) disturbed by air from breathing of some other women, were being fluttered again and again on their faces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ववल्गुश्चात्र कासाञ्चित् कुण्डलानि शुभार्चिषाम् ।
मुखमारुतसङ्कम्पैर्मन्दं मन्दं च योषिताम् ॥ ५५ ॥

ववल्गुः च अत्र कासांचित् कुण्डलानि शुभ अर्चिषाम् ।

वहाँ किन्हीं-किन्हीं सुन्दर कान्तिमती कामिनियोंके कानोंके कुण्डल उनके निःश्वासजनित कम्पनसे धीरे-धीरे हिल रहे थे ॥ ५५ ॥

पदच्छेदः

55. taaH = Those edges of clothes; naanaa varNa suvarNaanaam = with various beautiful colours; rejire = shone; patniinaam vaktra muuleshhu = at the base of Ravana’s wives’ throats; ruchira prabhaaH pataakaaH = like flags of beautiful shine; uddhuutaaH = hoisted.

अनुवादः

Those edges of clothes with various beautiful colours, shone at the base of Ravana’s wives’ throats like hoisted flags of beautiful shine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः ।
तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा ॥ ५६ ॥

मुखमारुतसम्पर्कात् मन्दं मन्दं सुयोषिताम् ।
शर्करासवगन्धैश्च प्रकृत्या सुरभिः सुखः ॥

मुख मारुत संसर्गान् मन्दम् मन्दम् सुयोषिताम् ।

उन सुन्दरियोंके मुखसे निकली हुई स्वभावसे ही सुगन्धित श्वासवायु शर्करा निर्मित आसवकी मनोहर गन्धसे युक्त हो और भी सुखद बनकर उस समय रावणकी सेवा करती थी ॥ ५६ ॥

पदच्छेदः

56. atra = Here; kuNDalaani = ear-rings; kaasaamchit suyoshhitaam = of some beautiful women; shubhaarchishhaam = with a good glory; vavalgushcha = also moved; mandam mandam = lightly; mukha maaruta saMsargaat = due to the air from breathing (of those women).

अनुवादः

Here ear-rings of some beautiful women with a good glory, also moved lightly due to the air from breathing of those women.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणाननशङ्काश्च काश्चिद् रावणयोषितः ।
मुखानि च सपत्नीनामुपाजिघ्रन् पुनः पुनः ॥ ५७ ॥

रावणाननसङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः । मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन् पुनः पुनः ।

शर्कर आसव गन्धः स प्रक्ऱ्त्या सुरभिः सुखः । तासाम् वदन निह्श्वासः सिषेवे रावणम् तदा ॥ ५-९-५७ रावण आनन शन्काः च काश्चिद् रावण योषितः । मुखानि स्म सपत्नीनाम् उपाजिघ्रन् पुनः पुनः ।

रावणकी कितनी ही तरुणी पत्नियाँ रावणका ही मुख समझकर बारंबार अपनी सौतोंके ही मुखोंको सूँघ रही थीं ॥ ५७ ॥

पदच्छेदः

57. tadaa = then; sukhaH = comforting; vadananiHshvaasaH = breath from the faces; taasaam = of those women; prakR^ityaa = by nature; surabhiH = fragrant; sharkaraasava gandhaishcha = with the smell of liquor made of Sarkara; sishheve = served; raavaNam = Ravana.

अनुवादः

Then comforting breath from the faces of those women, by nature fragrant with the smell of liquor made of Sarkara, served Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः ।
अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा ॥ ५८ ॥

उन सुन्दरियोंका मन रावणमें अत्यन्त आसक्त था, इसलिये वे आसक्ति तथा मदिराके मदसे परवश हो उस समय रावणके मुखके भ्रमसे अपनी सौतोंका मुख सूँघकर उनका प्रिय ही करती थीं (अर्थात् वे भी उस समय अपने मुख-संलग्न हुए उन सौतोंके मुखोंको रावणका ही मुख समझकर उसे सूँघनेका सुख उठाती थीं) ॥ ५८ ॥

