००५ रावणप्रासादवर्णनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma sees the denizens of city of Lanka rendered beautiful by the glorious moon, Hanuma also become anxious had not become to able to find Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

5. हनुमान् जी का रावणके अन्तःपुरमें घर-घरमें सीताको ढूँढ़ना और उन्हें न देखकर दुःखी होना

ततः स मध्यङ्गतमंशुमन्तं
ज्योत्स्नावितानं मुहुरुद्वमन्तम् ।
ददर्श धीमान् भुवि भानुमन्तं
गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ १ ॥

ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं
ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम् ।
ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तं
गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥

ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं । ज्योत्स्नावितानम् महदुद्वमन्तम् । ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तम् । गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रामन्तम् ॥५-५-१

तत्पश्चात् बुद्धिमान् हनुमान् जी ने देखा, जिस प्रकार गोशालाके भीतर गौओंके झुंडमें मतवाला साँड़ विचरता है, उसी प्रकार पृथ्वीके ऊपर बारम्बार अपनी चाँदनीका चँदोवा तानते हुए चन्द्रदेव आकाशके मध्यभागमें तारिकाओंके बीच विचरण कर रहे हैं ॥ १ ॥

अनन्तर गोशालॆयॊळगॆ गोवुगळ मध्यदल्लि सुत्ताडुत्तिरुव मदिसिद होरियन्तॆ आकाशद मध्य भागदल्लि अत्तलित्त सञ्चरिसुत्ता पृथ्वियमेलॆ अपारवाद बॆळदिङ्गळन्नु हॊरचॆल्लुत्ता, नक्षत्रगळॊडनॆ सञ्चरिसुत्तिद्द चन्द्रनन्नु धीमन्तनाद हनुमन्तनु नोडिदनु. ॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; dhiimaan saH = that intellectual Hanuma ; dadarsha = saw; bhaanuvantam = the moon; divi = in the sky; madhyamgatam = who obtaining the middle of sky; aomshumantam = who had rays; udvamantam = who spread; mahatjyotsnaavitaanam = a great quantity of moon shine; vR^ishhamiva = moon looked like a bull; mattam = in heat; goshhThebhramantam = among cows.

अनुवादः

Thereafter that intellectual Hanuma saw the moon in the sky shining with rays, obtaining the middle portion of sky. Spreading a great quantity of moon shine, moon looked like a bull in heat among cows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकस्य पापानि विनाशयन्तं
महोदधिं चापि समेधयन्तम् ।
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं
ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥ २ ॥

वे शीतरश्मि चन्द्रमा जगत् के पाप-तापका नाश कर रहे हैं, महासागरमें ज्वार उठा रहे हैं, समस्त प्राणियोंको नयी दीप्ति एवं प्रकाश दे रहे हैं और आकाशमें क्रमशः ऊपरकी ओर उठ रहे हैं ॥ २ ॥

लोकद जनर दुःखवन्नु तन्न आह्लादकरवाद बॆळदिङ्गळिनिन्द निवारिसुत्तिद्द, समुद्रवन्नु उक्किसुत्तिद्द, सर्वप्राणिगळन्नु प्रकाशगॊळिसुत्तिद्द, आकाशदल्लि सागुत्तिद्द अमृत किरणगळन्नु सुरिसुत्तिद्द चन्द्रनन्नु मारुतियु नोडिदनु. ॥2॥

पदच्छेदः

2. atha = after that; dadarsha = (He) saw; shiitaamshum = the moon; abhiyaantam = coming up; vinaashayantam = destroying; lokasyapaapaani = the sins of the world; samedhayantam cha api = and also causing the growth of; mahodadhim = the great ocean; viraajayantam = causing to shine; sarvaaNibhuutaani = all the living beings.

अनुवादः

After that Hanuma saw the moon coming up destroying the sins of the world, causing the great ocean to grow and causing all living beings to shine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था
यथा प्रदोषेषु च सागरस्था ।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था
रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ ३ ॥

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था
तथा प्रदोषेषु च सागरस्था ।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था
रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥

भूतलपर मन्दराचलमें, संध्याके समय महासागरमें और जलके भीतर कमलोंमें जो लक्ष्मी जिस प्रकार सुशोभित होती हैं, वे ही उसी प्रकार मनोहर चन्द्रमामें शोभा पा रही थीं ॥ ३ ॥

प्रपञ्चदल्लि मन्दरपर्वतदल्लिरुव कान्तियु प्रकाशिसुवन्तॆ, प्रदोषकालदल्लि सागरद कान्तियु प्रकाशिसुवन्तॆ, सरोवरगळल्लिरुव कमलगळ कान्तियु प्रकाशिसुवन्तॆ, चन्द्रनल्लिद्द मनोहरवाद कान्तियु प्रकाशिसुतित्तु. ॥3॥

पदच्छेदः

3. yaa = what ever; lakshmiiH = splendour; mandarasthaabhaati = shines over Mount Mandara; bhuvi = on earth; tathaa = in the same way; saagarasthaa = over ocean; pradoshheshhu = during evenings; tathaiva = in the same way; pushhkarastaatoyeshhu = over lotuses in the waters; saa = the same splendour; raraaja = shone; charunishaakarastaa = on the beautiful moon.

अनुवादः

What ever splendour shines over Mount Mandara on earth, on the ocean during evenings, over the lotuses in the waters, the same splendour shone on the beautiful moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः
सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः ।
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ-
श्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ ४ ॥

हंसो यथा राजतपञ्जरसथः । सिम्हो यथा मन्दरकन्दरस्थः । वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ । श्चन्द्रो विबभ्राज तथामभरस्थः ॥ ५-५-४

जैसे चाँदीके पिंजरेमें हंस, मन्दराचलकी कन्दरामें सिंह तथा मदमत्त हाथीकी पीठपर वीर पुरुष शोभा पाते हैं, उसी प्रकार आकाशमें चन्द्रदेव सुशोभित हो रहे थे ॥

बॆळ्ळिय पञ्जरदल्लिरुव हंसदन्तॆ, मन्दराचलद गुहॆयल्लिद्द सिंहवु प्रकाशिसुवन्तॆ, मदिसिद आनॆय मेलॆ कुळितिरुव वीरनन्तॆ, चन्द्रनु अम्बरदल्लि देदीप्य मानवागि प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. haMsaHyadaa = like a swan; raajatapaJNjarasthaH = in a silver cage; siMhahayathaa = like a lion; mandharakandarasthaH = in a cave of Mount Mandara; viiraHyathaa = like a warrior; garvitakuJNjarastaH = on proud elephant; tathaa = in the same way; ambarasthaH = in the sky; chandraHvibabhraaja = the moon shone.

