००६ अन्तःपुरवर्णनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma moves about the city of Lanka, going from one house to another in search of mother Seetha. He finds amazing wealth and riches abounding in that city of Ravana. He finally enters the huge house of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

6. हनुमान् जी का रावण तथा अन्यान्य राक्षसोंके घरोंमें सीताजीकी खोज करना

स निकामं विमानेषु विचरन् कामरूपधृक् ।
विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ॥ १ ॥

स निकामं विमानेषु विषण्णः कामरूपधृत् ।
विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ॥

फिर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले कपिवर हनुमान् जी बड़ी शीघ्रताके साथ लंकाके सतमहले मकानोंमें यथेच्छ विचरने लगे ॥ १ ॥

मनबन्दन्तॆ रूपधरिसुव शक्तियन्नु हॊन्दिद्द आ कपीश्वरनु, उप्परिगॆगळिन्द कूडिद्द अरमनॆगळल्लि सञ्चरिसुत्ता सीतॆयन्नु काणदॆ दुःखितनागि, लङ्कॆय सुत्तलू पुनः हुडुकुव सलुवागि वेगदिन्द नडॆयतॊडगिदनु. ॥1॥

पदच्छेदः

1. saH = that Hanuma; kaamaruupadR^it = who could assume any desire form; vimaaneshhu = (searching) among houses; nikaamamvishhaNNaH = had a lot of grief; laaghavenasamanvitaH = endowed with great speed; vichachaara = roamed; punaH = again; laN^kaam = the city of Lanka.

अनुवादः

That Hanuma who could assume any desire form, searching among houses had a lot of grief. Endowed with great speed, He roamed again the city of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आससाद च लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम् ॥ २ ॥

आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम् ॥

आससाद अथ लक्ष्मीवान् राक्षस इन्द्र निवेशनम् । प्राकारेण अर्क वर्णेन भास्वरेण अभिसम्व्ऱ्तम् ॥ ५-६-२

अत्यन्त बल-वैभवसे सम्पन्न वे पवनकुमार राक्षसराज रावणके महलमें पहुँचे, जो चारों ओरसे सूर्यके समान चमचमाते हुए सुवर्णमय परकोटोंसे घिरा हुआ था ॥ २ ॥

शुभलक्षण सम्पन्ननाद मारुतियु सूर्यकान्तियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिरुव प्राकारगळिन्द सुत्तुवरियल्पट्ट राक्षसेन्द्रनाद रावणन अरमनॆगॆ बन्दनु. ॥2॥

पदच्छेदः

2. atha = after that; lakshmivaan = the glorious Hanuma; asasaada = neared; raakshasendraniiveshanam = the house of Ravana; bhaasvareNa = shining; arkavarNena = with the hue of Sun; abhisamvR^itam = surrounded; praakaareNa = by a compound wall.

अनुवादः

After that, the glorious Hanuma neared the house of Ravana shining with the golden hue of Sun, surrounded by a compound wall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद् वनम् ।
समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः ॥ ३ ॥

रक्षितम् राक्षसैर् भीमैः सिम्हैर् इव महद् वनम् । समीक्षमाणो भवनम् चकाशे कपि कुन्जरः ॥ ५-६-३

जैसे सिंह विशाल वनकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार बहुतेरे भयानक राक्षस रावणके उस महलकी रक्षा कर रहे थे । उस भवनका निरीक्षण करते हुए कपिकुञ्जर हनुमान् जी मन-ही-मन हर्षका अनुभव करने लगे ॥ ३ ॥

सिंहगळिन्द रक्षितवाद महारण्यदन्तॆ आ रावणन भवनवन्नु भयङ्करराद राक्षसरिन्द रक्षिसल्पडुत्तित्तु. अन्तह भवनवन्नु परिकिसि नोडिद आ कपिवरनु आश्चर्य चकितनादनु. ॥3॥

पदच्छेदः

3. kapikunJNjaraH = Hanuma; chakaashe = shined; samiikshamaaNaH = purveying; bhavanam = the building; rakshitaam = protected; bhiimaiH raakshasaihi = by horrible rakshasas; mahaavanamiva = like a forest; simhaiH = by lions.

अनुवादः

Hanuma shined purveying the building protected by horrible rakshasas, like a forest by lions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषणैः ।
विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम् ॥ ४ ॥

रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेम भूषितैः ।
विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम् ॥

रूप्य कोप हितैः चित्रैः तोरणैर् हेम भूषितैः । विचित्राभिः च कक्ष्याभिर् द्वारैः च रुचिरैर् व्ऱ्तम् ॥ ५-६-४

वह महल चाँदीसे मढ़े हुए चित्रों, सोने जड़े हुए दरवाजों और बड़ी अद्भुत ड्योढ़ियों तथा सुन्दर द्वारोंसे युक्त था ॥ ४ ॥

रावणन आ अरमनॆयु बॆळ्ळियिन्द माडिद चित्रगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. सुवर्णभूषितवाद हॊर बागिलुगळिन्द कूडिद्दितु. विचित्रवाद अन्तःपुरगळिन्दलू, सुन्दरवाद ऒळबागिलुगळिन्दलू कूडिद्द रावणन अन्तःपुरवन्नु हनुमन्तनु वीक्षिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. vR^itam = (Ravana’s house)consisted of; toraNaiH = archways; ruupyakopahitaiH = decorated with sliver; chitraiH = surprising one’s; hemabhhuushhitaiH = decorated with gold; vichitraabhi = strange; kakshyaabhiH = entrances; ruchiraiH dvaaraishcha = and beautiful doors.

अनुवादः

Ravana’s house consisted of surprising archways decorated with sliver and gold, strange entrances and beautiful doors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः ।
उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः ॥ ५ ॥

गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः ।
उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्स्यन्दनयायिभिः ॥

गज आस्थितैर् महा मात्रैः शूरैः च विगत श्रमैः । उपस्थितम् असम्हार्यैर् हयैः स्यन्दन यायिभिः ॥ ५-६-५

हाथीपर चढ़े हुए महावत तथा श्रमहीन शूरवीर वहाँ उपस्थित थे । जिनके वेगको कोई रोक नहीं सकता था, ऐसे रथवाहक अश्व भी वहाँ शोभा पा रहे थे ॥ ५ ॥

आ अरमनॆयु आनॆगळ मेलॆ कुळित्तिद्द मावटिगरिन्दलू, बळलिकॆये इल्लद शूररिन्दलू, अप्रतिहतवाद वेगवुळ्ळ रथगळन्नॆळॆयुव कुदुरॆगळिन्दलू, विचित्रवाद रथगळिन्दलू समावृतवागित्तु. ॥5॥

पदच्छेदः

5. upasthitam = (Ravana’s house)waited upon; gajaasthitaiH = by men on elephants; shuuraiH = warriors; vigatasramaiH = people with removed tiredness; mahaamaatraiH = drivers of elephants; asamhaaraiH hayaiH = by undefeatable horses; syandanayaayibhiH = by charioteers.

