००८ पुष्पकविमानवर्णनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

This chapter describes Pushpaka in glorious and amazing detail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

8. हनुमान् जी के द्वारा पुनः पुष्पक विमानका दर्शन

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो
महद्विमानं मणिरत्नचित्रितम् ।
प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं
ददर्श धीमान् पवनात्मजः कपिः ॥ १ ॥

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितं
महद्विमानं बहु रत्न चित्रितम् ।
प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं
ददर्श वीरः पवनात्मजः कपिः ॥

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितम् । महद्विमानम् मणिवज्रचित्रितम् । प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमम् । ददर्श वीरः पवनात्मजः कपिः ॥ ५-८-१

रावणके भवनके मध्यभागमें खड़े हुए बुद्धिमान् पवनकुमार कपिवर हनुमान् जी ने मणि तथा रत्नोंसे जटित एवं तपे हुए सुवर्णमय गवाक्षोंकी रचनासे युक्त उस विशाल विमानको पुनः देखा ॥ १ ॥

धीमन्तनाद, वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु मणिगळिन्दलू, रत्नगळिन्दलू निबद्धवागि चित्रितवागिद्द, पुटक्कॆ हाकिद चिन्नदिन्दले निर्मितवाद महाविमानवन्नु रावणन आ महासौधद मध्यदल्लि नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH kapiH = that Hanuma; viiraH = the courageous one; pavanaatmajaH = the son of Lord Vayu; dadarsha = saw; mahat vimaanam = a great aerial plane; samsthitam = standing; madhye = in the middle; tasya bhavanasya = of that building; maNivajrachitritam = with a surprising hue due to diamonds and gems; prataptajaambuunadajaalakR^itrimam = decorated by series of refined gold.

अनुवादः

That Hanuma the courageous one, the son of Lord Vayu, saw the great aerial plane standing in the middle of that building with a surprising hue, due to diamonds, and gems decorated by series of refined gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदप्रमेयप्रतिकारकृत्रिमं
कृतं स्वयं साध्विति विश्वकर्मणा ।
दिवं गते वायुपथे प्रतिष्ठितं
व्यराजतादित्यपथस्य लक्ष्म तत् ॥ २ ॥

तदप्रमेयाप्रतिकारकृत्रिमं
कृतं स्वयं साध्विति विश्वकर्मणा ।
दिवं गतं वायुपथे प्रतिष्ठितं
व्यराजतादित्यपथस्य लक्ष्मवत् ॥

तदप्रमेयाप्रतिकारकृत्रिमम् । कृतम् स्वयम् साध्विति विश्वकर्मणाः । दिवम् गतम् वायुपथप्रतिष्ठितम् । व्यराजतादित्यपथस्य लक्ष्मिवत् ॥ ५-८-२

उसकी रचनाको सौन्दर्य आदिकी दृष्टिसे मापा नहीं जा सकता था । उसका निर्माण अनुपम रीतिसे किया गया था । स्वयं विश्वकर्माने ही उसे बनाया था और बहुत उत्तम कहकर उसकी प्रशंसा की थी । जब वह आकाशमें उठकर वायुमार्गमें स्थित होता था, तब सौर मार्गके चिह्न-सा सुशोभित होता था ॥ २ ॥

आ पुष्पकविमानवु अप्रमेयवाद सौन्दर्यदिन्द कूडिरुव प्रतिमॆयन्तॆ निर्मितवागित्तु. लोकवे मॆच्चुकॊळ्ळुवन्तह ऊहातीतवाद, साटियिल्लद आ पुष्पकविमानवन्नु स्वतः विश्वकर्मने निर्मिसिद्दनु. अदु आकाशक्कॆ होगुव वायुमार्गदल्लि प्रतिष्ठितवागित्तु. (नॆलबिट्टु अन्तराळदल्लित्तु) सूर्यनमार्गक्कॆ तोरुगल्लिनन्तॆ काणुत्तिद्द आ दिव्यविमानवन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tat = that plane; vyaraajata = shone; lakshmavat = like symbol; aadityapathasya = for solar path; vaayupathapratishhThatam = standing in the aerial path; divamgatam = obtaining in the sky; kR^itam = manufactured; svyam vishvakarmaNaa = by Vishvakarma himself; saadhviti = and praised by him; aprameyaapratikaarakR^itrimam = one without comparison in beauty.