अनुवादः

Like a swan in a silver cage, like a lion in the cave of Mount Mandara, like a warrior on a proud elephant, in the same way the moon shone in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो
महाचलः श्वेत इवोर्ध्वशृङ्गः ।
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो
विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५ ॥

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो
महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः ।
हस्तीव जाम्बूनदबद्ध शृङ्गो
रराज चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥

स्थितह् ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो । महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः । हस्तीव जाम्बूनदबद्धश्^इङ्गो । रराज चन्द्रह् परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५-५-५

जैसे तीखे सींगवाला बैल खड़ा हो, जैसे ऊपरको उठे शिखरवाला महान् पर्वत श्वेत (हिमालय) शोभा पाता हो और जैसे सुवर्णजटित दाँतोंसे युक्त गजराज सुशोभित होता हो, उसी प्रकार हरिणके शृङ्गरूपी चिह्नसे युक्त परिपूर्ण चन्द्रमा छबि पा रहे थे ॥ ५ ॥

चूपाद कोडुगळुळ्ळ गूळियन्तॆयू, ऎत्तरवाद शिखरगळिरुव पर्वत दन्तॆयू, भङ्गारद पट्टिगळिन्द अलङ्कृतवाद दन्तगळुळ्ळ आनॆयन्तॆयू, परिपूर्ण षोडश कलॆगळिन्द चन्द्रनु विराजिसुत्तिद्दनु. ॥5॥

पदच्छेदः

5. candraH = the full moon; paripoorNasR^igaH = with its horn like spot; raraaja = shone; kakudmaaniva = like a high humped ox; stitaH = standing tiikshnasR^igaH = with a high hump; mahaachalaHiva = like a great mountain; svetaH = white in colour; vuchhasR^igaH = with tall summits; hastiiva = like an elephant; jaabuunada baddasR^igaH = with golden tusks.

अनुवादः

The full moon with its horn like spot shone like a sharp horned standing ox with a high hump, like a great white mountain with tall summits, like an elephant with golden tusks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को
महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः ।
प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को
रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः ॥ ६ ॥

जिनका शीतल जल और हिमरूपी पङ्कसे संसर्गका दोष नष्ट हो गया है,
अर्थात् जो इनके संसर्गसे बहुत दूर है,
सूर्य-किरणोंको ग्रहण करनेके कारण
जिन्होंने अपने अन्धकाररूपी पङ्कको भी नष्ट कर दिया है
तथा प्रकाशरूप लक्ष्मीका आश्रयस्थान होनेके कारण
जिनकी कालिमा भी निर्मल प्रतीत होती है,
वे भगवान् शश-लाञ्छन चन्द्रदेव
आकाशमें प्रकाशित हो रहे थे ॥ ६ ॥

मञ्जिन तुन्तुरुगळॆम्ब मालिन्यवन्नु दूरमाडिद्द ग्रहराजनाद सूर्यन किरणगळ प्रतिलनदिन्दागि उज्वलवाद बॆळकन्नु हॊन्दि कत्तलॆयन्नु होगलाडिसिद्द, प्रकाश लक्ष्मीय आश्रयदिन्द निर्मलवागि काणुत्तिद्द मृगलाञ्छनवन्नु हॊन्दिद्द, भगवान् चन्द्रनु राराजिसुत्तिद्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. bhagavaan = Divine; chandraH = the moon; vinashhTashiitaambutushhaarapaN^kaH = who lost cold water and frost; mahaagrahagraahavinashhTapaN^kaH = with lost stain due to the eclipse of the sun; prakaashalakshmyaashrayanirmalaaN^kaH = one who has a calm spot which is an abode of brilliant splendour; shashaaN^kaH = with a symbol of hare; raraaja = shone brilliantly.

अनुवादः

The Divine moon who lost the stain of cold water and frost, with lost stain due to eclipse by the great planet sun, one who has a calm spot which is an abode of brilliant splendour, with a symbol of hare, shone brilliantly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो
महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः ।
राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र-
स्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः ॥ ७ ॥

शीलातलम् प्राप्य यथा मृगेन्द्रो । महारणम् प्राप्य यथा गजेन्द्रह् । राज्यम् समासाद्य यथा नरेन्द्र । स्तथाप्रकाशो विरराज चन्द्रः ॥ ५-५-७

जैसे गुफाके बाहर शिलातलपर बैठा हुआ मृगराज (सिंह) शोभा पाता है, जैसे विशाल वनमें पहुँचकर गजराज सुशोभित होता है तथा जैसे राज्य पाकर राजा अधिक शोभासे सम्पन्न हो जाता है, उसी प्रकार निर्मल प्रकाशसे युक्त होकर चन्द्रदेव सुशोभित हो रहे थे ॥ ७ ॥

आगसदल्लि विराजमाननाद शशाङ्कनु, शिलॆय मेलॆ स्थिरवागि निन्तिरुव सिंहदन्तॆ, महारणरङ्गदल्लि निन्तिरुव गजराजनन्तॆ, कळॆदुहोद राज्यवन्नु पडॆदुकॊण्ड चक्रवर्तियन्तॆ, प्रकाशमानवागि बॆळगुत्तिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. yathaa = in whatever way; mR^igendraH = a lion; praapya = obtaining; shilaatalam = a level surfaced rock(shines); yathaa = in whatever way; gajendraH = best elephant; praapya = obtaining; mahaaraNam = a great battle; yathaa = in whatever way; narendraH = a king; samaasaadhya = obtaining; raajyam = kingdom; tathaa = in the same way; prakaashaH = the clear; candraH = moon; viraraaja = shone.