कॆलवु स्त्रीयर मृदुवाद अङ्गगळल्लियू, स्तनभागगळल्लियू धरिसिद्द आभरणगळ गुर्तुगळु (अवुगळु ऒत्तुविकॆयिन्द) आभरणगळन्तॆ चॆन्नागि मूडिद्दवु. कॆलवु स्त्रीयर मुखगळु तम्म सॆरगुगळिन्द मुच्चिहोगिद्दवु. अवु बायिन्द हॊरबरुत्तिद्द उसिरिन गाळियिन्द मेलॆ कॆळगॆ हाराडुत्तिद्दवु. आ रावणन स्त्रीयरु उट्टिद्द सुन्दरवाद रूपुगळिन्दलू, शोभायमानवाद नानावर्णगळिन्दलू, परिशोभिसुत्तिद्द सीरॆगळ सॆरगुगळु निःश्वासदिन्द ध्वजपटगळन्तॆ हाराडुत्ता प्रकाशिसुत्तिद्दवु. मनोहरवाद कान्तियिन्द कूडिद्द कॆलवु स्त्रीयर कुण्डलगळु अवर मुखगळिन्द बरुत्तिद्द उसुरिन गाळिय संसर्गदिन्द मॆल्ल-मॆल्लने कुणिदाडुत्तिद्दवु. सुन्दर स्त्रीयर मुखदिन्द सहजवागि हॊरबरुत्तिद्द सुखकर, सुगन्धयुक्त निःश्वासवु सक्करॆयिन्द तयारिसिद आसवगन्धदन्तॆ इद्दु अदु सुखदायकवागि रावणनन्नु सेविसुत्तित्तु. (रावणनन्नु चुम्बिसुत्तिद्दरु.) रावणन कॆलवु मडदियरु पानमत्तरागि तम्म जॊतॆयल्लि मलगिद्द सवतियर मुखगळन्ने रावणन मुखवॆन्दु भ्रमिसि पुनः-पुनः आघ्राणिसुत्तिद्दरु. (चुम्बिसुत्तिद्दरु.) ॥53-58॥

पदच्छेदः

53. shubhaaH = auspicious; bhuushhaNa raajayaH = lines of decoration; saMstitaaH = which were; mR^idushhu aNgeshhu = on smooth parts; kaasaaMchit = of some other women; kuchaagreshhu cha = and on nipples; babhuuvuH = were; bhuushhaNaaniiva = were like jewellery.

अनुवादः

Auspicious lines of decoration which were on smooth parts of some other women and on nipples, were like jewellery.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

58. kaashchit = Some; raavaNa yoshhitaH = women of Ravana; upaajighran = smelled; sapatniinaam = co-wives’; mukhaani = faces; punaH punaH = again and again; raavaNaanana shaNkaashcha = imagining them to be face of Ravana.

अनुवादः

Some women of Ravana smelled co-wives’ faces again and again imagining them to be face of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्यविभूषितान् ।
अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे ॥ ५९ ॥

अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्शिरे ।

अस्वतन्त्राः सपत्नीनाम् प्रियम् एव आचरमः तदा । बाहून् उपनिधाय अन्याः पारिहार्य विभूषिताः । अंशुकानि च रम्याणि प्रमदाः तत्र शिश्यिरे ।

अन्य मदमत्त युवतियाँ अपनी वलयविभूषित भुजाओंका ही तकिया लगाकर तथा कोई-कोई सिरके नीचे अपने सुरम्य वस्त्रोंको ही रखकर वहाँ सो रही थीं ॥ ५९ ॥

रावणनल्ले अत्यासक्तरागिद्द मनस्सुळ्ळ तरुणीमणिगळु मधुपानदिन्द परवशरागि रावणने तम्मन्नु मुद्दाडुत्तिरुवनॆन्दु भाविसि अवरु सवतियरन्ने सन्तसदिन्द अप्पिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. taaH = those; varastriyaH = best women; atyartham saktamanasaH = with greatly devoted mind; raavaNe = in Ravana; tadaa = then; asvatantraaH = not being on own will; aacharan = brought; priyameva = delight only; sapatniinaam = to their co-wives.

