००१ हनुमता सागरोल्लङ्घनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

This first chapter of Sundara Kanda describes Hanuma’s preparations to cross the ocean in search of Seetha. Mighty Hanuma’s flight over the ocean is described in a glorious detail. Hanuma’s encountering of Mainaka, Surasa and Simhika form important phases of His flight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

1. हनुमान् जी के द्वारा समुद्रका लङ्घन, मैनाकके द्वारा उनका स्वागत, सुरसापर उनकी विजय तथा सिंहिकाका वध करके उनका समुद्रके उस पार पहुँचकर लंकाकी शोभा देखना

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्षणः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ १ ॥

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥

तदनन्तर शत्रुओंका संहार करनेवाले हनुमान् जी ने रावणद्वारा हरी गयी सीताके निवासस्थानका पता लगानेके लिये उस आकाशमार्गसे जानेका विचार किया, जिसपर चारण (देवजातिविशेष) विचरा करते हैं ॥ १ ॥

शत्रुसंहारकनाद हनुमन्तनु (जाम्बवन्तर प्रेरणॆयिन्द) अद्भुतवाद शक्तियन्नु स्मरिसिकॊण्डु रावणनिन्द अपहृतळाद सीतॆय जाडन्नु हुडुकुव सलुवागि, चारणादि देवतॆगळु सञ्चरिसुव आकाश मार्गदिन्द प्रयाण माडलु बयसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = after that; shatrukarshanaH = the destroyer of foes (Hanuma); iyeshha = desired to (travel in); pathi = the path; chaaraNaa charite = tread by chaaranas; anveshhTum = to search for; siithayaaH padam = Seetha’s place; raavaNa niitaayaaH = taken away by Ravana.

अनुवादः

After that, Hanuma, the destroyer of foes, desired to travel in the sky where celestials like chaaranas tread, to search for Seetha, who was taken away by Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवां पतिरिवाबभौ ॥ २ ॥

कपिवर हनुमान् जी ऐसा कर्म करना चाहते थे, जो दूसरोंके लिये दुष्कर था तथा उस कार्यमें उन्हें किसी और की सहायता भी नहीं प्राप्त थी । उन्होंने मस्तक और ग्रीवा ऊँची की । उस समय वे हृष्ट-पुष्ट साँड़के समान प्रतीत होने लगे ॥ २ ॥

हनुमन्तनु साटिये इल्लद, अत्यन्त दुष्करवाद कार्यवन्नु माडलु निर्धरिसि, तलॆ मत्तु कुत्तिगॆयन्नु मेलक्कॆत्ति सॆटॆदुनिन्तिद्द अवनु गूळिगळ राजनन्तॆ विराजिसुत्तिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vaanaraH = The monkey (Hanuma); chikiirshhan = who desired to perform; karma = a deed; dushhkaram = (which is) impossible to do; babhau = shone; gavaam pati iva = like a bull; nishhpratidvandvam = without any obstacles; samudagrashirogriivaH = with a raised head and neck.

अनुवादः

Hanuma who desired to perform a deed done by no one else, shone like a bull without any obstacles, with his stretched neck and raised head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ ३ ॥

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः । धीरः सलिलकल्पेषु विच्चार यथासुखम् ॥५-१-३

फिर धीर स्वभाववाले वे महाबली पवनकुमार वैदूर्यमणि (नीलम) और समुद्रके जलकी भाँति हरी-हरी घासपर सुखपूर्वक विचरने लगे ॥ ३ ॥

बळिक अन्तह धीरनाद, महाबलनाद हनुमन्तनु वैडूर्यदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दु, मृदुवाद, स्वच्छवाद, विशाल जलराशिय वायुस्पर्शदिन्द एळुव तरङ्गगळिन्द शोभिसुत्तिरुव आ हच्चनॆय हुल्लुगावलिनल्लि, (मुन्दिन कार्यवन्नु योचिसुत्त) अत्तन्दित्त सञ्चरिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. atha = after that; mahaabalaH = the mighty one; dhiiraH = the courageous one; vichachaara = roamed about; yathaa sukham = at ease; shaadvaleshhu = on the lawns; vaiDuura varNeshhu = with the hue of an emerald; salilakalpeshhu = and same as (still) water (from a distance).

अनुवादः

After that, the mighty and courageous Hanuma roamed at ease on the lawns with the hue of an emerald, which looked like still water from a distance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।
मृगांश्च सुबहून् निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ४ ॥

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् । मृगांश्च सुबाहुन्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी॥ ५-१-४

उस समय बुद्धिमान् हनुमान् जी पक्षियोंको त्रास देते, वृक्षोंको वक्षःस्थलके आघातसे धराशायी करते तथा बहुत-से मृगों (वन-जन्तुओं) को कुचलते हुए पराक्रममें बढ़े-चढ़े सिंहके समान शोभा पा रहे थे ॥ ४ ॥

प्रतिभाशालियाद आ हनुमन्तनु कॊब्बिद सिंहदन्तॆ विजृम्भिसिदनु. अवनु तिरुगाडुत्तिरुवाग अवन उब्बिद ऎदॆगॆ ऎदुरागि सिक्किद अनेक वृक्षगळु मुरिदु बिद्दुवु. वेगवागि अवनु होगुत्तिरुवाग पक्षिगळु भयगॊण्डु चदुरि हारिहोगुत्तिद्दवु. अनेक मृगगळु कालिन तुळितक्कॆ सिक्कि सत्तुहोदुवु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dhiimaan = the thoughtful (Hanuma); pravR^iddhaH kesarii iva = (trod) like a ramapant lion; dvijaan vitraasayan = making birds to fear; haran = destroying; paadapaan = trees; urasaa = by his breast; nighnan = killing; subahuun = many; mR^igaaMshcha = animals also.

अनुवादः

The thoughtful Hanuma tread like a rampant lion, making birds fear, uprooting trees by his breast and also killing many animals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावसिद्धैर्विमलैर्धातुभिः समलङ्कृतम् ॥ ५ ॥

नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातु भिः समलङ्कृतम् ॥

उस पर्वतका जो तलप्रदेश था, वह पहाड़ोंमें स्वभावसे ही उत्पन्न होनेवाली नीली, लाल, मजीठ और कमलके-से रंगवाली श्वेत तथा श्याम वर्णवाली निर्मल धातुओंसे अच्छी तरह अलंकृत था ॥ ५ ॥

हनुमन्तनु होगुत्तिद्द पर्वतवु स्वभाव सिद्धवाद कप्पु, कॆम्पु, हसिरु, ऎण्णॆगॆम्पु, बिळि हागू नीलि बण्णगळ धातुगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु.॥5॥

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैः सपन्नगैः ॥ ६ ॥

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥

उसपर देवोपम यक्ष, किन्नर, गन्धर्व और नाग, जो इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले थे, निरन्तर परिवारसहित निवास करते थे ॥ ६ ॥

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ ७ ॥

स तस्य गिरिवर्यस्य दले नागवरायुते ।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥

बड़े-बड़े गजराजोंसे भरे हुए उस पर्वतके समतल प्रदेशमें खड़े हुए कपिवर हनुमान् जी वहाँ जलाशयमें स्थित हुए विशालकाय हाथीके समान जान पड़ते थे ॥

अल्लि देवतॆगळिगॆ समानराद बेकुबेकादन्तॆ रूपगळन्नु धरिसुव सामर्थ्यवुळ्ळ, यक्ष, गन्धर्व, किन्नररिन्दलू, पन्नगगळिन्दलू हागू आनॆगळिन्दलू कूडिद्द आ महेन्द्रगिरिय तप्पलु प्रदेशदल्लि निन्तिद्द हनुमन्तनु जलराशिय मध्यदल्लिरुव ऒन्दु महागजदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥6-7॥

पदच्छेदः

5;6;7. saH = that; kapivaraH = great monkey; babhau = shone; naagaH iva = like an elephant; hrade = in a lake; tishhThan = being located; tasya girivarasya = on that great mountain’s; tale = foot; naagavaraayute = which had best of elephants; tatra = there; samalaMkR^itam = was decorated by; svabhaavavihitaiH = naturally formed; dhaatubhiH = mineral rocks; chitraiH = of varied hues; sitaasitaiH = (like) black and white; niilalohitamaaJNjishhThapatravarNaiH = blue; red; yellow; leaf color (green); abhiikshNam aavishhTam = surrounded to a great extent by; yakshakinnaragandharvaiH = Yakshas- Kinnaras-Gandharvas; kaamaruupibhiH = who could assume desired form; saparichchhadaiH = together with their families; cha deva kalpaiH pannagaiH = and godly serpents.

अनुवादः

That great monkey Hanuma shone like an elephant in a lake, standing on the foot of that great mountain by the name of Mahendra, where many elephants of good breed resided, which was beautifully decorated with many naturally formed mineral rocks of varied hue like black, white, red, blue, yellow and green and which was surrounded by godly serpents and Yakshas, Kinnaras, Gandharvas who were capable of assuming desired form, together with their families.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ८ ॥

उन्होंने सूर्य, इन्द्र, पवन, ब्रह्मा और भूतों (देवयोनिविशेषों) को भी हाथ जोड़कर उस पार जानेका विचार किया ॥ ८ ॥

बळिक हनुमन्तनु सूर्यनिगू, महेन्द्रनिगू, वायुदेवरिगू, ब्रह्मदेवरिगू हागू इतर देवतॆगळिगू, भूतगणगळिगू कैजोडिसि नमस्करिसि मुन्दॆ होगलु निश्चयिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH = He; kR^itvaa = performed; aJNjaliM = salutation with joined palms; suuryaaya = to Sun-God; mahendraaya = to Lord Indra; pavanaaya = to the God of Wind; svayaMbhuve = to Lord Brahma; cha bhuutebhyaH = and to Bhutas; matim chakaara = (and) set his mind; gamane = to leave.

अनुवादः

He saluted with joined palms to the Sun-God, Lord Indra, God of Wind, Lord Brahma and Bhutas and decided to leave.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अञ्जलिं प्राङ्मुखं कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ९ ॥

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा पवनायात्मयोओनयो । ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिश्म् ॥ ५-१-९

फिर पूर्वाभिमुख होकर अपने पिता पवनदेवको प्रणाम किया । तत्पश्चात् कार्यकुशल हनुमान् जी दक्षिण दिशामें जानेके लिये बढ़ने लगे (अपने शरीरको बढ़ाने लगे) ॥ ९ ॥

सर्वकार्य समर्थनाद मारुतियु पूर्वाभिमुखवागि निन्तु तन्न हुट्टिगॆ कारणनाद वायुदेवरिगॆ पुनः नमस्करिसिदनु. दक्षिण दिक्किनल्लिरुव समुद्रवन्नु लङ्घिसुव सलुवागि ऎत्तरवागि बॆळॆयतॊडगिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. praaN^mukhaH = (Hanuma) facing east; kR^itvaa = offered; aJNjalim = salutation; pavanaaya = Lord of Wind; aatma yonaye = responsible for his own birth; tataH = and then; vavR^idhe hi = increased (his body); gantuM = to go; dakshiNaam dishaM = the southern direction.

अनुवादः

Hanuma turned towards east, saluted his father, the Lord of Wind and increased his body to go towards southern direction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लवगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ १० ॥

प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥

बड़े-बड़े वानरोंने देखा, जैसे पूर्णिमाके दिन समुद्रमें ज्वार आने लगता है, उसी प्रकार समुद्र-लङ्घनके लिये दृढ़ निश्चय करनेवाले हनुमान् जी श्रीरामकी कार्य-सिद्धिके लिये बढ़ने लगे ॥ १० ॥

हारिकॊण्डे समुद्रवन्नु दाटबेकॆन्दु दृढवागि निश्चयिसिद्द हनुमन्तनु श्रीरामन कार्यसिद्धिगागि, पर्वकालदल्लि समुद्रवु उक्केरुवन्तॆ मैयुब्बि बॆळॆयुत्तिरुवुदन्नु कपिनायकरॆल्लरू वीक्षिसिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. dR^ishhTaH = being seen; plavaN^gapravaraiH = by best of Vaanaras; kR^ita nishchayaH = with a strong resolve; plavane = to fly; vavR^idhe = grew; raama vR^iddhyarthaM = for Rama’s success; samudraH iva = like the ocean; parvasu = on full moon days.

अनुवादः

With all the Vaanaras seeing, Hanuma decided to fly and like an ocean swelling on full moon days, grew for Rama’s success.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्प्रमाणशरीरः सल्ँ लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ ११ ॥

निष्प्रमाणशरीरःसन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥

समुद्रको लाँघनेकी इच्छासे उन्होंने अपने शरीरको बेहद बढ़ा लिया और अपनी दोनों भुजाओं तथा चरणोंसे उस पर्वतको दबाया ॥ ११ ॥

सागरवन्नु लीलाजालवागि दाटलु मारुतियु अपरिमितवागि बॆळॆदु निन्तनु. हारलु उद्युक्तनाद अवनु महेन्द्र गिरियन्नु कैगळिन्दलू कालुगळिन्दलू बलवागि अदुमिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. lilaN^ghayishhuH = Desiring to leap; arNavam = the ocean; nishhpramaaNa shariiraH = with an immeasurable body; piiDayaamaasa = pressed; parvatam = the mountain; baahubhyaam = with hands; cha charaNaabhyaam = and feet.

अनुवादः

With a desire to cross the ocean, Hanuma grew his body immeasurably and pressed the mountain with his feet and hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चचालाचलश्चाशु मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ १२ ॥

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥

कपिवर हनुमान् जी के द्वारा दबाये जानेपर तुरंत ही वह पर्वत काँप उठा और दो घड़ीतक डगमगाता रहा । उसके ऊपर जो वृक्ष उगे थे, उनकी डालियोंके अग्रभाग फूलोंसे लदे हुए थे; किंतु उस पर्वतके हिलनेसे उनके वे सारे फूल झड़ गये ॥ १२ ॥

कपीश्वरनु आ पर्वतवन्नु अदुमिदाग स्वल्प हॊत्तिनवरॆगॆ अदु अलुगाडुत्तले इत्तु. मरगळ तुदियल्लि अरळिनिन्त पुष्पगळॆल्ल कॆळगुदुरिदवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kapipiiDitaH = tormented by Hanuma; saH achalaH api = even that mountain; chachaala = shook; muhuurtam = for an instant; ashaatayat = (and) caused to fall; sarvam = all; pushhpam = blossom; taruuNaam = of trees; pushhpitaagraaNaam = with flowered ends.

अनुवादः

Thus tormented by Hanuma, that mountain shook for an instant and showered all flowers of trees on it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ १३ ॥

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेन सुगन्धिना । सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥५-१-१३

वृक्षोंसे झड़ी हुई उस सुगन्धित पुष्पराशिके द्वारा सब ओरसे आच्छादित हुआ वह पर्वत ऐसा जान पड़ता था, मानो वह फूलोंका ही बना हुआ हो ॥ १३ ॥

कॆळक्कुदुरिद सुगन्ध युक्तवाद पुष्पराशियिन्द आ पर्वतवु तुम्बिहोयितु. तत्कालदल्लि अदु हूविनदे पर्वतवो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. saMvR^itaH = covered; sarvataH = all through; sugandhinaa pushhpaughena = by groups of fragrant flowers; tena paadapamuktena = left by those trees; shailaH = (that) mountain; babhau = shone; yathaa = like; pushhpamayo = being made of flowers.

अनुवादः

Covered all through by those fragrant flowers which fell down from the trees, that mountain shone like a mountain made of flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदमत्त इव द्विपः ॥ १४ ॥

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥

महापराक्रमी हनुमान् जी के द्वारा दबाया जाता हुआ महेन्द्रपर्वत जलके स्रोत बहाने लगा, मानो कोई मदमत्त गजराज अपने कुम्भस्थलसे मदकी धारा बहा रहा हो ॥ १४ ॥

महापराक्रमियाद हनुमन्तनिन्द अदुमल्पट्ट आ पर्वतवु, मदिसिद आनॆयु तन्न गण्डस्थलदिन्द मदोदकवन्नु सुरिसुवन्तॆ, ऎल्ल कडॆगळिन्दलू नीरन्नु हॊरचिम्मिसितु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH parvataH = that mountain; saMprasusraava = shed; salilam = water; madam iva = like rut juice; mathaH dvipaH = (from) an elephant in rut; piiDyamaanaH = being pressed; tena uttama viiryeNa = by that powerful Hanuma.

अनुवादः

That mountain shed water like an elephant in rut emitting rut juice, after being pressed by the mighty Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ १५ ॥

बलवान् पवनकुमारके भारसे दबा हुआ महेन्द्रगिरि सुनहरे, रुपहले और काले रंगके जलस्रोत प्रवाहित करने लगा ॥ १५ ॥

महा बलिष्ठनाद मारुतिय कै-कालुगळिन्द अदुमल्टट्ट महेन्द्रपर्वतवु तन्नल्लि अडगिद्द बङ्गार, बॆळ्ळि, कब्बिण मुन्ताद धातुगळन्नु हॊरहाकितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. piiDyamaanaH = tormented; tena balinaa = by that mighty Hanuma; riitiiH = lines; kaaJNchanaaJNjana raajatiiH = gold; silver and black kind; nirvartayaamaasa = were made to form; mahendraH parvataH = (on) the mountain of Mahendra.

अनुवादः

Pressed by that mighty Hanuma, streaks of gold silver and antimony color appeared on the Mahendra mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः ॥ १६ ॥

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः सुमनःशिलाः ।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः ॥

इतना ही नहीं, जैसे मध्यम ज्वालासे युक्त अग्नि लगातार धुआँ छोड़ रही हो, उसी प्रकार वह पर्वत मैनसिलसहित बड़ी-बड़ी शिलाएँ गिराने लगा ॥ १६ ॥

महा अग्निय सप्तार्चिगळल्लि ‘सुलोहित’* ऎम्बुदु मध्य मार्चियु अदर ज्वालॆगळिन्द हॊगॆयु हॊर सूसुवन्तॆ आञ्जनेयनिन्द अदुमल्पट्ट आ महेन्द्र गिरियिन्द मणि शिलॆगळिन्द युक्तवाद दॊड्ड-दॊड्ड बण्डॆगळु सिडिदु पुडि-पुडियागि बिद्दवु.**॥16॥

पदच्छेदः

16. shailaH = mountain; mumocha cha = also emitted; vishaalaaH = vast; shilaaH = boulders; samanaH shilaaH = with rocks of Sulfur; dhuumaraajiiriva = like columns of smoke; analaH = (from a) fire; jushhTaH = with; madhyamena archishhaa = with a medium flame.

अनुवादः

Huge Rocks of Sulfur were also shot forth from that mountain, just as a fire burning with a medium flame would emit columns of smoke.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।
गुहाविष्टानि सत्त्वानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ १७ ॥

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः । गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥५-१-१७

हनुमान् जी के उस पर्वत-पीडनसे पीड़ित होकर वहाँके समस्त जीव गुफाओंमें घुसे हुए बुरी तरहसे चिल्लाने लगे ॥ १७ ॥

स महान् सत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ १८ ॥

स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥

इस प्रकार पर्वतको दबानेके कारण उत्पन्न हुआ वह जीव-जन्तुओंका महान् कोलाहल पृथ्वी, उपवन और सम्पूर्ण दिशाओंमें भर गया ॥ १८ ॥

हनुमन्तनिन्द अदुमल्पट्ट पर्वतवु कम्पिसिदाग, पर्वतद गुहॆगळल्लिद्द ऎल्ल प्राणिगळु तॊन्दरॆगॊळगागि ऎल्ल कडॆगळिन्दलू विकार स्वरगळिन्द कूगिकॊण्डवु. पर्वतद कम्पनदिन्द गुहॆगळल्लि वास माडुत्तिद्द ऎल्ल प्राणिगळु भयदिन्द आर्तनादगळन्नु माडिदवु आ आक्रन्दन ध्वनियु भूमण्डलवन्नु, उपवनगळन्नु, हत्तु दिक्कुगळन्नु व्यापिसितु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17. piiDyamaanaani = being pressed; sarvashaH = on all sides; giriNaa = by the mountain; piiDyamaanena = which was being tormented (by Hanuma); bhuutaani = creatures; guhaavishhTaani = living in caves; vineduH = shrieked; vikR^itaiH = in horrifying; svaraiH = tones.

अनुवादः

Being pressed on all sides by the mountain which itself was being pressed by Hanuma, creatures living in the caves of that mountain shrieked in horrifying tones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. saH = that; mahaasattvasaMnaadaH = loud noise from creatures; shailapiiDaanimittajaH = formed because of the stress to the mountain; puurayaamaasa = filled; pR^ithiviim = the earth; cha dishaH = all the directions; cha upavanaani = and forests (near that mountain).

अनुवादः

That loud noise from creatures which emanated because of stress caused to the mountain, filled the earth and all four directions and forests near that mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिरोभिः पृथुभिर्नागा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ १९ ॥

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥

जिनमें स्वस्तिक* चिह्न स्पष्ट दिखायी दे रहे थे, उन स्थूल फणोंसे विषकी भयानक आग उगलते हुए बड़े-बड़े सर्प उस पर्वतकी शिलाओंको अपने दाँतोंसे डँसने लगे ॥ १९ ॥

\* साँपके फनोंमें दिखायी देनेवाली नील रेखाको ‘स्वस्तिक’ कहते हैं ।

स्पष्टवागि काणुव स्वस्तिक लक्षणगळिन्द कूडिकॊण्डिद्द दॊड्ड-दॊड्ड हॆडॆगळन्नु हॊन्दिद्द भारी सर्पगळु पर्वतवु नडुगुविकॆयिन्द खतिगॊण्डु मुखदिन्द घोरवाद विषाग्नियन्नु कारुत्ता विषद हल्लुगळिन्द बण्डॆगळन्ने कच्चुत्तिद्दवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sarpaaH = Snakes; vyakta svastika lakshaNaiH = with clear swastika signs (on the hoods); vamantaH = spewed out; ghoram paavakam = frightening flame; pR^ithubhiH shirobhiH = with (their) great heads; dadaMshuH = (and) bit; shilaaH = rocks; dashanaiH = with (their) teeth.

अनुवादः

Great snakes with clear swastika signs on their hoods, spewed out frightening flames with their great heads and bit the rocks with their teeth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ २० ॥

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः। जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥५-१-२०

क्रोधसे भरे हुए उन विषैले साँपोंके काटनेपर वे बड़ी-बड़ी शिलाएँ इस प्रकार जल उठीं, मानो उनमें आग लग गयी हो । उस समय उन सबके सहस्रों टुकड़े हो गये ॥ २० ॥

कोपगॊण्ड आ महाविषसर्पगळिन्द कच्चल्पट्ट महेन्द्रपर्वतद दॊड्ड-दॊड्ड बण्डॆगळु अग्नियिन्द उद्दीपनगॊण्डु प्रज्वलिसुत्ता क्षणमात्रदल्लि साविरारु चूरु चुरुगळागि ऒडॆदुहोदवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tadaa = then; taaH mahaashilaaH = those great rocks; dashhTaaH = bit; taiH = by those (snakes); kupitaiH = with anger; savishhaiH = (and) with venom; jajvaluH = burned; paavakoddiiptaaH = encouraged by the flame; bibhidushcha = and split; sahasrathaa = into thousand pieces.

अनुवादः

Then those great rocks bit by those snakes with anger and venom, burned due to the flame and split into thousand pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि त्वौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ २१ ॥

यानि औषधजालानि तस्मिन्जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥

यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते । विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्॥ ५-१-२१

उस पर्वतपर जो बहुत-सी ओषधियाँ उगी हुई थीं, वे विषको नष्ट करनेवाली होनेपर भी उन नागोंके विषको शान्त न कर सकीं ॥ २१ ॥

आ पर्वतदल्ले हुट्टि बॆळॆदिद्द विषवन्नु होगलाडिसलु समर्थवागिद्द औषधिलतॆगळ समूहगळु कूड खतिगॊण्ड सर्पगळ विषवन्नु उपशमनगॊळिसलु असमर्थवादुवु.॥21॥

पदच्छेदः

21. yaani aushhadhajaalaani = whatever medicinal herbs; jaataani = born; tasmin parvate = on that mountain; vishhaghnaanyapi = although destroyers of poison; na shekuH = (were) not capable; shamitum = of neutralizing; vishham = poison; naagaanaam = of the snakes.

