००७ हनुमता पुष्पकविमानदर्शनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma continues his search for mother Seetha in Ravana’s inner city. He sees the aerial plane Pushpaka in Ravana’s building.

स्रोतः: valmikiramayan.net

7. रावणके भवन एवं पुष्पक विमानका वर्णन

स वेश्मजालं बलवान् ददर्श
व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम् ।
यथा महत्प्रावृषि मेघजालं
विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम् ॥ १ ॥

स वेश्म जालं बलवान् ददर्श
व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम् ।
यथा महत् प्रावृषि मेघजालं
विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम् ॥

स वेश्म जालम् बलवान् ददर्श । व्यासक्त वैदूर्य सुवर्ण जालम् । यथा महत् प्राव्ऱ्षि मेघ जालम् । विद्युत् पिनद्धम् सविहम्ग जालम् ॥ ५-७-१

बलवान् वीर हनुमान् जी ने नीलमसे जड़ी हुई सोनेकी खिड़कियोंसे सुशोभित तथा पक्षिसमूहोंसे युक्त भवनोंका समुदाय देखा, जो वर्षाकालमें बिजलीसे युक्त महती मेघमालाके समान मनोहर जान पड़ता था ॥ १ ॥

बलिष्ठनाद हनुमन्तनु आ महान्तःपुरद समुच्चयदल्लि सुन्दरवाद मनॆगळ समूहगळन्नु नोडिदनु. ऎल्ल मनॆगळु मिञ्चिनिन्द कूडिद मेघगळ सालिनन्त्तिद्दवु. वैडूर्यमणिगळिन्द निबद्धवाद चिन्नद बलॆगळिन्द कूडिद्दवु. पक्षिगळ समूहगळिन्द शोभायमानवागिद्दवु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH = That Hanuma; balavaan = the strong one; dadarsha = saw; veshmajaalam = a group of houses; vyaasaktavaiDuuryasuvarNajaalam = with windows in golden hue embedded with cats eye gems; mahat meghajaalam yathaa = like a great group of clouds; praavR^ishhi = in rainy season; vidyutpinaddham = made with lighting; savihaN^gajaalam = together with a group of birds.

अनुवादः

That Hanuma, the strong one, saw a group of houses with windows in golden hue, embedded with cat’s-eye gems, like a great group of clouds in rainy season with lighting, together with a group of birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवेशनानां विविधाश्च शालाः
प्रधानशङ्खायुधचापशालाः ।
मनोहराश्चापि पुनर्विशाला
ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥ २ ॥

निवेशनानां विविधाश्च शालाः
प्रधानशङ्खायुधचापशालाः ।
मनोहराश्चापि पुनर्विशालाः
ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥

निवेशनानाम् विविधाः च शालाः । प्रधान शन्ख आयुध चाप शालाः । मनो हराः च अपि पुनर् विशाला । ददर्श वेश्म अद्रिषु चन्द्र शालाः ॥ ५-७-२

उसमें नाना प्रकारकी बैठकें, शङ्ख, आयुध और धनुषोंकी मुख्य-मुख्य शालाएँ तथा पर्वतोंके समान ऊँचे महलोंके ऊपर मनोहर एवं विशाल चन्द्रशालाएँ (अट्टालिकाएँ) देखीं ॥ २ ॥

अल्लि प्रशस्तवाद शङ्खगळू, आयुधगळू, धनुस्सुगळू, इवुगळिन्द शोभितवाद अन्तर्गृहगळन्नू, पर्वत सदृशवाद प्रासादगळल्लि मनोहरवाद, विशालवाद चन्द्रशालॆगळन्नू हनुमन्तनु नोडिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dadarsha = (Hanuma) saw; vividhaaH shaalaaH = various halls; niveshanaanaam = of the houses; pradhaanashaN^khaayudhachaapashaayudhaaH = important buildings storing conches; bows; and other weapons; punaH = and also; manoharaaH = heartening; vishaalaaH chandrashaalaaH = spacious attics; veshmaadR^ishhu = on the top of mountain like houses.