अनुवादः

In whatever way a lion obtaining a level surfaced rock (shines), in whatever way best elephant obtaining a great battle(shines), in whatever way a king obtaining kingdom(shines), in the same way the clear moon shone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः
प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः ।
रामाभिरामेरितचित्तदोषः
स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥ ८ ॥

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः । प्रवृत्तरक्षः पिशिताशदोषः । रामाभिरामेरितचित्तदोषः । स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥ ५-५-८

प्रकाशयुक्त चन्द्रमाके उदयसे जिसका अन्धकाररूपी दोष दूर हो गया है, जिसमें राक्षसोंके जीव-हिंसा और मांसभक्षणरूपी दोष बढ़ गये हैं तथा रमणियोंके रमण-विषयक चित्तदोष (प्रणय-कलह) निवृत्त हो गये हैं, वह पूजनीय प्रदोषकाल स्वर्गसदृश सुखका प्रकाश करने लगा ॥

पौर्णमिय पूर्ण चन्द्रोदयदिन्द अन्धकारवु तॊलगि जगत्तिन जनरॆल्लरू हर्षितरादरु. निशाचररु मांसभक्षणक्कॆ प्रवृत्तरागि सन्तोषगॊण्डरु. स्त्री पुरुषरु अनुरागसौख्यदल्लि मुळुगिद्दरु. तम्म मनस्तापगळन्नु कळॆदुकॊण्डु ऎल्लरिगू आनन्ददायकवाद प्रदोष कालवु सीतान्वेषण तत्परनाद हनुमन्तनिगॆ स्वर्गदन्तॆ सुखदायकवायितु.* ॥8॥

पदच्छेदः

8. bhagavaan = the Divine; pradoshhaH = evening; prakaashachandrodayanashhTadoshhaH = with lost stain due to rise of shining moon; pravR^ittarakshaHpishitaashadoshhaH = with the stain due to meal of flesh eating rakshasas ; raamaabhiraameritacittadoshhaH = and in which the bitterness of mind of young women and their lover is wiped away; svargaprakaashaH = became with a heavenly glow.

अनुवादः

The Divine evening with lost stain due to rise of shining moon, with the stain due to meal of flesh eating rakshasas, and in which the bitterness of mind of young women and their lovers is wiped away, became with a heavenly glow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः
स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः ।
नक्तञ्चराश्चापि तथा प्रवृत्ता
विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ ९ ॥

तन्त्रीस्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः
स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः ।
नक्तञ्चराश्चापि तथा प्रवृत्ता
विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥

तन्त्रीस्वनाह् कर्णसुखाः प्रवृत्ताः । स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः । नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता । विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ ५-५-९

वीणाके श्रवणसुखद शब्द झङ्कृत हो रहे थे, सदाचारिणी स्त्रियाँ पतियोंके साथ सो रही थीं तथा अत्यन्त अद्भुत और भयंकर शील-स्वभाववाले निशाचर निशीथ कालमें विहार कर रहे थे ॥ ९ ॥

आग लङ्कॆयल्लि कर्णानन्दकरवाद वीणावादनद मधुर शब्दगळु केळि बरुत्तिद्दुवु. ऒळ्ळॆय स्वभाववुळ्ळ स्त्रीयरु तम्म पतिगळॊडनॆ निद्रिसिद्दरु. अद्भुतवाद मत्तु भयङ्करवाद आचरणॆयुळ्ळ राक्षसरु विहरिसलु हॊरटिद्दरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tantriisvanaaH = musical notes from stringed instruments; karNasukhaaH = which were comforting to ears; pravR^ittaaH = started ; naaryaH = women; suvR^ittaaH = with good character; svapanti = were sleeping; patibhiH = with husbands; tathaa = and also; nattamcharaashchaapi = rakshasas also; atyadbhutaraudravR^ittaaH = with extremely strange character; pravR^ittaah = started; vihartum = to roam.

अनुवादः

Musical notes from stringed instruments which were comforting to ears started. Women with good character were sleeping with husbands and also rakshasas with extremely strange character started to roam.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि
रथाश्वभद्रासनसङ्कुलानि ।
वीरश्रिया चापि समाकुलानि
ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥ १० ॥

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि । तथाश्वभद्रासनसम्कुलानि । वीरः श्रिया चापि समाकुलानि । ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥ ५-५-१०

बुद्धिमान् वानर हनुमान् ने वहाँ बहुत-से घर देखे । किन्हींमें ऐश्वर्य-मदसे मत्त निशाचर निवास करते थे, किन्हींमें मदिरापानसे मतवाले राक्षस भरे हुए थे । कितने ही घर रथ, घोड़े आदि वाहनों और भद्रासनोंसे सम्पन्न थे तथा कितने ही वीर-लक्ष्मीसे व्याप्त दिखायी देते थे । वे सभी गृह एक-दूसरेसे मिले हुए थे ॥ १० ॥

धीरनू, प्रज्ञाशालियू आद हनुमन्तनु अनेक भवनगळन्नु नोडिदनु. कॆलवु मनॆगळल्लि मदिरापान मत्तराद राक्षसरिद्दरु. कॆलवु मनॆगळु रथ, अश्व मत्तु भद्रासन (आनॆ)गळिन्द सम्पन्नवागिद्दुवु. इन्नु कॆलवु गृहगळल्लि ऐश्चर्यमददिन्द कॊब्बिद राक्षसरन्नु नोडिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saHkapiH = that Hanuma; viiraH = the courageous one; dhiimaan = the intellectual one; dadarsha = saw; kulaani = houses; mattapramattaani = with people in heat; samaakulaani = filled with people; rathaashvabhadraasanasaMkulaani = filled chariots; horses; elephants and best furniture; shriyaa chaapi samaakulaani = and also full of wealth.

अनुवादः

That Hanuma the courageous one, the intellectual one, saw houses with people in heat, houses filled with people, full chariots, horses, elephants and best furniture and also full of wealth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति
भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति ।
मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति
मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ११ ॥

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति । भुआंश्च पीनानधिनिक्षिपन्ति । मत्तप्रलापानधिकम् क्षिपन्ति । मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ५-५-११

राक्षसलोग आपसमें एक-दूसरेपर अधिक आक्षेप करते थे । अपनी मोटी-मोटी भुजाओंको भी हिलाते और चलाते थे । मतवालोंकी-सी बहकी-बहकी बातें करते थे और मदिरासे उन्मत्त होकर परस्पर कटु वचन बोलते थे ॥ ११ ॥

आ मनॆगळल्लिद्द राक्षसरल्लि कॆलवरु परस्पर आक्षेपिसुत्तिद्दरु. तम्म उब्बिद बाहुगळन्नु इन्नॊब्बर हॆगलगळल्लि चाचिद्दरु. मद्यवन्नु कुडिदु मत्तराद कॆलवरु असम्बद्धवाद मातुगळन्नाडुत्तिद्दरु. मदवेरिद राक्षसरु अन्योन्यवागि बैदाडुत्तिद्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. adikhamaakshipanti = (Hanuma saw rakshasas) railing a lot; parasparam = at one another; adhinikshipanti = moving; piinaanabhujaanca = their shoulders; kshipanti = throwing;adhikanmattapralaapaan = wild and incoherent words a lot; adhikshipanti = insulting; parasparam = one another; mattaani = being intoxicated.