अनुवादः

That plane shone like symbol for solar path standing in the aerial path obtaining the sky. Manufactured by Vishvakarma himself and praised by him as one without comparison in beauty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तत्र किञ्चिन्न कृतं प्रयत्नतो
न तत्र किञ्चिन्न महार्घरत्नवत् ।
न ते विशेषा नियताः सुरेष्वपि
न तत्र किञ्चिन्न महाविशेषवत् ॥ ३ ॥

न तत्र किञ्चिन्न कृतं प्रयत्नतो
न तत्र किञ्चिन्न महार्हरत्नवत् ।
न ते विशेषा नियताः सुरेष्वपि
न तत्र किञ्चिन्न महाविशेषवत् ॥

न तत्र किंचिन्न कृतम् प्रयत्नतो । न तत्र किंचिन्न महर्हरत्नवत् । न ते विशेषा नियताः सुरेष्वपि । न तत्र किंचिन्न महाविशेषवत् ॥ ५-८-३

उसमें कोई ऐसी वस्तु नहीं थी, जो अत्यन्त प्रयत्नसे न बनायी गयी हो तथा वहाँ कोई भी ऐसा स्थान या विमानका अंग नहीं था, जो बहुमूल्य रत्नोंसे जटित न हो । उसमें जो विशेषताएँ थीं, वे देवताओंके विमानोंमें भी नहीं थीं । उसमें कोई ऐसी चीज नहीं थी, जो बड़ी भारी विशेषतासे युक्त न हो ॥ ३ ॥

प्रयत्नपूर्वकवागि माडदिरुव यावुदॊन्दु भागवू आ विमानदल्लिरलिल्ल. बहुमूल्यवाद रत्नगळिन्द कूडिरद याव भागवू आ विमानदल्लिरलिल्ल. अतिरचना विशिष्टवल्लद याव भागवू अदरल्लिरलिल्ल. अदरल्लिन ऎल्ल भागगळू शिल्पचातुर्यद वैशिष्ट्यदिन्दले कूडिद्दवु. देवतॆगळल्लियू अन्तह विशिष्ट रीतियिन्द निर्मिसिद विमान इरलिल्ल. ॥3 ॥

पदच्छेदः

3. tatra = In that plane; na kimchit na kR^itam = there is not even a small thing that is not made; prayatnataH = with effort; tatra = in that; na kimchit = there is nothing; na mahaarharatnavat = without the best diamonds; te visheshhaaH = those characteristics; naniyataaH = definitely are not; sureshhvapi = in Devas also; tatra = in that; kimchit na = there is nothing; na mahaavisheshhavat = that is not great significance.

अनुवादः

In that plane there is not even a small thing that is not made with great effort, in that there is nothing without the best diamonds, those characteristics definitely are not in Devas also, in that there is nothing that is not of great significance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपः समाधानपराक्रमार्जितं
मनःसमाधानविचारचारिणम् ।
अनेकसंस्थानविशेषनिर्मितं
ततस्ततस्तुल्यविशेषनिर्मितम् ॥ ४ ॥

तपःसमाधान पराक्रमार्जितं
मनःसमाधानविचार चारिणम् ।
अनेक संस्थानविशेषनिर्मितं
ततस्त तस्तुल्य विशेषदर्शनम् ॥

तपह्समाधानपराक्रमार्जितम् । मनःसमाधानविचारचारिणम् । अनेकसंस्थानविषेषनिर्मितम् । ततस्ततस्तुल्यविशेषदर्शनम् ॥ ५-८-४

रावणने जो निराहार रहकर तप किया था और भगवान् के चिन्तनमें चित्तको एकाग्र किया था, इससे मिले हुए पराक्रमके द्वारा उसने उस विमानपर अधिकार प्राप्त किया था । मनमें जहाँ भी जानेका संकल्प उठता, वहीं वह विमान पहुँच जाता था । अनेक प्रकारकी विशिष्ट निर्माण-कलाओंद्वारा उस विमानकी रचना हुई थी तथा जहाँ-तहाँसे प्राप्त की गयी दिव्य विमान-निर्माणोचित विशेषताओंसे उसका निर्माण हुआ था ॥ ४ ॥

तपोनुष्ठानदिन्दलू, पराक्रमदिन्दलू रावणनु आ पुष्पकविमानवन्नु सम्पादिसिद्दनु. अदरल्लि आसीनरादवरु मनस्सिनल्लि निश्चयिसिद स्थळक्कॆ अदु सञ्चरिसुत्तित्तु. आ विमानदल्लि अनेक विधवाद विलक्षणवाद सभाभवनगळू, क्रीडावनगळू, भोजन शालॆगळू, विनोद मन्दिरगळू, गोपुरगळू मुन्ताद बेरॆ बेरॆ भागगळू सौकर्यक्कागि निर्मिसिद्दवु. आ विमानक्कॆ अनुगुणवागि सूक्ष्मवाद चित्रकलॆ, कुसुरि कॆलसगळिन्द कूडिद्दु, विशेष दर्शन योग्यवागित्तु. अन्तह विमानवु बेरॆ ऎल्लियू इरलिल्ल. ॥4॥