अनुवादः

Hanuma saw various halls of the houses, important buildings storing conches, bows, and other weapons, and also heartening spacious attics at the top of mountain- like houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहाणि नानावसुराजितानि
देवासुरैश्चापि सुपूजितानि ।
सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि
कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि ॥ ३ ॥

गृहाणि नाना वसु राजितानि । देव असुरैः च अपि सुपूजितानि । सर्वैः च दोषैः परिवर्जितानि । कपिर् ददर्श स्व बल अर्जितानि ॥ ५-७-३

कपिवर हनुमान् ने वहाँ नाना प्रकारके रत्नोंसे सुशोभित ऐसे-ऐसे घर देखे, जिनकी देवता और असुर भी प्रशंसा करते थे । वे गृह सम्पूर्ण दोषोंसे रहित थे तथा रावणने उन्हें अपने पुरुषार्थसे प्राप्त किया था ॥ ३ ॥

अवु नानाविधवाद सम्पत्तुगळिन्द देदीप्यमानवागि काणुत्तिद्दु, देवासुररिन्दलू प्रशंसिसल्टडुत्तिद्दुवु. सकल विधवाद भोगसामग्रिगळु विपुलवागिद्दु, यावुदर कॊरतॆयू इरलिल्ल. रावणनु स्वबल पराक्रमगळिन्द सम्पादिसिद्दु, अन्तह भव्यवाद, सुन्दरवाद गृहगळन्नु मारुतियु नोडिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. kapiH = Hanuma; dadarsha = saw; gR^ihaaNi = houses; naanaavasuraajitaani = glittered by various riches; supuujitaaNi = well worshipped; devaasuraishchaapi = by devas and asuraas; parivarjitaani = left; sarvaiHdoshhaiH = by all flaws; svabaalaarjitaani = obtained by the self-might of rakshasas;

अनुवादः

Hanuma saw houses glittered by various riches, well worshipped by Devas and Asuras, devoid of all flaws and obtained by the self-might of rakshasas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि
मयेन साक्षादिव निर्मितानि ।
महीतले सर्वगुणोत्तराणि
ददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि ॥ ४ ॥

तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि
मयेन साक्षादिव निर्मितानि ।
महितले सर्वगुणोत्तराणि
ददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि ॥ 4 ॥

तानि प्रयत्न अभिसमाहितानि । मयेन साक्षाद् इव निर्मितानि । मही तले सर्व गुण उत्तराणि । ददर्श लन्का अधिपतेर् ग्ऱ्हाणि ॥ ५-७-४

वे भवन बड़े प्रयत्नसे बनाये गये थे और ऐसे अद्भुत लगते थे, मानो साक्षात् मयदानवने ही उनका निर्माण किया हो । हनुमान् जी ने उन्हें देखा, लंकापति रावणके वे घर इस भूतलपर सभी गुणोंमें सबसे बढ़-चढ़कर थे ॥ ४ ॥

प्रयत्नपूर्वकवागि बहळ सुन्दरवागि विश्वकर्मनिन्द निर्मिसल्पट्ट आ सौधगळल्लिन मायाविशेषगळिन्दागि मयनिन्दले निर्मिसल्पट्टिरुवुदो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु. भूमण्डलदल्ले सकलगुणगळिन्दलू विशिष्टवागिद्द लङ्काधिपतियाद रावणन प्रासादगळन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dadarsha = (Hanuma) saw; taaNigR^ihaaNi = those houses; laN^kaadhipateH = of the ruler of Lanka; prayanaabhisamaahitaani = constructed by great effort; nirmitaaniiva = as though constructed; saakshaatmayena = by Mayaa himself; mahiitale = on Earth; sarvaguNottaraaNi = with all best qualities.

अनुवादः

Hanuma saw those houses of the ruler of Lanka, constructed by great effort as though constructed by Mayaa himself on earth with all best qualities.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं
मनोहरं काञ्चनचारुरूपम् ।
रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं
गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम् ॥ ५ ॥

ततो ददर्श उच्च्रित मेघ रूपम् । मनो हरम् कान्चन चारु रूपम् । रक्षो अधिपस्य आत्म बल अनुरूपम् । गृह उत्तमम् हि अप्रतिरूप रूपम् ॥ ५-७-५

फिर उन्होंने राक्षसराज रावणका उसकी शक्तिके अनुरूप अत्यन्त उत्तम और अनुपम भवन (पुष्पक विमान) देखा, जो मेघके समान ऊँचा, सुवर्णके समान सुन्दर कान्तिवाला तथा मनोहर था ॥ ५ ॥

रावणन उत्तमोत्तमवाद अरमनॆयु ऎत्तरदल्लिरुव मेघदन्तॆ मनोहरवागित्तु. सुवर्णदन्तॆ सुन्दरवागियू राक्षसर अधिपतियाद रावणन अन्तस्तिगॆ अनुरूपवागि विराजिसुत्तित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH = thereafter; dadarsha = Hanuma saw; gR^ihottamam = the best house; rakshodhipasya = of the lord of Rakshas; uchchhitamegharuupamam = having the appearance of a cloud; manoharam = soul-captivating one; kaanchanachaarurupam = having a beautiful form made of gold; apratiruparuupam = with that has no comparison; aatmabalaanuruupam = suitable of Ravana’s might.