अनुवादः

Ravana’s house waited upon by men on elephants, warriors, people with removed tiredness, drivers of elephants, by undefeatable horses, and by charioteers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतीः ।
घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः ॥ ६ ॥

सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः ।
घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः ॥

सिम्ह व्याघ्र तनु त्राणैर् दान्त कान्चन राजतैः । घोषवद्भिर् विचित्रैः च सदा विचरितम् रथैः ॥ ५-६-६

सिंहों और बाघोंके चमड़ोंके बने हुए कवचोंसे वे रथ ढके हुए थे, उनमें हाथी-दाँत, सुवर्ण तथा चाँदीकी प्रतिमाएँ रखी हुई थीं । उन रथोंमें लगी हुई छोटी-छोटी घंटिकाओंकी मधुर ध्वनि वहाँ होती रहती थी; ऐसे विचित्र रथ उस रावण-भवनमें सदा आ-जा रहे थे ॥

आ रथगळु सिंह-व्याघ्रगळ चर्मगळिन्द हॊदिसल्पट्टिद्दु दन्त, चिन्न, बॆळ्ळिगळिन्द माडिद प्रतिमॆगळिन्द समावृतवागिद्दवु. विचित्रवाद शब्दगळन्नु माडुत्ता अत्तन्दित्त सञ्चरिसुत्तिद्दुवु. ॥6॥

पदच्छेदः

6. (Hanuma saw Ravana’s house) simhavyaaghraatanutraaNaiH = with protective shields made of lion and tiger skins; daantakaaJNchanaraajataiH = decorated with ivory; gold and silver; vicharitam = being roamed; sadaa = always; vichiraiHradhaiH = by strange chariots; ghoshhavadbhiH = with great sound.

अनुवादः

Hanuma saw Ravana’s house with protective shields made of lion and tiger skins, decorated with ivory, gold and silver, being roamed always by strange chariots with great sound.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुरत्नसमाकीर्णं परार्घ्यासनभूषितम् ।
महारथसमावापं महारथमहासनम् ॥ ७ ॥

बहु रत्नसमाकीर्णं परार्ध्यासनभाजनम् ।
महारथसमावासं महारथमहास्वनम् ॥

बहु रत्न समाकीर्णम् पर अर्ध्य आसन भाजनम् । महा रथ समावासम् महा रथ महा आसनम् ॥ ५-६-७

रावणका वह भवन अनेक प्रकारके रत्नोंसे व्याप्त था, बहुमूल्य आसन उसकी शोभा बढ़ाते थे । उसमें सब ओर बड़े-बड़े रथोंके ठहरनेके स्थान बने थे और महारथी वीरोंके लिये विशाल वासस्थान बनाये गये थे ॥

रावणन आ अरमनॆयु हेरळवाद मुत्तुगळिन्दलू, नाना बगॆय रत्नगळिन्दलू, अनर्घ्यवाद आसनगळिन्दलू, पात्रॆगळिन्दलू, अलङ्करिसल्पट्टित्तु. महारथिकरिगॆ निवास स्थानवागित्तु. महारथगळ ध्वनिगळिन्द कूडित्तु. ॥7॥

पदच्छेदः

7. (Hanuma saw Ravana’s house) bahuratnasamaakiirNam = filled with a lot of diamonds; paraardhyaasanabhaajanam = having valuable seats and utensils; mahaarathasamaavaasam = abode of great warriors; mahaarathamahaasanam = with great chariots and great utensils.

अनुवादः

Hanuma saw Ravana’s house filled with a lot of diamonds, having valuable seats and utensils, abode of great warriors, with great chariots and great utensils.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः ।
विविधैर्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ८ ॥

दृश्यैः च परम उदारैः तैः तैः च मृग पक्षिभिः । विविधैर् बहु साहस्रैः परिपूर्णम् समन्ततः ॥ ५-६-८

दर्शनीय एवं परम सुन्दर नाना प्रकारके सहस्रों पशु और पक्षी वहाँ सब ओर भरे हुए थे ॥ ८ ॥

आ अरमनॆय सुत्तलू सुन्दरवाद अनेक दृश्यगळिद्दवु. जिङ्कॆगळे मुन्ताद मृगगळू, शारिकादि अनेक विधवाद पक्षिगळु, अनेक साविर मृगपक्षिगळु अरमनॆय सुत्तलू वासिसुत्तिद्दवु. ॥8॥

पदच्छेदः

8. paripuurNam = filled all around with; taiH taiH = those and those; vividhaiH = various kinds of; mR^igapakshibhiH = animals and birds; bahusaahasraiH = in those thousands; dR^ishyaiH = lovely to watch; paramodaaraiH = very beautiful ones.

अनुवादः

Filled all around with those and those various kinds of animals and birds in thousands, lovely to watch - very beautiful ones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् ।
मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ९ ॥

विनीतैर् अन्त पालैः च रक्षोभिः च सुरक्षितम् । मुख्याभिः च वर स्त्रीभिः परिपूर्णम् समन्ततः ॥ ५-६-९

सीमाकी रक्षा करनेवाले विनयशील राक्षस उस भवनकी रक्षा करते थे । वह सब ओरसे मुख्य-मुख्य सुन्दरियोंसे भरा रहता था ॥ ९ ॥

आ अन्तःपुरवु सुशिक्षितरू, विनीतरू आद कावलुगाररिन्दलू, राक्षसरिन्दलू सुरक्षितवागित्तु. मुख्यराद, श्रेष्ठराद वनितारत्नगळिन्द तुम्बि होगित्तु. ॥9॥

पदच्छेदः

9. surakshitam = well protected; rakshobhi = by rakshasas; viniitaiH = well trained one’s; antapaalaiH = protecting the inner area; paripuurNam = filled; samantataH = all over; varastriibhiH = by best women; mukhyaabhiH = who were important.

अनुवादः

Well protected by well trained rakshasas, protecting the inner area, filled all over by best women who were important.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वननिःस्वनम् ॥ १० ॥

मुदित प्रमदा रत्नम् राक्षस इन्द्र निवेशनम् । वर आभरण निर्ह्रादैः समुद्र स्वन निह्स्वनम् ॥ ५-६-१०

वहाँकी रत्नस्वरूपा युवती रमणियाँ सदा प्रसन्न रहा करती थीं । सुन्दर आभूषणोंकी झनकारोंसे झंकृत राक्षसराजका वह महल समुद्रके कल-कलनादकी भाँति मुखरित रहता था ॥ १० ॥

आ राक्षसेन्द्रन निवासवु सन्तोषभरितराद उत्तम स्त्रीयरिन्द सम्पन्नवागित्तु. रत्नप्रायराद स्त्रीयरु तॊट्टिद्द श्रेष्ठवाद आभरणगळ निनादवु भोर्गरॆयुव समुद्रद शब्दवन्ने अनुकरिसुत्तित्तु. ॥10॥

पदच्छेदः

10. muditapramaadaaratnam = having happy women; raakshasendraniveshanam = the abode of Ravana; varaabharaNasamhraadaiH = with the tinkling of best jewellery; samudrasvananisvanam = had a sound like that of an ocean.