पदच्छेदः

4. tapHsamaadhaanaparaakramaarjitam = one that has been obtained by austerities and by prowess; manaHsamaadhaanavichaarachaariNam = one that moves about by the thoughts of concentrated mind; anekasamsthaanavisheshhanirmitam = made from various significant parts; tulyavisheshhanadarshanam = with an appearance of parts of equal significance; tataH tataH = (collected from) here and there

अनुवादः

One that has been obtained by austerities and by prowess, one that moves about by thoughts of concentrated mind, made from various significant parts with an appearance of parts of equal significance, collected from here and there from all over the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनः समाधाय तु शीघ्रगामिनं
दुरासदं मारुततुल्यगामिनम् ।
महात्मनां पुण्यकृतां महर्द्धिनां
यशस्विनामग्ऱ्यमुदामिवालयम् ॥ ५ ॥

मनः समाधाय तु शीघ्रगामिनं
दुरावरं मारुततुल्यगामिनम् ।
महात्मनां पुण्यकृतां महर्द्धिनां
यशस्विनामग्र्यमुदामिवालयम् ॥

विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितम् । विचित्रकूटम् बहुकूटमण्डितम् । मनोऽभिरामम् शरद्न्दुनिर्मलम् । विचित्रकूटम् शिखरम् गिरेर्यथा ॥ ५-८-५

वह स्वामीके मनका अनुसरण करते हुए बड़ी शीघ्रतासे चलनेवाला, दूसरोंके लिये दुर्लभ और वायुके समान वेगपूर्वक आगे बढ़नेवाला था तथा श्रेष्ठ आनन्द (महान् सुख)के भागी, बढ़े-चढ़े तपवाले, पुण्यकारी महात्माओंका ही वह आश्रय था ॥ ५ ॥

स्वामिय मनस्सिगॆ अनुसारवागि अतिशीघ्रवागि आ विमानवु निर्दिष्टवाद स्थळक्कॆ होगुत्तित्तु. अदर गमनवन्नु शत्रुगळिन्दलू ऎदुरिसलु असाध्यवागित्तु. अदु वायुवेगदिन्द सागुत्तित्तु. महात्मराद, पुण्यात्मराद, तेजस्सम्पन्नराद, सुप्रसिद्धर अरमनॆगळन्तॆ, इन्द्रादिदेवतॆगळ स्वर्गदन्तॆ सुख, सन्तोषदायकवागित्तु. ॥5॥

पदच्छेदः

5. aalambya = obtaining; visheshham = a special construction; visheshhasamsthitam = stood as a special object; vichitrakuuTam = like a mountain with wonderful peaks; bahukuuTamaNDitam = adorned by many peaks; mano.abhiraamaan = attractive to soul; sharadindunirmalam = calm like an autumnal moon; shikaram yadaa = like the peak; gireH = of a mountain; vichitrakuuTam = with other wonderful small peaks.

अनुवादः

Obtaining a special construction as a special object, like a mountain with wonderful peaks adorned by many peaks, attractive to soul, calm like an autumnal moon, like the peak of a mountain with other wonderful small peaks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितं
विचित्रकूटं बहुकूटमण्डितम् ।
मनोऽभिरामं शरदिन्दुनिर्मलं
विचित्रकूटं शिखरं गिरेर्यथा ॥ ६ ॥

विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितं
विचित्रकूटं बहुकूटमण्डिम् ।
मनोऽभिरामं शरदिन्दु निर्मलं
विचित्रकूटं शिखरं गिरेर्यथा ॥

वहन्ति यम् कुण्डशोभितानना । महाशना व्योमचरा निशाचराः । विवृत्तविध्वस्तविशाललोचना । महाजवा भूतगणाः सहस्रशः ॥ ५-८-६

वह विमान गतिविशेषका आश्रय ले व्योमरूप देश-विशेषमें स्थित था । आश्चर्यजनक विचित्र वस्तुओंका समुदाय उसमें एकत्र किया गया था । बहुत-सी शालाओंके कारण उसकी बड़ी शोभा हो रही थी । वह शरद्-ऋतुके चन्द्रमाके समान निर्मल और मनको आनन्द प्रदान करनेवाला था । विचित्र छोटे-छोटे शिखरोंसे युक्त किसी पर्वतके प्रधान शिखरकी जैसी शोभा होती है, उसी प्रकार अद्भुत शिखरवाले उस पुष्पक विमानकी भी शोभा हो रही थी ॥ ६ ॥