अनुवादः

Thereafter Hanuma saw the best house of the lord of rakshasas, having the appearance of a cloud, soul-captivating one having a beautiful form made of gold which has no comparison, suitable of Ravana’s might

स्रोतः: valmikiramayan.net

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं
श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम् ।
नानातरूणां कुसुमावकीर्णं
गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम् ॥ ६ ॥

मही तले स्वर्गम् इव प्रकीर्णम् । श्रिया ज्वलन्तम् बहु रत्न कीर्णम् । नाना तरूणाम् कुसुम अवकीर्णम् । गिरेर् इव अग्रम् रजसा अवकीर्णम् ॥ ५-७-६

वह इस भूतलपर बिखरे हुए स्वर्णके समान जान पड़ता था । अपनी कान्तिसे प्रज्वलित-सा हो रहा था । अनेकानेक रत्नोंसे व्याप्त, भाँति-भाँतिके वृक्षोंके फूलोंसे आच्छादित तथा पुष्पोंके परागसे भरे हुए पर्वत-शिखरके समान शोभा पाता था ॥ ६ ॥

अदु भूमिगॆ इळिदु बन्द स्वर्गदन्तॆ शोभिसुत्ता हॊळॆयुत्तित्तु. अनेक रत्नराशिगळिन्द समृद्धवागित्तु. वक्षगळ कुसुमगळिन्दलू व्याप्तवागिद्दु, कुसुम परागदिन्द आच्छादितवाद पर्वत शिखरदन्तॆ विराजिसुत्तित्तु.॥6॥

पदच्छेदः

6. (Hanuma saw Ravana’s house) svargamiva = like heaven; prakiirNam = thrown; mahiitale = upon earth; jvalantam = effulgent; shriyaa = with glory; bahuratnakiirNam = embedded with variety of diamonds; kusumaavakiiraNam = covered by flowers; naanaataruuNaam = of various trees; gireH agramiva = like the summit of mountain; avakiirNam = covered; rajasaa = by pollen.

अनुवादः

Hanuma saw Ravana’s house like heaven thrown upon earth, effulgent with glory, embedded with variety of diamonds covered by flowers of various trees, like the summit of a mountain covered by pollen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं
तडिद्भिरम्भोधरमर्च्यमानम् ।
हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं
श्रिया युतं खे सुकृतं विमानम् ॥ ७ ॥

नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं
तटिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम् ।
हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं
श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम् ॥

नारी प्रवेकैर् इव दीप्यमानम् । तडिद्भिर् अम्भोदवद् अर्च्यमानम् । हंस प्रवेकैर् इव वाह्यमानम् । श्रिया युतम् खे सुक्ऱ्ताम् विमानम् ॥ ५-७-७

वह विमानरूप भवन विद्युन्मालाओंसे पूजित मेघके समान रमणी-रत्नोंसे देदीप्यमान हो रहा था और श्रेष्ठ हंसोंद्वारा आकाशमें ढोये जाते हुए विमानकी भाँति जान पड़ता था । उस दिव्य विमानको बहुत सुन्दर ढंगसे बनाया गया था । वह अद्भुत शोभासे सम्पन्न दिखायी देता था ॥

अनन्तर हनुमन्तनु अत्यन्त शोभॆयिन्द मॆरॆयुव पुष्पकविमानवन्नु नोडिदनु. अदु विद्युन्मालॆगळिन्द शोभितवाद मेघदन्तॆ श्रेष्ठराद नारीमणियरिन्द बॆळगुत्तित्तु. श्रेष्ठवाद हंसगळिन्द आकाशदल्लि ऒय्यल्पडुत्तिरुवन्तॆ काणुत्तित्तु. ब्रह्मादि पुण्यपुरुषर विमानदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

7. diipyamaanamiva = being shone; naaripravekaaH = by the best among the women; ambhodavat = like a cloud; taTidbhiH = by lightening; archyamaanam = being worshipped; vaahyamaanamiva = like being carried; hamsapravekaiH = by the best swans; shriiyaayutam = full of splendor; vimaanam = (like an) aerial car; sukR^itaam = of good people; khe = in sky.