अनुवादः

Having happy women, the abode of Ravana with the tinkling of best jewellery had a sound like that of an ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः ।
महाजनसमाकीर्णं सिंहैरिव महद् वनम् ॥ ११ ॥

तद्राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः ।
महाजन्यॆः समाकीर्णं सिंहैरिव महद्वनम् ॥

तद् राज गुण सम्पन्नम् मुख्यैः च वर चन्दनैः ।

वह भवन राजोचित सामग्रीसे पूर्ण था, श्रेष्ठ एवं सुन्दर चन्दनोंसे चर्चित था तथा सिंहोंसे भरे हुए विशाल वनकी भाँति प्रधान-प्रधान पुरुषोंसे परिपूर्ण था ॥ ११ ॥

आ अरमनॆयु छत्र-चामर-सिंहासनादि राज चिह्नॆगळिन्द ऒप्पुत्तित्तु. श्रेष्ठवाद अगरु-चन्दनगळिन्द सुवासितवागित्तु. सिंहगळिन्द निबिडवाद महावनदन्तॆ बलिष्ठराद राक्षसरिन्द निबिडवागित्तु. ॥11॥

पदच्छेदः

11. raajaguNasampannam = together with royal insignia; mukhaiH agaruchandanaiH = with best scents and sandal woods; samaakiirNam = spread with; mahaajanaiH = great number of people; mahatvanamiva = like a great forest; simhaiH = with lions.

अनुवादः

Together with royal insignia, with best scents and sandal wood, spread with great number of people like a great forest with lions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम् ।
नित्यार्चितं पर्वसुतं पूजितं राक्षसैः सदा ॥ १२ ॥

भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम् ।
नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा ॥

भेरीमृदङ्गाभिरुतम् शङ्खघोषनिनादितम् । नित्य अर्चितम् पर्व हुतम् पूजितम् राक्षसैः सदा ॥ ५-६-१२ भेरी म्ऱ्दन्ग अभिरुतम् शन्ख घोष विनादितम् ।

वहाँ भेरी और मृदङ्गकी ध्वनि सब ओर फैली हुई थी । वहाँ शङ्खकी ध्वनि गूँज रही थी । उसकी नित्य पूजा एवं सजावट होती थी । पर्वोंके दिन वहाँ होम किया जाता था । राक्षसलोग सदा ही उस राजभवनकी पूजा करते थे ॥ १२ ॥

भेरि-मृदङ्ग मुन्ताद वाद्यगळिन्दलू, शङ्खध्वनियिन्दलू निनादितवागित्तु. राक्षसरु आ अरमनॆयन्नु नित्यवू पूजिसि सिङ्गरिसुत्तिद्दरु. पर्वदिनगळल्लि शान्तिगागि होम माडुत्तिद्दरु. ॥12॥

पदच्छेदः

12. bheriimR^idaN^gabhirutam = resounded by bheris and mrindagas; shankhaghoshhitaninaaditam = resounded by the sound of conch-shells; nityaarchitam = prayed upon daily; parvahutam = with rituals on festivals; sadaa = always; puujitam = worshipped; rakshaiH = by rakshasas.

अनुवादः

Resounded by bheris and mridagas, resounded by the sound of conch-shells, prayed upon daily by Rakshsas, with rituals on festivals, always worshipped by rakshasas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रसमनिःस्वनम् ।
महात्मनो महद् वेश्म महारत्नपरिच्छदम् ॥ १३ ॥

समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निःस्वनम् ।
महात्मनो महद्वेश्म महारत्न परिच्छदम् ॥

समुद्रम् इव गम्भीरम् समुद्रम् इव निह्स्वनम् । महात्मानो महद् वेश्म महा रत्न परिच्चदम् ॥ ५-६-१३ महा जन समाकीर्णम् ददर्श स महा कपिः ।

वह समुद्रके समान गम्भीर और उसीके समान कोलाहलपूर्ण था । महामना रावणका वह विशाल भवन महान् रत्नमय अलंकारोंसे अलंकृत था ॥ १३ ॥

महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः ।
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम् ॥ १४ ॥

उसमें हाथी-घोड़े और रथ भरे हुए थे तथा वह महान् रत्नोंसे व्याप्त होनेके कारण अपने स्वरूपसे प्रकाशित हो रहा था । महाकपि हनुमान् ने उसे देखा ॥ १४ ॥

लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः ।
चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः ॥ १५ ॥

देखकर कपिवर हनुमान् ने उस भवनको लंकाका आभूषण ही माना । तदनन्तर वे उस रावण-भवनके आस-पास ही विचरने लगे ॥ १५ ॥

आ अरमनॆयु समुद्रदन्तॆ गम्भीरवू, आळवू, रावणन भयदिन्द निश्शब्दवागित्तु. महारत्नगळिन्द समलङ्कृतवागित्तु. आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द अदु तुम्बिहोगित्तु. महारत्नगळिन्द व्याप्तवागिद्दु तन्न कान्तियिन्दले देदीप्यमानवागि बॆळगुत्तित्तु. महाकायनाद रावणन अन्तह सौधवन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. आ सुन्दरवाद अरमनॆयन्नु लङ्काधिदेवतॆय आभरणवॆन्दे हनुमन्तनु भाविसिदनु. आग अवनु रावणन बळियल्ले सञ्चरिसुत्तिद्दनु. ॥13-15॥

पदच्छेदः

13. samahaakapiH = the great Hanuma; dadarsha = saw; mahaatmanaH = the wealthy Ravana’s; mahatveshma = big house; ghambhiiram = inscrutable; samudramiva = like an ocean; nissvanam samudramiva = like a noiseless ocean; mahaaratna parichchhadam = with a roof embedded with great diamonds; mahaaratnasamaakiirNam = filled with great diamonds.