अनुवादः

Hanuma saw rakshasas railing a lot at one another moving their heavy shoulders, throwing wild and incoherent words a lot, insulting one another being intoxicated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति
गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति ।
रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति
दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति ॥ १२ ॥

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति । गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति । रूपाअणि चित्राणि च विक्षिपन्ति । दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति ॥ ५-५-१२

इतना ही नहीं, वे मतवाले राक्षस अपनी छाती भी पीटते थे । अपने हाथ आदि अंगोंको अपनी प्यारी पत्नियोंपर रख देते थे । सुन्दर रूपवाले चित्रोंका निर्माण करते थे और अपने सुदृढ़ धनुषोंको कानतक खींचा करते थे ॥ १२ ॥

कॆलवु राक्षसरु पराक्रम सूचकवागि ऎदॆगळन्नु तट्टिकॊळ्ळुत्तिद्दरु. कॆलवरु तम्म अङ्गनॆयर मेलॆ अङ्गाङ्गगळन्नु चॆल्लिद्दरु. कॆलवरु सुन्दरवाद चित्रपटगळन्नु अल्लि जोडिसुत्तिद्दरु. कॆलवरु दृढवाद बिल्लिन नाणन्नु किविवरॆगू सॆळॆदु अभ्यास माडुत्तिद्दुदन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. (Hanuma saw) rakshaamsi = rakshasas; vikshipanti = who smote; vakaamsi = breast; vikshipanti = those who threw; gaatraani = limbs; kaantaasu = on women; vikshipanti = those who were spreading; chitraaNiruupaaNi = their strange forms; vikshipanti = sporting; dR^iDaani chaapaani = their strong bows.

अनुवादः

(Hanuma saw) rakshasas who smote breast, those who threw limbs on women, those who were spreading their strange forms sporting their strong bows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य-
स्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः ।
सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः
क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः ॥ १३ ॥

ददर्श कान्ताश्च समालपन्त्य-
स्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः ।
सुरूपवकाश्च तथा हसन्त्यः
क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः ॥

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य । स्तथा परास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः । सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः । क्रुद्धाः पराश्चपि विनिःश्वसन्त्यः ॥ ५-५-१३

हनुमान् जी ने यह भी देखा कि नायिकाएँ अपने अंगोंमें चन्दन आदिका अनुलेपन करती हैं । दूसरी वहीं सोती हैं । तीसरी सुन्दर रूप और मनोहर मुखवाली ललनाएँ हँसती हैं तथा अन्य वनिताएँ प्रणय-कलहसे कुपित हो लंबी साँसें खींच रही हैं ॥ १३ ॥

आ भवनगळल्लि राक्षसर पत्नियरल्लि कॆलवरु अङ्ग रागादिगळन्नु लेपिसिकॊळ्ळुत्तिद्दरु. इन्नु कॆलवु स्त्रीयरु मरळि निद्दॆहोदरु. सुन्दरमुखवुळ्ळ कॆलवरु सन्तोष सूचक नगुत्तिद्दरु. कॆलवु पत्नियरु पतिय मेलॆ कुपितरागि निट्टुसिरुडुत्तिद्दरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. (Hanuma saw) kaantaHcha = some women; samaalabhantyaH = applying sandal paste on their bodies; tathaa = and also; aparaaHpunaH = some other women; svapantyaH = sleeping; tatra = there; tathaa = in the same way; suruupavraHcha = some women with good appearance; hasantyaH = were smiling; paraaHcha = and some other women; viniHshvasantyaH = were sighing; kR^iddaaH = in anger.

अनुवादः

Hanuma saw some women applying sandal paste on their bodies and also some other women sleeping there, in the same way some women with good appearance were smiling, and some other women were sighing in anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः
सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः ।
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि-
र्ह्रदा भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥ १४ ॥

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः
सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः ।
रराज वीरैश्च विनिश्वसद्भिः
ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः । सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः । रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि । र्ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥ ५-५-१४

चिग्घाड़ते हुए महान् गजराजों, अत्यन्त सम्मानित श्रेष्ठ सभासदों तथा लंबी साँसें छोड़नेवाले वीरोंके कारण वह लंकापुरी फुफकारते हुए सर्पोंसे युक्त सरोवरोंके समान शोभा पा रही थी ॥ १४ ॥

आ लङ्कापट्टणवु आनॆगळ घीङ्कारगळिन्द तुम्बिहोगित्तु. पूज्यराद सभासदरिन्दलू कूडिद्दु, निट्टुसिरु बिडुत्तिद्द वीररन्नॊळगॊण्डु बुसुगुट्टुव सर्पगळिन्द तुम्बिद सरोवर दन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तित्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tathaa = in the same way; raraaja = (the city of Lanka) shone; mahaagajaishchaapi = with great elephants making sound; tathaa = and; susadbhiH chaapi = also with gentlemen; supuujitaiH = well respected; raraaja = shone; viiraishcha = with warriors; viniHsvasabhiH = with long sighs; bhujaN^gairiva = like serpents in a lake; nisvasadbhiH = hissing.