अनुवादः

Those best women with greatly devoted mind in Ravana, then not being on own will, brought delight only to their co-wives.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित् पुनर्भुजम् ।
अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा कुचौ ॥ ६० ॥

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काश्चित् पुनर्भुजम् । अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ ।

अन्या वक्षसि च अन्यस्याः तस्याः काचित् पुनर् भुजम् ।

एक स्त्री दूसरीकी छातीपर सिर रखकर सोयी थी तो कोई दूसरी स्त्री उसकी भी एक बाँहको ही तकिया बनाकर सो गयी थी । इसी तरह एक अन्य स्त्री दूसरीकी गोदमें सिर रखकर सोयी थी तो कोई दूसरी उसके भी कुचोंका ही तकिया लगाकर सो गयी थी ॥

कॆलवु प्रमदॆयरु कडगगळिन्द समलङ्कृतवाद तोळुगळन्नु, रम्यवाद वस्त्रगळन्नु तलॆदिम्बुगळागिसिकॊण्डु मलगिद्दरु. ॥60॥

पदच्छेदः

60. anyaaH = some other; pramadaaH = women; shishyire = slept; tatra = there; upanidhaayaa = making as pillows; baahuun = their arms; paarihaarya vibhuushhitaan = decorated with bracelets; ramyaaNi amshukaaNi = and beautiful clothes.

अनुवादः

Some other women slept there, making as pillows their arms decorated with bracelets and beautiful clothes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः ।
परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः ॥ ६१ ॥

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठं अन्योन्यस्य समाश्रिताः ।

अपरा त्व् अन्कम् अन्यस्याः तस्याः च अपि अपरा भुजौ । ऊरु पार्श्व कटी प्ऱ्ष्ठम् अन्योन्यस्य समाश्रिताः । परस्पर निविष्ट अन्ग्यो मद स्नेह वश अनुगाः ।

इस तरह रावणविषयक स्नेह और मदिराजनित मदके वशीभूत हुई वे सुन्दरियाँ एक-दूसरीके ऊरु, पार्श्वभाग, कटिप्रदेश तथा पृष्ठभागका सहारा ले आपसमें अंगों-से-अंग मिलाये वहाँ बेसुध पड़ी थीं ॥ ६१ ॥

ओर्वळु मत्तॊब्बळ वक्षस्थळदल्लि तलॆयन्निट्टुकॊण्डु मलगिद्दळु. मत्तॊब्बळु बेरॊब्बळ तॊडॆयन्ने दिम्बागिसिकॊण्डु मलगिद्दळु. इन्नोर्व सुन्दरियु सवतिय भुजद मेलॆ तलॆयन्निट्टु मलगिद्दळु. ॥61॥

पदच्छेदः

61. anyaa = another woman; anyasyaaH vakshasii = (slept) on another’s bosom; kaachitpunaH = again another women; tasyaaH bhujam = (slept) on her shoulder; aparaatu = another woman; anyasyaaH aN^kam = (slept) on another woman’s thigh; aparaa = another; tasyaaH kuchau = (slept) on her breasts.

अनुवादः

Another woman slept on another’s bosom, again another woman slept on her shoulder, another woman slept on another woman’s thigh and another slept on her breasts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात् प्रीयमाणाः सुमध्यमाः ।
एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः ॥ ६२ ॥

अन्योन्यस्य अन्ग संस्पर्शात् प्रीयमाणाः सुमध्यमाः ।

वे सुन्दर कटिप्रदेशवाली समस्त युवतियाँ एक-दूसरीके अंगस्पर्शको प्रियतमका स्पर्श मानकर उससे मन-ही-मन आनन्दका अनुभव करती हुई परस्पर बाँह-से-बाँह मिलाये सो रही थीं ॥ ६२ ॥

मधुपानदिन्द मत्तरागि, स्नेहवशरागिद्द आ वरस्त्रीयरु परस्परवागि ऒब्बळु मत्तॊब्बळ तॊडॆगळन्नू, पार्श्वगळन्नू, कटि प्रदेशवन्नू, पृष्ठभागगळन्नू आश्रयिसि, ऒब्बळ अङ्गगळन्नु मत्तॊब्बळ अङ्गगळ मेलिट्टुकॊण्डु मलगिद्दरु. ॥62॥

पदच्छेदः

62. madasneH = overcome with heat and friendship; samaashritaaH = resorting; uurupaarshva kaTiipR^ishhTam = to thighs; sides; waist and back; anyonyasya = of one another; parasparanivishhTaaN^gyaH = with mutual limbs placed on one another.