अनुवादः

The great Hanuma saw the wealthy Ravana’s huge house, inscrutable like an ocean, like a noiseless ocean, with a roof embedded with great diamondsand filled with great diamonds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14;15. saH = that great Hanuma; amanyata = thought; viraajamaanam = (the house which was) shining; vipushhaa = with its form; gajaashvarathasankulam = filled with elephants; horses; chariots; laN^kaabharaNam ityeva = to be the jewel of Lanka; hanumaan = Hanuma; chachaara = walked about; tatra = there; samiipataH = near hood; raavaNasya = of Ravana;

अनुवादः

That great Hanuma thought the house, which was shining with its form filled with elephants, horses, chariots, to be the jewel of Lanka. Hanuma walked about there in the near-hood of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च सर्वशः ।
वीक्षमाणोऽप्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ १६ ॥

गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥

गृहाद् गृहम् राक्षसानाम् उद्यानानि च वानरः । वीक्षमाणो हि असम्त्रस्तः प्रासादामः च चचार सः ॥ ५-६-१६

इस प्रकार वे एक घरसे दूसरे घरमें जाकर राक्षसोंके बगीचोंके सभी स्थानोंको देखते हुए बिना किसी भयसे अट्टालिकाओंपर विचरण करने लगे ॥ १६ ॥

वानरश्रेष्ठनाद मारुतियु सीतॆयन्नु हुडुकलु राक्षसर ऒन्दु मनॆयिन्द मत्तॊन्दु मनॆगॆ होगुत्तिद्दनु. सुत्तलू इद्द उद्यानवनगळल्लियू ऎल्ल प्रासादगळल्लियू निर्भयनागि सञ्चरिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH = That Hanuma; chchaara = moved about; gR^ihaat gR^iham = from one house to another; rakshsaanaam = of rakshasas; vudyaanaanicha = and also parks; viikshamaaNaH api = and observing; sarvashaH = in all directions; asantrastaH = without fear; praasaadaamshcha = and also courtyards.

अनुवादः

That Hanuma moved about from one house to another of Rakshasas and also parks and observing in all directions without fear and also courtyards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ॥ १७ ॥

अवप्लुत्य महा वेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् । ततो अन्यत् पुप्लुवे वेश्म महा पार्श्वस्य वीर्यवान् ॥ ५-६-१७

महान् वेगशाली और पराक्रमी वीर हनुमान् वहाँसे कूदकर प्रहस्तके घरमें उतर गये । फिर वहाँसे उछले और महापार्श्वके महलमें पहुँच गये ॥ १७ ॥

अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम् ।
विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ १८ ॥

तदनन्तर वे महाकपि हनुमान् मेघके समान प्रतीत होनेवाले कुम्भकर्णके भवनमें और वहाँसे विभीषणके महलमें कूद गये ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

18. atha = thereafter; mahaakapiH = the great Hanuma; plupluve = leapt; kumbhakarNaniveshanam = for the house of Kumbhakarna; meghapratiikaasham = which resembled a cloud; tathaa = and in the same way; vibhiishhanasya = for the house of Vibhishana.

अनुवादः

Thereafter the great Hanuma leapt for the house of Kumbhakarna which resembled a cloud and in the same way for the house of Vibhishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि ।
विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च ॥ १९ ॥

महोदरस्य च गृहं विरूपाक्षस्य चैव हि ।
विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च ॥

महा उदरस्य च तथा विरूप अक्षस्य चैव हि । विद्युज् जिह्वस्य भवनम् विद्युन् मालेः तथैव च ॥ ५-६-१९ वज्र दम्ष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महा कपिः ।

इसी तरह क्रमशः ये महोदर, विरूपाक्ष, विद्युज्जिह्व और विद्युन्मालिके घरमें गये ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

19. saH mahaakapiH = That great Hanuma; tathaa = in the same way; plupluve = leapt; bhavanam = for the house; mahodarashya = of Mahodara; viruupaakshasya caivaH = and also that of Virupaaksha; viddyujjihvasya = that of Viddutjihva; tathaivacha = and in the same fashion; vidyunmaaleH = that of Vidhunmaali; tathaiva = and in the same way; vjradamshhTrasya = that of Vajradamshhtra.

अनुवादः

That great Hanuma in the same way leapt for the house of Mahodara and also that of Virupaaksha, that of Viddutjihva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः ॥ २० ॥

इसके बाद महान् वेगशाली महाकपि हनुमान् ने फिर छलाँग मारी और वे वज्रदंष्ट्र, शुक तथा बुद्धिमान् सारणके घरोंमें जा पहुँचे ॥ २० ॥

पदच्छेदः

20. hariyuudhapaH = Hanuma the commander of Vanara army; mahaatejaaH = with great radiance; jagaama = went; shukasya = for Suka’s house; dhiimataH shukasya = for the intellectual Suka’s house; saaraNasya = for Sarana’s house; tathaa = in the same way; gR^iham = for the house; indrajitaH = of Indrajit.

अनुवादः

Hanuma the commander of Vanara army with great radiance went for the intellectual Suka’s house, for Sarana’s house, and in the same way for the house of Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः ।
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः ॥ २१ ॥

तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः ।
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम भवनं ततः ॥

तथा च इन्द्रजितो वेश्म जगाम हरि यूथपः ।

इसके बाद वे वानर-यूथपति कपिश्रेष्ठ इन्द्रजित् के घरमें गये और वहाँसे जम्बुमालि तथा सुमालिके घरमें पहुँच गये ॥ २१ ॥

महावेगशालियू, पराक्रमियू आद वायु नन्दननु हारिकॊण्डे प्रहस्तन मनॆगॆ होदनु. अल्लिन्द महापार्श्वनॆम्ब राक्षसमुख्यन मनॆगॆ हारिदनु. अल्लॆल्लू सीतॆयन्नु काणदॆ मेघसदृशनाद कुम्भकर्णन मनॆगॆ होदनु. अल्लिन्द मुन्दॆ विभीषणन मनॆगू होदनु. अल्लियू सीतादेवियन्नु काणदॆ मुन्दॆ राक्षसमुख्यराद महोदर, विरूपाक्ष, विद्युज्जिह्व, विद्युन्मालिगळ मनॆगळिगॆ अनुक्रमवागि हारिकॊण्डे होदनु. अल्लॆल्लू सीतॆयु काणदिद्दाग बॆक्किनष्टे गात्रदल्लिद्द कपि मुख्यनाद हनुमन्तनु वज्रदंष्ट्रनॆम्ब राक्षसन मनॆगू, धीमन्तनाद शुकन मत्तु सारणन मनॆगळिगू कुप्पळिसिदनु. मुन्दॆ इन्द्रजितुविन मनॆगू, जम्बुमालि मत्तु सुमालिगळॆम्बुवर मनॆगळिगू होदनु. ॥17-21॥

पदच्छेदः

17. mahaaviiryaH = Hanuma with great prowess; mahaavegaH = and one with great speed; avaplutya = jumping; niveshanam = for the house; prahastasya = of Prahasta; tataH = and from there; plupluve = leapt; anyatveshma = for another house; mahaapaarshvasya = that of Mahaparshva.