अनुवादः

Hanuma saw (the city of Lanka that) shone with great elephants making sound and also with gentlemen well respected, shone with warriors in a wresting bout, with long sighs, like serpents in a lake hissing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान्
संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान् ।
नानाविधानान् रुचिराभिधानान्
ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ १५ ॥

हनुमान् जी ने उस पुरीमें बहुत-से उत्कृष्ट बुद्धिवाले, सुन्दर बोलनेवाले, सम्यक् श्रद्धा रखनेवाले, अनेक प्रकारके रूप-रंगवाले और मनोहर नाम धारण करनेवाले विश्वविख्यात राक्षस देखे ॥ १५ ॥

आ लङ्कॆयल्लि महाबुद्धिशाली राक्षसरन्नु, सुमधुरवागि माताडुववरन्नु, श्रद्धाळुगळन्नु, अत्तिन्दित्त तिरुगाडुत्तिद्द प्रधानराद राक्षरन्नु, नानाविधवाद वेषगळन्नु धरिसिदवरन्नु, मनोहरवाद नामधेय वुळ्ळवरन्नू मारुतियु नोडिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. dadarsha = (Hanuma) saw; yaatuddhaanaan = yatudhanaa; buddhipradhaanaan = who were intellectuals; ruchiraabhidhaanaanan = who were good talker’s; samshraddadhaanaan = who had good devotion; jagataH pradhaanaan = important people to the world; naanaavidhaanaan = who had various ways; ruchiraavidhaanaanan = who had beautiful names; tasyaam puri = in that city.

अनुवादः

Hanuma saw Yatudhanaas who were intellectuals, who were good talkers, who had good devotion, important people to the world, who had various ways, and people who had beautiful names in that city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान्
नानागुणानात्मगुणानुरूपान् ।
विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान्
ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥ १६ ॥

ननन्द दृष्ट्वा च स तान् सुरूपान्
नानागुणानात्मगुणानुरूपान् ।
विद्योतमानान् स तदानुरूपान्
ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥

ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपा । न्नानागुणानात्मगुणानुरूपान् । विद्योतमानान्स तदानुरूपान् । ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥ ५-५-१६

वे सुन्दर रूपवाले, नाना प्रकारके गुणोंसे सम्पन्न, अपने गुणोंके अनुरूप व्यवहार करनेवाले और तेजस्वी थे । उन्हें देखकर हनुमान् जी बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने बहुतेरे राक्षसोंको सुन्दर रूपसे सम्पन्न देखा और कोई-कोई उन्हें बड़े कुरूप दिखायी दिये ॥ १६ ॥

अल्लि बुद्धिशालिगळन्नु, हॆच्चागि अन्दवागिरुववन्नु, सद्गुण सम्पन्नरन्नु,* तम्म स्वभावक्कनुसार वर्तिसुत्ता, हॆसरुवासियादवरन्नु नोडि आ कपिवरनु बहळ सन्तोषपट्टनु. हागॆये अवनु विकृताकाररादवन्नू, अदक्कनुसार वर्तिसुववरन्नू कूड नोडिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH = That Hanuma; dR^ishhTvaa = seeing; suruupaan = people with good appearance; naanaaguNaan = who had various good virtues; atmaguNaanuruupaan = those who were according to their character; vidyotamaanaann = those who were radiant; taan = all those; nananda = became happy; tadaa = then; saH = that Hanuma; dadarsha = saw; virupaan = those who had horrific appearance; anurupaan = those who were according to their appearance; kaaMshchichcha = some of those too.

अनुवादः

That Hanuma seeing people with good appearance, who had various good virtues, those who were according to their character, those who were radiant, all those - became happy. Then that Hanuma saw those who had horrific appearance, those who were according to their appearance - some of those too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा-
स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः ।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा
ददर्श तारा इव सुस्वभावाः ॥ १७ ॥

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा-
स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः ।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा
ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ॥

ततो वरार्हः सुविशुद्धभावा । स्तेषाम् स्त्रियस्तत्र महानुभावाह् । प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा । ददर्श ताराइव सुप्रभावाः ॥ ५-५-१७

तदनन्तर वहाँ उन्होंने सुन्दर वस्त्राभूषण धारण करनेके योग्य सुन्दरी राक्षस-रमणियोंको देखा, जिनका भाव अत्यन्त विशुद्ध था । वे बड़ी प्रभावशालिनी थीं । उनका मन प्रियतममें तथा मधुपानमें आसक्त था । वे तारिकाओंकी भाँति कान्तमती और सुन्दर स्वभाववाली थीं ॥ १७ ॥

अनन्तर आञ्जनेयनु श्रेष्ठ पुरुषरिगॆ योग्यवाद सतियरन्नु, पतिगळल्लि प्रेमानुरागवुळ्ळवरन्नु, उत्तम शीलवतियरन्नु, अल्लदॆ तम्म प्रियकरनल्लि प्रीतियन्नुण्टुमाडुव, पानादिगळल्लि आसक्तरागिद्द, नक्षत्रगळन्तॆ ऒळ्ळॆय प्रभॆयिन्द कूडिद्द राक्षसस्त्रीयरन्नु नोडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. dadarsha = Hanuma saw; tataH = thereafter; tatra = there; streshhaaMstriyaH = their women; varaarhaaH = those who were eligible for distinction; mahaanubaaH = those who were of great skill; saktabhaavaa = with an interested heart; priyeshhu = in lovers; paaneshhucha = and in drinks; taaraaHiva = like stars; supraabhaavaaH = with good effect.

अनुवादः

Hanuma saw thereafter there, their women - those who were eligible for distinction, those who were of great skill with an interested heart in lovers and in drinks and those who were like stars with good effect.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा
निशीथकाले रमणोपगूढाः ।
ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा
यथा विहङ्गा विहगोपगूढाः ॥ १८ ॥

श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा
निशीथकाले रमणोपगूढाः ।
ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा
यथा विहङ्गाः कुसुमोपगूढाः ॥

श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोगूढा । निशीथकाले रमणोपगूढाः । ददर्श काश्चित्प्रमदोपगूढा । यथा विहङ्गाः कुसुमोपगूढाः ॥ ५-५-१८

हनुमान् जी की दृष्टिमें कुछ ऐसी स्त्रियाँ भी आयीं, जो अपने रूप-सौन्दर्यसे प्रकाशित हो रही थीं । वे बड़ी लजीली थीं और आधी रातके समय अपने प्रियतमके आलिङ्गनपाशमें इस प्रकार बँधी हुई थीं जैसे पक्षिणी पक्षीके द्वारा आलिङ्गित होती है । वे सब-के-सब आनन्दमें मग्न थीं ॥ १८ ॥