अनुवादः

Being shone by the best among women like a cloud by lightening, being worshipped, like being carried by the best swans, like an aerial car full of splendor, of good people in sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं
यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् ।
ददर्श युक्तीकृतचारुमेघ-
चित्रं विमानं बहुरत्नचित्रम् ॥ ८ ॥

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं
यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् ।
ददर्श युक्तीकृतमेघचित्रं
विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम् ॥

यथा नग अग्रम् बहु धातु चित्रम् । यथा नभः च ग्रह चन्द्र चित्रम् । ददर्श युक्ती कृत मेघ चित्रम् । विमान रत्नम् बहु रत्न चित्रम् ॥ ५-७-८

जैसे अनेक धातुओंके कारण पर्वतशिखर, ग्रहों और चन्द्रमाके कारण आकाश तथा अनेक वर्णोंसे युक्त होनेके कारण मनोहर मेघ विचित्र शोभा धारण करते हैं, उसी तरह नाना प्रकारके रत्नोंसे निर्मित होनेके कारण वह विमान भी विचित्र शोभासे सम्पन्न दिखायी देता था ॥ ८ ॥

आ पुष्पकविमानवु अनेक विधवाद गैरिकादि धातुगळिन्द चित्रितवाद पर्वतदन्तॆ काणुत्तित्तु. ग्रहगळिन्दलू, चन्द्रनिन्दलू चित्रितवाद आकाशदन्तॆ राराजिसुत्तित्तु. ऒट्टुगूडिद मेघगळ समूहदन्तॆ काणुत्तिद्द आ विमानरत्नवु अपारवाद रत्नगळिन्द चित्रितवागित्तु.॥8॥

पदच्छेदः

8. dadarsha = Hanuma saw; vimaanaratnam = the best house; yuktiikR^ita meghachitram = like a beautiful cloud endowed with many hues; nabhaH yathaa = like the sky; graHchandrachitram = illumined by planets including the moon; bahuratnachitram = decked with numerous precious stones; nagaagram yathaa = like a mountain peak; bahudhaatu chitram = looking picturesque with numerous minerals.

अनुवादः

Hanuma saw the best house like a beautiful cloud endowed with many hues, like the sky illumined by planets including the moon, decked with numerous precious stones like a mountain peak, looking picturesque with numerous minerals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मही कृता पर्वतराजिपूर्णा
शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः ।
वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः
पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम् ॥ ९ ॥

मही कृता पर्वत राजि पूर्णा । शैलाः कृता वृक्ष वितान पूर्णाः । वृक्षाः क्ऱ्ताः पुष्प वितान पूर्णाः । पुष्पम् क्ऱ्तम् केसर पत्र पूर्णम् ॥ ५-७-९

उस विमानकी आधारभूमि (आरोहियोंके खड़े होनेका स्थान) सोने और मणियोंके द्वारा निर्मित कृत्रिम पर्वत-मालाओंसे पूर्ण बनायी गयी थी । वे पर्वत वृक्षोंकी विस्तृत पंक्तियोंसे हरे-भरे रचे गये थे । वे वृक्ष फूलोंके बाहुल्यसे व्याप्त बनाये गये थे तथा वे पुष्प भी केसर एवं पंखुड़ियोंसे पूर्ण निर्मित हुए थे* ॥ ९ ॥

\* जहाँ पूर्वकथित वस्तुओंके प्रति उत्तरोत्तर कथित वस्तुओंका विशेषण-भावसे स्थापन किया जाय, वहाँ ‘एकावली’ अलंकार माना गया है । इस लक्षणके अनुसार इस श्लोकमें एकावली अलंकार है । यहाँ ‘मही’ का विशेषण पर्वत, पर्वतका वृक्ष और वृक्षका विशेषण पुष्प आदि समझना चाहिये । गोविन्दराजने यहाँ ‘अधिक’ नामक अलंकार माना है, परंतु जहाँ आधारसे आधेयकी विशेषता बतायी गयी हो वही इसका विषय है; यहाँ ऐसी बात नहीं है ।

आ पुष्पकविमानदल्लि अनेक चित्रगळन्नु बिडिसिद्दरु. अदरल्लि चित्रितवाद शिल्पदल्लि पर्वतद सालुगळिन्द युक्तवाद भूमियित्तु. पर्वतगळु वृक्षगळ समूहगळिन्द व्याप्तवागिद्दवु. वृक्षगळु पुष्पगुच्छगळिन्द समृद्धवागिद्दवु. आ पुष्पगळु केसरगळिन्दलू, दळगळिन्दलू, कूडि बहुसुन्दरवागि गोचरिसुत्तिद्दवु. ॥9॥

पदच्छेदः

9. mahii = the earth; kR^itaa = was made; parvataraajapuurNa = to be full of mountain ranges; shailaaH = the mountains; kR^itaaH = were made; vR^ikshavitaanapuurNaaH = to be abounding of tree; vR^ikshaaH = the trees; kR^itaaH = were made; pushhpavitaaHpuurNaaH = to be full of flowers; pushhpam = the flower; kR^itam = was made; kesarapatrapuurNam = to be full of filaments and petals.