अनुवादः

Hanuma with great prowess, and one with great speed, jumped for the house of Prahasta and from there leapt for another house that of Mahaparshva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ २२ ॥

तदनन्तर वे महाकपि उछलते-कूदते हुए रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु और वज्रकायके महलोंमें जा पहुँचे ॥ २२ ॥

धूम्राक्षस्याथ सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः ।
विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च ॥ २३ ॥
शुकनाभस्य चक्रस्य शठस्य कपटस्य च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य लोमशस्य च रक्षसः ॥ २४ ॥
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य सादिनः ।
विद्युज्जिह्वद्विजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च ॥ २५ ॥
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
प्लवमानः क्रमेणैव हनुमान् मारुतात्मजः ॥ २६ ॥
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः ॥ २७ ॥

धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः ।
विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च ॥ शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च ॥ करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
क्रममाणः क्रमेणैव हनुमान् मारुतात्मजः ॥ तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः ॥

धूम्र अक्षस्य च सम्पातेर् भवनम् मारुत आत्मजः । विद्युद् रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च ॥ ५-६-२३ शुक नाभस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च । ह्रस्व कर्णस्य दम्ष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ ५-६-२४ युद्ध उन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वज ग्रीवस्य नादिनः । विद्युज् जिह्व इन्द्र जिह्वानाम् तथा हस्ति मुखस्य च ॥ ५-६-२५ करालस्य पिशाचस्य शोणित अक्षस्य चैव हि । क्रममाणः क्रमेण एव हनूमान् मारुत आत्मजः ॥ ५-६-२६ तेषु तेषु महा अर्हेषु भवनेषु महा यशाः । तेषाम् ऱ्^द्धिमताम् ऋद्धिम् ददर्श स महा कपिः ॥ ५-६-२७

फिर क्रमशः वे कपिवर पवनकुमार धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन, विघन, शुकनाभ, चक्र, शठ, कपट, ह्रस्वकर्ण, द्रंष्ट्र, लोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच और शोणिताक्ष आदिके महलोंमें गये । इस प्रकार क्रमशः कूदते-फाँदते हुए महायशस्वी पवनपुत्र हनुमान् उन-उन बहुमूल्य भवनोंमें पधारे । वहाँ उन महाकपिने उन समृद्धिशाली राक्षसोंकी समृद्धि देखी ॥ २३—२७ ॥

पदच्छेदः

21;22. harisattamaH = the best among Vanaras Hanuma; jagaama = went; jambumaaleH = for the house of Jambumali; sumaaleshcha = and for the house of Sumali; saH mahaakapiH = the great Hanuma; pupluve = jumped; rashmiketoH = for the house of Rasmiketu; tathaivacha = and in the same way; suryaketoH = for the house of Suryaketu; tathaa = and in that way; bhavanam = for the building; vajrakaayasya = of Vajrakaaya.

अनुवादः

The best among Vanaras Hanuma went for the house of Jambumali and for the house of Sumali. The great Hanuma jumped for the house Rasmiketu and in the same way for the house of Suryaketu and in that way for the building of Vajrakaaya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महायशस्वियाद आ महाकपियु बहुमूल्यवाद आ अरमनॆगळल्लि सञ्चरिसि समृद्धिशालिगळाद राक्षसर अपारवाद सम्पत्तन्नु नोडिदनु. ॥27॥

सीतादेवियन्नु हुडुकलु मुन्दुवरियुत्ता मारुतियु रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, वज्रकाय इवर मनॆगळिगू हारिकॊण्डे होदनु. बळिक धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन, विघन मुन्तादवर मनॆगळल्लि नॆगॆ-नॆगॆदु हुडुकिदनु. मुन्दॆ शुकनास, वक्र, शठ, विकट, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, लोमश मुन्ताद राक्षसश्रेष्ठर मनॆगळिगू होदनु. अल्लॆल्लू सीतॆयु सिक्कद कारण मुन्दॆ युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष इवरॆल्लर मनॆगळिगॆ अनुक्रमवागि हारिकॊण्डे होदनु. ॥22-26॥

पदच्छेदः

23;24;25. maarutaatmajaH = Hanuma (jumped); dhuumraakshhasaya = for Dhumrah’s house; sampaateH = for Sampati’s house; vidhudtruupasaya = for Vidhudrupa’s; bhiimasya = for Bhimaa’s house; ghanasya = for Ghana’s house; vighanasyacha = and Vighana’s house; shukanaasasya = for Sukhana’s house; vakrasya = for Vakra’s; shaThasya = for Satha’s house; vikaTasyacha = and also for Vikatasaa house; brahmakarnasya = for Brahmakarnas house; damshhtrasya = for Damshra’s house; romashyasya = for Romasas house; rakshasaH = for Rakshasas house; yuddhonmatasya = for Ydhonmata’s house; mattasya = for Mattaas house; dvaja griivasya = for Dvajagriva’s house; naadinaH = for Naadi’s house; vidhyujjihvendrajihvaanaam = for Vidhutjiva’s and Indrajihva’s houses; tathaa = in the same way; hastimukhasya = and also Hastimukaas house; karaaLasya = for Karaala’s house; pishchasya = for Pischa’s house; shoNitaakshasyachaivaH bhavan = and also for the building of Shonita.

अनुवादः

Hanuma jumped for Dhumrah’s house, for Sampati’s house, for Vidhudrupa’s, Bhiima’s house, for Ghana’s house and Vighana’s house, for Sukhana’s house, for Vakra’s, for Satha’s house and also for Vikata’s house, for Brahmakarna’s house, for Damshra’s house, for Roma’s house, for Raksha’s house, for Ydhonmata’s and Indrajihva’s house, in the same way for Hastimukas house, for Karala’s house, for Pisacha’s house, and also for the building of Shonita.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26;27. maarutaatmajaH = the son of Vayu; mahaayashaaH = one with great fame; mahaakapiH = great one among Vanaras; saH hanumaan = that Hanuma; dadarsha = saw; teshhaam buddhim = the wealth of those rakshasas; bhuddhimataam = who were rich; kramamaaNaH = moving; krameNaiva = in a sequence; teshhu teshhu = (in) those and those; mahaarheshhu bhavaneshhu = best buildings.

अनुवादः

The son of Vayu, one with great fame, great one among Vanaras , moving about in a sequence in those and those best buildings, saw the wealth of those rakshasas, who were rich.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ २८ ॥

सर्वेषाम् समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः । आससाद अथ लक्ष्मीवान् राक्षस इन्द्र निवेशनम् ॥ ५-६-२८

तत्पश्चात् बल-वैभवसे सम्पन्न हनुमान् उन सब भवनोंको लाँघकर पुनः राक्षसराज रावणके महलपर आ गये ॥ २८ ॥

आ ऎल्ल राक्षसर मनॆगळल्लियू सीतादेवियन्नु हुडुकि निराशनागि शुभलक्षणसम्पन्ननाद मारुतियु राक्षसेन्द्रनाद रावणन अरमनॆयन्नु पुनः सेरिदनु. ॥28॥

पदच्छेदः

28. lakshmivaan = the glorious Hanuma; samati kramya = passing; sarveshham bhavanaani = every ones houses; samantataH = all round; tathaa = there after; asasaada = neared; raakshasendraniveshanam = the house of Ravana.