रूपादि सम्पत्तुगळिन्द प्रकाशमानरागिद्द कॆलवु स्त्रीयरु नाचिकॆयुळ्ळवरागिद्दरु. मत्तॆ कॆलवरु पतिगळिन्द आलिङ्गिसल्पट्टवरागि प्रमोदा मोदगळल्लिद्दरु. पुष्पवृक्षगळल्लि विहरिसुव पक्षिगळन्तॆ, कॆलवु स्त्रीयरु कुसुमितवाद लताकुञ्जगळल्लि तम्म पतिगळॊडनॆ विहरिसुत्तिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. dadarsha = Hanuma saw; kaashchit = some women; jvalantiH = who were brilliant; shriyaaH = with radiance; upaguuDaaH = adorned a lot; trapaya = with bashfulness; ramaNopaguuDhaaH = those who were hugged by lovers; nishiithakaale = in the middle of night; pramadopaguuDaaH = those who were hugged with great pleasure; kusumopaguuDhaaH = those who were hugged by flowers; vihaN^gaH = like birds.

अनुवादः

Hanuma saw some women who were brilliant with radiance, adorned a lot with bashfulness, those who were hugged by lovers in the middle of night, those who were hugged with great pleasure, those who were hugged by flowers like birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा-
स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः ।
भर्तुः परा धर्मपरा निविष्टा
ददर्श धीमान् मदनोपविष्टाः ॥ १९ ॥

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा-
स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः ।
भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा
ददर्श धीमान् मदनाभिविष्टाः ॥

दूसरी बहुत-सी स्त्रियाँ महलोंकी छतोंपर बैठी थीं । वे पतिकी सेवामें तत्पर रहनेवाली, धर्मपरायणा, विवाहिता और कामभावनासे भावित थीं । हनुमान् जी ने उन सबको अपने प्रियतमके अङ्कमें सुखपूर्वक बैठी देखा ॥ १९ ॥

कॆलवरु उप्परिगॆगळल्लि कुळित्तिद्दरु. कॆलवरु गण्डन्दिर तॊडॆगळ मेलॆ सुखवागि कुळित्तिद्दरु. कॆलवु धार्मिक स्त्रीयरु पतिगळ सेवॆयल्लि निरतरागिद्दरु. कॆलवरु कामपरवशरागि प्रियकररॊडनॆ कामकेळियल्लि निरतरागिद्दरु. हीगॆ ऎल्ल बगॆय स्त्रीयरन्नु हनुमन्तनु अल्लि नोडिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. dhiimaan = the intellectual Hanuma; dadarsha = saw; anyaaH = some other women; tatra = there; priyaaN^keshhu sukhopavishhTaaH = comfortably sitting on the laps of the lovers; nivishhTaaH = sitting; harmyatalopavishhTaaH = at the top of their buildings; bhartuH priyaaH = dear to their husbands(some other women); dharmaparaaH = interested in virtuous deeds; madanaabhivishhTaaH = (some other women) possessed by the lord of love.

अनुवादः

The intellectual Hanuma saw some other women there comfortably sitting on the laps of their lovers, at the top of their buildings, dear to their husbands and (some other women) interested in virtuous deeds, and some possessed by the lord of love.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः
काश्चित्परार्घ्यास्तपनीयवर्णाः ।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः
कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥ २० ॥

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः
काश्चित् परार्ध्यास्तपनीयवर्णाः ।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्म वर्णाः
कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः । काश्चित्परार्थ्यास्तपनीयवर्णाः । पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः । कान्तप्रहीणारुचिराङ्गवर्णाः ॥ ५-५-२०

कितनी ही कामिनियाँ सुवर्ण-रेखाके समान कान्तिमती दिखायी देती थीं । उन्होंने अपनी ओढ़नी उतार दी थी । कितनी ही उत्तम वनिताएँ तपाये हुए सुवर्णके समान रंगवाली थीं तथा कितनी ही पतिवियोगिनी बालाएँ चन्द्रमाके समान श्वेत वर्णकी दिखायी देती थीं । उनकी अंगकान्ति बड़ी ही सुन्दर थी ॥ २० ॥

कॆलवरु मेलु हॊदिकॆयिल्लदॆ सुवर्ण रेखॆगॆ सदृश कान्तियिन्द कूडि राराजिसुत्तद्दरु. कॆलवरु श्रेष्ठराद स्त्रीयरु पुटविट्ट चिन्नदन्तॆ बण्णवुळ्ळवरागिद्दरु. कॆलवरु चन्द्रन कान्तिगॆ समानवाद कान्तियिन्द कूडिद्दरु. कॆलवु सुन्दराङ्गियरु प्रियतमन विरह तापदिन्द खिन्नमनस्करागिद्दरु. कॆलवरु सुन्दरवाद अङ्ग कान्तियिन्द कूडिद्दरु. इन्तह लताङ्गियरन्नु मरुत्मन्तनु नोडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kaaJNchanaraajivarNaaH = (Hanuma saw)women with a golden complexion; apraavR^itaaH = lacking clothes; tapaniiyavarNaaH = women with a complexion of refined gold; paraarthyaaH = suitable for mating; kaashchit = and some other women; punashcha = also; shashalakshmavarNaaH = with the colour of moon; kaashchit = and some other women; ruchiraaN^gavarNaaH = with beautiful bodies; kaantaprahiiNaaH = lacking lovers.

अनुवादः

Hanuma saw women with golden complexion lacking clothes, women with a complexion of refined gold suitable for mating and some other women also with the colour of moon and some other women with beautiful bodies lacking a lover.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान्
सुप्रीतियुक्ताः सुमनोऽभिरामाः ।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा
हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ २१ ॥

ततः प्रियान् प्राप्यमनोभिरामान्
सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्यरामाः ।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा
हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥

ततह् प्रियान् प्राप्य मनोभिरामान् । सुप्रीतियुक्ताः सुमनोभिरामाः । गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामाः । हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ ५-५-२१

तदनन्तर वानरोंके प्रमुख वीर हनुमान् जी ने विभिन्न गृहोंमें ऐसी परम सुन्दरी रमणियोंका अवलोकन किया, जो मनोभिराम प्रियतमका संयोग पाकर अत्यन्त प्रसन्न हो रही थीं । फूलोंके हारसे विभूषित होनेके कारण उनकी रमणीयता और भी बढ़ गयी थी और वे सब-की-सब हर्षसे उत्फुल्ल दिखायी देती थीं ॥ २१ ॥