अनुवादः

The earth was made to be full of mountain ranges. The mountains were made to be abounded of trees. The trees were made to be full of flowers. The flower was made to be full of filaments and petals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि
तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि ।
पुनश्च पद्मानि सकेसराणि
वनानि चित्राणि सरोवराणि ॥ १० ॥

कृतानि वेश्मानि च पाण्डराणि
तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि ।
पुनश्च पद्मानि सकेसराणि
धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥

कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि । तथा सुपुष्पा अपि पुष्करिण्यः । पुनः च पद्मानि सकेसराणि । धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥ ५-७-१०

उस विमानमें श्वेतभवन बने हुए थे । सुन्दर फूलोंसे सुशोभित पोखरे बनाये गये थे । केसरयुक्त कमल, विचित्र वन और अद्भुत सरोवरोंका भी निर्माण किया गया था ॥ १० ॥

आ पुष्पकविमानद चित्रगळल्लि श्वेतवर्णद भवनगळिद्दवु. केसरगळिन्द कूडिद सरोवरगळु रङ्गु रङ्गाद हूवुगळिन्द शोभिसुत्तिद्दवु. अदरल्लि केसरगळिन्द कूडिद पद्मगळू राराजिसुत्तिद्दवु. अदरल्लि चित्रितवाद वनगळु अद्भुतवागिद्दवु. ॥10॥

पदच्छेदः

10. paanDuraaNi veshmaani cha = white mansions were also; kR^itaani = built; tathaa = in the same way; pushhkaraaNicha = lakes also; supushhpaaNi = with beautiful flowers; punashcha = and also; padmaani = lotuses; sakesaraaNi = together with filaments; tathaa = and; vanaani = forest; dhanyaani chitraaNi = (that were) the best and wonderful.

अनुवादः

White mansions were also built in the same way. Lakes also with beautiful flowers and also lotuses together with filaments and forest that were the best and wonderful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं
रत्नप्रभाभिश्च विघूर्णमानम् ।
वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं
महाकपिस्तत्र महाविमानम् ॥ ११ ॥

पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं
रत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम् ।
वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं
महाकपिस्तत्र महाविमानम् ॥

पुष्प आह्वयम् नाम विराजमानम् । रत्न प्रभाभिः च विवर्धमानम् । वेश्म उत्तमानाम् अपि च उच्च मानम् । महा कपिः तत्र महा विमानम् ॥ ५-७-११

महाकपि हनुमान् ने जिस सुन्दर विमानको वहाँ देखा, उसका नाम पुष्पक था । वह रत्नोंकी प्रभासे प्रकाशमान था और इधर-उधर भ्रमण करता था । देवताओंके गृहाकार उत्तम विमानोंमें सबसे अधिक आदर उस महाविमान पुष्पकका ही होता था ॥ ११ ॥

अदु तन्नल्लिद्द रत्नगळ प्रभॆयन्नु दशदिक्कुगळिगू पसरिसुत्ता, आकाशदल्लि हाराडुत्तिदॆयो ऎम्बत्तित्तु. उत्तमोत्तम प्रासादगळिगू श्रेष्ठतमवागिरुव प्रासाददन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तित्तु. अन्तह ‘पुष्पक’वॆम्ब हॆसरिन महा विमानवन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. ॥11॥

पदच्छेदः

11. tatra = there; mahaakapiH = the great Hanuma(saw); mahaavimaanam = a great aerial car; veshmottamaanaamapi uchchamaanam = the best among best of aerial cars; naamaviraajamaanam = shining with the name; pushhpaaHvayam = of Pushpaka; ratnaprabhaabhiH = with the rays of precious stones; vighuurNamaanam = capable of traveling long distances.