अनुवादः

Medicinal herbs from that mountain, although capable of destroying ordinary poisons, could not neutralize the poison from those snakes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह ॥ २२ ॥

उस समय वहाँ रहनेवाले तपस्वी और विद्याधरोंने समझा कि इस पर्वतको भूतलोग तोड़ रहे हैं, इससे भयभीत होकर वे अपनी स्त्रियोंके साथ वहाँसे ऊपर उठकर अन्तरिक्षमें चले गये ॥ २२ ॥

यावुदो महाप्राणिगळिन्द ई महेन्द्र पर्वतवु भेदिसल्पडुत्तिदॆ ऎन्दु भाविसि, अल्लि आश्रयवन्नु पडॆदिद्द तपस्विगळु भयगॊण्डु अल्लिन्द धाविसिदरु. विद्याधररू भयदिन्द तम्म स्त्रीयरॊडनॆ अन्तरिक्षद कडॆगॆ हारिदरु.॥22॥

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ २३ ॥
लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ २४ ॥
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ २५ ॥

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि कर्कांश्च हिरण्मयान् ॥ लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥

मधुपानके स्थानमें रखे हुए सुवर्णमय आसवपात्र, बहुमूल्य बर्तन, सोनेके कलश, भाँति-भाँतिके भक्ष्य पदार्थ, चटनी, नाना प्रकारके फलोंके गूदे, बैलोंकी खालकी बनी हुई ढालें और सुवर्णजटित मूठवाली तलवारें छोड़कर कण्ठमें माला धारण किये, लाल रंगके फूल और अनुलेपन (चन्दन) लगाये, प्रफुल्ल कमलके सदृश सुन्दर एवं लाल नेत्रवाले वे मतवाले विद्याधरगण भयभीत-से होकर आकाशमें चले गये ॥ २३—२५ ॥

अवरु कण्ठाभरणगळन्नु, कॆम्पु हूविन मालॆगळन्नु धरिसि, गन्धवन्नु पूसिकॊण्डिद्दरु. कॆङ्गण्णरू, कमलाक्षरू आगिद्दु, पान भूमियल्लि मद्यासवगळन्नु सेविसुत्ता आनन्द तुन्दिलरागिद्द विद्याधररु भयदिन्द आकाशक्कॆ नॆगॆदरु.॥25॥

पदच्छेदः

22; 23; 24. tapasvinaH = ascetics; mattvaa = thought; iti = that; ayam = this giriH = mountain; bhidyate = is being shattered; bhuutaiH = by bhutas; utpetuH = (and) flew away; vidhyaadharaaH = Vidhyaadharaas; trastaaH = who became afraid; hitvaa = left; haimam = golden; aasavabhaajanam = jugs of wine; paanabhuumigatam = in the liquor house; mahaarhaaNi = golden hued; karakaaMshcha = vases; uchchaavachaan = lot of; lehyaan = sauces to be licked; bhakshyaan = eatables; vividhaani = various; maaMsaani = meats; charmaaNi = skins; aarshhabhaaNi = of oxen; khaDgaaMshcha = and swords; kanakatsaruun = with gold hilts; utpetuH = (and) flew; strii ganaiH saha = along with their women folk.

अनुवादः

Ascetics residing on that mountain flew away from there thinking that some demons were destroying it. Vidhyadharas who lived there, became afraid and flew away with their women folk, leaving behind them golden jugs of wine in the liquor house, gold vases, a varieties of sauces that can be licked, eatables, various meats, skins of oxen and swords with golden hilts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवरु नानाविधवाद लेह्यगळन्नु, बगॆबगॆय भक्ष्यगळन्नु, चॆन्नागि मागिद विविध मधुर रस फलगळन्नु, ऎत्तिन चर्मदिन्द माडिद गुराणिगळन्नु, चिन्नद हिडिगळिन्द कूडिद कत्तिगळन्नु परित्यजिसि आकाशवन्नु सेरिदरु.॥24॥

आ विद्याधररु पानभूमियल्लिद्द मधुर पानीयगळन्नु, बङ्गारद पात्रॆगळन्नु, अमूल्यवाद भोजन पात्रॆगळन्नु, कनक कलशगळन्नु भयदिन्द अल्लॆ बिट्टु होदरु.॥23॥

पदच्छेदः

25. kshiibaaH = the intoxicated (Vidhyadharas); kR^ita kanTha guNaaH = with garlands around neck; rakta maalyaanulepanaaH = with red flower garlands and smeared with sandal paste; raktaakshaaH = with reddened eyes; pushhparaakshaashcha = and with lotus like eyes; pratipedire = obtained; gaganam = the sky.

अनुवादः

The intoxicated Vidyadharas with garlands around their neck decked with red flower garlands and smeared with sandal paste, with reddened eyes, and with lotus shaped eyes, obtained the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणौः सह ॥ २६ ॥

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रीयः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः । विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥५-१-२६

उनकी स्त्रियाँ गलेमें हार, पैरोंमें नूपुर,भुजाओंमें बाजूबंद और कलाइयोंमें कंगन धारण किये आकाशमें अपने पतियोंके साथ मन्द-मन्द मुसकराती हुई चकित-सी खड़ी हो गयीं ॥ २६ ॥

हारगळन्नु, कालन्दुगॆगळन्नु, तोळबन्दिगॆगळन्नु, बळॆगळन्नु धरिसिद्द विद्याधर स्त्रीयरु हनुमन्तन बृहदाकारवन्नु, पर्वतवन्नु अल्लाडिसुत्तिद्द अवन हॆज्जॆगळ सङ्घटनॆयन्नु नोडुत्ता, सम्भ्रमाश्चर्यगळिन्द, मन्दहासदिन्द तम्म प्रियकररॊडगूडि अन्तरिक्षदल्लि निन्तिद्दरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. striiyaH = Women; haara nuupura keyuura paarihaarya dharaaH = wearing necklaces; anklets; armlets and bangles; tastuH = stood; aakaashe = in the sky; vishmitaaH = with surprise; sasmitaaH = (and) with smiles; ramaNaiH saH = along with their loved ones.

अनुवादः

Vidyadhara women wearing necklaces, anklets, armlets and bangles stood in the sky with surprise and with smiles along with their loved ones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम् ॥ २७ ॥

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सप्रियास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम् ॥

विद्याधर और महर्षि अपनी महाविद्या (आकाशमें निराधार खड़े होनेकी शक्ति)-का परिचय देते हुए अन्तरिक्षमें एक साथ खड़े हो गये और उस पर्वतकी ओर देखने लगे ॥ २७ ॥

हीगॆ विद्याधररू, महर्षिगळू निरालम्बरागि आकाशदल्लि निन्तुकॊण्डु, तम्म वायुस्तम्भनवॆम्ब महाविद्यॆयन्नु प्रदर्शिसुत्ता जॊतॆगूडि निन्तु, तावु परित्यजिसिद महेन्द्र पर्वतवन्नु कूतूहलदिन्द विक्षिसुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. vidyaadhara maharshhayaH = Vidyadharas and great sages; tastuH = stood; aakaashe = in the sky; sahitaaH = in a group; darshayantaH = showing; mahaavidyaam = great prowess; viikshaaJNchakrushcha = and viewed; parvatam = the mountain.

अनुवादः

Vidyadharas and great sages stood in the sky in a group, showing their great prowess and viewed the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ २८ ॥

उन्होंने उस समय निर्मल आकाशमें खड़े हुए भावितात्मा (पवित्र अन्तःकरणवाले) महर्षियों, चारणों और सिद्धोंकी ये बातें सुनीं— ॥ २८ ॥

अवरु आग तम्मन्तॆये आकाशदल्लि निन्तिद्द पवित्रान्तःकरणराद महर्षिगळू, सिद्ध-चारणरू आडुत्तिद्द मातुगळन्नु केळिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tadaa = then; shushruvuH = (they) heard; shabdam = words; charaNaanaam = of Charanas; siddhaanaam = Siddhas; cha R^ishhiNaam = and Rishis; bhaavitaatmaanaam = with pure hearts; sthitaanaam = located; vimale ambare = in (that) clear sky.

अनुवादः

Then they heard words of Charanas, Siddhas and pure hearted Rishis who were located in that clear sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगः समुद्रं वरुणालयम् ॥ २९ ॥

एष पर्वतसङ्काशो हनूमान् मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगः सागरं मकरालयम् ॥

एष पर्वतसंकाशो हनूमान् मारुतात्मजः । तितीर्षति महावेगः समुद्रं मकरालयम् ॥५-१-२९

‘अहा! ये पर्वतके समान विशालकाय महान् वेगशाली पवनपुत्र हनुमान् जी वरुणालय समुद्रको पार करना चाहते हैं ॥ २९ ॥

‘‘पर्वताकारनाद वायुपुत्रनू, महावेग शालियू आद हनुमन्तनु वरुणन निवासस्थानवाद ई समुद्रवन्नु दाटलु मनस्सु माडिद्दानॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. eshhaH = this; hanumaan = Hanuma; parvatasaMkaashaH = who is equal to a mountain; maarutaatmajaH = who is the son of Vayu; mahaavegaH = with great speed; titiirshhati = wants to cross; samudram = the ocean; makaraalayam = which is abode to crocodiles.

अनुवादः

“This Hanuma, who is equal to a mountain, who is the son of Vayu, and who has great speed, wants to cross the ocean which is abode to crocodiles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ ३० ॥

‘श्रीरामचन्द्रजी और वानरोंके कार्यकी सिद्धिके लिये दुष्कर कर्म करनेकी इच्छा रखनेवाले ये पवनकुमार समुद्रके दूसरे तटपर पहुँचना चाहते हैं, जहाँ जाना अत्यन्त कठिन है’ ॥ ३० ॥

श्रीरामन कार्यसिद्धिगागियू, वानरराजनाद सुग्रीवन अप्पणॆमेरॆगॆ दुष्करवाद कार्यवन्नु माडलु बयसिरुवनु. इवनु अतिकष्टसाध्यवाद ई समुद्रद आचॆय दडवन्नु सेरलु इच्छिसिद्दानॆ.’’॥30॥

पदच्छेदः

30. ichchhati = (He) wants; praaptum = to obtain; samudrasya param paaram = the other side of ocean; dushhpraapam = which is hard to obtain; chikiirshhan = (and) has decided to perform; dushhkaram = (this) impossible; karma = task; raamaartham = for Rama; vaanaraaratham = and for Vanaras.

अनुवादः

“Hanuma has decided to perform an impossible task for the sake of Rama and Vanaras and wants to obtain the other side of ocean which is hard to obtain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति विद्याधरा वाचः श्रुत्वा तेषां तपस्विनाम् ।
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ ३१ ॥

इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां तपस्विनाम् ।
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥

इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् । तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥५-१-३१

इस प्रकार विद्याधरोंने उन तपस्वी महात्माओंकी कही हुई ये बातें सुनकर पर्वतके ऊपर अतुलितबलशाली वानरशिरोमणि हनुमान् जी को देखा ॥ ३१ ॥

हीगॆ निर्मलवाद आकाशदल्लि निन्तिद्द सिद्ध-चारणरू मत्तु तपस्विगळू हेळुत्तिद्द मातुगळन्नु केळि विद्याधररु कुतूहलाविष्टरागि महेन्द्र पर्वतदल्लिद्द, अप्रमेयनाद, वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु नोडुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. vidyadharaaH = Vidyadharas; shrutvaa = listened; vachaH = words; teshhaam mahaatmaanaam = of those great people; iti = thus; dadR^ishuH = (and) looked; tam vaanarashhabhaH = (at) that best of Vanaras; aprameyam = who is incomparable; parvate = (standing) on the mountain.

अनुवादः

Vidyadharas thus listened to the words of those great people and looked at the incomparable Hanuma, best among Vanaras, standing on the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चानलोपमः ।
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ३२ ॥

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।
ननाद सुमहानादं स महानिव तोयदः ॥

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः । ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ५-१-३२

उस समय हनुमान् जी अग्निके समान जान पड़ते थे । उन्होंने अपने शरीरको हिलाया और रोएँ झाड़े तथा महान् मेघके समान बड़े जोर-जोरसे गर्जना की ॥ ३२ ॥

आग आञ्जनेयनु महापर्वतदन्तॆ काणुत्तिद्दनु. अवन शरीरद रोम कोटिगळु निमिरिनिन्तिद्दुवु. मैयन्नॊम्मॆ ऒदरि, प्रळयकालद मेघवु गर्जिसुवन्तॆ ऒन्दु महानादवन्नु माडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH = He; achalopamaH = equal to a mountain; dudhuve cha = shook; romaaNi = hair; chakampe cha = quivered (his body); nanaada = (and ) sounded; sumahaanaadam = a great roar; iva sumahaan toyadaH = like a vast cloud.

अनुवादः

He, who is equal to a mountain, shook his hair, quivered his body and let out a great roar like from a vast cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनुपूर्व्या च वृत्तं तल्लाङ्गूलं रोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ३३ ॥

आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं रोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥

आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम् । उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥५-१-३३

हनुमान् जी अब ऊपरको उछलना ही चाहते थे । उन्होंने क्रमशः गोलाकार मुड़ी तथा रोमावलियोंसे भरी हुई अपनी पूँछको उसी प्रकार आकाशमें फेंका, जैसे पक्षिराज गरुड़ सर्पको फेंकते हैं ॥ ३३ ॥

हारलु सन्नद्धवाद मारुतियु क्रमवन्ननुसरिसि सुत्तिकॊण्डिद्द, कूदलुगळिन्द तुम्बिहोगिद्द बालवन्नु गरुडनु हावन्नु ऎसॆयुवन्तॆ नीलाकाशदल्लि मेलक्कॆ चॆल्लिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. utpatishhyan = About to fly; vichikshepa = (Hanuma) jolted; laaN^guulaM = tail; aanupuurvyeNa vR^ittam = (rolled) in a circle from top to bottom; chitam = covered; lomabhiH = with hair; yathaa = like; pakshi raajaH = the king of birds (Garuda); uragam = (jolts) a snake.

अनुवादः

About to fly, Hanuma jolted his tail, which was rolled into a circle from top to bottom, and which was covered with hair, just as Garuda, the king of birds would jolt a snake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ ३४ ॥

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥

अत्यन्त वेगशाली हनुमान् जी के पीछे आकाशमें फैली हुई उनकी कुछ-कुछ मुड़ी हुई पूँछ गरुड़के द्वारा ले जाये जाते हुए महान् सर्पके समान दिखायी देती थी ॥

आ मारुतियु तन्न बालवन्नु जोरागि कॊडहिदनु. अवन बॆन्न हिन्दॆ सम्बन्धवागिद्द महावेगवाद आ बालवु गरुडनिन्द सॆळॆयल्पडुत्तिद्द महासर्पदन्तॆ काणुत्तित्तु. ॥34॥

पदच्छेदः

34. tasya aattavegasya = receiving his vigor; laaN^guulam = tail; aaviddham = curled; pR^ishhThataH = (at) his back; dadR^ishe = was seen; mahoragaH iva = like a great serpent; hriyamaaNaH = being stolen; garudena = by Garuda.

अनुवादः

Receiving his vigor, the tail curled at his back was seen like a great serpent being stolen by Garuda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ ।
आससाद कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च ॥ ३५ ॥

बाहू संस्थम्भयामास महापरिघसन्निभौ ।
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च ॥

बाहू संस्तंभयामास महापरिघसंनिभौ । ससाद च कपिः क्ट्यां चरणौ संचुकोच च ॥५-१-३५

उन्होंने अपनी विशाल परिघके समान भुजाओंको पर्वतपर जमाया । फिर ऊपरके सब अंगोंको इस तरह सिकोड़ लिया कि वे कटिकी सीमामें ही आ गये; साथ ही उन्होंने दोनों पैरोंको भी समेट लिया ॥ ३५ ॥

आ कपीश्वरनु महापरिघदन्तिरुव तन्नॆरडु तोळुगळन्नु बिगिगॊळिसिदनु. सॊण्टद मेलॆ शरीरद भारवन्निट्टनु. कालुगळन्नु बग्गिसिकॊण्डनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. kapiH = Hanuma (lit. monkey); saMstambhayaamaasa = supported;; baahuu = his arms; mahaa parigha sannibhau = which resembled huge iron clubs; sasaada = crouched; kaTyaam = the waist; cha saMchukocha = and contracted; charaNau = feet.

अनुवादः

Hanuma firmly supported his arms (on the mountain surface) which resembled huge iron clubs, crouched the waist and contracted his feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ३६ ॥

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् । तेजः स्त्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥५-१-३६

तत्पश्चात् तेजस्वी और पराक्रमी हनुमान् जी ने अपनी दोनों भुजाओं और गर्दनको भी सिकोड़ लिया । इस समय उनमें तेज, बल और पराक्रम—सभीका आवेश हुआ ॥ ३६ ॥

शुभ लक्षण सम्पन्ननाद आ मारुतियु तन्न तोळुगळन्नु स्वल्प मडसिकॊण्डु कत्तन्नु चिक्कदु माडिकॊण्डनु. हारलु मुख्यवागि बेकागुव तेजस्सु, सत्त्व(बल)वन्नु, पराक्रमवन्नु तन्नल्लि तुम्बिकॊण्डनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saMhR^itya = bending; bhujau cha = shoulders; tathaiva cha = and also; shirodharaam = neck; saH = that (Hanuma); shrimaan = (who is) glorious; viiryavaan = mighty; aavivesha = increased; tejaH = energy; sattvam = strength; tathaa = and; viiryam = courage.

अनुवादः

Bending shoulders and neck, that mighty and glorious Hanuma, increased his energy, strength and courage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मार्गमालोकयन् दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ३७ ॥

मार्गमालोकयन् दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥

उन्होंने अपने लम्बे मार्गपर दृष्टि दौड़ानेके लिये नेत्रोंको ऊपर उठाया और आकाशकी ओर देखते हुए प्राणोंको हृदयमें रोका ॥ ३७ ॥

ऊर्ध्व दृष्टियुळ्ळवनागिद्द हनुमन्तनु दूरदिन्दले तानु सागबेकागिद्द मार्गवन्नु अवलोकिसुत्ता, मत्तॊम्मॆ आकाशद कडॆगू वीक्षिसुत्ता, हारुव सलुवागि प्राणगळन्नु हृदयदल्लि स्तम्भिसिदनु. (उसुरु बिगि हिडिदनु.) ॥37॥

पदच्छेदः

37. uurdhvam praNihitekshaNaH = With eyes raised up; aalokayan = seeing; maargam = the way; dooraat = from a distance; avalokayan = viewing; aakaasham = the sky; rurodha = (he) held; praaNaan = breath; hR^idaye = in heart.

अनुवादः

With his eyes raised up, seeing the way from a distance, viewing the sky, he held his breath in his heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुच्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ॥ ३८ ॥
वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ।

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ॥

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः । निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः । वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-३८

इस प्रकार ऊपरको छलाँग मारनेकी तैयारी करते हुए कपिश्रेष्ठ महाबली हनुमान् ने अपने पैरोंको अच्छी तरह जमाया और कानोंको सिकोड़कर उन वानरशिरोमणिने अन्य वानरोंसे इस प्रकार कहा— ॥ ३८ १/२ ॥

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ॥ ३९ ॥
गच्छेत् तद्वद् गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ।

‘जैसे श्रीरामचन्द्रजीका छोड़ा हुआ बाण वायुवेगसे चलता है, उसी प्रकार मैं रावणद्वारा पालित लंकापुरीमें जाऊँगा ॥ ३९ १/२ ॥

नहि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ॥ ४० ॥
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ।

‘यदि लंकामें जनकनन्दिनी सीताको नहीं देखूँगा तो इसी वेगसे मैं स्वर्गलोकमें चला जाऊँगा ॥ ४० १/२ ॥

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः ॥ ४१ ॥
बद्‍ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ।

‘इस प्रकार परिश्रम करनेपर यदि मुझे स्वर्गमें भी सीताका दर्शन नहीं होगा तो राक्षसराज रावणको बाँधकर लाऊँगा ॥ ४१ १/२ ॥

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ॥ ४२ ॥
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ।

‘सर्वथा कृतकृत्य होकर मैं सीताके साथ लौटूँगा अथवा रावणसहित लंकापुरीको ही उखाड़कर लाऊँगा’ ॥

पदच्छेदः

39-42. gamishhyaami = I will go; laN^kaaM = to Lanka; raavaNapaalitaam = ruled by Ravana; yathaa = as; sharaH = an arrow; raaghava nirmuktaH = released by Rama; gachchhet = will go; tadvat = like that; shvasana vikramaH = with wind-like speed; yadi = if; na hi drakshyaami = I do not see; taam janakaatmajaam = that daughter of Janaka; laN^kaayaam = in Lanka; anena vegenaina hi = with the same speed; gamishhyaami = I will go; suraalayam = to the abode of gods; yadi = if; na drakshyaami vaa = I do not see; siitaam = Seetha; tridive = in heaven; aanayishhyaami = I will get; raavaNam = Ravana; raakshasaraajaanam = the king of raakshasaas; baddhvaa = tied up (in chains); akR^ita shramaH = without effort; aham eshhyaami = I will return; sarvathaa = in all events; kR^itakaaryaH = successfully; siitayaa saha = along with Seetha; vaa = or; aanayishhyaami = I will get; laN^kaaM = Lanka; saraavaNaam = along with Ravana; samutpaaTya = (after) uprooting (it).

अनुवादः

“I will go to the city of Lanka, ruled by Ravana just like an arrow released by Rama will go, with wind-like speed. If I do not see the daughter of Janaka there, I will go with the same speed to the abode of gods. If I do not see Seetha there in heaven, I will get Ravana the king of raakshasaas tied up in chains without any effort. I will, in all events, return successfully along with Seetha or I will get Lanka along with Ravana after uprooting it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरो वानरोत्तमः ॥ ४३ ॥
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ ४४ ॥

एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरान् वानरोत्तमः ।

ऐसा कहकर वेगशाली वानरप्रवर श्रीहनुमान् जी ने विघ्न-बाधाओंका कोई विचार न करके बड़े वेगसे ऊपरकी ओर छलाँग मारी । उस समय उन वानरशिरोमणिने अपनेको साक्षात् गरुड़के समान ही समझा ॥ ४३-४४ ॥

महाबलशालियाद हनुमन्तनु मुन्दॆ बरबहुदाद विघ्नगळन्नु परिगणिसदॆ वेगदिन्द मेलक्कॆ हारिदनु. आग आ कपीश्वरनु तन्नन्नु गरुडनॆन्दे भाविसिकॊण्डनु.॥44॥

हीगॆ हारलु सिद्धनागि निन्त कपिश्रेष्ठनाद, महा बलनाद आञ्जनेयनु कालुगळन्नु नॆलदमेलॆ दृढवागि ऊरि, ऎरडू किविगळन्नू हिन्दक्कॆ मडचिकॊण्डु, पर्वतद कॆळभागदल्लि निन्तिद्द अङ्गदादि वानररिगॆ हीगॆ हेळिदनु. ‘‘वानर श्रेष्ठरे! श्रीराघवनु बिडुव वायु समानवेगवुळ्ळ बाणदन्तॆ, रावणनिन्द पालिसल्पडुव लङ्कापट्टणक्कॆ वेगवागि होगुत्तेनॆ. अल्लि जनकन मगळाद सीतादेवियन्नु काणदिद्दरॆ, नानु अदे शरवेगदिन्दले सुरलोकक्कॆ होगुत्तेनॆ. अष्टु श्रम पट्टु स्वर्गक्कॆ होगि अल्लियू सीतॆयन्नु काणदिद्दरॆ नानु पुनः लङ्कापट्टणक्कॆ होगि राक्षसराजनाद रावणनन्नु बन्धिसि इल्लिगॆ करॆतरुत्तेनॆ. आदरॆ नानु अष्टु निराशनागबेकागिल्ल. ऎल्ल रीतियिन्द नानु कृतकृत्यनागि सीतॆयॊडनॆ इल्लिगॆ बरुत्तेनॆ. लङ्कापट्टणदल्लि सीतॆयन्नु हुडुकलु साध्यवागदिद्दरॆ नानु लङ्कॆयन्ने कित्तु रावणनॊडनॆ इल्लिगॆ तरुत्तेनॆ. आदुदरिन्द नीवु निश्चिन्तरागिरि’’ ऎन्दु हेळि वानरोत्तमनाद हनुमन्तनु कपिगळिगॆ आश्वासनॆयन्नु नीडिदनु.॥38-43॥

पदच्छेदः

38. saH hanumaan = that Hanuma; kapikuJNjaraH = who is equal to an elephant among monkeys; mahaabalaH = the mighty one; vaanarashreshhThaH = the best among Vaanaraas; kR^itvaa = performed; avasthaanam = standing; dR^iDham = firmly; padbhyaam = with his feet; nikuJNchya = bending; karNau = ears; utpatishhyan = before flying; abraviit = spoke; idam vachanam = these words; vaanaraan = to Vaanaraas.

अनुवादः

That mighty Hanuma, equal to an elephant among monkeys and the best among Vaanaraas, stood firmly with his legs, bent his ears and before flying spoke these words to the Vaanaraas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

43-44. vaanarottamaH = the best among Vaanaraas; hanumaan = Hanuma; uktvaa tu = spoke; evam = this; vaanaraan = to Vaanaraas; atha = (and) after that; avichaarayan = without thinking (anything else); utpapaata = flew up; vegena = with speed; mahaa vegavaan = (being) with lot of vigor; saH kapikuJNjaraH = that great monkey; mene cha = also thought; aatmaanam = himself; suparNamiva = as being equal to Garuda.