कॆलवु मनॆगळल्लि मनस्सिगॆ आनन्दवन्नुण्टुमाडुव प्रियरन्नु हॊन्दि प्रीतियुक्तरागि, पुष्पगळिन्द सिङ्गरिसिकॊण्डु कङ्गॊळिसुत्तिद्दरु. परम हृष्टरागिद्द, कडु चॆलुवॆयरागिद्द स्त्रीयरन्नु नोडिदनु. ॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter; haripraviiraH = that Vanara warrior; dadarsha = saw; supriitayuktaaH = those with great happiness; priyaanpraapya = obtained lovers; manobhiraamaan = who entertained (them); sumanobhiraamaaH = those who attracted like flowers; paramaabhiraamaaH = those with great beauty; raamaaH = and women; hR^ishhTaaH = filled with happiness; gR^iheshhu = in their houses.

अनुवादः

Thereafter that Vanara warrior saw those with great happiness, those who obtained lovers who entertained, those who attracted like flowers, those with great beauty and women in their houses filled with happiness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला
वक्राः सुपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः ।
विभूषणानां च ददर्श मालाः
शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥ २२ ॥

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला
वक्त्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः ।
विभूषणानां च ददर्श मालाः
शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला । वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः । विभूषाणानाम् च ददर्श मालाः । शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥ ५-५-२२

उन्होंने चन्द्रमाके समान प्रकाशमान मुखोंकी पंक्तियाँ, सुन्दर पलकोंवाले तिरछे नेत्रोंकी पंक्तियाँ और चमचमाती हुई विद्युल्लेखाओंके समान आभूषणोंकी भी मनोहर पंक्तियाँ देखीं ॥ २२ ॥

बॆळदिङ्गळिनन्तॆ प्रकाशमानवागि काणुत्तिद्द स्त्रीयर सुन्दर मुखावलि (सालु)गळन्नु, सुन्दरवाद हागू वक्रवाद हुब्बुगळ कूदलिनिन्द कूडिद कण्णुगळ सालुगळन्नू, मिञ्चिन सालुगळन्तॆ काणुत्तिद्द सुन्दरवाद आभरणगळ सालुगळन्नु* हनुमन्त नोडिदनु. ॥22॥

पदच्छेदः

22. dadarsha = (Hanuma) saw; vaktramaalaashcha = rows faces; chandraprakaashaaH = shining like the moon; sunetramaalaaH = beautiful rowus of eyes; vkraakshipakshmaashcha = with curved eyebrows; vibhuushhaNaanaam cha = and rowus of ornaments; chaarumaalaaH = like beautiful rowus; satahradaanaam = of lighting.

अनुवादः

Hanuma saw rows of faces shining like the moon, beautiful rows of eyes with curved eyebrows and rows of ornaments like beautiful rows of lighting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वेव सीतां परमाभिजातां
पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् ।
लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां
ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥ २३ ॥

न त्वेव सीताम् परमाभिजाताम् । पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् । लताम् प्रपुल्लामिव साधु जाताम् । ददर्श तन्वीम् मनसाभिजाताम् ॥ ५-५-२३

किंतु जो परमात्माके मानसिक संकल्पसे धर्ममार्गपर स्थिर रहनेवाले राजकुलमें प्रकट हुई थीं, जिनका प्रादुर्भाव परम ऐश्वर्यकी प्राप्ति करानेवाला है, जो परम सुन्दररूपमें उत्पन्न हुई प्रफुल्ल लताके समान शोभा पाती थीं, उन कृशाङ्गी सीताको उन्होंने वहाँ कहीं नहीं देखा था ॥ २३ ॥

आदरॆ कडुचॆलुवॆयाद, अयोनिजॆयागिद्द विकसित लतॆयन्तिद्द, धर्ममार्गदल्लिये स्थिरळागिद्द, राजकुलदल्लि बॆळॆद सीतादेवियन्नु मारुतियु ऎल्लियू नोडलिल्ल. ॥23 ॥

पदच्छेदः

23. nadadarsha = Hanuma did not see; siitaamtu = Seetha; paramaabhijaataam = one with great beauty; prajaataam = born; raajakule = in a royal family; pathi sthite = in virtuous path; saadhujaataam = well brought up; lathaamiva = like a creeper; prapullaam = in full blossom; tanviim = one who was thin; abhijaataam = born; manasaa = from the mind(of creator).

अनुवादः

Hanuma did not see Seetha, one with great beauty born in a royal family following a virtuous path, well brought up, like a creeper in full blossom, one who was thin, and one who was born from the mind (of creator).

स्रोतः: valmikiramayan.net

सनातने वर्त्मनि सन्निविष्टां
रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् ।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां
स्त्रीभ्यः पराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ २४ ॥
उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं
पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् ।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं
वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥ २५ ॥
अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां
पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम् ।
क्षतप्ररूढामिव वर्णरेखां
वायुप्रभुग्नामिव मेघरेखाम् ॥ २६ ॥
सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य
रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य ।
बभूव दुःखोपहतश्चिरस्य
प्लवङ्गमो मन्द इवाचिरस्य ॥ २७ ॥

सनातने वर्त्मनि सन्निविष्टां
रामेक्षणां तां मदनाभिविष्टाम् ।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टाम्
स्त्रिभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ 24 ॥ उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं
पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् ।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं
वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥ 25 ॥ अव्यक्तरेखामिव चन्द्ररेखां
पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम् ।
क्षतप्ररूढामिव बाणरेखां
वायुप्रभिन्नामिव मेघरेखाम् ॥ 26 ॥ सीतामपश्यन् मनुजेश्चरस्य
रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य ।
बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य
प्लवङ्गमो मन्द इवाचिरस्य ॥