अनुवादः

Overcome with heat and friendship, they resorted to thighs, sides, waist and back of one another, with mutual limbs placed on one another.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमाला ग्रथिता हि सा ।
मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा ॥ ६३ ॥

एकी क्ऱ्त भुजाः सर्वाः सुषुपुः तत्र योषितः अन्योन्य भुज सूत्रेण स्त्री माला ग्रथिता हि सा । माला इव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्त षट्पदा ।

एक-दूसरीके बाहुरूपी सूत्रमें गुँथी हुई काले-काले केशोंवाली स्त्रियोंकी वह माला सूतमें पिरोयी हुई मतवाले भ्रमरोंसे युक्त पुष्पमालाकी भाँति शोभा पा रही थी ॥ ६३ ॥

लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् ।
अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम् ॥ ६४ ॥
प्रतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम् ।
आसीद् वनमिवोद्‍धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् ॥ ६५ ॥

व्यतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम् ।

लतानाम् माधवे मासि फुल्लानाम् वायु सेवनात् । अन्योन्य माला ग्रथितम् संसक्त कुसुम उच्चयम् ॥ ५-९-६४ व्यतिवेष्टित सुस्कन्थम् अन्योन्य भ्रमर आकुलम् । आसीद् वनम् इव उद्धूतम् स्त्री वनम् रावणस्य तत् ॥ ५-९-६५

माधवमास (वसन्त)-में मलयानिलके सेवनसे जैसे खिली हुई लताओंका वन कम्पित होता रहता है, उसी प्रकार रावणकी स्त्रियोंका वह समुदाय निःश्वासवायुके चलनेसे अञ्चलोंके हिलनेके कारण कम्पित होता-सा जान पड़ता था । जैसे लताएँ परस्पर मिलकर मालाकी भाँति आबद्ध हो जाती हैं, उनकी सुन्दर शाखाएँ परस्पर लिपट जाती हैं और इसीलिये उनके पुष्पसमूह भी आपसमें मिले हुए-से प्रतीत होते हैं तथा उनपर बैठे हुए भ्रमर भी परस्पर मिल जाते हैं, उसी प्रकार वे सुन्दरियाँ एक-दूसरीसे मिलकर मालाकी भाँति गुँथ गयी थीं । उनकी भुजाएँ और कंधे परस्पर सटे हुए थे । उनकी वेणीमें गुँथे हुए फूल भी आपसमें मिल गये थे तथा उन सबके केशकलाप भी एक-दूसरेसे जुड़ गये थे ॥ ६४-६५ ॥

कॆलवु तरुणीमणिगळु परस्पर तोळुगळन्नु अप्पिकॊण्डिद्दरु. अदु हूविनहारदन्तॆ गोचरिसुत्तित्तु. मालॆयन्त्तिद्द आ भुजसूत्रदल्लि मदिसिद दुम्बिगळन्तॆ अवर केशपाशगळु ओलाडुत्तिद्दवु. रावणन स्त्री समुदायवु (स्त्रीवनवु) ऒन्दु लतावनदन्तॆ भासवागुत्तित्तु. वसन्त ऋतुविनल्लि बीसुव मलयानिलदिन्द विकसितवाद हूवुगळु कम्पिसुवन्तॆ आ स्त्रीयर निःश्वासदिन्द लतारूपवाद अवर सॆरगुगळु कम्पिसुत्तिद्दवु. गाळियु बीसुवुदरिन्द पुष्पगुच्छगळिरुव लतॆगळॆल्लवू ऒन्दक्कॊन्दु सेरिकॊण्डु मालॆयन्तॆ काणुत्तिरुवन्ते आ स्त्रीवनदल्लि भुजगळॆम्ब दारदल्लि स्त्री कुसुमगळु मालॆय रूपदल्लि पोणिसल्पट्टिद्दवु. गाळिय हॊडॆतक्कॆ रॆम्बॆगळु (स्कन्धगळु) ऒन्दक्कॊन्दु सेरिकॊळ्ळुवन्तॆ रावणन स्त्रीवनदल्लि स्त्रीयर स्कन्धगळु (हॆगलुगळु) परस्पर सेरिकॊण्डिद्दवु. वसन्तदल्लि वनवु दुम्बिगळिन्द समाकुलवागिरुवन्तॆ आ स्त्रीवनवु स्त्रीयर केशराशिगळ रूपवाद भ्रमरगळिन्द समाकुलवागिद्दितु. हीगॆ रावणेश्वरन शालॆयल्लिद्द स्त्रीवनवु मधुमासद अरण्यदन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तिद्दितु.॥63-65॥