अनुवादः

The best among Vaanaraas, Hanuma, spoke in this way to Vaanaraas and then without thinking about anything else, flew up with lot of vigor. That great monkey also thought himself equal to Garuda, the king of birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुत्पतति वेगात् तु वेगात् ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ ४५ ॥

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥

जिस समय वे कूदे, उस समय उनके वेगसे आकृष्ट हो पर्वतपर उगे हुए सब वृक्ष उखड़ गये और अपनी सारी डालियोंको समेटकर उनके साथ ही सब ओरसे वेगपूर्वक उड़ चले ॥ ४५ ॥

आतनु वेगदिन्द मेलक्कॆ हारिद रभसक्कॆ पर्वतद मेलिद्द वृक्षगळॆल्लवू बुड मेलागि कॊम्बॆ-रॆम्बॆगळॊन्दिगॆ ऎल्ल कडॆगळिन्दलू हनुमन्तनन्नॆ हिम्बालिसिदवु.॥45॥

पदच्छेदः

45. tasmin samutpatati = while he was rising up; vegaat = due to the force; te nagarohiNaH = trees on that mountain; samutpetuH = flew away; samantataH = in all directions; saMhR^itya = drawing together; sarvaan viTapaan = all branches.

अनुवादः

While he was flying up, due to that force, all trees on that mountain flew away in all directions, drawing together all their branches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नुरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ४६ ॥

स मत्तकोयष्टिबकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेम्बरे ॥

स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः । उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-४६

वे हनुमान् जी मतवाले कोयष्टि आदि पक्षियोंसे युक्त, बहुसंख्यक पुष्पशोभित वृक्षोंको अपने महान् वेगसे ऊपरकी ओर खींचते हुए निर्मल आकाशमें अग्रसर होने लगे ॥ ४६ ॥

मदिसिद कॊक्करॆगळिन्दलू, नीर्कोळिगळिन्दलू पुष्पगळिन्दलू युक्तवाद वृक्षगळन्नु, भारी वेगदिन्द हारिसिकॊण्डु मारुतियु शुभ्रवाद आकाशदल्लि प्रयाण माडिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. saH = He; ambare jagaama = went in the sky; udvahan = taking aloft (with him); uuruvegena = with the force of his thighs; paadapaan = trees; pushhpashaalinaH = shining with flowers; matta koyashhTi bhakaan = (and) with fattened lapwing birds.

अनुवादः

While flying in the sky, he took along with him, because of the force of his thighs, trees shining with flowers and with fattened lapwing birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ४७ ॥

उरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥

ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः । प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धमिव बान्धवाः ॥ ५-१-४७

उनकी जाँघोंके महान् वेगसे ऊपरको उठे हुए वृक्ष एक मुहूर्ततक उनके पीछे-पीछे इस प्रकार गये, जैसे दूर-देशके पथपर जानेवाले अपने भाई-बन्धुको उसके बन्धु-बान्धव पहुँचाने जाते हैं ॥ ४७ ॥

बहळ दूर प्रयाण हॊरटिरुवनॆण्टनॊब्बनन्नु अवन बन्धुगळु स्वल्पदूरवरॆगॆ हिम्बालिसुवन्तॆ हनुमन्तन भारी वेगदिन्द बुडसहितवागि कित्तुबन्द वृक्षगळु स्वल्प दूरदवरॆगॆ कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु हिम्बालिसिदवु.॥47॥

पदच्छेदः

47. vR^ikshaaH = the trees; uuruvegotthitaaH = held aloft by the force of thighs; anvayuH = followed; kapim = Hanuma; muhuurtam = for some time; baandhavaaH iva = like relatives; svabandhum = (following) a relative; prasthitam = embarking; diirgham maargam = on a long distance.

अनुवादः

The trees thus being held aloft by the speed of Hanuma’s thighs, followed him for a while just as relatives would follow their loved ones embarking on a long journey.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ४८ ॥

तमूरुवेगोन्मथिताःसालाश्चन्ये नगोत्तमाः। अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ५-१-४८

हनुमान् जी की जाँघोंके वेगसे उखड़े हुए साल तथा दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ वृक्ष उनके पीछे-पीछे उसी प्रकार चले, जैसे राजाके पीछे उसके सैनिक चलते हैं ॥ ४८ ॥

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनूमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ४९ ॥

सुपुष्टिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनूमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः । हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५-१-४९

जिनकी डालियोंके अग्रभाग फूलोंसे सुशोभित थे, उन बहुतेरे वृक्षोंसे संयुक्त हुए पर्वताकार हनुमान् जी अद्भुत शोभासे सम्पन्न दिखायी दिये ॥ ४९ ॥

हागॆ बुड मेलाद औषध वृक्षगळू हागू इतर ऎत्तरवाद साल वृक्षगळू महाराजनन्नु अनुसरिसि सैनिकरु हिम्बालिसि होगुवन्तॆ हिम्बालिसल्पडुत्तिद्द हनुमन्तनु पर्वतद आकारवन्नु हॊन्दि अद्भुताकारवागि शोभिसिदनु.॥48-49॥

पदच्छेदः

48. uuruvegonmathitaaH = uprooted by the force of (Hanuma’s) thighs; saalaashcha = Sal and; anye nagottamaaH = other excellent trees; anujagmuH = followed; hanuumantam = Hanuma; sainyaaH mahiipatim iva = like soldiers (following their) king.

अनुवादः

Uprooted by the force of Hanuma’s thighs, Sal and other excellent trees followed Hanuma like soldiers following their king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

49. hanumaan = Hanuma; kapiH = the monkey; babhuuva = became; adbhuta darshanaH = a wonderful sight; parvataakaaraH = with a mountain-like appearance; anvitaH = together with; paadapaiH = trees; supushhpitaagraiH = with well flowered ends.

अनुवादः

Hanuma the great monkey presented a wonderful sight, with his mountain-like appearance together with the well flowered trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जल्ँ लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ५० ॥

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जल्लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि । भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ५-१-५०

उन वृक्षोंमेंसे जो भारी थे, वे थोड़ी ही देरमें गिरकर क्षारसमुद्रमें डूब गये । ठीक उसी तरह, जैसे कितने ही पंखधारी पर्वत देवराज इन्द्रके भयसे वरुणालयमें निमग्न हो गये थे ॥ ५० ॥

महेन्द्रन भयदिन्द पर्वतगळु समुद्रदल्लि मुळुगिहोदन्तॆ, हनुमन्तनन्नु अनुसरिसि सागुत्तिद्द सारवत्ताद (भारवाद) वृक्षगळॆल्लवु स्वल्प हॊत्तिनल्ले लवण समुद्रदल्लि मुळुगिहोदुवु.॥50॥

पदच्छेदः

50. atha = after that; ye = whatever; vR^ikshhaaH = trees; saaravantaH = (which were) powerful; nyamajjan = sank; lavaNaambhasi = in the salt ocean; iva = like; parvataaH = mountains; varuNaalaye = in ocean; bhayaat = due to fear; mahendrasya = of Mahendra.

अनुवादः

After that, powerful trees sank into the salt ocean like mountains sinking into ocean due to fear of Mahendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ५१ ॥

मेघके समान विशालकाय हनुमान् जी अपने साथ खींचकर आये हुए वृक्षोंके अंकुर और कोरसहित फूलोंसे आच्छादित हो जुगुनुओंकी जगमगाहटसे युक्त पर्वतके समान शोभा पाते थे ॥ ५१ ॥

मेघदन्तॆ विशालकायनाद हनुमन्तनु तन्न भारी वेगदिन्द तन्नन्ने अनुसरिसि बरुत्तिद्द वृक्षगळ चिगुरुगळिन्दलू, मॊग्गुगळिन्दलू, अरळिद हूवुगळिन्दलू समावृतनागि, रात्रियल्लि मिणुकुहुळगळिन्द तुम्बिद पर्वतदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. saH kapiH = that Hanuma; meghasaMkaashaH = equal to a cloud; kiirNaH = covered; saaN^kurakorakaiH = shoots and buds; naanaakusumaiH = (and) flowers of various kinds; shushubhe = shone; iva = like; paravataH = a mountain; khadyotaiH = with fireflies.

अनुवादः

That Hanuma who was equal to a cloud, covered with flowers of various kinds, shoots and buds, shone like a mountain with fireflies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
व्यवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ ५२ ॥

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ।
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ॥

वे वृक्ष जब हनुमान् जी के वेगसे मुक्त हो जाते (उनके आकर्षणसे छूट जाते), तब अपने फूल बरसाते हुए इस प्रकार समुद्रके जलमें डूब जाते थे, जैसे सुहृद्वर्गके लोग परदेश जानेवाले अपने किसी बन्धुको दूरतक पहुँचाकर लौट आते हैं ॥ ५२ ॥

अवनन्ने अनुसरिसि होगुत्तिद्द वृक्षगळु तम्मल्लिद पुष्पगळन्नु दारियुद्दक्कू सुरिसुत्ता स्वल्प दूरदवरॆगॆ होद नन्तर समुद्रद नीरिनल्लि बिद्दुबिट्टवु. अदन्नु नोडिदरॆ मित्ररन्नु कॊञ्च दूर अनुसरिसि हिन्दिरुगिदवरन्तॆ काणुत्तित्तु.॥52॥

पदच्छेदः

52. te drumaaH = those trees; vimuktaaH = released; tasya vegena = by His (Hanuma’s) speed; muktvaa = dropped; pushhpaaNi = flowers; avashiiryanta = (and) fell down; salile = in water; yathaa = like; suhR^ido = friends; nivR^ittaaH = going back.

अनुवादः

Those trees which were released by Hanuma’s speed, dropped flowers and fell down in the water like friends going back after bidding farewell to their dear one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लघुत्वेनोपपन्नं तद् विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ।
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ॥ ५३ ॥

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् । द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ ५-१-५३ ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ च महार्णवः ।

हनुमान् जी के शरीरसे उठी हुई वायुसे प्रेरित हो वृक्षोंके भाँति-भाँतिके पुष्प अत्यन्त हलके होनेके कारण जब समुद्रमें गिरते थे, तब डूबते नहीं थे । इसलिये उनकी विचित्र शोभा होती थी । उन फूलोंके कारण वह महासागर तारोंसे भरे हुए आकाशके समान सुशोभित होता था ॥ ५३ ॥

हनुमन्तन भारीवेगदिन्द हुट्टिद बिरुगाळियिन्द बुडमेलागि जॊतॆयल्ले सागुत्तिद्द महावृक्षगळ हगुरवाद कुसुमगळु समुद्रवन्नु व्यापिसिदवु. हीगॆ हलवु बण्णगळ कुसुमगळिन्द तुम्बिहोद लवण समुद्रवु नक्षत्रगळिन्द व्याप्तवाद आकाशदन्तॆ शोभिसितु.॥53॥

पदच्छेदः

53. kapi vaayu samiiritam = set in motion by the wind (from the movement) of Hanuma; tat = that; vividham = variety of; pushhpam = blossom; drumaaNaam = of the trees; vichitram = with different hues; apatat = fell down; saagare = in sea; mahaarNavaH = (That) great ocean; prababhau cha = also shone; aakaashamiva = like the sky; taaraachitam = filled with stars.

अनुवादः

Set in motion by the wind from the movement of Hanuma, that variety of blossom, with various hues, from the trees fell down into the sea. That great ocean shone like the sky filled with stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पौघेण सुगन्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद‍्गणविभूषितः ॥ ५४ ॥

पुष्टौघेनानुविद्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद्गणविभूषितः ॥

पुष्पौघेनानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः । बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गणविभूषितः ॥ ५-१-५४

अनेक रंगकी सुगन्धित पुष्पराशिसे उपलक्षित वानर-वीर हनुमान् जी बिजली-से सुशोभित होकर उठते हुए मेघके समान जान पड़ते थे ॥ ५४ ॥

बण्ण-बण्णगळिन्द हागू सुगन्धयुक्तवागिद्द पुष्पगळिन्द मुच्चिहोगिद्द हनुमन्तनु आग आकाशदल्लि मिञ्चिन समूहगळिन्द युक्तवाद मेघदन्तॆ विराजिसुत्तिद्दनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. vaanaraH = Hanuma; babhau = shone; meghaH iva = like a cloud; aakaashe = in the sky; vidyudgaNavibhuushhitaH = decorated by lightening; naanaavarNena pushhpaughena = by flowers of various hues; anubaddhena = attached (to his body).

अनुवादः

Hanuma shone like a cloud in the sky decorated by lightening, with flowers of various hues sticking to his body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ।
ताराभिरिव रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥ ५५ ॥

तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ।
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥

उनके वेगसे झड़े हुए फूलोंके कारण समुद्रका जल उगे हुए रमणीय तारोंसे खचित आकाशके समान दिखायी देता था ॥ ५५ ॥

हनुमन्तन भारी वेगद कारणदिन्द ऎल्ल कडॆगॆ चॆल्लिहोद हूवुगळिन्द तुम्बिहोद समुद्रद नीरु आग ताने हुट्टिद सुन्दरवाद नक्षत्रगळिन्द प्रकाशिसुव आकाशदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥55॥

पदच्छेदः

55. toyam = (sea) water; adR^ishyata = looked; ambaramiva = like the sky; abhiraamaabhiH taaraabhiH = with delightful stars; uditaabhiH = rising up; pushhpaiH = with the flowers; tasya vega samaadhuutaiH = being flown up by His (Hanuma’s) speed.

अनुवादः

That sea water looked like the sky with delightful stars rising up, with flowers flown up by Hanuma’s speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ।
पर्वताग्राद् विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ॥ ५६ ॥

आकाशमें फैलायी गयी उनकी दोनों भुजाएँ ऐसी दिखायी देती थीं, मानो किसी पर्वतके शिखरसे पाँच फनवाले दो सर्प निकले हुए हों ॥ ५६ ॥

आकाशद कडॆगॆ चाचल्टट्टिद्द हनुमन्तन ऎरडू तॊळुगळु पर्वतद शिखरदिन्द हॊरबन्दिरुव ऐदु हॆडॆगळ सर्पगळन्तॆ काणुत्तिद्दवु.॥56॥

पदच्छेदः

56. tasya ambaragatau = That sky-borne Hanuma’s; baahuu = arms; prasaaritau = which were spread out; dadR^ishaate = were seen; panchasyau pannagau iva = like five-headed serpents; vinishhkraantau = coming out of; parvataagraat = a mountain’s peak.

अनुवादः

That sky-borne Hanuma’s arms which were spread out, were seen like five-headed serpents coming out of a mountain’s peak.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् ।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥ ५७ ॥

पिबन्निव बभौ श्रीमान् सोर्मिमालं महार्णवम् ।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥

पिबन्निव बभौ चापि सोओर्मिमालं महार्णवम् ॥ ५-१-५७ पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।

उस समय महाकपि हनुमान् ऐसे प्रतीत होते थे, मानो तरङ्गमालाओंसहित महासागरको पी रहे हों । वे ऐसे दिखायी देते थे, मानो आकाशको भी पी जाना चाहते हों ॥ ५७ ॥

गरुडनन्तॆ आकाशदल्लि हारि होगुत्तिद्द हनुमन्तनु उत्तुङ्ग तरङ्गगळिन्द मॆरॆयुव आ समुद्रवन्नु तन्न छायॆय मूलक कुडिदु बिडुवनो ऎम्बन्तित्तु. इदे रीति अवनु आकाशवन्नु कबळिसलु बयसुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥57॥

पदच्छेदः

57. saH mahaakapiH = that great monkey Hanuma; babhau = shone; pibanniva = like one who is drinking; mahaarNavam = the great sea; sormimaalam = together with waves; dadR^ishe = (He also) looked; pipaasuriva = like one who desires to drink; aakaasham = the sky.

अनुवादः

That great monkey shone like one who is drinking the great sea together with its waves. He also seemed like one who desires to drink the whole of sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ।
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ५८ ॥

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ।
नयने सम्प्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥

वायुके मार्गका अनुसरण करनेवाले हनुमान् जी के बिजलीकी-सी चमक पैदा करनेवाले दोनों नेत्र ऐसे प्रकाशित हो रहे थे, मानो पर्वतपर दो स्थानोंमें लगे हुए दावानल दहक रहे हों ॥ ५८ ॥

वायु मार्गवन्नु अनुसरिसि हारिकॊण्ड होगुत्तिद्द हनुमन्तन ऎरडू कण्णगळु मिञ्चिनन्तॆ हॊळॆयुतिद्दु, पर्वतदल्लिन ऎरडु काडुगिच्चुगळन्तॆ प्रज्वलिसुत्तिद्दवु.॥58॥

पदच्छेदः

58. nayane = The eyes; tasya vaayumaarganusaariNaH = of that Hanuma who was following the path of sky; vidyutprabhaakaare = with a brilliance equal to that of lightening; viprakaashete = were shining; parvatasthau analau iva = like two fires on a mountain.

अनुवादः

The eyes of that Hanuma, who was following the path of sky, which had a brilliance equal to that of lightening, were shining like two fires on a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ।
चक्षुषी सम्प्रकाशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ ॥ ५९ ॥

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ।
चक्षुषी सम्प्रकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ॥

पिंगल नेत्रवाले वानरोंमें श्रेष्ठ हनुमान् जी की दोनों गोल बड़ी-बड़ी और पीले रंगकी आँखें चन्द्रमा और सूर्यके समान प्रकाशित हो रही थीं ॥ ५९ ॥

कपि श्रेष्ठनाद हनुमन्तन कन्दु हळदी बण्णद, विशालवागिद्द, दुण्डागिद्द ऎरडु कण्णुगळु आग ताने हुट्टिद चन्द्र-सूर्यरन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥59॥

पदच्छेदः

59. chakshhushhii = eyes; piN^gaaksha mukshasya = of the best among the reddish brown eyed monkeys; piN^ge = were reddish brown; bR^ihatii = wide; parimaNDale = round; saMprakaashete = shone; uditau chandra suuryaaviva = like fully risen sun and moon.

अनुवादः

The round, wide, reddish brown eyes of Hanuma, the best among the monkeys shone like fully risen sun and moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ।
सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा स्यात् सूर्यमण्डलम् ॥ ६० ॥

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ।
सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा सूर्यस्य मण्डलम् ॥

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ॥ ५-१-६० सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम् ।

लाल-लाल नासिकाके कारण उनका सारा मुँह लाली लिये हुए था, अतः वह संध्याकालसे संयुक्त सूर्यमण्डलके समान सुशोभित होता था ॥ ६० ॥

सन्ध्यारागदिन्द मिळितवाद सूर्यमण्डलवु कॆम्पाद छायॆयिन्द प्रकाशिसुत्तिरुव ताम्रवर्णद मूगिनिन्द कूडिद हनुमन्तन मुखवु कॆम्पु छायॆयिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दितु.॥60॥

पदच्छेदः

60. taamram mukham = ruddy face; tasya = of Hanuma; taamrayaa naasikayaa = with reddish nose; aababhau = shone; suurya manDalam yathaa = like the Sun; samabhispR^ishhTam = touched; sandhyayaa = by twilight.

अनुवादः

The ruddy face of Hanuma, with His reddish face shone like the Sun touched by twilight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ॥ ६१ ॥

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥

आकाशमें तैरते हुए पवनपुत्र हनुमान् की उठी हुई टेढ़ी पूँछ इन्द्रकी ऊँची ध्वजाके समान जान पड़ती थी ॥ ६१ ॥

हनुमन्तनु तन्न बालवन्नु मेलक्कॆत्तिकॊण्डु होगुत्तिद्दनु. आ बालवु आकाशदल्लि ऎत्तिहिडिद इन्द्रन ध्वजदन्तॆ प्रकाशिसुत्तित्तु.॥61॥

पदच्छेदः

61. laaNguulam = tail; vaayuputrasya = of the son of Vayu; plavamaanasya = floating; ambare = in sky; samaaviddham = which was risen up; shobhate = was shining; shakra dhvajaH iva = like the pillar of Indra; ucchritaH = standing straight.

अनुवादः

The tail of Hanuma, the son of Vayu floating in the sky, being risen up looked like the pillar erected in honour of Indra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लाङ्गूलचक्रो हनुमान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥ ६२ ॥

लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोनिलात्मजः ।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥

महाबुद्धिमान् पवनपुत्र हनुमान् जी की दाढ़ें सफेद थीं और पूँछ गोलाकार मुड़ी हुई थी । इसलिये वे परिधिसे घिरे हुए सूर्यमण्डलके समान जान पड़ते थे ॥

कॆलवॊम्मॆ हनुमन्तनु तन्न बालवन्नु चक्राकारवागि तन्न सुत्तलू सुत्तिकॊण्डिद्दनु. वायुपुत्रनिगॆ बिळुपाद कोरॆदाडॆगळिद्दवु. अदरिन्द महाप्राज्ञनाद हनुमन्तनु परिवेष (सुत्तलू इरुव प्रभामण्डल)दिन्द युक्तनाद सूर्यदेवनन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. anilaatmajaH = Son of Vayu (Hanuma); mahaan = with his great body; shukla daMshhTraH = with white teeth; mahaapraajJNaH = with great intellect; vyarochata = shone; bhaaskaraH iva = like the Sun; pariveshhii = surrounded by; laaJNuula chakreNa = by his circle shaped tail.

अनुवादः

The great intellectual Hanuma, with his great body, and with white teeth, shone like the Sun, being surrounded by his circular tail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्फिग्देशेनातिताम्रेण रराज स महाकपिः ।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ॥ ६३ ॥

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातु ना ॥

उनकी कमरके नीचेका भाग बहुत लाल था । इससे वे महाकपि हनुमान् फटे हुए गेरूसे युक्त विशाल पर्वतके समान शोभा पाते थे ॥ ६३ ॥

तुम्बा कॆम्पगागिद्द बालद मूलभागवन्नु हॊन्दिद्द महाकपियाद हनुमन्तनु गैरिकादि धातुगळिन्द सीळल्पट्ट पर्वतदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. saH mahaa kapiH = that great monkey Hanuma; abhitaamreNa sphigdeshena = with his red colored buttocks; raraaja = shone; daaritena giriH iva = like a mountain; mahataa gairika dhaatunaa = with great ‘gairika’ herb; daaritena = broken apart.

अनुवादः

That great monkey Hanuma, with his red colored buttocks, shone like a mountain with a large deposit of red Gairika herb broken into pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ।
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ॥ ६४ ॥

ऊपर-ऊपरसे समुद्रको पार करते हुए वानरसिंह हनुमान् की काँखसे होकर निकली हुई वायु बादलके समान गरजती थी ॥ ६४ ॥

समुद्रवन्नु लङ्घिसुत्तिद्द वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तन कङ्कुळगळ सन्दियिन्द नुग्गि होगुत्तिद्द वायुवु मेघदन्तॆ भारी शब्द माडुतित्तु.॥64॥

पदच्छेदः

64. vaayuH = Air; tasya vaanara siMhasya kakshaantaragataH = passing through the lion among monkeys Hanuma’s armpits; plavamaanasya = who was crossing; saagaram = the ocean; garjati = is roaring; jiimuutaH iva = like a cloud (during lightening)

अनुवादः

Air passing through the lion among monkeys Hanuma’s arm pits sounded like a thundering cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद् विनिःसृता ।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥ ६५ ॥

खे यथा निपत त्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता ।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥

खे यथा निपतन्त्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता ॥५-१-६५ दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ।

जैसे ऊपरकी दिशासे प्रकट हुई पुच्छयुक्त उल्का आकाशमें जाती देखी जाती है, उसी प्रकार अपनी पूँछके कारण कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी भी दिखायी देते थे ॥ ६५ ॥

आकाशदल्लि उत्तरदिक्किन ऎत्तरवाद प्रदेशदिन्द हॊरटु कॆळक्कॆ बिट्टिद्द बालदिन्द युक्तनाद हनुमन्तनु बालदिन्द कूडिद उल्कॆयन्तॆ दक्षिण दिक्किगॆ हारिहोगुत्तिद्दनु. (उल्कापातवु जनरिगॆ, देशक्कॆ अशुभसूचकवागिदॆ. अदरन्तॆ मारुतियु दक्षिण दिक्किगॆ सागुत्तिरुवुदु लङ्कॆगॆ अरिष्टसूचकवागिदॆ.) ॥65॥

पदच्छेदः

65. yathaa = how; ulkaa = meteor; saanubandhaa cha = which is darting; viniHsR^itaa = with great speed; khe = in the sky; uttaraantaat = from the northern direction; dR^ishyate = will be seen; saH kapikuJNjaraH = that best among monkeys Hanuma; tathaa = (was seen) just like that.