अनुवादः

There the great Hanuma saw a great aerial car, the best among best of aerial cars, shining with the name of Pushpaka with the rays of precious stones, and capable of traveling long distances.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृताश्च वैदूर्यमया विहङ्गा
रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः ।
चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गा
जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः ॥ १२ ॥

कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गाः
रूप्यप्रवालैश्च यथा विहङ्गाः ।
चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गा
जात्यानु रूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः ॥

कृताः च वैदूर्यमया विहम्गा । रूप्य प्रवालैः च तथा विहम्गाः । चित्राः च नाना वसुभिर् भुजम्गा । जात्या अनुरूपाः तुरगाः शुभ अन्गाः ॥ ५-७-१२

उसमें नीलम, चाँदी और मूँगोंके आकाशचारी पक्षी बनाये गये थे । नाना प्रकारके रत्नोंसे विचित्र वर्णके सर्पोंका निर्माण किया गया था और अच्छी जातिके घोड़ोंके समान ही सुन्दर अंगवाले अश्व भी बनाये गये थे ॥ १२ ॥

आ विमानदल्लि वैडूर्यमयवाद पक्षिगळू, बॆळ्ळियिन्दलू हागू हवळगळिन्दलू माडिद पक्षिगळू इद्दवु. नानाविधवाद मुत्तु-रत्नगळिन्द चित्रितवाद हावुगळिद्दवु. जातिगॆ अनुरूपवाद शुभलक्षणगळिन्द कूडिद कुदुरॆगळिद्दवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. vihaN^gaaH = birds; vaiDuuryamayaaH = of cats eye gems; tathaa = as well as; vihaN^gaaH = birds; ruupyapravaaLaishcha = made of silver and coral; chitraaH bhujaN^gaaH = wonderful serpants; naanaavasubhiH = made of various jewels; turagaaH = horses; subhaaN^gaaH = of beautiful limbs; anuruupaaH = suitable; jaatyaa = by their noble breed; kR^itaa = were arranged.

अनुवादः

Artificial birds made of cat’s-eye gems, as well as birds made of silver and coral, wonderful serpants made of various jewels, horses of beautiful limbs suitable by their noble breed were arranged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः
सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः ।
कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः
कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः ॥ १३ ॥

प्रवाल जाम्बूनद पुष्प पक्षाः । सलीलम् आवर्जित जिह्म पक्षाः । कामस्य साक्षाद् इव भान्ति पक्षाः । कृता विहम्गाः सुमुखाः सुपक्षाः ॥ ५-७-१३

उस विमानपर सुन्दर मुख और मनोहर पंखवाले बहुत-से ऐसे विहङ्गम निर्मित हुए थे, जो साक्षात् कामदेवके सहायक जान पड़ते थे । उनकी पाँखें मूँगे और सुवर्णके बने हुए फूलोंसे युक्त थीं तथा उन्होंने लीलापूर्वक अपने बाँके पंखोंको समेट रखा था ॥ १३ ॥

आ विमानदल्लि हवळ हागू सुवर्णपुष्पगळे रॆक्कॆगळ रूपदल्लिद्द पक्षिगळु इद्दवु. अवुगळु वक्रवागिद्द रॆक्कॆगळन्नु लीलाजालवागि ऒळक्कॆ ऎळॆदुकॊळ्ळुत्तिद्दवु. कामदेवनिगॆ ऒत्तासॆ नीडुव वस्तुगळो ऎम्बन्तॆ आ हक्किगळु प्रकाशिसुत्तिद्दवु. अन्तह सुन्दरवाद, अनुपमवाद रॆक्कॆगळिन्दलू, सुन्दरवाद मुखगळिन्दलू कूडिद पक्षिगळु अदरल्लि चित्रितवागिद्दवु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vihaN^gaaH = birds; kR^itaaH = were made; pravaaLajaambuunadapushhpapakshaaH = with corals on their wings and with golden flowers; supakshaaH = with good wings; aavarjitajihmapakshaaH = with curved and bent wings; saliilam = in a playful way; bhaanti = shining; pakshaaHiva = like helpers; kaamasya = of the god of love; saakshaat = himself.