पदच्छेदः

63. saa = that; striimaalaa = garland of women; grathitaa = tied; anyonyabhujasuutreNa = with the rope of each other’s shoulders; shushubhe = shone; maaleva = like a flower garland; mattashhTpataa = with dragon flies on it; ghrathitaa = tied; suutre = in thread.

अनुवादः

That garland of women tied with the rope of each other’s shoulders shone like a flower garland with dragon flies on it tied in thread.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

64;65. tat striivanam = that group of women; raavanasya = of Ravana; anyonyamaalaagrathitam = tied by each other as garland; samsaktkusumochchhayam = with mixed group of flowers; vyativeshhTitasuskhandham = with beautiful shoulders entwined; anyonyabhramalaakulam = promiscuously hair; aasiit = was; uddhutam vanamiva = like an exalted garden; anyonyamaalaagrathitam = with a flower garland tied together; lataanaam = of creepers; pullaanaam = in bloom; vaayusamsevanaat = due to the caress of the lord of wind; madhavemaasi = in the vernal in the month of Vaisaakha; vyativeshhTitasuskhandam = with entwined beautiful trees

अनुवादः

That group of women of Ravana, tied by each other as garland with mixed group of flowers, with beautiful shoulders entwined promiscuously, hair like an exalted garden with a flower garland tied together of creepers in bloom due to the caress of the lord of wind in the vernal in the month of Vaisakha, with entwined beautiful trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा ।
विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् ॥ ६६ ॥

उचितेष्व् अपि सुव्यक्तम् न तासाम् योषिताम् तदा । विवेकः शक्य आधातुम् भूषण अन्ग अम्बर स्रजाम् ॥ ५-९-६६

यद्यपि उन युवतियोंके वस्त्र, अंग, आभूषण और हार उचित स्थानोंपर ही प्रतिष्ठित थे, यह बात स्पष्ट दिखायी दे रही थी, तथापि उन सबके परस्पर गुँथ जानेके कारण यह विवेक होना असम्भव हो गया था कि कौन वस्त्र, आभूषण, अंग अथवा हार किसके हैं* ॥

\* इस श्लोकमें ‘भ्रान्तिमान्’ नामक अलंकार है ।

रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः ।
ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तो निमिषा इव ॥ ६७ ॥

ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रैक्षन्तानिमिषा इव ।

रावणे सुख सम्विष्टे ताः स्त्रियो विविध प्रभाः । ज्वलन्तः कान्चना दीपाः प्रेक्षन्त अनिमिषा इव ॥ ५-९-६७

रावणके सुखपूर्वक सो जानेपर वहाँ जलते हुए सुवर्णमय प्रदीप उन अनेक प्रकारकी कान्तिवाली कामिनियोंको मानो एकटक दृष्टिसे देख रहे थे ॥ ६७ ॥

पदच्छेदः

67. raavaNe shukhasamvishhTe = while Ravana slept comfortably; kaaJNchanaaH diipaaH = golden lamps; jvalantaH = shining brilliant; praikshanta iva = were as though seeing; animishhaaH = without closing eyes; taaH striyaH = those women; vividhaprabhaaH = of various glows.

अनुवादः

While Ravana slept comfortably, golden lamps shining brilliant, were as though seeing without closing eyes, those women of various glows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजर्षिविप्रदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः ।
रक्षसां चाभवन् कन्यास्तस्य कामवशङ्गताः ॥ ६८ ॥

राजर्षिपितृ दैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः । राक्षसानां च याः कन्यास्तस्य कामवशं गताः ।

राज ऱ्षि पित्ऱ् दैत्यानाम् गन्धर्वाणाम् च योषितः । रक्षसाम् च अभवन् कन्याः तस्य काम वशम् गताः ॥ ५-९-६८

राजर्षियों, ब्रह्मर्षियों, दैत्यों, गन्धर्वों तथा राक्षसोंकी कन्याएँ कामके वशीभूत होकर रावणकी पत्नियाँ बन गयी थीं ॥ ६८ ॥

पदच्छेदः

68. yoshhitaH = women; raajarshhipitrudaityaanaam = of royal sages; brahmanas and demons; gandharvaNaam = and of Gandharvas; raakshasaanaam = of Rakshasas; yaaH kanyaaH = all those unmarried girls; kaamavasham gataaH = surrendered from lust; tasya = to Ravana.