अनुवादः

The best among monkeys Hanuma flying thus in the sky, looked like a meteor darting away with great speed in the sky from northern direction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः ।
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ६६ ॥

पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः ।
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्षया बद्ध्यमानया ॥

चलते हुए सूर्यके समान विशालकाय हनुमान् जी अपनी पूँछके कारण ऐसी शोभा पा रहे थे, मानो कोई बड़ा गजराज अपनी कमरमें बँधी हुई रस्सीसे सुशोभित हो रहा हो ॥ ६६ ॥

सागिहोगुत्तिरुव सूर्यनिगॆ सदृशनागिद्द, दीर्घवाद नीळवाद बालवन्नु हॊन्दिद्द कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु दॊड्डदागि बॆळॆदिरुव कारण हग्गदिन्द बन्धिसल्टट्ट आनॆयन्तॆ गोचरिसुत्तिद्दनु. ॥66॥

पदच्छेदः

66. patatpataN^gasaMkaashaH = With a fast pace equal to that of Sun god; vyaayataH = the tall one; kapiH = Hanuma; shushubhe = shone; maataN^gaH iva = like an elephant; pravR^iddhaH = increased in size; badhyamaanayaa = (when) being festered; kakshyaa = by a rope.

अनुवादः

With a fast pace equaling that of Sun god, the tall Hanuma shone like an elephant which increases its size when being festered by a rope.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपरिष्टाच्छरीरेण च्छायया चावगाढया ।
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत् तदा कपिः ॥ ६७ ॥

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया । सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ॥ ५-१-६७

हनुमान् जी का शरीर समुद्रसे ऊपर-ऊपर चल रहा था और उनकी परछाईं जलमें डूबी हुई-सी दिखायी देती थी । इस प्रकार शरीर और परछाईं दोनोंसे उपलक्षित हुए वे कपिवर हनुमान् समुद्रके जलमें पड़ी हुई उस नौकाके समान प्रतीत होते थे, जिसका ऊपरी भाग (पाल) वायुसे परिपूर्ण हो और निम्नभाग समुद्रके जलसे लगा हुआ हो ॥ ६७ ॥

हनुमन्तनु आकाश मार्गवागि सागुत्तिद्दनु. अवन नॆरळु समुद्रदल्लि दट्टवागि प्रतिबिम्बितवागि बन्दु हडगिनन्तॆ काणुत्तित्तु. अदु मारुतियन्तॆ मुन्दॆ सागुत्तिरुवाग, समुद्रदल्लि गाळियिन्द प्रेरितवाद नौकॆयन्तॆये कण्डुबरुत्तिद्दनु. (हनुमन्तन शरीरवे नौकॆय मेलुभाग, छायॆये कॆळभाग इदन्ने वायुप्रेरितवाद नौकॆयॆन्दु हेळिद्दारॆ.)॥67॥

पदच्छेदः

67. tadaa = then; kapiH = Hanuma; uparishhTaat shariireNa = with His body on the above; cha saagare avagaaDhayaa chaayayaa = and with his shadow immersed in the sea below; aasiit nauriva = like a boat; maarutaavishhTaa = driven by wind.

अनुवादः

Then Hanuma who was flying above the ocean with his body above the ocean and his shadow being immersed in the sea below, looked like a boat being driven by wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स तु तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ ६८ ॥

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः । स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते । ५-१-६८

वे समुद्रके जिस-जिस भागमें जाते थे, वहाँ-वहाँ उनके अंगके वेगसे उत्ताल तरङ्गें उठने लगती थीं । अतः वह भाग उन्मत्त (विक्षुब्ध)-सा दिखायी देता था ॥ ६८ ॥

महाकपियाद हनुमन्तनु समुद्रद याव- याव भागगळिन्द हारिहोगुत्तिद्दनो, आया भागगळु अवन वेगदिन्दागि अल्लोलकल्लोलवागुत्तित्तु.॥68॥

पदच्छेदः

68. yam yam desham = whatever place; samudrasya = of the ocean; saH mahaakapiH = that great monkey; jagaama = went; saH saH = that place; lakshyate = was seen; sonmaadaH = to be in agitation; tasya uuruvegena = by the force of His thighs.

अनुवादः

Whatever place Hanuma went towards on the ocean, that place became agitated due to the force of thighs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिध्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ६९ ॥

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणा ।
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥

सागरस्योओर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् । अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ।५-१-६९

महान् वेगशाली महाकपि हनुमान् पर्वतोंके समान ऊँची महासागरकी तरङ्गमालाओंको अपनी छातीसे चूर-चूर करते हुए आगे बढ़ रहे थे ॥ ६९ ॥

महावेगशालियाद, कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु पर्वतोपमवाद शरीरदिन्दलू, वक्षस्थळदिन्दलू, समुद्रद अलॆगळन्नु भेदिसिकॊण्डु मुन्दॆ-मुन्दॆ हारिकॊण्डु सागिहोगुत्तिद्दनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. saH mahaavegaH mahaakapiH = that great monkey with great speed; pupluve = flew; abiGhnan = striking; urasaa = with his chest; uurmijaalaanaam = series of waves; saagarasya = of the sea; shailavarshhmaNaam = with a body like that of mountains.

अनुवादः

That great monkey with great speed flew in the sky striking with his chest series of waves which had a great body like that of mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निर्गतः ।
सागरं भीमनिर्ह्रादं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ ७० ॥

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः ।
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥

कपिश्रेठ हनुमान् के शरीरसे उठी हुई तथा मेघोंकी घटामें व्याप्त हुई प्रबल वायुने भीषण गर्जना करनेवाले समुद्रमें भारी हलचल मचा दी ॥ ७० ॥

हनुमन्तन महावेगदिन्द उण्टाद बलिष्ठवाद वायु मत्तु मेघमण्डलदिन्द हॊरहॊम्मिद वायु इवॆरडू सेरि, महाभयङ्करवाद ध्वनियिन्द गर्जिसुत्तिद्द समुद्रवन्नु इन्नु हॆच्चागि कम्पनगॊळिसिदवु.॥70॥

पदच्छेदः

70. balavaan kapivaatashcha = wind from the mighty Hanuma; meghavaashcha niHsR^itaH = wind released from the clouds; kaMpayaamaasatuH = caused to shake; bhR^isham = a lot; saagaram = the ocean; bhiima nirGhoshham = with a fearful sound.

अनुवादः

Wind from the mighty Hanuma and the wind released from the clouds caused the ocean with a fearful sound to shake a lot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ ७१ ॥

वे कपिकेसरी अपने प्रचण्ड वेगसे समुद्रमें बहुत-सी ऊँची-ऊँची तरङ्गोंको आकर्षित करते हुए इस प्रकार उड़े जा रहे थे, मानो पृथ्वी और आकाश दोनोंको विक्षुब्ध कर रहे हैं ॥ ७१ ॥

लवणसमुद्रदल्लिद्द दॊड्ड-दॊड्ड अलॆगळन्नु तन्न जॊतॆयल्लिये सॆळॆदॊय्युत्तिद्द हनुमन्तनु भू-अन्तरिक्षगळन्नु विभागिसुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥71॥

पदच्छेदः

71. kapishaarduulaH = Hanuma; pupluve = flew; vikarshhan = dragging; bR^ihanti uurmijaalaani = big waves; lavaNaaMbhasi = in the ocean; vikiranniva = as though sprinkling (them); rodasii = in the sky.

अनुवादः

Hanuma flew in the sky dragging along with him big waves from the ocean as though he were sprinkling them in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेरुमन्दरसङ्काशानुद‍्गतान् सुमहार्णवे ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ ७२ ॥

मेरुमन्दर सङ्काशानुद्गतान् स महार्णवे ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥

मेरुमन्दरसंकाशानुद्धतान् स महार्णवे । अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ ५-१-७२

वे महान् वेगशाली वानरवीर उस महासमुद्रमें उठी हुई सुमेरु और मन्दराचलके समान उत्ताल तरङ्गोंकी मानो गणना करते हुए आगे बढ़ रहे थे ॥ ७२ ॥

महावेगयुक्तनाद हनुमन्तनु महासमुद्रदल्लि उक्केरिबरुत्तिद्द मेरु-मन्दर पर्वतगळन्तॆ इद्द दॊड्ड-दॊड्ड अलॆगळन्नु अतिक्रमिसि होगुत्तिद्दाग, अवुगळन्नु ऎणिकॆ माडुत्ता होगुत्तिरुवनो ऎन्दु काणुत्तित्तु. ॥72॥

पदच्छेदः

72. mahaavegaH = Hanuma with great speed; atyakraamat = crossed; taraN^gaan = waves; merumandarasaMkaashaan = equal in height to the mountains Meru and Mandara; uddhataan = (that had) risen up; mahaarNave = in the ocean; gaNayanniva = as if counting them.

अनुवादः

Hanuma with great speed crossed waves which were equal to Mount Meru and Mount Mandara, that had risen up in the sea, as if counting them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वेगसमुद‍्घुष्टं जलं सजलदं तदा ।
अम्बरस्थं विबभ्राजे शरदभ्रमिवाततम् ॥ ७३ ॥

तस्य वेगसमद्धूतं जलं सजलदं तदा ।
अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ॥

तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा । अम्बर्स्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ॥ ५-१-७३

उस समय उनके वेगसे ऊँचे उठकर मेघमण्डलके साथ आकाशमें स्थित हुआ समुद्रका जल शरत्कालके फैले हुए मेघोंके समान जान पड़ता था ॥ ७३ ॥

वायुनन्दनन वेगदिन्द मेलक्कॆ चिम्मिद समुद्रद नीरु आकाशदल्लिद्द मेघगळॊडनॆ सेरिकॊण्डु ऎल्ल कडॆगळल्लि व्याप्तवाद शरत्कालद मेघदन्तॆ बिळुपागि काणुत्तिद्दीतु.॥73॥

पदच्छेदः

73. tadaa = then; jalam sajaladam = water together with clouds; samuddhuutam = which was driven up; tasya vegam = by Hanuma’s speed; ambarastham = being in the sky; vibabhraaja = shone; shaaradaabhramiva = like autumnal cloud; atatam = stretched out.

अनुवादः

Then the water together with clouds which was driven up by the force of Hanuma, shone like a stretched autumnal cloud in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ ७४ ॥

तिमिनक्तझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥

जल हट जानेके कारण समुद्रके भीतर रहनेवाले मगर, नाकें, मछलियाँ और कछुए साफ-साफ दिखायी देते थे । जैसे वस्त्र खींच लेनेपर देहधारियोंके शरीर नंगे दीखने लगते हैं ॥ ७४ ॥

समुद्रद नीरु मेलक्कॆ चिम्मुत्तिद्दुदरिन्द समुद्रदल्लिरुव तिमिङ्गिलुगळु, मॊसळॆगळु, मीनुगळु, आमॆगळु, बट्टॆयन्नु तॆगॆदु हाकिदाग मनुष्यन शरीरवॆल्लवू स्पष्टवागि काणुवन्तॆ बहळ स्पष्टवागि काणुत्तिद्दुवु.॥74॥

पदच्छेदः

74. tadaa = then; timinakrajhushhaaH = whales; crocodiles; fish and turtles; vivR^itaaH dR^ishyante = were being seen; shariiraaNiiva = like the bodies; shariiriNaam = of humans; vastraapakarshheNa = due to removal of clothes.

अनुवादः

Then various whales, fishes, turtles and crocodiles were being seen clearly in the sea just as bodies of humans would be seen when clothes are removed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रममाणं समीक्ष्याथ भुजगाः सागरङ्गमाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिव मेनिरे ॥ ७५ ॥

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ॥

प्लवमानं समीक्ष्यथ भुजङ्गाः सागरालयाः । व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ॥ ५-१-७५

समुद्रमें विचरनेवाले सर्प आकाशमें जाते हुए कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी को देखकर उन्हें गरुड़के ही समान समझने लगे ॥ ७५ ॥

समुद्रदल्लिद्द हावुगळु आकाशदल्लि हारिकॊण्डु होगुत्तिद्द कपि शार्दूलनन्नु नोडि, तम्म शत्रुवाद गरुडने हारि होगुत्तिरुवनो ऎन्दु भाविसि भयगॊण्डवु.॥75॥

पदच्छेदः

75. atha = after that; bhujaN^gaaH = serpents; saagaraalayaaH = living in the sea; samiikshya = saw; tam kapishaarduulam = the best among monkeys Hanuma; plavamaanam = flying; vyomni = in the sky; menire = (and) thought; suparNaH iti = that it was Garuda; the king of birds.

अनुवादः

Serpents living in the sea saw Hanuma flying in the sky and thought that it was Garuda, the king of birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जवे चारुतराभवत् ॥ ७६ ॥

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिशन्द्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता । छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ ५-१-७६

कपिकेसरी हनुमान् जी की दस योजन चौड़ी और तीस योजन लम्बी छाया वेगके कारण अत्यन्त रमणीय जान पड़ती थी ॥ ७६ ॥

वानर श्रेष्ठनाद हनुमन्तनु वेगवागि हारिकॊण्डु होगुत्तिरुवाग अवन नॆरळु हत्तु योजन विस्तारवागियू, मूवत्तु योजनगळष्टु उद्दवागियू सुमनोहरवागि कङ्गॊळिसुत्तित्तु.* ॥76॥

पदच्छेदः

76. chaayaa = shadow; vaanara siMhasya = of Hanuma; dasha yojana vistiirNaa = which was ten yojanas wide; trimshat yojanam aayataa = (and) thirty yojanas long; abhavat = appeared; chaarutaraa = very beautiful; jale = on water.

अनुवादः

Hanuma’s shadow which was ten yojanas wide and thirty yojanas long appeared very beautiful on water.

टिप्पनी

Comment : “Yojana” is a measure of length in ancient India like the modern mile. However its value does not seem to be a standard even within India. Some consider it as six miles, some as eight miles and some as two and half miles. Hence it is difficult to have an accurate conversion from yojanas to miles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया पतिता लवणाम्भसि ॥ ७७ ॥

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥

खारे पानीके समुद्रमें पड़ी हुई पवनपुत्र हनुमान् का अनुसरण करनेवाली उनकी वह छाया श्वेत बादलोंकी पंक्तिके समान शोभा पाती थी ॥ ७७ ॥

वायु पुत्रनन्नु अनुसरिसिकॊण्डु होगुत्तिद्द लवणाम्बुधियल्लि बिद्दिद्द अवन नॆरळु बिळिय दट्टवाद मोडगळ सालिनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दितु. ॥77॥

पदच्छेदः

77. saa chaayaa = that shadow; tasya = of His; vaayuputraanugaaminii = which was following the son of Vayu - Hanuma; vitataa = spread; lavaNaaMbhasi = on the sea; shushubhe = shone; shvetaabhraghana raajiiva = like a series of dense white clouds.

अनुवादः

That shadow which was following Hanuma and spread on the ocean, shone like a series of dense white clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ ७८ ॥

वे परम तेजस्वी महाकाय महाकपि हनुमान् आलम्बनहीन आकाशमें पंखधारी पर्वतके समान जान पड़ते थे ॥ ७८ ॥

महा तेजस्वियाद, महाकायनाद, महाकपियाद हनुमन्तनु आलम्बनवे इल्लद वायुमार्गदल्लि रॆक्कॆगळिन्द कूडिरुव पर्वतदन्तॆये भासमानवागुत्तिद्दनु. ॥78 ॥

पदच्छेदः

78. saH mahaakapiH = that great monkey; mahaatejaaH = the great resplendent one; mahaakaayaH = with a great body; shushubhe = shone; parvataH iva = like a mountain; pakshavaan = with wings; vaayumaarge = in the path of Vayu - the God of wind; niraalambe = without any support.

अनुवादः

That great monkey Hanuma, the great resplendent one with a huge body, shone like a mountain with wings flying in the sky without any support underneath.

स्रोतः: valmikiramayan.net

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ ७९ ॥

वे बलवान् कपिश्रेष्ठ जिस मार्गसे वेगपूर्वक निकल जाते थे, उस मार्गसे संयुक्त समुद्र सहसा कठौते या कड़ाहके समान हो जाता था (उनके वेगसे उठी हुई वायुके द्वारा वहाँका जल हट जानेसे वह स्थान कठौते आदिके समान गहरा-सा दिखायी पड़ता था) ॥ ७९ ॥

कपिश्रेष्ठनाद, बलिष्ठनाद हनुमन्तनु हॆच्चाद वेगदिन्द होगुत्तिद्द मार्गद समुद्रवु अवनिगॆ विशालवाद दोणियागि माडल्पट्टिरुवन्तॆ काणुत्तित्तु.॥79॥

पदच्छेदः

79. yena maargeNa = whatever path; asau kapikuJNjaraH = this Hanuma; balavaan = the mighty one; yaati = went; tena = in that path; aarNavaH = the ocean (beneath); sahasaa = immediately; droNiikr^itaH iva = appeared like trough.

अनुवादः

In whatever path Hanuma the mighty one went, in that path, there immediately appeared a trough in the ocean below.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन् ।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ ८० ॥

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इवाबभौ ।
हनूमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥

पक्षी-समूहोंके उड़नेके मार्गमें पक्षिराज गरुड़की भाँति जाते हुए हनुमान् वायुके समान मेघमालाओंको अपनी ओर खींच लेते थे ॥ ८० ॥

पक्षिगळ समूहगळु हारिकॊण्डुहोगुत्तिद्द आकाश मार्गदल्लि वायुपुत्रनु पक्षिराज गरुडनन्तॆ हारिकॊण्डु होगुत्तिद्दनु. हनुमन्तनु मेघगळ समूहवन्नु तन्न जॊतॆगॆ सॆळॆदुकॊण्डु होगुव वायुविनन्तॆ ऒप्पुत्तिद्दनु. ॥80 ॥

पदच्छेदः

80. hanumaan = Hanuma; vrajan = coursing; pakshi saMghaanaam aapaate = through the sky (the path of birds); pakshiraajaH iva = like the king of birds - Garuda; prakarshhan = dragging (with him); meghajaalaani = series of clouds; maaruto yathaa = like the god of wind.

अनुवादः

Hanuma while coursing through the path of birds like the king of birds Garuda, dragged with him series of clouds like the god of wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमञ्जिष्ठकानि च ।
कपिनाऽऽकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ८१ ॥

पाण्डरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च । कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५-१-८१

हनुमान् जी के द्वारा खींचे जाते हुए वे श्वेत, अरुण, नील और मजीठके-से रंगवाले बड़े-बड़े मेघ वहाँ बड़ी शोभा पाते थे ॥ ८१ ॥

हनुमन्तनिन्द हागॆ सॆळॆदॊय्युल्पडुत्तिद्द मेघगळु बिळि, ऎण्णॆगॆम्पु, नसुहळदि मुन्ताद विध-विधवाद बण्णगळिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दुवु.॥81॥

पदच्छेदः

81. mahaabhraaNi = Great clouds; paaNDuraarunNa varNaani = with white and red colors; cha niilamaaJNjashhTakaani = and also blue and madder colored ones; chakaashire = shone; aakR^ishhyamaaNaani = being dragged; kapinaa = by Hanuma.

अनुवादः

Great clouds with white, red, blue and madder colors shone on being dragged by Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते ॥ ८२ ॥

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥

प्रविशन्नभ्रजालानिनिष्पतंश्च पुनः पुनः । प्रच्चन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ ५-१-८२

वे बारम्बार बादलोंके समूहमें घुस जाते और बाहर निकल आते थे । इस तरह छिपते और प्रकाशित होते हुए चन्द्रमाके समान दृष्टिगोचर होते थे ॥ ८२ ॥

आकाशदल्लिद्द मेघगळ समूहगळन्नु हॊक्कु पुनः हॊरबरुत्तलू इद्द हनुमन्तनु मेघावृतनागि मत्तु मेघगळिन्द हॊरबन्द चन्द्रनन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥82॥

पदच्छेदः

82. punaH punaH = repeatedly; pravishan = entering; nishhpataMshcha = and leaving; abhrajaalaani = series of clouds; lakshyate = (Hanuma) is being seen; chandramaaH iva = like moon; prachchhannashcha = (who is) being covered; prakaashashcha = and shining (alternately).

अनुवादः

Hanuma who is repeatedly entering and leaving series of clouds as He flies in the sky, is being seen like the moon who shines and is hidden alternately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा ।
ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः ॥ ८३ ॥

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा ।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा । ववर्षुः पुष्पवर्षणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ ५-१-८३

उस समय तीव्रगतिसे आगे बढ़ते हुए वानरवीर हनुमान् जी को देखकर देवता, गन्धर्व और चारण उनके ऊपर फूलोंकी वर्षा करने लगे ॥ ८३ ॥

त्वरॆयिन्द हारिकॊण्डु होगुत्तिद्द हनुमन्तनन्नु नोडि अवन मेलॆ देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दानवरु हूगळ मळॆगरॆदरु.॥83॥

पदच्छेदः

83. tadaa = then; deva gandharva daanavaaH = Devas - Gandharvas - Danavas; vavarshhuH = showered; pushhpavarshhaaNi = a rain of flowers; dR^ishhTvaa = seeing; tam plavaN^gaM = that Hanuma; tvaritam plavamaanam = flying quickly.

अनुवादः

Then, on seeing Hanuma flying quickly in the sky, Devas, Gandharvas and Danavas showered flowers on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तताप नहि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ ८४ ॥

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम् । सिषेवे च तदा वायू रामकार्याद्थसिद्धये ॥ ५-१-८४

वे श्रीरामचन्द्रजीका कार्य सिद्ध करनेके लिये जा रहे थे, अतः उस समय वेगसे जाते हुए वानरराज हनुमान् को सूर्यदेवने ताप नहीं पहुँचाया और वायुदेवने भी उनकी सेवा की ॥ ८४ ॥

श्रीरामन कार्यसिद्धिगागि (सीतान्वेषण कार्यवु सिद्धिसलु) आकाश मार्गवागि पयणिसुत्तिद्द वानरोत्तमनिगॆ सूर्यनु तापवन्नुण्टुमाडलिल्ल. अवन श्रमवन्नु तॊलगिसलु वायुदेवरू कूड मन्दवागि बीसुत्ता अवनन्नु सेविसुत्तिद्दनु.(तन्दॆयाद वायुदेवरु तन्न पुत्रनन्नु सेविसुवुदु (पूजिसुवुदु) ऎन्दरेनु? आदरॆ रामकार्य प्रवृत्तनाद राम भक्तनु ऎल्लरिगू पूजार्हनॆ. इन्नॊन्दु भाव राम कार्यवु तनगॆ सिगदॆ तन्न मगनिगॆ सिक्कितल्ल ऎन्दु आनन्दपट्टु गौरविसिदनु.)॥84॥

पदच्छेदः

84. tadaa = then; suuryaH = Sun God; na hi tataapa = did not scorch; tam vaanarottamam = that best of Vanaras; plavantam = who was flying; raama kaaryaarthasiddhaye = for Rama’s benefit; vaayuH cha = Vayu also; sishheve = served (Him).

अनुवादः

Then, the Sun did not scorch Hanuma, the best among Vanaras, who was flying for Rama’s welfare. The wind god Vayu also served him with a delightful breeze.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो वनौकसम् ॥ ८५ ॥

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम् ॥

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव प्लवमानं विहायसा । जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम् ॥ ५-१-८५

आकाशमार्गसे यात्रा करते हुए वानरवीर हनुमान् की ऋषि-मुनि स्तुति करने लगे तथा देवता और गन्धर्व उनकी प्रशंसाके गीत गाने लगे ॥ ८५ ॥

आकाशद मूलकवागि हारिकॊण्डु होगुत्तिद्द तेजस्वीयाद हनुमन्तनन्नु ऋषिगळु स्तुतिसिदरु. देवतॆगळू, गन्धर्वरू अवनन्नु श्लाघनॆमाडुत्ता गुणगान माडिदरु.॥85॥

पदच्छेदः

85. R^ishhayaH = Sages; tushhTuvushchaiva = praised; mahaujasam = the great resplendent Hanuma; plavamaanam = flying; vihaayasaa = by sky; devagandharvaaH = Devas and Gandharvas; jagushcha = also sang; prashaMsantaH = praising Him.

अनुवादः

Sages praised the great resplendent Hanuma flying in the sky. Devas and Gandharvas also sang in His praise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विविधानि च ।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ ८६ ॥

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।
प्रेक्ष्याकाशे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ॥ ५-१-८६ प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ।

उन कपिश्रेष्ठको बिना थकावटके सहसा आगे बढ़ते देख नाग, यक्ष और नाना प्रकारके राक्षस सभी उनकी स्तुति करने लगे ॥ ८६ ॥

इतररिन्द माडलु असाध्यवाद कार्यवन्नु माडुत्तिद्दरू स्वल्पवू आयासगॊळ्ळदिद्द कपिवरनन्नु नोडि नागगळू, यक्षरू, राक्षसरू, दिक्पालकरू, देवतॆगळू मुन्तादवरॆल्लरू परि-परियागि स्तुतिसिदरु. पक्षिगण समूहगळू स्तुतिसिदवु.॥86॥

पदच्छेदः

86. sahasaa = immediately; naagaaH = Nagas; cha yakshaaH = and Yakshas; rakshaaMsi = Rakshasas; vibudhaaH = Devas; khagaaH = birds; sarve = all; tushhTuvuH = praised; prekshya = seeing; kapivaram = best among monkeys Hanuma; vigataklamam = (flying) without any effort.