अकाश गमनवे मुन्ताद विशेषगुणगळन्नु हॊन्दिद्दु वायुमार्गदल्लि अदु स्थापिसल्पट्टित्तु. चित्र-विचित्रवाद अनेक शिखरगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. शरत्कालद चन्द्रनन्तॆ निर्मलवागिद्दु, मनस्सिगॆ आह्लादवन्नुण्टुमाडुत्तित्तु. अनेक सण्ण शिखरगळिन्द कूडिद पर्वतद दॊड्ड शिखरदन्तॆ इद्द पुष्पकविमानवन्नु हनुन्तनु नोडिदनु. ॥6॥

पदच्छेदः

6. (Hanuma saw that aerial plane) yam = which; nishaacharaaH = rakshasas; mahaashanaaH = who were great eaters; kunDalashobhitaananaaH = with a face beautified by earrings ;vyomacharaaH = who roamed around in the sky; sahasrashaH buutagaNaaH = (and) thousands of genii; nivR^ittavidhvastavishaalalochanaaH = with round eyes; crooked eyes and wide eyes; mahaajavaaH = capable of great speed; vahanti = carried.

अनुवादः

Hanuma saw that aerial plane which rakshasas who were great eaters, with a face beautified by earnings, who roamed around in the sky and thousands of genii with round eyes, crooked eyes and wide eyes capable of great speed carrying it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वहन्ति यत्कुण्डलशोभितानना
महाशना व्योमचरानिशाचराः ।
विवृत्तविध्वस्तविशाललोचना
महाजवा भूतगणाः सहस्रशः ॥ ७ ॥
वसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनं
वसन्तमासादपि चारुदर्शनम् ।
स पुष्पकं तत्र विमानमुत्तमं
ददर्श तद् वानरवीरसत्तमः ॥ ८ ॥

वहन्ति यं कुण्डलशोभितानना
महाशना व्योमचरा निशाचराः ।
विवृत्तविध्वत्तविशाललोचना
महाजवा भूतगणाः सहस्रशः ॥ वसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनं
वसन्तमासादपि कान्तदर्शनम् ।
स पुष्पकं तत्र विमानमुत्तमं
ददर्श तद्वानरवीरसत्तमः ॥

जिनके मुखमण्डल कुण्डलोंसे सुशोभित और नेत्र घूमते या घूरते रहनेवाले, निमेषरहित तथा बड़े-बड़े थे, वे अपरिमित भोजन करनेवाले, महान् वेगशाली, आकाशमें विचरनेवाले तथा रातमें भी दिनके समान ही चलनेवाले सहस्रों भूतगण जिसका भार वहन करते थे, जो वसन्त-कालिक पुष्प-पुञ्जके समान रमणीय दिखायी देता था और वसन्त माससे भी अधिक सुहावना दृष्टिगोचर होता था, उस उत्तम पुष्पक विमानको वानरशिरोमणि हनुमान् जी ने वहाँ देखा ॥ ७-८ ॥

वसन्त कालद पुष्पगळ समूहदन्तॆ बहळ सुन्दरवागि काणुत्तिद्द, वसन्तमासक्किन्तलू हॆच्चु चॆलुवागिद्द, उत्तमोत्तमवाद आ पुष्पकविमानवन्नु वानरश्रेष्ठनाद मारुतियु नोडिदनु.॥8॥

कर्णकुण्डलगळिन्द शोभितवाद मुखगळुळ्ळवरू, महाकायरू, आकाशदल्लि सञ्चरिसुव राक्षसरु, तम्म प्रभुविगॆ अनुकूलवागि नडॆयुववरू, विशालनेत्ररू, अतिवेगवागि सञ्चरिसुव साविरारु भूतगणगळु आ विमानवन्नु हॊरुत्तिरुवन्तॆ हॊरभागदल्लि शिल्पगळिद्दवु. ॥7॥
(स्वेच्छॆयिन्द होगुव ‘कामग’ विमानक्कॆ हॊरुववर अपेक्षॆयिल्लदिरुवुदरिन्द गोपुरगळल्लि रथगळल्लि कॆत्तल्पट्ट भूतगळन्तॆ इल्लियू प्रतिमा रूपदिन्द इद्दवु.)

पदच्छेदः

7. saH = that Hanuma; vanaraviirasattamaH = the best among Vanara warriors; dadarsha = saw; tatra = there; uttamam vimaanam = a best plane; pushhpakam = with the name of Pushpaka; vasantapushhpotkarachaarudarshanam = with a more beautiful appearance than a group of flowers during spring; kaantadarshanam = a more attractive appearance; vasantamaasaadapi = than even the spring season.

अनुवादः

That Hanuma the best among Vanara warriors saw there a best plane with the name of Pushpaka with a more beautiful appearance than a group of flowers during spring, a more attractive appearance than even the spring season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें आठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऎण्टनॆय सर्गवु मुगियितु.