अनुवादः

Women of royal sages, brahmanas and demons and of Gandharvas, of Rakshasas - all those unmarried girls surrendered from lust to Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युद्धकामेन ताः सर्वा रावणेन हृताः स्त्रियः ।
समदा मदनेनैव मोहिताः काश्चिदागताः ॥ ६९ ॥

उन सब स्त्रियोंका रावणने युद्धकी इच्छासे अपहरण किया था और कुछ मदमत्त रमणियाँ कामदेवसे मोहित होकर स्वयं ही उसकी सेवामें उपस्थित हो गयी थीं ॥ ६९ ॥

आभरणगळू, वस्त्रगळू, मालॆगळू इरबेकाद उचित स्थळगळल्ले इद्दरू आग रावणन वरस्त्रीयरॆल्लरू परस्परवागि तब्बिकॊण्डु मलगिद्दरिन्द याव आभरणगळु यारवु? ऎम्बुदन्नु गुरुतिसलु साध्यवागुत्तिरलिल्ल. रावणनु गाढवागि निद्रिसुत्तिरुवाग नानाप्रकार वाद प्रभेदगळिन्द युक्तराद आ स्त्रीयरु प्रज्वलिसुत्तिद्द सुवर्णमयवाद मणि दीपगळन्तॆ रॆप्पॆगळन्नू आडिसदॆ नोडुत्तिद्दरु. राजर्षिगळ, पितृदेवतॆगळ, दैत्यर, गन्धर्वर कन्यॆयरू, राक्षसकन्यॆयरू रावणनल्लिरुव मोहदिन्दलू, कामवशरागियू बन्दु सेरिकॊण्डिद्दरु. आ ऎल्ल स्त्रीयरु युद्धाकाङ्क्षियाद रावणनिन्द अपहरिसि तन्दवरे आगिद्दरु. आदरॆ इन्नू कॆलवु जव्वनॆयरु मात्र कामातुररागि रावणनन्नु मोहिसि तावे-तावागि बन्दिद्दरु.॥66-69॥

पदच्छेदः

66. tadaa = then; na shekyaH = it was not possible; aadhaatum = to make; suvyaktam = clear; vivekaH = the knowledge; bhuushhN^gaambarasrajam = of jewellery body parts and clothes; taasaamyoshhitaam = of those women; vuchiteshhvapi = even for those used (to them).

अनुवादः

Then it was not possible to make clear the knowledge of jewellery, body parts and clothes of those women even for those used to them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

69. sarvaaH = all; taaH striyaH = those women; hR^itaaH = have been stolen; raavaNena = by Ravana; yuddhakaamena = with a desire for war; kaashchit = some; samadaa = together with heat (of youth); aagataaH = obtained (Ravana); madanenaivamohitaaH iva = being desired by god of love.

अनुवादः

All those women had been stolen by Ravana with a desire for war, some together with heat of youth obtained Ravana being desired by god of love.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तत्र काश्चित् प्रमदाः प्रसह्य
वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धाः ।
न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा
विना वरार्हां जनकात्मजां तु ॥ ७० ॥

न तत्र काश्चित् प्रमदाः प्रसह्य
वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धाः ।
न चान्यकामापि न चान्य पूर्वा
विना वरार्हां जनकात्मजां ताम् ॥

न तत्र काचित् प्रमदा प्रसह्य । वीर्य उपपन्नेन गुणेन लब्धा । न च अन्य कामा अपि न च अन्य पूर्वा । विना वर अर्हाम् जनक आत्मजाम् तु ॥ ५-९-७०