अनुवादः

Immediately on seeing the best among monkeys, Hanuma, flying without any effort, Nagas, Yakshas, Rakshasas, Devas and birds all praised Him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ ८७ ॥

जिस समय कपिकेसरी हनुमान् जी उछलकर समुद्र पार कर रहे थे, उस समय इक्ष्वाकुकुलका सम्मान करनेकी इच्छासे समुद्रने विचार किया— ॥ ८७ ॥

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ८८ ॥

‘यदि मैं वानरराज हनुमान् जी की सहायता नहीं करूँगा तो बोलनेकी इच्छावाले सभी लोगोंकी दृष्टिमें मैं सर्वथा निन्दनीय हो जाऊँगा ॥ ८८ ॥

पदच्छेदः

88. yadi = if; aham = I; na saahaayyam karishhyaami = do not do help; hanuumataH = to Hanuma; vaanarendrasya = the best among vanaras; bhavishhyaami = I shall become; sarva vaachyaH = (prone to) all kinds of ill-talk; vivakshataam = for those who want to speak (against me).

अनुवादः

“If I do not help this best among vanaras Hanuma, I shall become prone to all kinds of ill-talk by those who want to speak against me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं तन्नार्हत्यवसादितुम् ॥ ८९ ॥

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धतः ॥ ५-१-८९ इक्ष्वाकुसचिचश्चायं नावसीदितुमर्हति ।

‘मुझे इक्ष्वाकुकुलके महाराज सगरने बढ़ाया था । इस समय ये हनुमान् जी भी इक्ष्वाकुवंशी वीर श्रीरघुनाथजीकी सहायता कर रहे हैं, अतः इन्हें इस यात्रामें किसी प्रकारका कष्ट नहीं होना चाहिये ॥ ८९ ॥

पदच्छेदः

89. aham = I; vivardhitaH = was developed; sagareNa = by Sagara; ikshvaakunaathena = of Ikshvaku dynasty; ayam = this Hanuma; ikshvaaku sachivaH = who is helping that descendant of Ikshvaaku; na arhati = is not eligible; avasiiditum = to become tired.

अनुवादः

“I was developed by Sagara of Ikshvaaku dynasty. This Hanuma who is helping a descendant of that dynasty should not become tired.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखी सोऽतितरिष्यति ॥ ९० ॥

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातितरिष्यति ॥

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ॥ ५-१-९० शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ।

‘मुझे ऐसा कोई उपाय करना चाहिये, जिससे वानरवीर यहाँ कुछ विश्राम कर लें । मेरे आश्रयमें विश्राम कर लेनेपर मेरे शेष भागको ये सुगमतासे पार कर लेंगे’ ॥

कपिकुञ्जरनाद हनुमन्तनु हीगॆ समुद्रद मेलॆ हारिकॊण्डु होगुत्तिद्दाग, अवनन्नु नोडि समुद्र राजनु तन्न हुट्टिगॆ कारणवाद इक्ष्वाकुवंशवन्नु गौरविसलु बयसि हीगॆ योचिसिदनु ‘‘श्रीरामन कार्यार्थियागि हॊरटिरुव वानरेन्द्रनाद हनुमन्तनिगॆ ईग नानु सहायवन्नु माडदिद्दरॆ ऎल्ल विधदिन्द ऎल्लर दृष्टियल्लि निन्दार्हनागुवॆनु. नानादरो इक्ष्वाकुवंशद राजनाद सगरनिन्द संवर्धितनागिद्देनॆ. हनुमन्तनू अदे इक्ष्वाकु वंशद अरसनाद श्रीरामनिगॆ सचिवनागिद्दानॆ. आदुदरिन्द इवनु यावुदे कष्टवन्नु अनुभविसबारदु. ई कपीश्वरनु स्वल्प हॊत्तादरू इल्लि विश्रमिसिकॊळ्ळलु नानु व्यवस्थॆ माडबेकागिदॆ. विश्रमिसिकॊण्ड बळिक अवनु उळिद प्रयाणवन्नु हायागि मुन्दरिसबहुदु.’’॥87-90॥

पदच्छेदः

87. tasmin hanuumati = (while) that Hanuma; plavaga shaarduule = best among monkeys; plavamaane = was flying; saagaraH = the god of ocean; chintayaamaasa = thought (thus); ikshvaaku kula maanaarthii = for the respect of Ikshvaaku dynasty.

अनुवादः

While that best among vanaras, Hanuma, was flying, the god of ocean thought thus for the respect of Ikshvaaku dynasty:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

90. yathaa = how; kapiH = Hanuma; vishrameta = will take rest; tathaa = in that way; vidhaatam = to be behaved; mayaa = by me; vishraantaH = after resting; mayi = in me; atipashhyati = (He) can cross; seshham = the remaining (distance); sukhena = with comfort.

अनुवादः

“I have to behave in such a way that Hanuma would take rest. After resting in me for a while, He can cross the remaining distance with comfort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि ।
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ९१ ॥

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्चन्नमम्भसि ॥ ५-१-९१ हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ।

यह शुभ विचार करके समुद्रने अपने जलमें छिपे हुए सुवर्णमय गिरिश्रेष्ठ मैनाकसे कहा— ॥ ९१ ॥

त्वमिहासुरसङ्घानां देवराज्ञा महात्मना ।
पातालनिलयानां हि परिघः सन्निवेशितः ॥ ९२ ॥

त्वमिहासुरसङ्गानां पातालतलवासिनाम् ।
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः ॥

त्वमिहासुरसंघानां पाताळतलवासिनां ॥ ५-१-९२ देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः ।

‘शैलप्रवर! महामना देवराज इन्द्रने तुम्हें यहाँ पातालवासी असुरसमूहोंके निकलनेके मार्गको रोकनेके लिये परिघरूपसे स्थापित किया है ॥ ९२ ॥

हीगॆ समुद्रराजनु समयोचितवागि निश्चयिसि तन्नल्लिये अडगिकॊण्डिद्द गिरिश्रेष्ठनाद हिरण्यनाभनाद (भङ्गारद शिखरगळुळ्ळ) मैनाकनिगॆ हेळिदनु ‘‘ऎलै पर्वतोत्तमने! पाताळवासिगळाद राक्षसरु मेलॆ बरुवुदन्नु तडॆयुव सलुवागि देवराज इन्द्रनु निन्नन्निल्लि अगळिय रूपदल्लि स्थापिसिरुवनु. ॥91-92 ॥

पदच्छेदः

91. samudraH = Samudra; iti = thus; saadhviim matim kR^itvaa = making a good thought; uvaacha = spoke; mainaakam = to Mainaka; giri sattamam = best among mountains; hiraNyanaabham = with gold in the middle; chhannam = covered; ambhasi = in water.

अनुवादः

Samudra thus making a good thought, spoke to Mainaka, the best among mountains with gold in the middle hidden in water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

92. giri shreshhTha = O best among mountains; tvam = you; saMniveshitaH = have been positioned; iha = here; devaraajJNaa = by Devendra; parighaH = as an obstacle; asurasaMghaanaam = to the groups of asuras; paataaLatalavaasinaam = living in paataala.

अनुवादः

“O best among mountains Mainaka! You have been positioned here by Devendra as an obstacle to the groups of asuras living in paataala.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥ ९३ ॥

त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥

त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ॥ ५-१-९३ पाताळस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।

‘इन असुरोंका पराक्रम सर्वत्र प्रसिद्ध है । वे फिर पातालसे ऊपरको आना चाहते हैं, अतः उन्हें रोकनेके लिये तुम अप्रमेय पाताललोकके द्वारको बंद करके खड़े हो ॥ ९३ ॥

पराक्रमशालिगळाद आ राक्षसरु मरळि मेलक्कॆ बरलु साध्यवागदन्तॆ दुर्भेद्यवाद ई पाताळद ई बागिलन्नु आवरिसि नीनु निन्तिरुवॆ.* ॥93॥

पदच्छेदः

93. tvam = you; tishhThasi = are standing; aavR^itya = surrounding; dvaaram = the entrance; paataaLasya = of patala; aprameyasya = which is immeasurable; eshhaam = (when) these (asuras); jaataviiryaaNaam = courageous by birth; utpatishhyataam = are trying to rise up; punareva = again.

अनुवादः

“You are standing at the entrance of paataala which is difficult to measure, fully covering it, when asuras courageous by birth are trying to rise up again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ।
तस्मात् सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ॥ ९४ ॥

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ।
तस्मात् सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ नगसत्तम ॥

‘शैल! ऊपर-नीचे और अगल-बगलमें सब ओर बढ़नेकी तुममें शक्ति है । गिरिश्रेष्ठ! इसीलिये मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ कि तुम ऊपरकी ओर उठो ॥ ९४ ॥

ओ पर्वत श्रेष्ठने! निनगॆ अड्डवागियू, ऎत्तरवागियू बॆळॆयुव शक्ति इदॆ. अदरिन्दले नानु निन्नन्नु मेलॆद्दु निल्लुवन्तॆ प्रचोदिसुत्तिद्देनॆ. मैनाकने ऎद्दु निल्लु! ॥94 ॥

पदच्छेदः

94. shaila = O mountain; te shaktiH = there is capability to you; vardhitum = to grow; tiryak = wide; uurdhvam = up; adhashchaiva = and down; girisattama = O best among mountains; tasmaat = for that reason; saMchodayaami = I am encouraging; tvaam = you; uttishhTha = raise up.

अनुवादः

“O mountain, you have capability to grow wide, up or down. O best among mountains, for that reason I am encouraging you. Raise up.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ।
हनूमान् रामकार्यार्थी भीमकर्मा खमाप्लुतः ॥ ९५ ॥

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपैष्यति वीर्यवान् ।
हनूमान् रामकार्यार्थं भीमकर्माखमाप्लुतः ॥

न एष कपिशार्दूलस्त्वमुपर्येति वीर्यवान् ॥ ५-१-९५ हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ।

‘देखो, ये पराक्रमी कपिकेसरी हनुमान् तुम्हारे ऊपर होकर जा रहे हैं । ये बड़ा भयंकर कर्म करनेवाले हैं, इस समय श्रीरामका कार्य सिद्ध करनेके लिये इन्होंने आकाशमें छलाँग मारी है ॥ ९५ ॥

अदो नोडु! पराक्रमशालियू, असहाय शूरनू कपिप्रवरनू आद हनुमन्तनु श्रीराम कार्यार्थियागि निन्न मेलॆये आकाश मार्गवागि होगुत्तिद्दानॆ. ॥95॥

पदच्छेदः

95. kapishaarduulaH = the best among monkeys; viiryavaan = courageous one; bhiima karmaa = with a fearful task; saH eshhaH = such this; hanumaan = Hanuma; aaplutaH = flying; kham = in the sky; raama kaaryaartham = for Rama’s task; eti = is coming; tvaam upari = over you.

अनुवादः

“Hanuma, the best among monkeys, the courageous one, who has taken up a fearful task for the benefit of Rama, that such Hanuma while flying in the sky is coming over you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ।
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ ९६ ॥

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुहितवर्तिनः ।
मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ॥ ५-१-९६ मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ।

‘ये इक्ष्वाकुवंशी रामके सेवक हैं, अतः मुझे इनकी सहायता करनी चाहिये । इक्ष्वाकुवंशके लोग मेरे पूजनीय हैं और तुम्हारे लिये तो वे परम पूजनीय हैं ॥

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ।
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ॥ ९७ ॥

‘अतः तुम हमारी सहायता करो । जिससे हमारे कर्तव्य-कर्मका (हनुमान् जी के सत्काररूपी कार्यका) अवसर बीत न जाय । यदि कर्तव्यका पालन नहीं किया जाय तो वह सत्पुरुषोंके क्रोधको जगा देता है ॥ ९७ ॥

इक्ष्वाकु कुल सम्भूतनाद, श्रीरामन अनुयायियागिरुव हनुमन्तनिगॆ ईग सहाय माडुवुदु नन्न कर्तव्यवागिदॆ. ननगॆ इक्ष्वाकु कुलदवरु पूज्यरु. नन्नल्लि नीनु इरुवुदरिन्द निनगू हॆच्चिन पूज्यरागिरुवरु. नावु माडबेकागिरुव कार्यवु (हनुमन्तनिगॆ विश्रान्ति ईवुदु) समय मीरुवुदरॊळगॆ कैगूडुवन्तॆ नावु अवनिगॆ तक्क सहायवन्नु माडबेकु. एकॆन्दरॆ, माडबेकागिरुव कर्तव्यवन्नु सकालदल्लि माडदिद्दरॆ हिरियरु कुपितरागुत्तारॆ.’’ ॥96-97॥

पदच्छेदः

96. adya = now; asya = to this Hanuma; ikshvaaku kula vartinaH = who is a follower of the Iksvaaku dynasty; saahyam = help; kaaryam = should be done; mayaa = by me; ikshvaakavaH = descendants of Ikshvaaku; puujyaaH = are repectable; mama = to me; puujyatamaaH = even more respectable; tava = to you.

अनुवादः

“To this Hanuma, who is a follower of the Ikshvaaku dynasty, help should be done by me now. Descendants of Ikshvaaku are repectable to me. They are even more respectable to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

97. kuru = do; saachivyam = help; asmaakam = to us; naH = our; kaaryam = task; na atikramet = may not be miscarried; kaaryam = a task; kartavyam = which needs to be performed; akR^itam = not done; udiirayet = will increase; manyum = the anger; sataam = of good people.

अनुवादः

“Do help to us. Our task may not be miscarried. A task which needs to be performed and not done, will increase the anger of good people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ।
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ॥ ९८ ॥

‘इसलिये तुम पानीसे ऊपर उठो, जिससे ये छलाँग मारनेवालोंमें श्रेष्ठ कपिवर हनुमान् तुम्हारे ऊपर कुछ कालतक ठहरें—विश्राम करें । वे हमारे पूजनीय अतिथि भी हैं ॥ ९८ ॥

‘‘मैनाक! नीनीगले नीरिनिन्द मेलक्कॆ ऎद्दुनिल्लु. ई कपिवीरनु नमगॆ अतिथियागिरुवनु. परम पूज्यनाद आञ्जनेयनु निन्न शिखरदल्लि स्वल्प हॊत्तु तङ्गि विश्रान्तिपडॆयलि.॥98॥

पदच्छेदः

98. uttishTha = get up; uurdhvam = above; salilaat = from water; eshhaH kapiH = this Hanuma; varaH = best; plavataam = among fliers; atithishchaiva = (is a) guest; puujyashcha = and one to be worshipped; asmmakam = for us; tishhThatu = let Him stand; tvayi = on you.

अनुवादः

“Raise up above from the water. This Hanuma is the best among fliers and is a guest to be worshipped for us. Let him stand on you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ।
हनूमाँस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ॥ ९९ ॥

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्व सेवित ॥५-१-९९ हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ।

‘देवताओं और गन्धर्वोंद्वारा सेवित तथा सुवर्णमय विशाल शिखरवाले मैनाक! तुम्हारे ऊपर विश्राम करनेके पश्चात् हनुमान् जी शेष मार्गको सुखपूर्वक तय कर लेंगे ॥ ९९ ॥

देवगन्धर्व सेवितने! सुवर्णमयवाद महाशृङ्गदिन्द शोभिसुत्तिरुव मैनाकने! हनुमन्तनु निन्नल्लि स्वल्प हॊत्तु विश्रमिसिद्दु अनन्तर मुन्दॆ पयण बॆळॆसलि. पराक्रमशालियाद वानरश्रेष्ठनु इदो निन्न समीपक्कॆ बरुत्तिद्दानॆ.॥99॥

पदच्छेदः

99. chaamiikara mahaanaabha = O (mountain) with golden hued huge middle area; devagandharva sevita = O one who is served by Devas and Gandharvas; hanumaan = Hanuma; vishraantaH = can take rest; tvayi = on you; tataH = and then; gamishhyati = can go; sheshham = the rest (of the distance).

अनुवादः

“O mountain with golden hued middle area and one who is served by Devas and Gandharvas! Hanuma can take rest on you and then traverse rest of the distance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ।
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ १०० ॥

काकुत्थ्सस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ॥ ५-१-१०० श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ।

‘ककुत्स्थवंशी श्रीरामचन्द्रजीकी दयालुता, मिथिलेशकुमारी सीताका परदेशमें रहनेके लिये विवश होना तथा वानरराज हनुमान् का परिश्रम देखकर तुम्हें अवश्य ऊपर उठना चाहिये’ ॥ १०० ॥

श्रीरामन दयापरतॆयन्नु, रामनिन्द अगलिद सीता देविय दुःस्थितियन्नु, प्लवग श्रेष्ठनाद हनुमन्तन कार्यभारवन्नु (श्रमवन्नु) गमनिसि, नीनु बेगने नीरिनिन्द ऎद्दुनिल्लु.’’॥100॥

पदच्छेदः

100. arhasi = (you are) fit; utthaatum = to raise up; samiikshya = after seeing; aanR^ishamsyam cha = the gentleness of; kaakutthasya = of Sri Rama; vivaasanam cha = and the exile; maithilyaaH = of Sita; shhramam cha = and the effort; plavagendrasya = of Hanuma.

अनुवादः

“You are fit to raise up after seeing the gentleness of Sri Rama, and the exile of Seetha, and the effort of Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हिरण्यगर्भो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ।
उत्पपात जलात् तूर्णं महाद्रुमलतावृतः ॥ १०१ ॥

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ।
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ॥

यह सुनकर बड़े-बड़े वृक्षों और लताओंसे आवृत सुवर्णमय मैनाक पर्वत तुरंत ही क्षार समुद्रके जलसे ऊपरको उठ गया ॥ १०१ ॥

समुद्र राजन आ मातुगळन्नु केळिदॊडनॆ महावृक्षगळिन्दलू, लतॆगळिन्दलू, समावृतनागिद्द हिरण्यशृङ्गनाद मैनाकनु तन्न शिखरवन्नु मेलक्कॆ चाचिदनु.॥101॥

पदच्छेदः

101. hiraNyanaabhaH = The mountain with golden central area; mainaakaH = Mainaka; nishamya = listening; lavaNaambhasaH = the words of the salty ocean; utpapaata = got up; jalaat = from the water; tuurNam = quickly; mahaa druma lataa yutaH = together with great trees and creepers.

अनुवादः

The mountain with gold in the middle, Mainaka, listening to the words of the salty ocean, got up quickly from the water, together with great trees and creepers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युच्छ्रितस्तदा ।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ १०२ ॥

स सागरजलं भित्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा ।
यथा जलधरं भित्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥

स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा ॥ ५-१-१०२ यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ।

जैसे उद्दीप्त किरणोंवाले दिवाकर (सूर्य) मेघोंके आवरणको भेदकर उदित होते हैं, उसी प्रकार उस समय महासागरके जलका भेदन करके वह पर्वत बहुत ऊँचा उठ गया ॥ १०२ ॥

मैनाकनु समुद्रवन्नु भेदिसिकॊण्डु हॊर बन्दु प्रदीप्तवाद किरणगळुळ्ळ सूर्यदेवनु मोडगळन्नु भेदिसिकॊण्डु हॊरबन्दु प्रकाशिसुवन्तॆ प्रकाशिसिदनु.॥102॥

पदच्छेदः

102. tadaa = then; saH = that Mainaka; babhuuva = became; abhyutthitaH = risen up; bhittvaa = passing through; saagara jalam = the ocean water; yathaa = like; divaakaraH = the Sun; bhittvaa = piercing through; jaladharam = a cloud; diipta rashmiH = with shining rays.

अनुवादः

Then that Mainaka became in the risen state, passing through the ocean water, just like the Sun piercing through a cloud with His shining rays.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स महात्मा मुहूर्तेन पर्वतः सलिलावृतः ।
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ॥ १०३ ॥

समुद्रकी आज्ञा पाकर जलमें छिपे रहनेवाले उस विशालकाय पर्वतने दो ही घड़ीमें हनुमान् जी को अपने शिखरोंका दर्शन कराया ॥ १०३ ॥

समुद्रराजनिन्द प्रेरितनाद महात्मनाद मैनाकनु नीरिनिन्द सुत्तुवरियल्पट्टु मुहूर्त मात्रदल्लि तन्न ऎल्ल शिखरगळन्नु हॊर चाचिदनु.॥103॥

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः ।
आदित्योदयसङ्काशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ १०४ ॥

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः ।
आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ॥

उस पर्वतके वे शिखर सुवर्णमय थे । उनपर किन्नर और बड़े-बड़े नाग निवास करते थे । सूर्योदयके समान तेजःपुञ्जसे विभूषित वे शिखर इतने ऊँचे थे कि आकाशमें रेखा-सी खींच रहे थे ॥ १०४ ॥

आ मैनाकगिरि शिखरगळु भङ्गारद कान्तियिन्द शोभिसुत्तिद्दवु. अदरल्लि किन्नररु विहरिसुत्तिद्दरु. महासर्पगळु हरिदाडुत्तिद्दुवु. उदयिसिद सूर्यन कान्तियन्तॆ हॊन्दिद्द, आकाशदल्लि स्वर्ण रेखॆगळन्नॆळॆयलु हॊरटिदॆयो ऎम्बन्तॆ आ पर्वतवु अत्यन्त ऎत्तरवागि शोभिसुतित्तु.॥104॥

पदच्छेदः

103; 104. saH mahaatmaa = that great Mainaka; shR^iN^gaiH = (with) peaks; sakinnaramahoragaiH = which had Kinnaras and great serpents; aadityodaya saMkaashaiH = which were equal to sunrise; ambaram aalikhadbhiH iva = which seemed to touch the sky; shaata kumbha mayaiH = which had a golden hue; salilaavR^itaH = (and) who was covered by water; sarvataH = in all directions; niyojitaH = (being) ordered; saagareNa = by the ocean; darshayaamaasa = showed; shR^iN^gaaNi = (his) peaks; muhuurtena = in an instant.

अनुवादः

That great Mainaka who was covered by water in all directions, who had peaks with Kinnaras and great serpents, which were equal to a sun rise, which were touching the sky, and which had a golden hue, being ordered by the ocean, showed his peaks in an instant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ।
आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत् काञ्चनप्रभम् ॥ १०५ ॥

तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ।
आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत् काञ्चनप्रभम् ॥

तप्तजाम्बूनदैः शृङिगाः पर्वतस्य समुत्थितैः ॥ ५-१-१०५ आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।

उस पर्वतके उठे हुए सुवर्णमय शिखरोंके कारण शस्त्रके समान नील वर्णवाला आकाश सुनहरी प्रभासे उद्भासित होने लगा ॥ १०५ ॥

समुद्र जलदिन्द मेलक्कॆद्दु निन्त मैनाक पर्वत शिखरगळु पुटविट्ट चिन्नदन्तॆ विराजिसुत्तिद्दुवु. अवु नीलवर्णद आकाशदल्लि काञ्चन प्रभॆयन्तॆ ऒप्पुत्तिद्दवु. ॥105॥

पदच्छेदः

105. aakaasham = sky; shastrasaMkaasham = which had a bluish hue like that of sword; abhavat = became; kaaJNchana prabham = shining with a golden color; shR^iN^gaiH = by the peaks; parvatasya = of the mountain; samutthitaiH = which rose up; taptajaambuunadaiH = (and) which was like molten gold.

अनुवादः

The sky which had a bluish tinge like that of a sword, shone with a golden hue because of the peaks of the mountain which rose up and which was like molten gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैर्महाप्रभैः ।
आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद् गिरिसत्तमः ॥ १०६ ॥

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयम्प्रभैः ।
आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ॥

उन परम कान्तिमान् और तेजस्वी सुवर्णमय शिखरोंसे वह गिरिश्रेष्ठ मैनाक सैकड़ों सूर्योंके समान देदीप्यमान हो रहा था ॥ १०६ ॥

सुवर्ण मयवाद शिखरगळिन्द कूडि महाप्रभॆयिन्द जाज्वल्यमानवागि प्रकाशिसुत्तिद्द श्रेष्ठवाद मैनाक पर्वतवु नूरु सूर्यरिगॆ सदृशवागित्तु. ॥106॥

पदच्छेदः

106. saH = that; girisattamaH = best among mountains; abhavat = became; aaditya shata saMkaashaH = equal to a hundred suns; shR^iN^gaiH = with peaks; jaataruupamayaiH = which had a golden hue; bhraajamaanaiH = and which were shining; svayamprabhaiH = with self generated shine.