अनुवादः

The glorious Hanuma passing everyone’s houses all round, there-after neared the house of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः ।
विचरन् हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः ॥ २९ ॥

रावणस्य उपशायिन्यो ददर्श हरि सत्तमः । विचरन् हरि शार्दूलो राक्षसीर् विकृत ईक्षणाः ॥ ५-६-२९ शूल मुद्गल हस्ताः च शक्तो तोमर धारिणीः ।

वहाँ विचरते हुए उन वानरशिरोमणि कपिश्रेष्ठने रावणके निकट सोनेवाली (उसके पलंगकी रक्षा करनेवाली) राक्षसियोंको देखा, जिनकी आँखें बड़ी विकराल थीं ॥ २९ ॥

रावणन अरमनॆयल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दाग रावणेश्वरन पर्यङ्कवन्नु रक्षिसुत्ता समीपदल्लि मलगिद्द, विकारवाद कण्णुगळन्नु हॊन्दिद्द राक्षसियरन्नु नोडिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. harisattamaH = Hanuma best among Vanaras; harishaardulaH = tiger among Vanaras; vicharan = moving about; dadarsha = saw; raakshasiiH = Rakshasa women; raavaNasya upashaayinya = those who were sleeping near to Ravana; vikR^itekshaaH = those who had horrific eyes; shuulamudgarahastaashcha = those who had Sulaas; Mudgaras in their hands; shaktitomaradhaariNiiH = those who had Shaktis and Tomaras.

अनुवादः

Hanuma best among Vanaras, tiger among Vanaras, moving about saw Rakshas women, those who were sleeping near to Ravana, those who had horrific eyes, those who had Sulaas, Mudgaras in their hands, those who had Shaktis and Tomaras.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूलमुद‍्गरहस्तांश्च शक्तितोमरधारिणः ।
ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ३० ॥

शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणीः ।
ददर्श विविधान् गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥

ददर्श विविधान् गुल्मामः तस्य रक्षः पतेर् गृहे ।

साथ ही, उन्होंने उस राक्षसराजके भवनमें राक्षसियोंके बहुत-से समुदाय देखे, जिनके हाथोंमें शूल, मुद‍्गर, शक्ति और तोमर आदि अस्त्र-शस्त्र विद्यमान थे ॥ ३० ॥

आ राक्षस स्त्रीयरल्लि कॆलवरु शूल, मुद्गर, शक्ति, तोमर मुन्ताद आयुधगळन्नु धरिसिद्दरु. राक्षसर नानाविधवाद सेनॆय तुकडिगळन्नु रावणन निलयदल्लि वीक्षिसिदनु. ॥30॥

पदच्छेदः

30. dadarsha = (Hanuma) saw; tasyagR^ihe = in that house; rakshaHpate = of Ravana; vividhaangulmaan = a variety of army divisions; raakshasaamshcha = and also rakshasas; mahaakaayaan = those who had huge bodies; naanaapraharaNodhyataan = having different weapons raised up.

अनुवादः

Hanuma saw in that house of Ravana a variety of army divisions and also Rakshasas those who had huge bodies having different weapons raise up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसांश्च महाकायान् नानाप्रहरणोद्यतान् ।
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चापि हरींश्चापि महाजवान् ॥ ३१ ॥

उनके सिवा, वहाँ बहुत-से विशालकाय राक्षस भी दिखायी दिये, जो नाना प्रकारके हथियारोंसे लैस थे । इतना ही नहीं, वहाँ लाल और सफेद रंगके बहुत-से अत्यन्त वेगशाली घोड़े भी बँधे हुए थे ॥ ३१ ॥

आ अरमनॆयल्लि हनुमन्तनु महाकायराद विध-विधवाद आयुधगळन्नु मेलक्कॆत्तिकॊण्डु निन्तिद्द राक्षसरन्नु, कॆम्पागिरुव, बिळिय बण्णद महावेगवुळ्ळ बन्धिसल्पट्ट कुदुरॆगळन्नु नोडिदनु. ॥31॥

कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान् परगजारुजान् ।
शिक्षितान् गजशिक्षायामैरावतसमान् युधि ॥ ३२ ॥
निहन्तॄन् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः ।
क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन् ॥ ३३ ॥
मेघस्तनितनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः ।

कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान् परगजारुजान् ।
निष्ठितान् गजशिक्षा यामैरावतसमान् युधि ॥ निहन्तॄन् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः ।
क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथागिरीन् ॥

साथ ही अच्छी जातिके रूपवान् हाथी भी थे, जो शत्रु-सेनाके हाथियोंको मार भगानेवाले थे । वे सब-के-सब गजशिक्षामें सुशिक्षित, युद्धमें ऐरावतके समान पराक्रमी तथा शत्रुसेनाओंका संहार करनेमें समर्थ थे । वे बरसते हुए मेघों और झरने बहाते हुए पर्वतोंके समान मदकी धारा बहा रहे थे । उनकी गर्जना मेघ-गर्जनाके समान जान पड़ती थी । वे समराङ्गणमें शत्रुओंके लिये दुर्जय थे । हनुमान् जी ने रावणके भवनमें उन सबको देखा ॥ ३२-३३ १/२ ॥

सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः ॥ ३४ ॥
हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः ।
ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ३५ ॥

हेमजाल परिच्छन्नास्तरुणादित्य वर्चसः ।

सहस्रम् वाहिनीः तत्र जाम्बूनद परिष्कृताः ॥ ५-६-३४ हेम जालैर् अविच्चिन्नाः तरुण आदित्य सम्निभाः । ददर्श राक्षस इन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ५-६-३५

राक्षसराज रावणके उस महलमें उन्होंने सहस्रों ऐसी सेनाएँ देखीं, जो जाम्बूनदके आभूषणोंसे विभूषित थीं । उनके सारे अंग सोनेके गहनोंसे ढके हुए थे तथा वे प्रातःकालके सूर्यकी भाँति उद्दीप्त हो रही थीं ॥

ऒळ्ळॆय जातियल्लि हुट्टिद्द, ऒळ्ळॆय रूपवन्नु हॊन्दिद्द, शत्रुगळ आनॆगळन्नु गायगॊळिसुवुदरल्लि समर्थवाद, युद्धवे मुन्ताद विद्यॆगळल्लि सुशिक्षितवाद, ऐरावतक्कॆ समानवागि युद्ध माडलु सामर्थ्यवन्नु हॊन्दिद्द, शत्रुसैन्यवन्नु संहरिसलु समर्थवाद आनॆगळन्नु नोडिदनु. आ आनॆगळु नीरन्नु सुरिसुव मेघगळळन्तॆ हागू प्रवाह रूपवागि नीरन्नु सुरिसुव बॆट्टगळन्तॆ मदोदकवन्नु सुरिसुत्तिद्दवु. मेघगळन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दवु. शत्रुगळिन्द ऎदुरिसलु असाध्यवागिद्द आनॆगळन्नु आ रावणन निलयदल्लि कपिवरनु नोडिदनु. अवुगळु भङ्गारद आभरणगळिन्द शृङ्गरिसल्पट्टु, मध्याह्नद सूर्यनन्तॆ कङ्गॊळिसुव साविरारु पदाति सैनिकरन्नु आ रावणन निवेशनदल्लि हनुमन्तनु नोडिदनु. ॥32-35॥