अनुवादः

Birds were made with corals on their wings and ogether with golden flowers, with good wings, with curved and bent wings in a playful way, shining like helpers of the god of love himself

स्रोतः: valmikiramayan.net

नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः
सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः ।
बभूव देवी च कृतासुहस्ता
लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥ १४ ॥

नियुज्यमानास्तु गजाः सुहस्ताः
सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः ।
बभूव देवी च कृता सुहस्ता
लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥

नियुज्यमानाः च गजाः सुहस्ताः । सकेसराः च उत्पल पत्र हस्ताः । बभूव देवी च कृता सुहस्ता । लक्ष्मीः तथा पद्मिनि पद्म हस्ता ॥ ५-७-१४

उस विमानके कमलमण्डित सरोवरमें ऐसे हाथी बनाये गये थे, जो लक्ष्मीके अभिषेक-कार्यमें नियुक्त थे । उनकी सूँड़ बड़ी सुन्दर थी । उनके अंगोंमें कमलोंके केसर लगे हुए थे तथा उन्होंने अपनी सूँड़ोंमें कमल-पुष्प धारण किये थे । उनके साथ ही वहाँ तेजस्विनी लक्ष्मी देवीकी प्रतिमा भी विराजमान थी, जिनका उन हाथियोंके द्वारा अभिषेक हो रहा था । उनके हाथ बड़े सुन्दर थे । उन्होंने अपने हाथमें कमल-पुष्प धारण कर रखा था ॥ १४ ॥

आ भवनदल्लि लक्ष्मीदेवियु तन्न मनोहर हस्तगळल्लि पद्मगळन्नु धरिसि पद्मसरोवरदल्लि विराजिसुत्तिरुवन्तॆ चित्रितवागित्तु. अवळ इक्कॆडॆगळल्लि सुन्दरवाद सॊण्डिलुगळुळ्ळ आनॆगळन्नु चित्रिसिद्दरु. अवुगळ सॊण्डिलुगळल्लि तावरॆ हूवुगळन्नु, ऎलॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु, देविगॆ आत्मार्पण बुद्धियिन्द अभिषेक माडुत्तिरुवन्तॆ इत्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. gajaaH = Elephants; padmini = in a lotus-pool; sakesaraashcha = with filaments of lotus petals on body; suhastaa = with shapely trunks; utpalapatrahastaaH = with lotus petals held in their trunks; niyujyamaanaaH tu = devoted to the worship; lakshmiiH = of Goddess Lakshmi; tathaa = and deviicha = (an image of) Goddess Lakshmi also; suhastaa = with graceful hands; padmahastaa = holding lotus in Her hand; kR^itaa babhuuva = was made to exist in Pushpaka;

अनुवादः

Images of elephants in a lotus-pool with filaments of lotus on body, with lotus petals held in their trunks, were devoted to the worship of an image of Goddess Lakshmi. And also an image of Goddess Lakshmi with four graceful hands and holding lotus in Her hand was made to exist in Pushpaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव तद‍्गृहमभिगम्य शोभनं
सविस्मयो नगमिव चारुकन्दरम् ।
पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं
हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम् ॥ १५ ॥

इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनं
सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम् ।
पुनश्च तत् परम सुगन्धि सुन्दरं
हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम् ॥

इति इव तद् ग्ऱ्हम् अभिगम्य शोभनम् । सविस्मयो नगम् इव चारु शोभनम् । पुनः च तत् परम सुगन्धि सुन्दरम् । हिम अत्यये नगम् इव चारु कन्दरम् ॥ ५-७-१५

इस प्रकार सुन्दर कन्दराओंवाले पर्वतके समान तथा वसन्त-ऋतुमें सुन्दर कोटरोंवाले परम सुगन्धयुक्त वृक्षके समान उस शोभायमान मनोहर भवन (विमान)-में पहुँचकर हनुमान् जी बड़े विस्मित हुए ॥ १५ ॥

पर्वतदन्तॆ उन्नतवाद, आह्लादकरवागि शोभिसुत्तिरुव गृहवन्नु (पुष्पकवन्नु) नोडि हनुमन्तनु आश्चर्यचकितनादनु. सुन्दरवाद पॊटरॆयिन्द कूडिद सुगन्धयुक्तवाद वृक्षगळन्तॆयू, वसन्तकालदल्लि सुन्दरवाद गुहॆयिन्द कूडिद पर्वतदन्तॆयू शोभायमानवाद आ भवनवन्नु अवनु मगदॊम्मॆ प्रवेशिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. itiiva = in this fashion; abhigamyaa = nearing; tatgR^iham = that house; shobhanam = which was shining; nagamiva = like a mountain; chaarushobhanam = with a beautiful glow; savismayaH = became surprised; punashcha = and saw (again); tat = that house; paramasugandhi = with a great sweet fragrance; sundaram nagamiva = like a beautiful mountain; himaatyaye = during spring; chaarukandaram = with beautiful case.

अनुवादः

In this fashion, nearing that house which was shining like a mountain with a beautiful glow that house with great sweet fragrance like a beautiful mountain during spring, with beautiful cave became surprised and saw (again).