अनुवादः

That best among mountains became equal to a hundred suns with its peaks which had a golden hue and which were shining with a self generated shine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुत्थितमसङ्गेन हनूमानग्रतः स्थितम् ।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥ १०७ ॥

तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम् ।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥

क्षार समुद्रके बीचमें अविलम्ब उठकर सामने खड़े हुए मैनाकको देखकर हनुमान् जी ने मन-ही-मन निश्चित किया कि यह कोई विघ्न उपस्थित हुआ है ॥

यावुदे कारणविल्लदॆ इद्दक्किद्दन्तॆ लवणाम्बुधियिन्द मेलॆद्दु इदिर्गडॆ निन्तिद्द मैनाक पर्वतद शिखरगळन्नु नोडि हनुमन्तनु इदॊन्दु तनगॆ विघ्नकारियॆन्दे भाविसिदनु. ॥107॥

पदच्छेदः

107. hanumaan = Hanuma; nishchitaH = decided; tam = (that) the mountain; agrataH = which stood before Him; asangena = suddenly; utthitam = rising up; lavaNatoyasya madhye = from the middle of the salty ocean; viGhnaH iti = (as) an obstacle.

अनुवादः

Hanuma on seeing the mountain which stood before Him, rising up from the middle of the salty ocean suddenly, decided that it as an obstacle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ।
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥ १०८ ॥

अतः वायु जैसे बादलको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार महान् वेगशाली महाकपि हनुमान् ने बहुत ऊँचे उठे हुए मैनाक पर्वतके उस उच्चतर शिखरको अपनी छातीके धक्केसे नीचे गिरा दिया ॥ १०८ ॥

महावेगदिन्द सागुत्तिद्द महाकपियाद हनुमन्तनु बहळ ऎत्तरवागिद्द मैनाक पर्वतद शिखरवन्नु-वायुवु कार्मुगिलन्नु चदुरिसिबिडुवन्तॆ ऎदॆयिन्दले अप्पळिसि कॆळक्कुरुळिसिदनु. ॥108॥

पदच्छेदः

108. saH mahaa kapiH = that great monkey Hanuma; mahaa vegaH = one with a great speed; paatayaamaasa = brought down; tam atyartham ucchritam = that great tall mountain; urasaa = with His chest; maarutaH jiimuutamiva = like the God of wind to a cloud.

अनुवादः

That great monkey Hanuma with a great speed, brought that great tall mountain with His chest just as the God of wind would a cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तदासादितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
बुद्‍ध्वा तस्य हरेर्वेगं जहर्ष च ननाद च ॥ १०९ ॥

स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जगर्ष च ननन्द च ॥

स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ ५-१-१०९ बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ।

इस प्रकार कपिवर हनुमान् जी के द्वारा नीचा देखनेपर उनके उस महान् वेगका अनुभव करके पर्वतश्रेष्ठ मैनाक बड़ा प्रसन्न हुआ और गर्जना करने लगा ॥ १०९ ॥

कपिवीरनिन्द लीलाजालवागि अप्पळिसल्पट्ट गिरिवरनु अवन वेग-बलवन्नु नोडि आश्चर्यचकितनागि अब्बा! इवन अधटे! ऎन्दु हर्षदिन्द पुलकितनागि आनन्ददल्लि मुळुगिहोदनु. ॥109॥

पदच्छेदः

109. saH parvatottamaH = that best among mountains - Mainaka; tathaa = thus; paatitaH = fell down; tena kapinaa = by Hanuma; buddhvaa = recognized; vegam = speed; tasya kapeH = of Hanuma; jaharshha cha = lauded Him; nananda cha = and was also pleased.

अनुवादः

That best among mountains Mainaka, thus being fell down by that Hanuma, recognized Hanuma’s speed and lauded him with pleasure.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः ।
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत् पर्वतः कपिम् ॥ ११० ॥
मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ।

तब आकाशमें स्थित हुए उस पर्वतने आकाशगत वीर वानर हनुमान् जी से प्रसन्नचित्त होकर कहा । वह मनुष्यरूप धारण करके अपने ही शिखरपर स्थित हो इस प्रकार बोला— ॥ ११० १/२ ॥

आ मैनाक पर्वतवु मानव रूपवन्नु धरिसि, शिखरद मेलॆ निन्तु आकाशमार्गवागि होगुत्तिद्द आ कपिवीरनन्नु प्रेमदिन्द, सन्तोषगॊण्ड मनस्सिनिन्द नमिसि इन्तॆन्दनु ॥110॥

दुष्करं कृतवान् कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ॥ १११ ॥
निपत्य मम शृङ्गेषु सुखं विश्रम्य गम्यताम् ।

दुष्करं कृतावन्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।

‘वानरशिरोमणे! आपने यह दुष्कर कर्म किया है । अब उतरकर मेरे इन शिखरोंपर सुखपूर्वक विश्राम कर लीजिये, फिर आगेकी यात्रा कीजियेगा ॥ १११ १/२ ॥

‘‘ओ वानरात्तोमा! नीनु अत्यन्त दुष्करवाद कार्यवन्नु माडिरुवॆ. नन्न शिखरद मेलॆ इळिदु
स्वल्प होत्तु विश्रमिसिकॊण्डु अनन्तर मुन्दक्कॆ पयणिसु. ॥111॥

पदच्छेदः

110; 111. parvataH = Mount Mainaka; priitaH = with love; hR^ishhTamanaaH = and with gladdened heart; dhaarayan = obtaining; maanushham ruupam = human form; sthitaH = and standing; aatmanaH shikhare = on its peak; abraveet = spoke; vaakyam = (these) words; samupasthitaH = approaching; aakaashe = in the sky; taM viiram kapim = that courageous Hanuma; aakaashagatam = who was in the sky.

अनुवादः

Mount Mainaka with love and with gladdened heart obtained a human form and standing on its own peak, spoke these words approaching that courageous Hanuma in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ॥ ११२ ॥
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ।

निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ।
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ॥

निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ।

‘श्रीरघुनाथजीके पूर्वजोंने समुद्रकी वृद्धि की थी, इस समय आप उनका हित करनेमें लगे हैं; अतः समुद्र आपका सत्कार करना चाहता है ॥ ११२ १/२ ॥

राघवन वंशदल्लि हुट्टिदवरिन्दले समुद्रराजनु अभिवृद्धियन्नु हॊन्दिद्दानॆ. ई कारणदिन्द समुद्रराजनु रामन कार्यदल्लिये आसक्तनागिरुव निन्नन्नु गौरविसलु बयसिद्दानॆ.॥112॥

पदच्छेदः

112. vaanarottama = O best among Vanaras!; tvam = you; kR^itavaan = have done; idam = this; dushhkaram = impossible; karma = task; nipatya = get down; mama shR^ingeshhu = on my peaks; vishramasva = and rest; yathaa sukham = for comfort.

अनुवादः

“O the great Vanara! You have performed this impossible task of flying over the ocean. Do come down on to my peaks and rest for a while to your comfort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ११३ ॥
सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति ।

‘किसीने उपकार किया हो तो बदलेमें उसका भी उपकार किया जाय—यह सनातन धर्म है । इस दृष्टिसे प्रत्युपकार करनेकी इच्छावाला यह सागर आपसे सम्मान पानेके योग्य है (आप इसका सत्कार ग्रहण करें, इतनेसे ही इसका सम्मान हो जायगा) ॥ ११३ १/२ ॥

उपकारवन्नु माडिवरिगॆ प्रत्युपकार माडुवुदु सनातन धर्मवागिदॆ. आदुदरिन्द रघुवंशीयरु तनगॆ माडिरुव उपकारक्कॆ ई रीतियल्लि प्रत्युपकार माडलु समुद्रराजनु बयसिद्दानॆ. अवन आतिथ्यवन्नु अङ्गीकरिसु. नीनु सन्मानक्कॆ योग्यनागिरुवॆ.॥113॥

पदच्छेदः

113. udadhiH = the ocean; parivarthitaH = has been developed; raaghavasya kule jaataiH = by people born in the dynasty of Sri Rama; saH saagaraH = that such ocean; pratyachayati = is worshipping (in lieu of Sri Rama); tvaam = you; raama hite yuktam = who is desirous of Sri Rama’s welfare.

अनुवादः

“The ocean was developed by people born in Sri Rama’s dynasty. That such ocean is worshipping in lieu of Sri Rama, you who is desirous of Sri Rama’s welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात् प्रचोदितः ॥ ११४ ॥
योजनानां शतं चापि कपिरेष खमाप्लुतः ।
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥ ११५ ॥

‘आपके सत्कारके लिये समुद्रने बड़े आदरसे मुझे नियुक्त किया है और कहा है—‘इन कपिवर हनुमान् ने सौ योजन दूर जानेके लिये आकाशमें छलाँग मारी है, अतः कुछ देरतक तुम्हारे शिखरोंपर ये विश्राम कर लें, फिर शेष भागका लङ्घन करेंगे’ ॥ ११४-११५ ॥

निन्न सलुवागिये समुद्रराजनु बहुमान पूर्वकवागिननगॆहीगॆहेळिरुवनु‘‘आकाशमार्गदल्लि हारि बरुत्तिरुव कपीश्वरनु नूरु योजनगळन्नादरू ऒन्दे नॆगॆतदल्लि हारबल्लनु. आदरू अवनु निन्न शिखरदल्लि स्वल्प हॊत्तु विश्रमिसिकॊण्डु अनन्तर उळिद भागवन्नु लंसलि. ओ कपिवीरा! नानु निन्नल्लि प्रार्थिसुत्तेनॆ. इल्लिये कॊञ्च हॊत्तु नन्न मेलॆ विश्रमिसि मुन्दक्कॆ प्रयाणमाडु. ॥114-115॥

पदच्छेदः

114. kR^ite = when a service has been done; pratikartavyam = a return service needs to be done; eshhaH = this is; sanaatanaH = ancient; dharmaH = law; saH ayam = such this ocean; tatpratikaaraarthii = who wants to do service to the Raghu dynasty; arhati = is suitable; saMmaanam = for respect; tvattaH = from you.

अनुवादः

“When a service is done, a return service needs to be rendered. This is an ancient tradition. Such this ocean who wants to do a return service to the Raghu dynasty, is suitable for respect by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ।
तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु ॥ ११६ ॥
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽथ गमिष्यसि ।

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ।
तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनुगमिष्यसि ॥

‘अतः कपिश्रेष्ठ! आप कुछ देरतक मेरे ऊपर विश्राम कर लीजिये, फिर जाइयेगा । इस स्थानपर ये बहुत-से सुगन्धित और सुस्वादु कन्द, मूल तथा फल हैं । वानरशिरोमणे! इनका आस्वादन करके थोड़ी देरतक सुस्ता लीजिये । उसके बाद आगेकी यात्रा कीजियेगा ॥ ११६ १/२ ॥

‘‘ओ हरिवीरा! इल्लि सुगन्धयुक्तवागिरुव गॆड्डॆ-गॆणसुगळु मत्तु फलगळु हेरळवागिद्दु तुम्बा रुचिकरवागिवॆ. इवॆल्लवन्नु आस्वादिसि, विश्रान्तियन्नु पडॆदु अनन्तर होगुवॆयन्तॆ. ॥116॥

पदच्छेदः

115; 116. samaaplutaH = (after) flying; yojanaanaam shatam = a hundred yojanas; eshhaH kapiH = (let) this Hanuma; vishraantaH = rest; tava saanushhu = on your peak; prakramataam = (and) travel; seshham = the rest (of the distance); iti = thus; aham = I; prachoditaH = have been encouraged; anena = by this samudra; bahumaanaat = due to great respect; tvannimittam = for your sake; hari shaarduula = O best among Vanaras - Hanuma; tvam = you; tishhTha = stop; gamyataam = (and you) shall leave; vishramya = (after) resting; mayi = on me.

अनुवादः

““After flying a hundred yojanas, let this Hanuma rest on your peak and then travel the rest of distance.” - Thus I have been encouraged by this ocean for your sake due to His great respect for you. O best among vanaras! Stop for a while and then go after resting on me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ ११७ ॥

अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयाऽस्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रीषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥

‘कपिवर! आपके साथ हमारा भी कुछ सम्बन्ध है । आप महान् गुणोंका संग्रह करनेवाले और तीनों लोकोंमें विख्यात हैं ॥ ११७ ॥

कपिमुख्यने! नीनु महागुणगळन्नु मैगूडिसिकॊण्डिरुवॆ. ई कारणदिन्द मूरु लोकगळल्लि ख्यातनागिरुवॆ. मेलागि नीनु नमगॆ सम्बन्धियू आगबेकु. ॥117॥

पदच्छेदः

117. hari shreshhTha = O best among vanaras!; tat = for that (reason); idam = here is; bahu = lot of; kandamuulaphalam = (a mass of) roots; fruits and others; gandhavat = (which is) fragrant; svaadu = (and) sweet; gamishhyasi = may you leave; anu = after; aasvaadya = eating; tat = that; vishraantaH = (and) resting.

अनुवादः

“O best among vanaras! For that reason, here is lots of roots, fruits and other eatables which are fragrant and sweet. May you leave after eating that and resting here for a while.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ ११८ ॥

‘कपिश्रेष्ठ पवननन्दन! जो-जो वेगशाली और छलाँग मारनेवाले वानर हैं, उन सबमें मैं आपको ही श्रेष्ठतम मानता हूँ ॥ ११८ ॥

ओ कपिकुञ्जरा! बहळ वेगवागि हारुव सामर्थ्यविरुव कपिगळॆल्लरिगू नीनु मुख्यनादवनु ऎन्दु नानु भाविसुत्तेनॆ. ॥118 ॥

पदच्छेदः

118. kapi mukhya = O chief among vanaras!; asti vai = there exists; saMbandhaH = a relationship; prakhyaataH = which is famous; trishhu lokeshhu = in all the three worlds; mahaaguNaparigrahaH = based on great virtues; asmaakamapi = for us also; tvayaa = with you.

अनुवादः

“O chief among vanaras! Besides this, there also exists a relationship which is famous in all the three worlds, which is based on great virtues, for us with you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥ ११९ ॥

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो महान् ॥

‘धर्मकी जिज्ञासा रखनेवाले विज्ञ पुरुषके लिये एक साधारण अतिथि भी निश्चय ही पूजाके योग्य माना गयाहै । फिर आप-जैसे असाधारण शौर्यशाली पुरुष कितने सम्मानके योग्य हैं, इस विषयमें तो कहना ही क्या है? ॥ ११९ ॥

धर्मात्मनाद बुद्धिवन्तनु तन्न मनॆगॆ बन्द अतिथियु सामान्यनागिद्दरू अवनन्नु पूजार्हनॆन्दे तिळियुत्तानॆ. हीगिरुवाग निन्नन्तह महात्मनाद अतिथियु बन्दाग पूजिसुव विषयदल्लि हेळुवुदेनिदॆ? ॥119 ॥

पदच्छेदः

119. maarutaatmaja = O son of Vayu; kapi kuJNjara = best among vanaras; aham = I; manye = am thinking; tvaam = you; mukhyatamam = as being very important; ye teshhaam = (among) those vanaras; vegavantaH = who are fast; plavantaH = (and) who can fly.

अनुवादः

“O son of Vayu, the god of wind! O best among vanaras! I am thinking you as being very important among those vanaras who are fast and who are capable of flying.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ १२० ॥

अतिथिः किलपूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता । धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान् ॥ ५-१-१२०

‘कपिश्रेष्ठ! आप देवशिरोमणि महात्मा वायुके पुत्र हैं और वेगमें भी उन्हींके समान हैं ॥ १२० ॥

ओ कपीश्वरा! नीनादरो देवश्रेष्ठनाद, महात्मनाद वायुदेवर पुत्रनु; वेगदल्लियू अवनिगॆ समानने आगिरुवॆ. ॥120 ॥

पदच्छेदः

120. jijJNaasa maanena = By one who wants to know; dharmam = dharma; vijaanataa = by one who knows dharma; atithiH = a guest; praakR^ito api = even though ordinary; puujaarhaH = is suitable to be respected; mahaan = (for) a great man; tvaadR^ishaH = like you; kiM punaH = what else to say.

अनुवादः

“By a person who wants to know dharma or by one who knows dharma, a guest even though ordinary is to be respected. What else can I say in the case of a great guest like you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात् त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ १२१ ॥

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

‘आप धर्मके ज्ञाता हैं । आपकी पूजा होनेपर साक्षात् वायुदेवका पूजन हो जायगा । इसलिये आप अवश्य ही मेरे पूजनीय हैं । इसमें एक और भी कारण है, उसे सुनिये ॥ १२१ ॥

ओ धर्मज्ञने! निन्नन्नु सत्करिसिदरॆ वायुदेवरन्ने सत्करिसिदन्तागुत्तदॆ. निनगॆ माडिद सत्कारवन्नु वायु देवरु पडॆदुकॊळ्ळुत्तानॆ. आदुदरिन्द नीनु ननगॆ पूजनीयनागिरुवॆ. इदर कारणवन्नु हेळुत्तेनॆ, आलिसु. ॥121 ॥

पदच्छेदः

121. kapi kuJNjara = O best among vanaras!; tvam = you; putraH hi = are son indeed; maarutasya = of Vayu; mahaatmanaH = the great one; devavarishhThasya = and the best among Devas; vegena = in speed; sadR^ishaH = (you are) equal; tasyaiva = to him alone.

अनुवादः

“O best among vanaras! You are the son of the great Vayu - the God of wind, who is best in speed among the Devas. In speed you are equal to him alone.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडा इव वेगिनः ॥ १२२ ॥

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥

‘तात! पूर्वकालके सत्ययुगकी बात है । उन दिनों पर्वतोंके भी पंख होते थे । वे भी गरुड़के समान वेगशाली होकर सम्पूर्ण दिशाओंमें उड़ते फिरते थे ॥ १२२ ॥

ओ पूज्यने! हिन्दॆ कृतयुगदल्लि पर्वतगळिगॆ रॆक्कॆगळिद्दवु. अवु गरुड पक्षियन्तॆ वेगशालिगळागि ऎल्ल दिक्कुगळिगू हारिकॊण्डु होगुत्तिद्दुवु. ॥122॥

पदच्छेदः

122. dharmajJNa = O one who knows dharma! tvayi puujite = if you are being worshipped; maarutaH = Vayu; praapnoti = gets; puujaam = worship; tasmaat = for that reason; tvam = you; puujaniiyaH = are to be respectable; me = to me; shR^iNu = (also) listen; kaaraNam cha = to the reason; atra = in this matter.

अनुवादः

“O knower of Dharma! If you are worshipped, Vayu also gets worship. For that reason you are to be worshipped by me. Also listen to another reason in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः सहर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ १२३ ॥

‘उनके इस तरह वेगपूर्वक उड़ने और आने-जानेपर देवता, ऋषि और समस्त प्राणियोंको उनके गिरनेकी आशङ्कासे बड़ा भय होने लगा ॥ १२३ ॥

हागॆ स्वॆच्छॆयिन्द हारिकॊण्डु होगुत्तिरुवाग ऎन्दादरू इवु नम्म मेलॆ बीळबहुदॆम्ब सन्देहदिन्द देवतॆगळू, ऋषिगळू, सकल प्राणिगळू भय पीडितरादरु. ॥123 ॥

पदच्छेदः

123. taata = O son! puurvam = earlier; kR^ita yuge = in the Krita yuga; parvataaH = mountains; abhavan = became; pakshiNaH = with wings; te = those; garuDaanilaveginaH = having speed equal to Garuda and Vayu; jagmuH = went; sarvaaH dishaH = in all directions.

अनुवादः

“O son! Earlier in the Krita yuga, mountains had wings. With speed equal to that of Garuda and Vayu, they went in all directions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण ततः शतसहस्रशः ॥ १२४ ॥

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघः सहर्षिभिः । भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया॥ ५-१-१२४

‘इससे सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्र कुपित हो उठे और उन्होंने अपने व्रजसे लाखों पर्वतोंके पंख काट डाले ॥ १२४ ॥

पर्वतगळ ई हाराटवन्नु कण्ड इन्द्रनु क्रुद्धनागि अवुगळ रॆक्कॆगळन्नु वज्रायुधदिन्द अवुगळिद्दल्ले साविरारु सङ्ख्यॆयल्लि कत्तरिसिदनु. ॥124 ॥

पदच्छेदः

124. tataH = after that; teshhu prayaateshhu = when they were going; deva saMghaaH = groups of devas; bhuutaani cha = and living creatures; saharshhibhiH = together with sages; jagmuH = obtained; bhayam = fear; patana shaN^kayaa = due to the doubt of destruction; teshhaam = of those mountains.

अनुवादः

“After that when those mountains were thus flying freely, Devas and living creatures together with sages obtained fear in the doubt that those mountains might fall down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ १२५ ॥

ततः क्रुद्धः सहस्राअक्षः पर्वतानां शतक्रतुः । पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥५-१-१२५

‘उस समय कुपित हुए देवराज इन्द्र वज्र उठाये मेरी ओर भी आये, किन्तु महात्मा वायुने सहसा मुझे इस समुद्रमें गिरा दिया ॥ १२५ ॥

क्रुद्धनाद देवेन्द्रनु वज्रायुधवन्नॆत्तिकॊण्डु नन्न रॆक्कॆगळन्नु कत्तरिसलु बळिगॆ बन्दनु. आ समयक्कॆ सरियागि महात्मनाद निन्न तन्दॆ वायुदेवरु नन्नन्नु हारिसिकॊण्डु होगि समुद्रदल्लि इरिसिदनु. ॥125 ॥

पदच्छेदः

125. tataH = after that; kruddhaH = angry; sahasraakshaH = Devendra; shata krataH = with a hundred yajnas; chichheda = cut off; pakshaan = wings; sahasrashaH parvataanaam = of thousands of mountains; vajreNa = by his weapon vajra; tatra tatra = then and there.

अनुवादः

“Then the angry Devendra who performed a hundred Asvamedha rituals, cut off the wings of thousands of mountains by his weapon vajra then and there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिल्ँ लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ १२६ ॥

अस्मिन् लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥

स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् । ततोऽहं सहसा क्षिप्तः स्वसनेन महात्मना ॥ ५-१-१२६

‘वानरश्रेष्ठ! इस क्षार समुद्रमें गिराकर आपके पिताने मेरे पंखोंकी रक्षा कर ली और मैं अपने सम्पूर्ण अंशसे सुरक्षित बच गया ॥ १२६ ॥

ओ वानरोत्तमा! निन्न तन्दॆयाद वायुदेवरु नन्नन्नु समुद्रदल्लिरिसि, नन्नन्न मात्रवल्लदॆ, नन्न समग्रवाद रॆक्कॆगळन्नु संरक्षिसिदनु. अवनिन्दागि नानु ई लवणसमुद्रदल्लि भद्रवागिद्देनॆ. ॥126॥

पदच्छेदः

126. saH = that; devaraaT = Devendra; upaagataH = reached; maam = me; kruddhaH = with anger; udyamya = raising; vajram = vajra; tataH = then; aham = I; kshiptaH = was thrown away; sahasaa = immediately; mahaatmanaa shvasanena = by the great Vayu.

अनुवादः

“That Devendra angrily reached me with raised vajra. Then I was thrown away immediately by the great Vayu.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्योऽसि मम मारुते ।
त्वया ममैष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ १२७ ॥

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।
त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥

‘पवननन्दन! कपिश्रेष्ठ! इसीलिये मैं आपका आदर करता हूँ, आप मेरे माननीय हैं । आपके साथ मेरा यह सम्बन्ध महान् गुणोंसे युक्त है ॥ १२७ ॥

अस्मिन् नेवङ्गते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महामते ॥ १२८ ॥

अस्मिन्नेवं गते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥

‘महामते! इस प्रकार चिरकालके बाद जो यह प्रत्युपकाररूप कार्य (आपके पिताके उपकारका बदला चुकानेका अवसर) प्राप्त हुआ है, इसमें आप प्रसन्नचित्त होकर मेरी और समुद्रकी भी प्रीतिका सम्पादन करें (हमारा आतिथ्य ग्रहण करके हमें संतुष्ट करें) ॥ १२८ ॥

ओ कपिमुख्यनाद मारुतिये! निन्नॊडनॆ ननगॆ निन्न तन्दॆय उपकाररूपवाद महागुणयुक्तवाद ई सम्बन्धविदॆ. अदरिन्दले नानु निन्नन्नु सन्मानिसुत्तिद्देनॆ. निन्न तन्दॆयन्तॆ नीनू ननगॆ मान्यनागिरुवॆ. ओ महामतियाद कपीश्वरा! इन्तह सुवर्णावकाशदिन्द नीनु सन्तोष मनस्सिनिन्द आतिथ्यवन्नु स्वीकरिसि ननगू, समुद्रनिगू आनन्दगॊळिसु.॥127-128॥

पदच्छेदः

127. plavagottama = O best among vanaras! gupta paksha samagrashcha = with saved full wings; prakshiptaH = being thrown down; asmin lavaNatoye = in this salt ocean; abhirakshitaH = I have been protected; tava pitraa = by your father.