पदच्छेदः

31;32;33. saH = that Hanuma; tasmingR^ihe = in that house; dadarsha = saw; hariim chaapi = horses; raktaan = in red colour; shvethaan = in white colour; stitaamshchaiva = slightly whitish; mahaanjavaan = capable of great speed; gajaan = elephants; puliinaan = born in a good breed; ruupasampannaan = having good appearance; paragajaarujaan = capable of harassing enemy’s elephants; nishhThitaan = skilled; gajashikhsaayaam = in good elephant training; airaavatasamaan = equalling Iraavata; nihantruun = capable of killing; parasainyaanaam = enemies armies; yudhi = in war; ksharataH = rutting; meghaanyathaa = like raining clouds; giriinyathaa = like mountains; sravataH = (with water falls)that are pouring down; meghastanitanirghoshhaan = with trumpeting resembling thundering of clouds; durdharshhaan = unassailable; paraiH = by enemies; samare = in a battle.

अनुवादः

That Hanuma in that house saw horses in red colour and in white colour, slightly whitish, capable of great speed, elephants born in a good breed having good appearance capable of harassing enemy’s elephants, skilled in good elephant training, equalling Iraavata, capable of killing enemies armies in war, rutting like raining clouds, like mountains with water falls that are pouring down, with trumpeting resembling thundering of clouds, unassailable by enemies in a battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34;35. tatra = there; dadarsha = (Hanuma) saw; niveshane = in the house; raavaNasya = of Ravana; rakshasendrasya = the king of rakshasas; vaahiniiH = army divisions; sahasram = in thousands; jaabuunadaparishhkR^itaaH = decorated with gold; hemajaalaparichchhannaH = covered with heaps of gold; taruNaadityasannibhaaH = equalling the sun who has fully come up.

अनुवादः

There Hanuma saw in the house of Ravana, the king of rakshasas, army divisions in thousands decorated with gold, covered with heaps of gold, equalling the Sun who has fully come up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ।
लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च ॥ ३६ ॥
क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानि च ।
कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च ॥ ३७ ॥
ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ।

शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ।
लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च ॥ क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि ।
कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च ॥

शिबिका विविध आकाराः स कपिर् मारुत आत्मजः । लता गृहाणि चित्राणि चित्र शाला गृहाणि च ॥ ५-६-३६ क्रीडा गृहाणि च अन्यानि दारु पर्वतकान् अपि । कामस्य गृहकम् रम्यम् दिवा गृहकम् एव च ॥ ५-६-३७ ददर्श राक्षस इन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ।

पवनपुत्र हनुमान् जी ने राक्षसराज रावणके उस भवनमें अनेक प्रकारकी पालकियाँ, विचित्र लता-गृह, चित्रशालाएँ, क्रीडाभवन, काष्ठमय क्रीडापर्वत, रमणीय विलासगृह और दिनमें उपयोगमें आनेवाले विलासभवन भी देखे ॥ ३६-३७ १/२ ॥

बळिक वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु रावणन अरमनॆयल्लि विविधाकारगळल्लिद्द शृङ्गरिसल्पट्ट पल्लक्किगळन्नु लतागृहगळन्नु, चित्रशालॆगळन्नु, आटदमनॆगळन्नु, मरदिन्द माडिद कृत्रम क्रीडापर्वतगळन्नु, रम्यवाद रतिमन्दिरगळन्नु हगलिन विहार गृहगळन्नु नोडिदनु.॥36-37॥

पदच्छेदः

36;37. saH kapiH = that Hanuma; maarutaatmajaH = the son of Vayu; dadarsha = saw; niveshane = in the house; ravanasya = of Ravana; rakshasendrasya = the king of Rakshasas; shibikaaH = palanquins; vividhaakaaraaH = of various shapes; chitraaNilathaagR^ihaaNi = wonderful bowers; chitraashaalaagR^ihaaNi = art galleries; anyaani = and other; kriiDaagR^ihaaNi = pleasure houses; daaruparvatakaanapi = (which were constructed) with wooden mountains; kaamasyagR^ihakam = house for sexual delights; ramyam divaagR^ikamevacha = and a beautiful diurnal house.

अनुवादः

That Hanuma the son of Vayu saw in the house of Ravana the king of rakshasas, palanquins of various shapes, wonderful bowers, art galleries and other pleasure houses which were constructed with wooden mountains, house for sexual delight and a beautiful diurnal house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मन्दरसमप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम् ॥ ३८ ॥
ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम् ।
अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः ।
धीरनिष्ठितकर्माङ्गं गृहं भूतपतेरिव ॥ ३९ ॥

अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालसमावृताम् । स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थान सङ्कुलम् । धीरनिष्ठित कर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव ।

स मन्दर तल प्रख्यम् मयूर स्थान सम्कुलम् ॥ ५-६-३८ ध्वज यष्टिभिर् आकीर्णम् ददर्श भवन उत्तमम् । अनन्त रत्न निचयम् निधि जालम् समन्ततः ॥ ५-६-३९ धीर निष्ठित कर्म अन्तम् गृहम् भूत पतेर् इव ।

उन्होंने वह महल मन्दराचलके समान ऊँचा, क्रीडा-मयूरोंके रहनेके स्थानोंसे युक्त, ध्वजाओंसे व्याप्त, अनन्त रत्नोंका भण्डार और सब ओरसे निधियोंसे भरा हुआ देखा । उसमें धीर पुरुषोंने निधिरक्षाके उपयुक्त कर्माङ्गोंका अनुष्ठान किया था तथा वह साक्षात् भूतनाथ (महेश्वर या कुबेर)-के भवनके समान जान पड़ता था ॥

अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च ।
विरराज च तद् वेश्म रश्मिवानिव रश्मिभिः ॥ ४० ॥

विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः ।

अर्चिर्भिः च अपि रत्नानाम् तेजसा रावणस्य च ॥ ५-६-४० विरराज अथ तद् वेश्म रश्मिमान् इव रश्मिभिः ।

रत्नोंकी किरणों तथा रावणके तेजके कारण वह घर किरणोंसे युक्त सूर्यके समान जगमगा रहा था ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

40. tat = That; veshma = building; viraraaja = shone; archirbhishchaapi = by the rays; ratnaanaam = of diamonds; tejasaacha = by the splendour; raavaNasya = of Ravana; rashmimaaniva = like the Sun; rashmibhiH = by rays.