वहाँ ऐसी कोई स्त्रियाँ नहीं थीं, जिन्हें बल-पराक्रमसे सम्पन्न होनेपर भी रावण उनकी इच्छाके विरुद्ध बलात् हर लाया हो । वे सब-की-सब उसे अपने अलौकिक गुणसे ही उपलब्ध हुई थीं । जो श्रेष्ठतम पुरुषोत्तम श्रीरामचन्द्रजीके ही योग्य थीं, उन जनककिशोरी सीताको छोड़कर दूसरी कोई ऐसी स्त्री वहाँ नहीं थी, जो रावणके सिवा किसी दूसरेकी इच्छा रखनेवाली हो अथवा जिसका पहले कोई दूसरा पति रहा हो ॥ ७० ॥

पूजार्हळाद जनकन मगळाद सीतादेवियॊब्बळन्नु बिट्टु, वीर्य, गुणसम्पन्ननाद रावणन अन्तःपुर दल्लिद्द यावळे स्त्रीयन्नु तन्दिरलिल्ल. अवरॆल्लरू अवनल्लि आकर्षितरागि बन्दवरु. बेरॆयवरन्नु कामिसिद्द स्त्रीयागली, बेरॆयवरॊडनॆ विवाहवागिद्द स्त्रीयागली रावणन अन्तःपुरदल्लि इरलिल्ल. ॥70 ॥

पदच्छेदः

70. tatra = there; kaachitpramada = even one woman; na labhdhaa = has not been obtained; prasahya = forcefully; viiryopapannena = by the strong Ravana; taam janakaatmajaam vinaa = except for that daughter of Janaka Seetha; varaarhaam = the best among women; guNena = (every other woman has been obtained) by character; na cha = and there is no(woman); anyakaamaapi = who had desire in another(man); na anyapuurvaacha = and also there was no one with another (lover).

अनुवादः

There, even one woman had not been obtained forcefully by the strong Ravana, except for that daughter of Janaka, Seetha. Every other woman had been obtained by her character alone and there was no woman who had desire in another man, and there also was none with another lover.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चाकुलीना न च हीनरूपा
नादक्षिणा नानुपचारयुक्ता ।
भार्याभवत् तस्य न हीनसत्त्वा
न चापि कान्तस्य न कामनीया ॥ ७१ ॥

न च अकुलीना न च हीन रूपा । न अदक्षिणा न अनुपचार युक्ता । भार्या अभवत् तस्य न हीन सत्त्वा । न च अपि कान्तस्य न कामनीया ॥ ५-९-७१

रावणकी कोई भार्या ऐसी नहीं थी, जो उत्तम कुलमें उत्पन्न न हुई हो अथवा जो कुरूप, अनुदार या कौशलरहित, उत्तम वस्त्राभूषण एवं माला आदिसे वञ्चित, शक्तिहीन तथा प्रियतमको अप्रिय हो ॥ ७१ ॥

रावणन आ भार्यॆयरल्लि हीनकुलदवळागली, कुरूपियागली, मूर्खरागली, उत्तम भूषणगळिन्द रहितरादवरागली, दुर्बलरागली, कान्तनाद रावणन मोहक्कॊळगागदवळू यारू इरलिल्ल. (ऎल्लरू ऎल्ल विधदिन्द योग्यतॆयुळ्ळवरे)॥71॥

पदच्छेदः

71. na cha abhavat = and there was no; tasya bhaarya = wife of his; akuliinaa = without a good lineage; nahiina ruupaacha = and there was no one with less beauty; na adakshiNaa = no one without skill; na anupachaara yuktaa = no one without service; na hiinastvaa = none with low intellect; na = no one; kaantasya na kaamaniiyaa cha = without causing desire to lover.

अनुवादः

And there was no wife of his without a good lineage, there was no one with less beauty, no one without skill, no one without service, none with low intellect, no one without causing desire to lover.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य
यदीदृशी राघवधर्मपत्नी ।
इमा महाराक्षसराजभार्याः
सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः ॥ ७२ ॥

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य
यदीदृशी राघवधर्मपत्नी ।
इमा यथा राक्षसराजभार्याः
सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः ॥

बभूव बुद्धिः तु हरि ईश्वरस्य । यदि ईद्ऱ्शी राघव धर्म पत्नी । इमा यथा राक्षस राज भार्याः । सुजातम् अस्य इति हि साधु बुद्धेः ॥ ५-९-७२