अनुवादः

“O best among vanaras! With saved full wings, being thrown down into this salt ocean, I have been protected by your father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

128. kapi mukhya = O chief among vanaras! maarutaH = Vayu; maanyaH hi = is indeed respectable; mama = to me; tataH = for that reason; aham = I; maanayaami = am respecting; tvaam = you; me = my; eshhaH = this; saMbandhaH = relationship; tvayaa = with you; mahaa guNaH = has great virtues.

अनुवादः

“O chief among vanaras! Vayu is thus indeed respectable to me. For that reason I am respecting you. My this relationship with you has great virtues.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण हरिसत्तम ।
प्रीतिं च मम मान्यस्य प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ १२९ ॥

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।
प्रीतिं च बहु मन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥

‘वानरशिरोमणे! आप यहाँ अपनी थकान उतारिये, हमारी पूजा ग्रहण कीजिये और मेरे प्रेमको भी स्वीकार कीजिये । मैं आप-जैसे माननीय पुरुषके दर्शनसे बहुत प्रसन्न हुआ हूँ’ ॥ १२९ ॥

ओ कपिसत्तमा! निन्न दर्शनदिन्दले नानु परम प्रीतनागिद्देनॆ. इल्लि स्वल्प विश्रमिसिकॊण्डु श्रमवन्नु परिहरिसिकॊ; नम्म सत्कारवन्नु स्वीकरिसु. निन्न मेलॆ ननगुण्टागिरुव विश्वासवन्नु पुरस्करिसु.’’ ॥129॥

पदच्छेदः

129. mahaa kape = O great vanara ! asmin kaarye = (because) this matter; evaMgate = goes like this; tvam = you; arhasi = are suitable; kartum = to do; priitim = happiness; saagarasya = to Sagara; mamaiva cha = and to me; priitamanaaH = with a gladdened heart.

अनुवादः

“O great Vanara! Because this matter is like this, you are suitable to make myself and Sagara happy, with a gladdened heart.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ १३० ॥

मैनाकके ऐसा कहनेपर कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी ने उस उत्तम पर्वतसे कहा—‘मैनाक! मुझे भी आपसे मिलकर बड़ी प्रसन्नता हुई है । मेरा आतिथ्य हो गया । अब आप अपने मनसे यह दुःख अथवा चिन्ता निकाल दीजिये कि इन्होंने मेरी पूजा ग्रहण नहीं की ॥ १३० ॥

हीगॆ मैनाकनु विनीतनागि हेळलु कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु यथोचितवागि हीगॆ नुडिदनु ‘‘ऎलै मैनाकने! निन्न मातुगळिन्दले नानु सुप्रीतनागिद्देनॆ. निन्न ई सविनुडिगळिन्द नीनु आतिथ्यवन्नु माडिदन्तॆ आगिदॆ. ‘इष्टु प्रार्थिसिकॊण्डरू आतिथ्यवन्नु स्वीकरिसलिल्लवल्ल’ ऎम्ब बेसरवन्नु बिट्टुबिडु. अन्यथा भाविसबेड.॥130॥

पदच्छेदः

130. kapisattama = O best among Vanaras! mokshaya = reduce; shramam = tiredness; gR^ihaaNa = accept; puujaam cha = (our) worship also; bahumanyasva = respect; priitim = (our) love; priitaH asmi = I am happy; tava darshanaat = by your appearance.

अनुवादः

“O best among Vanaras! Reduce your fatigue. Accept our worship also. Respect our love. I am happy by your manifestation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥ १३१ ॥

त्वरते कार्यकालो मे ह्यहश्च व्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे ॥

‘मेरे कार्यका समय मुझे बहुत जल्दी करनेके लिये प्रेरित कर रहा है । यह दिन भी बीता जा रहा है । मैंने वानरोंके समीप यह प्रतिज्ञा कर ली है कि मैं यहाँ बीचमें कहीं नहीं ठहर सकता’ ॥ १३१ ॥

कार्यद समयवु नन्नन्नु आतुरगॊळिसुत्तदॆ. हगलु कळॆदुहोगुत्तिदॆ. ‘मार्गमध्यदल्लि ऎल्लियू निल्लुवुदिल्ल’ ऎन्दु मित्रर मुन्दॆ प्रतिज्ञॆ माडिरुवॆनु.’’ ॥131॥

पदच्छेदः

131. kapi shhreshhThaH = Hanuma; evam uktaH = thus being talked to; abraviit = spoke (thus); taM nagottamam = to that best among mountains; priitaH asmi = I am happy; aatithyam = hospitality; kR^itam = has been done; esshaH manyuH = (let) this anger (or ill feeling); apaniiyataam = be removed.

अनुवादः

Hanuma listening to the best mountain’s words, spoke thus : “I am happy. Hospitality has been done. Let this ill feeling be removed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ १३२ ॥

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते । प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्त्तरे ॥ ५-१-१३२

ऐसा कहकर महाबली वानरशिरोमणि हनुमान् ने हँसते हुएसे वहाँ मैनाकका अपने हाथसे स्पर्श किया और आकाशमें ऊपर उठकर चलने लगे ॥ १३२ ॥

कपिश्रेष्ठनाद, वीर्यवन्तनाद हनुमन्तनु मैनाकनिगॆ हीगॆ समाधान हेळि, अवन मै दडवि अवन आतिथ्यवन्नु स्वीकरिसि नगु-नगुत्तले आकाशमार्गवागि मुन्दक्कॆ हॊरटनु.॥132॥

पदच्छेदः

132. kaalaH = time; me kaaryaH = (to perform) my duty; tvarate = is hastening (me); ahaH cha = the day too; ativartate = is passing; pratijJNaa = a promise; dattaa cha = has also been given; mayaa = by me; na sthaatavyam = (I) should not stand; antare = in the middle; iha = here (neglecting my duty).

अनुवादः

“The time to perform my duty is hastening me. The day too is passing. A promise has also been given by me. I should not stand here in the middle neglecting my duty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरभिनन्दितः ॥ १३३ ॥

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥

उस समय पर्वत और समुद्र दोनोंने ही बड़े आदरसे उनकी ओर देखा, उनका सत्कार किया और यथोचित आशीर्वादोंसे उनका अभिनन्दन किया ॥ १३३ ॥

आग समुद्रराजनू, मैनाकनू वायुसूनु मारुतियन्नु हॆच्चिन आदर अभिमानदिन्द वीक्षिसुत्तिद्दरु. भक्तितत्पररागि पूजिसिदरु. रामकार्य सिद्धिगागि कालोचितवाद आशीर्वादगळिन्द कार्यसिद्धियागुवन्तॆ हरसिदरु. ॥133 ॥

पदच्छेदः

133. viiryavaan = the courageous; haripuN^gavaH = Hanuma; uktvaa = saying; iti = thus; aalabhya = touching; shailam = the mountain; paaNinaa = with His hand; aavishhya = entering sky; jagaama = went; prahasanniva = with a smile.

अनुवादः

The courageous Hanuma saying thus, touched the mountain with His hand, entered the sky and flew on with a smile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोर्ध्वं दूरमागत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमासाद्य जगाम विमलेऽम्बरे ॥ १३४ ॥

अथोर्ध्वं दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥

फिर पर्वत और समुद्रको छोड़कर उनसे दूर ऊपर उठकर अपने पिताके मार्गका आश्रय ले हनुमान् जी निर्मल आकाशमें चलने लगे ॥ १३४ ॥

बळिक मारुतियु पर्वत-समुद्र इब्बरिन्दलू बिळ्कॊण्डु, मेल्मुखवागि बहळ ऎत्तरक्कॆ हारि वायुमार्गवन्नु सेरि आकाशदल्लि प्रयाणवन्नु मुन्दुवरिसिदनु.॥134॥

पदच्छेदः

134. saH = that; anilaatmajaH = Hanuma; avekshitaH = was seen; bahumaanaat = with great respect; parvata samudraabhyaam = by the ocean and the mountain; puujitaH = and also worshipped; upapannabhiH aashiirbhiH = with suitable blessings.

अनुवादः

That Hanuma was thus seen with great respect by the ocean and the mountain, and also worshipped with suitable blessings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बो जगाम कपिकुञ्जरः ॥ १३५ ॥

ततश्चोर्ध्वगतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥

अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ । पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ १-५-१३५

तत्पश्चात् और भी ऊँचे उठकर उस पर्वतको देखते हुए कपिश्रेष्ठ पवनपुत्र हनुमान् जी बिना किसी आधारके आगे बढ़ने लगे ॥ १३५ ॥

मुन्दॆ-मुन्दॆ इन्नु ऎत्तरक्कॆ हारि मैनाकपर्वतवन्नॆ वीक्षिसुत्ता याव अवलम्बनॆयू इल्लदॆ निर्मलाकाशदल्लि हारिकॊण्डु होगुत्तिद्दनु.॥135॥

पदच्छेदः

135. atha = after that; hitvaa = leaving; shaila mahaarNavau = the mountain and the great ocean; utplutya = flying; uurdhvam = up; duuram = far; vimale ambare = in the clear sky; jagaama = went; aasthaaya = following; panthaanam = the path; pituH = of (His) father.

अनुवादः

After that leaving the mountain and the great ocean, and flying up far into the clear sky, Hanuma followed the path of his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १३६ ॥

तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सदुष्करम् ।
प्रशसंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् । वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ १-५-१३६

हनुमान् जी का यह दूसरा अत्यन्त दुष्कर कर्म देखकर सम्पूर्ण देवता, सिद्ध और महर्षिगण उनकी प्रशंसा करने लगे ॥ १३६ ॥

हनुमन्तन अतिदुष्करवाद ऎरडनॆय आ कार्यवन्नु नोडि देवतॆगळू, महर्षिगळू मत्तु सिद्धरू मारुतियन्नु बहळवागि श्लाघिसिदरु. (मॊदलनॆय कर्म पर्वतद तुदियिन्द आगसक्कॆ हारिदुदु. ऎरडनॆयदु मैनाकनन्नु जयिसिदुदु. आगसदल्ले निन्तु मैनाकनन्नु मुट्टि, पर्वतद मेलॆ इळियदॆ पुनः तन्न वेगवन्नु हॆच्चिसिकॊण्डिद्दु. इदु पक्षिगळिगू साध्यवागद कार्यवन्नु पक्षगळिल्लदवनाद हनुमन्तनु माडिदुदु निजवागि महत्कार्यवे आगिदॆ.)॥136॥

पदच्छेदः

136. vaayu suunuH = the son of Vayu; praapya = obtained; gatim = speed; uurdhvam = in the upper portion; bhuuyaH cha = again; avalokayan = seeing; tam girim = that mountain (below); jagaama = went; vimale ambare = in the clear sky; niraalambe = which had no support.

अनुवादः

The son of Vayu obtained the speed to fly still higher into the sky and seeing that mountain below, went in the clear sky which had no support.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ १३७ ॥

तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् । प्रश्शंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १-५-१३७

वहाँ आकाशमें ठहरे हुए देवता तथा सहस्र नेत्रधारी इन्द्र उस सुन्दर मध्य भागवाले सुवर्णमय मैनाक पर्वतके उस कार्यसे बहुत प्रसन्न हुए ॥ १३७ ॥

उवाच वचनं धीमान् परितोषात् सगद‍्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ १३८ ॥

उवाच वचनं श्रीमान् परितोषात् सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥

उस समय स्वयं बुद्धिमान् शचीपति इन्द्रने अत्यन्त संतुष्ट होकर पर्वतश्रेष्ठ सुनाभ मैनाकसे गद‍्गद वाणीमें कहा— ॥ १३८ ॥

सुवर्णनाभनाद मैनाकनु समुद्रदिन्द मेलॆद्दु हनुमन्तनन्नु सत्करिसलु आह्वानिसिद्दक्कागि आ प्रदेशदल्लिद्द देवतॆगळू हागू साविर कण्णुगळुळ्ळ देवेन्द्रनू परम सन्तोषगॊण्डरु. धीमन्तनाद शचीपतियु अतिसन्तोषदिन्द तानागि गद्गद ध्वनियिन्द काञ्चन शिखरवुळ्ळ मैनाकनिगॆ हीगॆ हेळिदनु ॥137-138॥

पदच्छेदः

137. dR^ishhTvaa = seeing; hanumataH = Hanuma’s; tat = that; sudushhkaram = very difficult;dvitiiyam = second; karma = task; sarve = all; suraaH = Devas; siddhaashcha = Siddhas and; paramarshhayaH = great sages; prashashaMsuH = praised (Him).

अनुवादः

Seeing Hanuma perform that very difficult second task (first one being the flight over ocean), all Devas, Siddhas and great sages praised Him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

138. devataashcha = Devas and; sahasraakshaH = the thousand eyed; vaasavashcha = Devendra; tatrasthaaH = who were there; abhavan = became; hR^ishhTaaH = happy; karmaNaa = by the task; tasya kaaJNchanasya = of that golden hued; sunaabhasya = Mainaka.

अनुवादः

Devas and the thousand eyed Devendra who were there, became happy by the task of that golden hued Mainaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ १३९ ॥

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥

‘सुवर्णमय शैलराज मैनाक! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ । सौम्य! तुम्हें अभय दान देता हूँ । तुम सुखपूर्वक जहाँ चाहो, जाओ ॥ १३९ ॥

‘‘हिरण्यनाभने! शैलश्रेष्ठने! निन्न ई कार्यदिन्द नानु हॆच्चु प्रीतनागिद्देनॆ. निनगॆ अभयवन्नु इत्तिरुवॆनु. नन्निन्द निनगॆ मुन्दॆ याव भयवू इरदु. ई स्थानदल्ले नीनु सुखवागिरु. ॥139॥

पदच्छेदः

139. dhimaan = the wise; shachiipatiH = Devendra; svayameva = himself; uvaacha = spoke; vachanam = words; sagadgadam = through faltering tones; paritoshhaat = due to intense happiness; sunaabham = to Mainaka; parvata shreshhTham = the best among mountains.

अनुवादः

The wise Devendra himself spoke these words through faltering tones due to extreme happiness, to Mainaka, the best among mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

साह्यं कृतं ते सुमहद् विश्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ १४० ॥

साह्यं कृतं त्वया सौम्य विक्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥

‘सौ योजन समुद्रको लाँघते समय जिनके मनमें कोई भय नहीं रहा है, फिर भी जिनके लिये हमारे हृदयमें यह भय था कि पता नहीं इनका क्या होगा? उन्हीं हनुमान् जी को विश्रामका अवसर देकर तुमने उनकी बहुत बड़ी सहायता की है ॥ १४० ॥

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः ।
सत्क्रियां कुर्वता शक्त्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ १४१ ॥

रामस्यैष हिदूत्येन याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि भृशं त्वया ॥

साह्यं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः । क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ ५-१-१४१

‘ये वानरश्रेष्ठ हनुमान् दशरथनन्दन श्रीरामकी सहायताके लिये ही जा रहे हैं । तुमने यथाशक्ति इनका सत्कार करके मुझे पूर्ण संतोष प्रदान किया है’ ॥ १४१ ॥

भयपडुव सन्दर्भविद्दरू भयविल्लदॆ नूरु योजनगळन्नु हारलु हॊरटिरुव भय रहितनाद, महापराक्रमियाद हनुमन्तनिगॆ नीनु सहायवन्नॆसगलु मुन्दॆ बन्दिरुवॆ. दशरथ नन्दननाद श्रीरामन हितक्कागिये ई मारुतियु लङ्कॆगॆ होगुत्तिद्दानॆ. अन्तहवनन्नु नीनु सत्करिसलु मुन्दॆ बन्दुदक्कागि नानु परम सन्तुष्टनागिरुवॆनु.’’ ॥140-141॥

पदच्छेदः

140. hiraNya naabha = O Mainaka! shailendra = the king of mountains! bhR^isham paritushhtaH asmi = I am very happy; te = in you; saumya = O gentle one! prayachhaami = I am giving; abhayam = protection; te = to you; yathaa sukham tishhTha = proceed according to your comfort.

अनुवादः

“O Mainaka, the king of mountains! I am very happy with you. O gentle one! I am giving protection to you. Proceed according to your comfort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

141. hanuumataH = (To) Hanuma; vikraantasya = who is courageous; kramataH = crossing; yojana shatam = hundred yojanas; nirbhayasya = who is fearless; bhaye sati = even when there is reason to be afraid; sumahat = great; saahyam = help; kR^itam = has been done; te = (by) you.

अनुवादः

To the dauntless Hanuma crossing hundred yojanas, who is fearless even when there is reason to be afraid, a great help has been done by you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत् प्रहर्षमलभद् विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ १४२ ॥

ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः । सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ ५-१-१४२

देवताओंके स्वामी शतक्रतु इन्द्रको संतुष्ट देखकर पर्वतोंमें श्रेष्ठ मैनाकको बड़ा हर्ष प्राप्त हुआ ॥ १४२ ॥

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ १४३ ॥

इस प्रकार इन्द्रका दिया हुआ वर पाकर मैनाक उस समय जलमें स्थित हो गया और हनुमान् जी समुद्रके उस प्रदेशको उसी मुहूर्तमें लाँघ गये ॥ १४३ ॥

समुद्रवासक्कॆ कारणनाद देवतॆगळ ऒडॆयनाद देवेन्द्रनु तन्न विषयदल्लि परितुष्टनादनॆन्दु तिळिदु मैनाकनु परमहृष्टनादनु. देवेन्द्रनिन्द अभयवन्नु पडॆदुकॊण्डु मैनाकनु यावुदे भयविल्लदॆ तानु हिन्दिद्द स्थळदल्लिये सुस्थिरवागि निन्तनु. इत्त हनुमन्तनु आ सागर प्रदेशवन्नु ऒन्दु क्षण कालदल्लि अतिक्रमिसि मुन्दॆ सागिदनु.॥142-143॥

पदच्छेदः

142. eshhaH hariH = this Vanara; yaati = is going; hitaayaiva = for the benefit; raamasya = of Sri Rama; daasaratheH = the son of Dasaratha; dR^idham toshhitaH asmi = I am very happy; tvayaa = with you; kurvataa = (who is) doing; satkriyaam = respect; tasya = to Him.

अनुवादः

This Vanara Hanuma is going for the benefit of Sri Rama, the son of Dasaratha. I am very happy with you who is doing respect to Him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

143. tatH = thereafter; parvatottamaH = the best among mountains; agamat = obtained; vipulam = great; praharshham = happiness; dR^ishhTvaa = seeing; shatakratum = Devendra; patim = lord; devataanaam = of Devas; paritushhTam = being happy.

अनुवादः

Thereafter, the best among mountains obtained great happiness on seeing Devendra, the lord of Devas being happy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम् ॥ १४४ ॥

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा । हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ ५-१-१४४

तब देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षियोंने सूर्यतुल्य तेजस्विनी नागमाता सुरसासे कहा— ॥ १४४ ॥

अयं वातात्मजः श्रीमान् प्लवते सागरोपरि ।
हनूमान् नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ १४५ ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अब्रूवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ॥ ५-१-१४५

‘ये पवननन्दन श्रीमान् हनुमान् जी समुद्रके ऊपर होकर जा रहे हैं । तुम दो घड़ीके लिये इनके मार्गमें विघ्न डाल दो ॥ १४५ ॥

पदच्छेदः

145. tataH = after that; devaaH = Devas; sagandharvaaH = together with Gandharvas; siddhaashcha = Siddhas; paramarshhayaH = and great sages; abruvan = spoke (thus); surasaam = to Surasa; naagamaataram = mother of the Nagas; suuryasaMkaasham = equal to the Sun (in brilliance).

अनुवादः

Thereafter, Devas together with Gandharvas, Siddhas and great sages spoke thus to Surasa, the mother of Nagas, equal to the Sun in brilliance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥ १४६ ॥

‘तुम पर्वतके समान अत्यन्त भयंकर राक्षसीका रूप धारण करो । उसमें विकराल दाढ़ें, पीले नेत्र और आकाशको स्पर्श करनेवाला विकट मुँह बनाओ ॥ १४६ ॥

बळिक गन्धर्वरू, देवतॆगळू, सिद्धरू, महर्षिगळू, सूर्यसदृशळाद नागमातॆयाद सुरसॆयन्नु कण्डु हेळिदरु ‘‘वायुनन्दननू तेजस्वियू आद कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु समुद्रद मेलॆ हारिहोगुत्तिद्दानॆ. अवनिगॆ नीनु क्षणकाल विघ्नवन्नुण्टुमाडु. पर्वतोपमवाद घोरवाद राक्षसिय रूपवन्नु धरिसि, कॊरॆदाडॆगळिन्द भयङ्करवागि काणुव, कन्दु-हळदि बण्णद कण्णुगळिन्द कूडिरुव, आकाशवन्नु मुट्टुव मुखदिन्द कूडि अवन गमनक्कॆ विघ्नवन्नुण्टु माडु.॥144-146॥

पदच्छेदः

144. tadaa = then; saH = that; shailaH = mountain; datta varaH = with a given boon; babhuuva = became; avasthitaH = situated there; hanumaamshcha = Hanuma also; vyatichakraama = crossed; saagaram = (over that portion of) the ocean; muhuurtena = in an instant.

अनुवादः

Then that mountain with a given boon from Devendra stood still there. Hanuma also leaped over that part of the ocean in an instant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ १४७ ॥

‘हमलोग पुनः हनुमान् जी के बल और पराक्रमकी परीक्षा लेना चाहते हैं । या तो किसी उपायसे ये तुम्हें जीत लेंगे अथवा विषादमें पड़ जायँगे (इससे इनके बलाबलका ज्ञान हो जायगा)’ ॥ १४७ ॥

ई कपीश्वरन बलवन्नु पराक्रमवन्नु तिळियबयसिद्देवॆ. इवनु उपायान्तरगळिन्द निन्नन्नु जयिसुत्तानो अथवा विषादपडुत्तानो नोडोण.’’॥147॥

पदच्छेदः

146; 147. ayam = this; shriimaan = glorious one; vaataatmajaH = son of Vayu; hanumaannaama = with the name of Hanuma; plavate = is flying; saagaropari = on the ocean; tvam = you; aasthaaya = obtain; sughoram = a horrible; parvatopamam = mountain like; raakshasam = demonic; ruupam = appearance; kR^itvaa = (and) make; vaktram = a face; daMshhTraakaraaLam = (with) fearful tusks; piN^gaaksham = red-brown eyes; nabham samam = and (vast) like the sky; aachara = (and) create; vighnam = an obstacle; tasya = to Him; muhuurtam = for an instant.

अनुवादः

“This glorious son of Vayu, going by the name of Hanuma is flying over the ocean. You obtain a horrible mountain like demonic appearance and make a face with fearful tusks, red-brown eyes and as vast as the sky, and create an obstacle to Him for an instant.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ १४८ ॥
विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ १४९ ॥

एवमुक्ता तु सा देवि दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥

देवताओंके सत्कारपूर्वक इस प्रकार कहनेपर देवी सुरसाने समुद्रके बीचमें राक्षसीका रूप धारण किया । उसका वह रूप बड़ा ही विकट, बेडौल और सबके लिये भयावना था । वह समुद्रके पार जाते हुए हनुमान् जी को घेरकर उनसे इस प्रकार बोली— ॥ १४८-१४९ ॥

ई विधवागि देवतॆगळिन्द सत्कृतळाद सुरसॆयु अवरु हेळिदन्तॆ, समुद्र मध्यदल्लि विकृतवाद राक्षसिय रूपवन्नान्तु निन्तुकॊण्डळु.॥148॥

पदच्छेदः

148. icchaamahe = (We are) desiring; jJNaatum = to find out; asya = (if) by His; balam = strength; bhuuyaH = and also; paraakramam cha = and courage; upaayena = and intelligence; vijeshhyati = (can He) win; tvaam = you; vaa = or; gamishhyati = get; vishhadam = sorrow.