जो सदा सनातन मार्गपर स्थित रहनेवाली, श्रीरामपर ही दृष्टि रखनेवाली, श्रीरामविषयक काम या प्रेमसे परिपूर्ण, अपने पतिके तेजस्वी मनमें बसी हुई तथा दूसरी सभी स्त्रियोंसे सदा ही श्रेष्ठ थीं; जिन्हें विरहजनित ताप सदा पीड़ा देता रहता था, जिनके नेत्रोंसे निरन्तर आँसुओंकी झड़ी लगी रहती थी और कण्ठ उन आँसुओंसे गद‍्गद रहता था, पहले संयोग-कालमें जिनका कण्ठ श्रेष्ठ एवं बहुमूल्य निष्क (पदक)-से विभूषित रहा करता था, जिनकी पलकें बहुत ही सुन्दर थीं और कण्ठस्वर अत्यन्त मधुर था तथा जो वनमें नृत्य करनेवाली मयूरीके समान मनोहर लगती थीं, जो मेघ आदिसे आच्छादित होनेके कारण अव्यक्त रेखावाली चन्द्रलेखाके समान दिखायी देती थीं, धूलि-धूसर सुवर्ण-रेखा-सी प्रतीत होती थीं, बाणके आघातसे उत्पन्न हुई रेखा (चिह्न)-सी जान पड़ती थीं तथा वायुके द्वारा उड़ायी जाती हुई बादलोंकी रेखा-सी दृष्टिगोचर होती थीं । वक्ताओंमें श्रेष्ठ नरेश्वर श्रीरामचन्द्रजीकी पत्नी उन सीताजीको बहुत देरतक ढूँढ़नेपर भी जब हनुमान् जी न देख सके, तब वे तत्क्षण अत्यन्त दुःखी और शिथिल हो गये ॥ २४—२७ ॥

वाग्मिगळल्लि श्रेष्ठनाद, मनुजेश्वरनाद श्रीरामन पत्नियन्नु ऎष्टु हुडुकिदरू आकॆयु काणदिद्दाग कपीश्वरनाद हनुमन्तनु दुःखाक्रान्तनागि क्षणकाल मात्र अज्ञानियन्तॆ दिक्कुतोचदादनु. ॥27॥

पदच्छेदः

24. (Hanuma did not see) taam = that Seetha; saMnivishhTaam = who stood; sanaatane vartmaani = in the path of ancient righteousness; raamekshaNaam = with Her sight on Sri Rama; madanaabhivishhTaam = who was possessed by the love for Sri Rama; anupravishhTaam = who entered; shrrimatmanaH = the glorious mind; bhartuH = of husband; sadaa = always; vishishhtaam = the best; striibhyashcha = among women; varaabhyaH = who were the best.

अनुवादः

Hanuma did not see that Seetha who stood in the path of ancient righteousness with Her sight on Sri Rama, who was possessed by the love for Sri Rama, who entered the glorious mind of husband and always the best among women who were the best.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कण्डू-काणदन्तिरुव चन्द्ररेखॆयन्तॆ अत्यन्त कृशळागिद्द, धूळि धूसरित बङ्गारद सलाकॆयन्तिद्द, बाणद गायदन्तॆ रूढमूलवागिद्द मानसिक गायदिन्द परितपिसुत्तिद्द, वायुविनिन्द छिद्र-छिद्रवागि चदुरिहोद मेघगळन्तॆ भग्नमनोरथवुळ्ळ जानकीदेवियु हनुमन्तनिगॆ ऎल्लॆल्लू काणलिल्ल.* ॥26 ॥

पदच्छेदः

25. (Hanuma did not see Seetha) ushhNaarditaam = tourched by separation from Sri Rama; saanusR^itaashrakhanThiim = with unabounding tears in her throat; puraa = in earlier times; varaarhottamanishhkakaNThiim = who had invaluable and best jewellery on her neck; sujaatapakshmaam = born with beautiful eyebrows; abhiraktakaNThiiM = with a sweet voice; niilakaNThiim iva = like a she hen; apranuttaan = who did not dance; vane = in a forest.

अनुवादः

Hanuma did not see Seetha, tortured by separation from Sri Rama, with unabounding tears in her throat, in earlier times who had invaluable and best jewellery on her neck, born with beautiful eyebrows, with a sweet voice, like a she- hen who did not dance in a forest because of Her current sorrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामन विरहदिन्द परितपिसुत्तिरुव, कण्णीरकोडि हरियुत्तिद्दु, गद्गद कण्ठदिन्द विलापिसुत्तिद्द, श्रेष्ठवाद भङ्गारद कण्ठाभरणगळन्नु धरिसिद्द, अन्दवाद हुब्बुगळुळ्ळवळू, मधुरवाद कण्ठस्परवुळ्ळवळू, अरण्यदल्लि चॆन्नागि नर्तिसुव हॆण्णुनविलिनन्तिरुव सीतादेवियु मात्र कण्डुबरलिल्ल. ॥25 ॥

पदच्छेदः

26. (Hanuma did not see Seetha)chandrarekhaamiva = like a crescent; avyaktarekhaam = with a blurred outline; hemarekhaamiva = like a streek of gold; paamsupradhigdhaam = coated by dust; baaNarekhaamiva = like an arrow; kshatapraruuDhaamiva = in an injury; megharekhaamiva = like a series of clouds; vaayuprabhinnaan = scattered by wind.

अनुवादः

Hanuma did not see Seetha who was like a crescent with a blurred outline, like a streek of gold coated by dust, like an arrow in an injury, like a series of clouds scattered by wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविच्छिन्नवाद पातिव्रत्य मार्गदल्लि सुस्थिरळागिद्द, श्रीरामचन्द्रन अगलुविकॆयिन्द दुःखितळागिद्दु, अवनन्नु नोडबेकॆम्ब कातरतॆयिन्दिद्द, तन्न पवित्रवाद मनस्सिनल्लि श्रीरामनन्नु सदाकाल निल्लिसिकॊण्डिद्द, नारीरत्नगळल्लि अत्युत्तमवाद सीतादेवियन्नु मात्र अवनु नोडलिल्ल. ॥24 ॥

पदच्छेदः

27. plavaN^gamo = Hanuma; babhuva = became; mandaH iva = like a numb minded one; achirasya = for sometime; dukhaabhi hataH = stricken with grief; apashyan = not seeing; chirasya = for a moment; siitaam = Seetha; patniim = wife; raamasya = of Sri Rama; varasya = the best; vadataam = among those who talk; manujeshvarasya = the lord of all humans.

अनुवादः

Hanuma became a numb minded one for sometime, stricken with grief not seeing for a moment Seetha, wife of Sri Rama the best among those who talk, and the lord of all humans.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐदनॆय सर्गवु मुगियितु.