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां
चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम् ।
अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां
सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥ १६ ॥

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां
चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम् ।
अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां
सुदुःखितः पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥

ततः स ताम् कपिर् अभिपत्य पूजिताम् । चरन् पुरीम् दश मुख बाहु पालिताम् । अदृश्य ताम् जनक सुताम् सुपूजिताम् । सुदुह्खिताम् पति गुण वेग निर्जिताम् ॥ ५-७-१६

तदनन्तर दशमुख रावणके बाहुबलसे पालित उस प्रशंसित पुरीमें जाकर चारों ओर घूमनेपर भी पतिके गुणोंके वेगसे पराजित (विमुग्ध) अत्यन्त दुःखिनी और परम पूजनीया जनककिशोरी सीताको न देखकर कपिवर हनुमान् बड़ी चिन्तामें पड़ गये ॥ १६ ॥

हीगॆ हनुमन्तनु रावणेश्वरनिन्द परिपालिसल्पडुत्तिद्द हागू सकलरिन्द पूजिसल्पडुत्तिद्द लङ्कापट्टणद ऎल्ल कडॆगळल्लियू सञ्चरिसि सीतादेवियन्नु हुडुकिदनु. आदरू परम पूज्यळू, श्रीरामन सद्गुण प्रभावगळिन्द जयिसल्पट्ट ; अष्टे अल्ल श्रीरामनु शिवधनुस्सिन गुणवन्नु (नाराचवन्नु) बलवागिसॆळॆदु धनुर्भङ्ग माडि जयिसल्पट्टवळाद आ जानकियन्नु काणदॆ अवनु विचारग्रस्तनादनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = thereafter; saH kapiH = that Hanuma; abhipatyaa = nearing; taam puriim = that city of Lanka; pujitaam = worshipped (by Rakshasas) dashamukhabaahupaalitaam = ruled by arms of ten-headed Ravana; charan = moving(thereabout); sudukhitaa = became very gloomy; adR^ishyaa = (on) not seeing; taamjanakasutaam = that Seetha; supuujitaam = well worshipped (by all); patiguNaveganirjitaam = greatly conquered by the virtues of Her husband Sri Rama.

अनुवादः

Thereafter that Hanuma nearing that city of Lanka worshipped by Rakshasas, ruled by arms of ten-headed Ravana, moving thereabout became very gloomy on not seeing that Seetha well worshipped by all and greatly conquered by the virtues of Her husband Sri Rama

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः
कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः ।
अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः
सचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ १७ ॥

ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः
कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः ।
अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः
सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥

ततः तदा बहु विध भावित आत्मनः । कृत आत्मनो जनक सुताम् सुवर्त्मनः । अपश्यतो अभवद् अतिदुह्खितम् मनः । सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ ५-७-१७

महात्मा हनुमान् जी अनेक प्रकारसे परमार्थ-चिन्तनमें तत्पर रहनेवाले कृतात्मा (पवित्र अन्तःकरणवाले) सन्मार्गगामी तथा उत्तम दृष्टि रखनेवाले थे । इधर-उधर बहुत घूमनेपर भी जब उन महात्माको जानकीजीका पता न लगा, तब उनका मन बहुत दुःखी हो गया ॥

आ समुदल्लि लङ्कापट्टणदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्द महात्मनाद बहुविधवागि आगुहोगुगळन्नु मनस्सिनल्लिये विचारमाडुत्तिद्द, तीक्ष्णबुद्धियवनाद, सदाचार सम्पन्ननाद, हनुमन्तनु सूक्ष्मदृष्टियिन्द हूडुकिदरू सीतॆयन्नु काणदॆ अवन मनस्सु अति दुःखितवायितु. ॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = Thereafter; tadaa = then; manaH = the heart; mahaatmanaH = of the great souled Hanuma; bahuvidhabhaavitaatmanaH = who contemplated supreme Spirit in many ways; kR^itaatmanaH = with a disciplined mind; suvartmanaH = following ritues path; suchakshushhaH = with good eyes; pravicharataH = moving about(in the city of Lanka) ; abhavat = became; atidukhitam = greatly sorrowful; apasyataH = not seeing; janakasutaam = Seetha;

अनुवादः

Thereafter then the heart of the great souled Hanuma who contemplated supreme spirit in many ways with a disciplined mind following righteous path, with good observant eyes, moving about in the city of Lanka became greatly sorrowful on not seeing Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें सातवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि एळनॆय सर्गवु मुगियितु.