उस समय श्रेष्ठ बुद्धिवाले वानरराज हनुमान् जी के मनमें यह विचार उत्पन्न हुआ कि ये महान् राक्षसराज रावणकी भार्याएँ जिस तरह अपने पतिके साथ रहकर सुखी हैं, उसी प्रकार यदि रघुनाथजीकी धर्मपत्नी सीताजी भी इन्हींकी भाँति अपने पतिके साथ रहकर सुखका अनुभव करतीं अर्थात् यदि रावण शीघ्र ही उन्हें श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें समर्पित कर देता तो यह इसके लिये परम मंगलकारी होता ॥ ७२ ॥

राक्षसराजनाद रावणन भार्यॆयरॆल्लरू तम्म गण्डनाद रावणनॊडनॆ सुखवागिरुवन्तॆ राघवन धर्मपत्नियाद सीतादेवियु श्रीरामनॊन्दिगॆ सन्तोषवागि इरुवन्तादरॆ ई रावणनिगॆ मङ्गळवागुत्तित्तु ऎन्दु बुद्धिशालियाद कपीश्वरनिगॆ अनिसितु.॥72॥

पदच्छेदः

72. iti budhistu = following thought; babhuuva = occurred; hariishvarasya = to Hanuma; saadhubudhhe = with a pious mind; sujaatam = it is good; asya = for this Ravana; raaghava dharmapatniim = (if) the virtuous wife of Rama(had been left happy with her husband) idR^ishii yatha = in the same such manner; imaaH rakshasaraaja bhaaryaaH = as these wives of the king of rakshasas.

अनुवादः

Following thought occurred to Hanuma with a pious mind : “It would have been good for this Ravana if the virtuous wife of Rama had been left happy with her husband in the same such manner as these wives of the king of rakshasas.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनश्च सोऽचिन्तयदात्तरूपो
ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता ।
अथायमस्यां कृतवान् महात्मा
लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म ॥ ७३ ॥

पुनश्च सोऽचिन्तय दार्तरूपो
ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता ।
अथायमस्यां कृतवान् महात्मा
लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म ॥

पुनः च सो अचिन्तयद् आर्त रूपो । ध्रुवम् विशिष्टा गुणतो हि सीता । अथ अयम् अस्याम् क्ऱ्तवान् महात्मा । लन्का ईश्वरः कष्टम् अनार्य कर्म ॥ ५-९-७३

फिर उन्होंने सोचा, निश्चय ही सीता गुणोंकी दृष्टिसे इन सबकी अपेक्षा बहुत ही बढ़-चढ़कर हैं । इस महाबली लंकापतिने मायामय रूप धारण करके सीताको धोखा देकर इनके प्रति यह अपहरणरूप महान् कष्टप्रद नीच कर्म किया है ॥ ७३ ॥

‘‘सीतादेवियु निश्चयवागि उत्तमगुण सम्पन्नळॆम्बुदु त्रिवार सत्यवागिदॆ. आदरॆ रावणनू उत्तम कुलोत्पन्ननू, लङ्कॆगॆ प्रभुवागिद्दु दॊड्ड शिवभक्तनागिद्दरू कूड अवनु तन्न वंशक्कॆ, तन्न अरसॊत्तिगॆगॆ, तन्न शिवभक्तिगॆ तक्कदाद कार्यवन्नु माडदे, सीतादेवियन्नु अपहरिसि तन्दु इवळ विषयदल्लि अनार्यरु माडुव अतिकुत्सितवाद कार्यवन्ने माडिरुवनु’’ ऎन्दु चिन्तिसुत्ता हनुमन्तनु दुःखितनादनु.॥73॥

पदच्छेदः

73. saH = Hanuma; aartharuupaH = became gloomy; punashcha so.achintayat = and thought (thus;); siitaa = Seetha; dhruvamvishishhTaaH = is definitely the best guNataH = by virtues; atha = then; ayam laN^keshvaraH = this lord of Lanka; mahaatma = even though being great otherwise; kR^itavaan = did; kashhTam = evil; anaaryam = (and)an un-gentlemanly deed) asyaam = with her.

अनुवादः

Hanuma became gloomy and thought thus: “Seetha is definitely the best by virtues; then this lord of Lanka even though being great otherwise, did an evil and an un-gentlemanly deed with her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें नवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऒम्भत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.