अनुवादः

That building shone by the rays of diamonds, by the splendour of Ravana like the Sun by rays.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च ।
भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः ॥ ४१ ॥

जम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च ।

जाम्बू नदमयानि एव शयनानि आसनानि च ॥ ५-६-४१ भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरि यूथपः ।

वानरयूथपति हनुमान् ने वहाँके पलंग, चौकी और पात्र सभी अत्यन्त उज्ज्वल तथा जाम्बूनद सुवर्णके बने हुए ही देखे ॥ ४१ ॥

आ अरमनॆयु मन्दर पर्वतदन्तॆ सुवर्णमयवागिद्दु उन्नतवागित्तु. नविलुगळ क्रीडा गृहगळिन्द समाकुलवागित्तु. ध्वजदण्डगळिन्द व्याप्तवागिद्द रावणन उत्तमोत्तमवाद प्रासादवन्नु नोडिदनु. भव्यवाद आ अरमनॆयु अनेकवाद रत्नगळ राशिगळिन्द तुम्बिहोगित्तु. महापद्मादि नवनिधिगळ समूहगळिन्द व्याप्तवागित्तु. सदाशिवन निवासवाद कैलास पर्वतदन्तॆ, दृढव्रतिगळिगॆ प्राप्तवाद तपः फलदन्तॆ, रत्नगळ कान्तियिन्दलू रावणन तेजस्सिनिन्दलू आ महा प्रासादवु किरणगळिन्द कूडिद सूर्यनन्तॆ प्रकाशमानवागित्तु. अल्लिद्द हासिगॆगळु, आसनगळू, मुख्यवाद पात्रॆगळू ऎल्लवू सुवर्णमयवे आगिद्दवु.॥38-41॥

पदच्छेदः

38;39. saH = That Hanuma; dadarsha = saw; bhaanuvantam = the best among building; mandaragiriprakhyam = equalling mount Mandara; mayuurasthaanasamkulam = filled with pens for peacocks; aakiirNam = spread; dhvajayashhTibhiH = by flag staffs; dhiiranishhThatakarmaantam = managed by courageous one’s; bhuutapateHgR^ihamiva = like the house of Kubera; anekaratnasamkiirNam = filled with many diamonds; nidhijaalam = and also heaps of riches.

अनुवादः

That Hanuma saw the best among buildings equalling mount Mandara filled with pens for peacocks, spread by flag staffs managed by courageous ones like the house of Kubera filled with many diamonds and also heaps of riches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

41. hariyuudhapaH = leader of Vanaras; Hanuma; dadarsha = saw; shayanaani = couches; aasanaanicha = and seats;mukhyaani = and chief vessels; jaambuunadamayaanyeva = all made with gold.

अनुवादः

Hanuma leader of Vanaras saw couches and seats and chief vessels all made with gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसङ्कुलम् ।
मनोरममसम्बाधं कुबेरभवनं यथा ॥ ४२ ॥
नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निःस्वनेन च ।
मृदङ्गतलनिर्घोषैर्घोषवद्भिर्विनादितम् ॥ ४३ ॥

नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च । मृदङ्गतलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम् ।

मध्व् आसव कृत क्लेदम् मणि भाजन सम्कुलम् ॥ ५-६-४२ मनो रमम् असम्बाधम् कुबेर भवनम् यथा । नूपुराणाम् च घोषेण कान्चीनाम् निनदेन च ॥ ५-६-४३ मृदन्ग तल घोषैः च घोषवद्भिर् विनादितम् । प्रासाद सम्घात युतम् स्त्री रत्न शत सम्कुलम् ॥ ५-६-४२ सुव्यूढ कक्ष्यम् हनुमान् प्रविवेश महा गृहम् ।

उसमें मधु और आसवके गिरनेसे वहाँकी भूमि गीली हो रही थी । मणिमय पात्रोंसे भरा हुआ वह सुविस्तृत महल कुबेर-भवनके समान मनोरम जान पड़ता था । नूपुरोंकी झनकार, करधनियोंकी खनखनाहट, मृदङ्गों और तालियोंकी मधुर ध्वनि तथा अन्य गम्भीर घोष करनेवाले वाद्योंसे वह भवन मुखरित हो रहा था ॥

प्रासादसङ्घातयुतं स्त्रीरत्नशतसङ्कुलम् ।
सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहम् ॥ ४४ ॥

सुव्यॆढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहम् ।

उसमें सैकड़ों अट्टालिकाएँ थीं, सैकड़ों रमणी-रत्नोंसे वह व्याप्त था । उसकी ड्योढ़ियाँ बहुत बड़ी-बड़ी थीं । ऐसे विशाल भवनमें हनुमान् जी ने प्रवेश किया ॥ ४४ ॥

रावणन आ अरमनॆयल्लि मधुविनिन्दलू, आसव गळिन्दलू, तुम्बिद्द अनेक मणिमयवाद पात्रॆगळिद्दवु. अदु कुबेरन अरमनॆयन्तॆ मनोहरवागियू, विशालवागियू इत्तु. अदु हॆङ्गसर कालन्दुगॆगळ, ऒड्याणगळ हागू मृदङ्ग-ताळगळ ध्वनिगळिन्द निनादितवागित्तु. प्रासादगळ समूहगळिन्द कूडिद्दु, रत्नप्रायराद नूरारु स्त्रीयरिन्द व्यापिसित्तु. विशालवाद अनेक ऒळहजारगळु अल्लिद्दवु. अन्तह अत्यन्त सुन्दरवाद महाभवनवन्नु हनुमन्तनु प्रवेशिसिदनु.॥42-44॥

पदच्छेदः

42;43;44. hanumaan = Hanuma; pravivesha = entered; mahaagR^iham = the big house; madhvaasavakR^itakledam = moistened by liquor made of honey; maNibhaajanashankulam = filled with vessels made of gems; manoramam = delightful one; asambaadham = un-congested one; kuberabhavanamyathaa = like the building of Kubera; ninaaditam = resounded; nuupuraaNaamghoshheNa = by the sound of tinkles; kaaJNchiinaam ninadena = by the sound waist ornaments; mR^idaN^gatalaghoshhaiishcha = by the sound of percussion on Mrudangas; ghoshhvidbhiH = with deep sound; praasaadasamgaatayutam = which consisted of many mansions; striiratnashetasamkulam = filled with hundreds of best women; suvyuuDhakakshyam = encircled by many spacious enclosures.

अनुवादः

Hanuma entered the big house moistened by liquor made of honey, filled with vessels made of gems delightful one, un-congested one like the building of Kubera resounded by the sound of tinkles by the sound of waist ornaments, by the sound of percussion on Mrudangas with deep sound, which consisted of many mansions filled with hundreds of best women, encircled by many spacious enclosures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें छठा सर्ग पूरा हुआ ॥ ६ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि आरनॆय सर्गवु मुगियितु.