अनुवादः

“We are desiring to find out if by His strength and also courage and intelligence He can win over you or obtain sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ १५० ॥

‘कपिश्रेष्ठ! देवेश्वरोंने तुम्हें मेरा भक्ष्य बताकर मुझे अर्पित कर दिया है, अतः मैं तुम्हें खाऊँगी । तुम मेरे इस मुँहमें चले आओ ॥ १५० ॥

ऎल्लरिगू भयवन्नुण्टुमाडुव विकारवाद, घोर राक्षसियागि सुरसादेवियु आकाशमार्गवागि हारिहोगुत्तिद्द हनुमन्तन मार्गवन्नु अड्डगट्टि इन्तॆन्दळु ‘‘वानर श्रेष्ठने! देवतॆगळु निन्नन्नु ननगॆ आहारवन्नागि कळिसिकॊट्टिरुत्तारॆ. नानु निन्नन्नु भक्षिसुवॆनु. ई नन्न मुखदल्लि ईगले प्रवेशिसु. ब्रह्मने हिन्दॆ ननगॆ ई वरवन्नु दयपालिसिरुवनु.’’ ॥149-150॥

पदच्छेदः

149;150. saa devii = that Goddess; surasaa = Surasa; evam = thus; uktaa = spoken to; daivataiH = by Devas; abhisatkR^itaa = and also respected (by them); bibhratii = wearing; vikR^itam = a horrible; viruupam cha = disfigured; raakshasam vapuH = appearance of a demon; samudra madhye = in the middle of the ocean; bhayaavaham = causing fear; sarvasya = to all; aavR^itya = and stopping; hanuumantam = Hanuma; plavantam = who was flying; uvaacha ha = (and) spoke; idam = these words.

अनुवादः

That Goddess Surasa, thus spoken to by Devas and also being respected by them, wearing a horrible disfigured appearance of a demon in the middle of the ocean which caused fear to all, and stopping Hanuma who was flying, spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ।
व्यादाय वक्त्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः ॥ १५१ ॥

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान् इदं वचनमब्रवीत् ॥

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ । अहं त्वा भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ ५-१-१५१

‘पूर्वकालमें ब्रह्माजीने मुझे यह वर दिया था ।’ ऐसा कहकर वह तुरंत ही अपना विशाल मुँह फैलाकर हनुमान् जी के सामने खड़ी हो गयी ॥ १५१ ॥

हीगॆ हेळि आहारक्कागि अवसरिसुत्तिद्द सुरसॆयु बायन्नु अगलवागि तॆरॆदुकॊण्डु हनुमन्तन मुम्भागदल्लि निन्तळु. आग दिव्य शोभॆयिन्द कङ्गॊळिसुव कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु प्रसन्न मुखभावदिन्द कैजोडिसिकॊण्डु आकॆगॆ हेळिदनु ॥151॥

पदच्छेदः

151. vaanararshhabha = O best among Vanaras! tvam = you; pradishhTaH = have been given; eesvaraiH = by Devas; mama = (as) my; bhakshaH = food; aham = I; bhakshayishhyaami = will eat; tvaam = you; pravisha = enter; idam = (in) this; mama = my; aananam = face.

अनुवादः

“O best among Vanaras! You have been given by Devas as my food. I will eat you. Enter inside my mouth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः सुरसया प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत् ।
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ १५२ ॥

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः । प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५-१५२

सुरसाके ऐसा कहनेपर हनुमान् जी ने प्रसन्नमुख होकर कहा—‘देवि! दशरथनन्दन श्रीरामचन्द्रजी अपने भाई लक्ष्मण और धर्मपत्नी सीताजीके साथ दण्डकारण्यमें आये थे ॥ १५२ ॥

‘ताये! दशरथमहाराजन कुमारनाद श्रीरामनु तम्मनाद लक्ष्मण हागू भार्यॆयाद सीतादेवियॊन्दिगॆ दण्डकारण्यक्कॆ बन्दनु. ॥152॥

पदच्छेदः

152. evam = thus; uktaH = spoken to; surasayaa = by Surasa; shriimaan = the glorious; vaanararshhabhaH = best among Vanaras; prahR^ishhTa vadanaH = with a happy face; praaJNaliH = (and) with folded hands; abraviit = spoke; idam vachanam = this sentence.

अनुवादः

Thus spoken to by Surasa, the glorious Hanuma, with a happy face and with folded hands, spoke these words to Surasa.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ १५३ ॥

‘वहाँ परहित-साधनमें लगे हुए श्रीरामका राक्षसोंके साथ वैर बँध गया । अतः रावणने उनकी यशस्विनी भार्या सीताको हर लिया ॥ १५३ ॥

श्रीरामन भार्यॆयाद, यशस्विनियाद सीतादेवियन्नु रावणनॆम्ब राक्षसनु अपहरिसिकॊण्डु होगिद्दानॆ.॥153॥

पदच्छेदः

153. daasharathiH = the son of Dasaratha; raamo naama = with the name of Rama; pravishhTaH = entered; daNDakaavanam = the forest of Dandaka; saha = together with; bhraatraa = His brother; lakshmaNena = Lakshmana; bharyayaa = (and with His) wife; vaidehyaa = Seetha.

अनुवादः

“The son of Dasaratha, with the name of Rama entered the forest of Dandaka together with His brother Lakshmana and wife Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ १५४ ॥

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनी ॥

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः । तस्य सीत हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ ५-१-१५४

‘मैं श्रीरामकी आज्ञासे उनका दूत बनकर सीताजीके पास जा रहा हूँ । तुम भी श्रीरामके राज्यमें निवास करती हो । अतः तुम्हें उनकी सहायता करनी चाहिये ॥ १५४ ॥

नानु श्रीरामन दूतनु. नन्न स्वामियाद श्रीरामन आज्ञानुसारवागि सीतादेविय बळिगॆ होगुत्तिद्देनॆ. धर्मात्मनाद श्रीरामन आळ्विकॆयल्लि वासिसुत्तिरुव नीनु ई समयदल्लि अवन कार्यक्कॆ सहकारवन्नु नीडबेकु.॥154॥

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ १५५ ॥

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामकारणात् । कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५-१-१५५

‘अथवा (यदि तुम मुझे खाना ही चाहती हो तो) मैं सीताजीका दर्शन करके अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीसे जब मिल लूँगा, तब तुम्हारे मुखमें आ जाऊँगा—यह तुमसे सच्ची प्रतिज्ञा करके कहता हूँ’ ॥ १५५ ॥

ब्रह्मनित्तिरुव वरदन्तॆ नानु निनगॆ आहारवाग बेकन्नुवुदादरॆ, सीतादेवियन्नु नोडि, आकॆय कुशल वार्तॆयन्नु कार्यनिर्वहणादक्षनाद श्रीरामनिगॆ तिळिसि, बळिक नानु निन्न बायिगॆ बीळुत्तेनॆ. ई मातन्नु नानु सत्यद मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ.’’॥154-155॥

पदच्छेदः

154. tasya = that Sri Rama; baddha vairasya = with a bitter enmity; raakshasaiH = with Rakshasas. anya kaarya vishhaktasya = being diverted in another task; bharyaa = His wife; siitaa = Seetha; yashasvinii = the famous one; hR^itaa = had been stolen; raavaNena = by Ravana.

अनुवादः

“When that Sri Rama, with a bitter enmity towards Rakshasas, was diverted in another task, His famed wife Seetha had been taken away by Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

155. aham = I; gamishhye = can go; raama kaaraNaat = for Rama’s sake; duutaH = as a messenger; tasyaaH = (to find) Her; sakaasham = presence; vishhaya vaasinii = O subject (of Sri Rama)! arhasi = (you are) suited; kartum = to do; saahyam = help; raamasya = of Rama.

अनुवादः

“I am going for Rama’s sake as a messenger to find Her presence. O subject of Sri Rama! You are suited to help Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ १५६ ॥

हनुमान् जी के ऐसा कहनेपर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली सुरसा बोली—‘मुझे यह वर मिला है कि कोई भी मुझे लाँघकर आगे नहीं जा सकता’ ॥ १५६ ॥

हनुमन्तनु हीगॆ हेळलु कामरूपिणियाद सुरसॆयु पुनः इन्तॆन्दळु ‘‘वानरेश्वरने! नन्नन्नु अतिक्रमिसि यारू होगलाररु. इन्तह अमोघवाद वरवन्नु नानु पडॆदिरुवॆनु.’’ ॥156॥

पदच्छेदः

156. athavaa = otherwise; dR^ishhTvaa = (after seeing); maithiliim = Seetha; raamam cha = and Rama; aklishhTa kaariNam = who makes (Seetha) without troubles; aagamishhyaami = (I will) obtain; te = your; vaktram = face; pratishR^iNomi = I am promising; satyam = truthfully; te = to you.

अनुवादः

“Otherwise after seeing Seetha and informing that to Sri Rama who makes Seetha without troubles, I will obtain your mouth. I am promising truthfully to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।
बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता हनूमतः ॥ १५७ ॥

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।
बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः ॥

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी । अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ॥ ५-१-१५७

फिर भी हनुमान् जी को जाते देख उनके बलको जाननेकी इच्छा रखनेवाली नागमाता सुरसाने उनसे कहा— ॥ १५७ ॥

हीगॆ हेळिदरू लक्ष्यविल्लदॆ मुन्नडॆयुत्तिद्द हनुमन्तनन्नु नोडि, अवन बल ऎष्टिरबहुदॆन्दु तिळियुव बयकॆयिन्द नागमातॆयाद सुरसॆयु मरळि हीगॆ हेळिदळु.॥157॥

पदच्छेदः

157. evam = thus; uktaa = spoken to; hanumataa = by Hanuma; surasaa = Surasa; kaamaruupiNii = with power to take desired form; abraviit = spoke (thus); kashchit = No one; naativarteta = can overcome (me); eshhaH = this; mama = (is) my; varaH = boon.

अनुवादः

Thus being spoken to by Hanuma, Surasa with power to take desired form, spoke thus: “No one can overcome me. This is my boon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ १५८ ॥
व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेःपुरः ।

प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता ता मारुतेः पुरः ।

‘वानरश्रेष्ठ! आज मेरे मुखमें प्रवेश करके ही तुम्हें आगे जाना चाहिये । पूर्वकालमें विधाताने मुझे ऐसा ही वर दिया था ।’ ऐसा कहकर सुरसा तुरंत अपना विशाल मुँह फैलाकर हनुमान् जी के सामने खड़ी हो गयी ॥ १५८ १/२ ॥

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः ॥ १५९ ॥
अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसि ।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायताम् ॥ १६० ॥
दशयोजनविस्तारो हनूमानभवत् तदा ।
तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम् ।
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद् योजनमायतम् ॥ १६१ ॥

दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा । अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे । इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायतः ।

सुरसाके ऐसा कहनेपर वानरशिरोमणि हनुमान् जी कुपित हो उठे और बोले—‘तुम अपना मुँह इतना बड़ा बना लो जिससे उसमें मेरा भार सह सको’ यों कहकर जब वे मौन हुए, तब सुरसाने अपना मुख दस योजन विस्तृत बना लिया । यह देखकर कुपित हुए हनुमान् जी भी तत्काल दस योजन बड़े हो गये । उन्हें मेघके समान दस योजन विस्तृत शरीरसे युक्त हुआ देख सुरसाने भी अपने मुखको बीस योजन बड़ा बना लिया ॥ १५९—१६१ ॥

पदच्छेदः

158. naaga maataa = Mother of Nagas; surasaa = Surasa; jijJNaasamaanaa vai = desiring to know; balam = strength; hanuumataH = of Hanuma; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; samudviikshya = seeing; tam = Him; prayaantam = going away.

अनुवादः

Mother of Nagas, Surasa, desiring to know the strength of Hanuma, spoke these words on seeing Him going away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ओ वानरोत्तमा! नन्न मुखवन्नु प्रवेशिसिये नीनु मुन्दॆ होगबेकु. हिन्दॆ ब्रह्मदेवरु ननगॆ वर कॊट्टिरुवनु. हीगॆ हेळि सुरसॆयु अवसरदिन्द तन्न बायन्नु अगलवागि तॆरॆदुकॊण्डु मारुतिय सम्मुखदल्लि निन्तुकॊण्डळु. अदरिन्द क्रुद्धनाद हनुमन्तनु इन्तॆन्दनु.॥158-159॥

पदच्छेदः

159;160. vaanarottama = O best among Vanaras! adya = now; gantavyam = (you) have to go; pravishya = after entering; me = my; vadanam = face; eshhaH varaH = this boon; dattaH = had been given; mama = to me; puraa = long back; dhaatraa = by Brahma; iti = (speaking) thus; satvaraa = with quickness; saa = she; vyaadaaya = opened; vipulam vaktram = wide mouth; sthitaa = (and) stood; puraH = before; maaruteH = Hanuma.

अनुवादः

“O best among Vanaras! You are bound to go only after entering my mouth. This boon had been given to me long ago by Brahma.” - speaking thus, with quickness she opened her wide mouth and stood before Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

161. dR^ishhTvaa = seeing; tam = Him; megha saMkaasham = equal to a cloud; dasha yojanam aayatam = ten yojanas long; surasaa cha = Surasa also; chakaara = made; aasyam = (Her) mouth; vimshadyojanam aayatam = twenty yojanas long.

अनुवादः

Seeing Hanuma, who looked like a cloud, being ten yojanas long, Surasa also made her mouth twenty yojanas long.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद् योजनमायतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत् तथोच्छ्रितम् ॥ १६२ ॥

हनूमांस्तु ततः क्रुद्धः त्रिंशद्योजनमायतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथायतम् ॥

५-१-१६२ चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ।

तब हनुमान् जी ने क्रुद्ध होकर अपने शरीरको तीस योजन अधिक बढ़ा दिया । फिर तो सुरसाने भी अपने मुँहको चालीस योजन ऊँचा कर लिया ॥ १६२ ॥

‘‘ऎलै सुरसा! हागादरॆ नन्न भारवन्नु सहिसलु शक्यवागुवन्तॆ हागू नन्नन्नु नुङ्गलु साध्यवागुवन्तॆ निन्न बायन्नु अगलवागि तॆरॆदुको.’’ ऒडनॆये सुरसॆयु तन्न बायन्नु अगलवागि तॆरॆदुकॊण्डळु. कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु कुपितनागि हत्तु योजनगळष्टु विस्तारवागि बॆळॆदनु. मेघसदृशनाद हनुमन्तनु हत्तु योजनगळष्टु विस्तारवागि बॆळॆदिरुवुदन्नु कण्डु सुरसॆयु इप्पत्तु योजनगळष्टु अगलवागि बायितॆरॆदळु. ऒडनॆये हनुमन्तनु मूवत्तु योजनगळष्टु बॆळॆदनु. अदन्नु नोडि सुरसॆयु तन्न मुखवन्नु नलवत्तु योजन विस्तारवागि तॆरॆदुकॊण्डळु.॥160-162॥

पदच्छेदः

160. tadaa = then; hanumaan = Hanuma; iti uktvaa = speaking thus; surasaam = to Surasa; kruddhaH = became angry; babhuuva = and became; dasha yojanam = ten yojanas; aayataH = long; dasha yojana vistaaraH = (and) ten yojanas wide.

अनुवादः

Then Hanuma speaking thus to Surasa, became angry and became ten yojanas long and ten yojanas wide.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

162. tataH = thereafter; hanumaaMstu = Hanuma; kruddhaH = became angry; triMshadyojanam aayataH = became thirty yojanas long; surasaa = Surasa; chakaara = made; vaktram = mouth; chatvaariMshat = forty yojanas; ucchritam = high; viiraH = the courageous; hanumaan = Hanuma; babhuuva = became; paJNchaashadyojanocchritaH = fifty yojanas high.

अनुवादः

Thereafter, Hanuma got angry and became thirty yojanas long. Surasa made her mouth forty yojanas high. The courageous Hanuma then became fifty yojanas high.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद् योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टिं योजनमुच्छ्रितम् ॥ १६३ ॥

बभूव हनुमान्वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टि योजनमायतम् ॥

यह देख वीर हनुमान् पचास योजन ऊँचे हो गये । तब सुरसाने अपना मुँह साठ योजन ऊँचा बना लिया ॥

आग वीरनाद हनुमन्तनु ऐवत्तु योजनगळष्टु विशालवागि तन्न शरीरवन्नु बॆळॆसिदनु. मरुक्षणदल्ले सुरसॆय बायि अरवत्तु योजनगळष्टु विस्तारवायितु.॥163॥

तदैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनोच्छ्रितम् ॥ १६४ ॥

तथैव हनुमान्वीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं मशीतीयोजनायतम् ॥

फिर तो वीर हनुमान् उसी क्षण सत्तर योजन ऊँचे हो गये । अब सुरसाने अस्सी योजन ऊँचा मुँह बना लिया ॥ १६४ ॥

पुनः मारुतियु तन्न शरीरवन्नु ऎप्पत्तु योजनगळष्टु अगलवागिसिदनु. सुरसॆयु तन्न मुखवन्नु ऎम्भत्तु योजनगळष्टु अगलवागिसिदळु. ॥164 ॥

पदच्छेदः

163;164. 163; 164. tataH = thereafter; hanumaaMstu = Hanuma; kruddhaH = became angry; triMshadyojanam aayataH = became thirty yojanas long; surasaa = Surasa; chakaara = made; vaktram = mouth; chatvaariMshat = forty yojanas; ucchritam = high; viiraH = the courageous; hanumaan = Hanuma; babhuuva = became; paJNchaashadyojanocchritaH = fifty yojanas high.

अनुवादः

Thereafter, Hanuma got angry and became thirty yojanas long. Surasa made her mouth forty yojanas high. The courageous Hanuma then became fifty yojanas high.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमाननलप्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥ १६५ ॥

हनूमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रिरतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥

चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् । तथैव हनुमान्वीरः सप्ततीयोजिनोच्छ्रितः ॥ ५-१-१६५

तदनन्तर अग्निके समान तेजस्वी हनुमान् नब्बे योजन ऊँचे हो गये । यह देख सुरसाने भी अपने मुँहका विस्तार सौ योजनका कर लिया* ॥ १६५ ॥

\* १६२ से लेकर १६५ तकके चार श्लोक कुछ टीकाकारोंने प्रक्षिप्त बताये हैं, किंतु रामायणशिरोमणि नामक टीकामें इनकी व्याख्या उपलब्ध होती है । अतः यहाँ मूलमें इन्हें सम्मिलित कर लिया गया है ।

आग हनुमन्तन शरीरवु तॊम्भत्तु योजनगळष्टु दॊड्डदायितु. अदक्कॆ अनुगुणवागि सुरसॆय आस्यवु नूरु योजनगळष्टु विस्तारवायितु. ॥165 ॥

पदच्छेदः

165. surasaa = Surasa; chakaara = made; vaktram = her mouth; shhashhTi yojanam aayatam = sixty yojanas long; viiraH = the courageous; hanumaan = Hanuma; tathaiva = in the same way; saptatii yojanocchritaH = became seventy yojanas high.

अनुवादः

Surasa then made her mouth sixty yojanas long. The mighty Hanuma in the same fashion, became seventy yojanas high.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुभीमं नरकोपमम् ॥ १६६ ॥
स सङ्क्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः ।
तस्मिन् मुहूर्ते हनुमान् बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ १६७ ॥

तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुभीमं नरकोपमम् ॥ स सङ्क्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः ।
तस्मिन्मुहूर्ते हनूमान्बभूवाङ्गुष्ठ मात्रकः ॥

चकार सुरसा व्क्त्रंशीतीयोजनोच्छ्रितम् । हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः ॥ ५-१-१६६ तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् । दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ ५-१-१६७ सुसंक्षिप्यात्मनः कायं बभूवाञ्गुष्ठमात्रकः ।

सुरसाके फैलाये हुए उस विशाल जिह्वासे युक्त और नरकके समान अत्यन्त भयंकर मुँहको देखकर बुद्धिमान् वायुपुत्र हनुमान् ने मेघकी भाँति अपने शरीरको संकुचित कर लिया । वे उसी क्षण अँगूठेके बराबर छोटे हो गये ॥ १६६-१६७ ॥

नीळवाद नालिगॆयिन्द कूडिद्द, नरक सदृशवागिद्द, अत्यन्त भयङ्करवागिद्द, नूरु योजनगळष्टु अगलवागिद्द सुरसॆय मुखवन्नु नोडि, बुद्धिवन्तनाद मारुतियु मेघदष्टु विशालवागिद्द तन्न दॊड्डदाद शरीरवन्नु तुम्बा सण्णदागिसि, हॆब्बॆरळष्टु गात्रदवनादनु.॥166-167॥

पदच्छेदः

166. surasaa = Surasa; chakaara = made; vaktram = her mouth; ashiitii yojanaocchritam = eighty yojanas high; achala prakhyaH = the mountain-like; hanumaan = Hanuma; navatii yojanocchritaH = became ninety yojanas high.

अनुवादः

Surasa made her mouth eighty yojanas high. The mountain-like Hanuma then became ninety yojanas high.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

167. subuddimaan = the great wise; vaayuputraH = Hanuma; dR^ishhTvaa = seeing; tat aasyam = that mouth; diirgha jihvam = with a long tongue; sughoram; which was horrible; narakopamam = equal to hell; vyaaditam surasyaa = opened by Surasa; susaMkshipya = greatly reducing; aatmanaH kaayam = His own body; babhuuva = became; angushhTha maatraH = the size of a thumb.

अनुवादः

The great wise Hanuma seeing that mouth with a long tongue which was horrible and equal to hell being opened by Surasa, greatly reduced His own body and became the size of a thumb.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽभिपद्याथ तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६८ ॥

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाजवः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥

फिर वे महाबली श्रीमान् पवनकुमार सुरसाके उस मुँहमें प्रवेश करके तुरंत निकल आये और आकाशमें खड़े होकर इस प्रकार बोले— ॥ १६८ ॥

महाबलसम्पन्ननाद आञ्जनेयनु क्षणमात्रदल्लि सुरसॆय बायन्नु हॊक्कु मरुक्षणदल्लि हॊरबन्दु अन्तरिक्षदल्लि निन्तु आकॆगॆ हेळिदनु-॥168॥

पदच्छेदः

168. shrimaan = the glorious one; mahaajavaH = with great speed; saH = that Hanuma; ashu = quickly; abhipatya = obtained; tadvaktram = that mouth of Surasa; nishhpatya cha = and came out; sthitaH = and standing; antarikshe = in the sky; abraviit = spoke; idam = this; vachanam = word.

अनुवादः

The glorious Hanuma with great speed, quickly entered Surasa’s mouth and came out of it and standing in the sky spoke these words to Surasa.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तुते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यश्चासीद् वरस्तव ॥ १६९ ॥

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यञ्चासीद्वरस्तव ॥

‘दक्षकुमारी! तुम्हें नमस्कार है । मैं तुम्हारे मुँहमें प्रवेश कर चुका । लो तुम्हारा वर भी सत्य हो गया । अब मैं उस स्थानको जाऊँगा, जहाँ विदेहकुमारी सीता विद्यमान हैं’ ॥ १६९ ॥

‘‘ऎलै दाक्षायणि! निनगॆ नमस्करिसुत्तेनॆ. निन्न मातिनन्तॆ नानु निन्न मुखवन्नु प्रवेशिसिदॆनल्ल! वैदेहियिरुव स्थळक्कॆ नानिन्नु होगुत्तेनॆ. नानु हीगॆ माडिदुदरिन्द ब्रह्मन वरवु नॆरवेरि सत्यवायितल्ल!’’॥169॥

पदच्छेदः

169. daakshaayaNii = O daughter of Daksha! asmi hi = I indeed; pravishhTaH = entered; te = your; vaktram = mouth; namaH astu = (my) regards; te = to you; gamishhye = I will go; yatra = where; vaidehii = Seetha (is located); tava = your; varaH cha = boon also; aasiit = became; satyam = true.

अनुवादः

“O daughter of Daksha! I indeed entered your mouth. My regards to you. I will now go where Seetha is. Your boon also came true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ १७० ॥

राहुके मुखसे छूटे हुए चन्द्रमाकी भाँति अपने मुखसे मुक्त हुए हनुमान् जी को देखकर सुरसा देवीने अपने असली रूपमें प्रकट होकर उन वानरवीरसे कहा— ॥ १७० ॥

राहुविनिन्द मुक्तनाद चन्द्रनन्तॆ, तन्न बायिन्द हॊरबन्दु आकाशदल्लि प्रकाशमानवागि निन्तिद्द मारुतियन्नु नोडि सुरसॆयु निजरूपवन्नु ताळि हनुमन्तन बळि इन्तॆन्दळु.॥170॥

पदच्छेदः

170. dR^ishhTvaa = seeing; tam vaanaram = that Vanara; muktam = being released; vadanaat = from (her) mouth; chandramiva = like the moon; raahumukhaat = from the mouth of Rahu; surasaa devii = the goddess Surasa; abraviit = spoke; svena = with her own; ruupeNa = form.

अनुवादः

Seeing that Vanara being released from her mouth like the moon from the mouth of Rahu, goddess Surasa spoke these words assuming her normal form.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ १७१ ॥

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥

‘कपिश्रेष्ठ! तुम भगवान् श्रीरामके कार्यकी सिद्धिके लिये सुखपूर्वक जाओ । सौम्य! विदेहनन्दिनी सीताको महात्मा श्रीरामसे शीघ्र मिलाओ’ ॥ १७१ ॥

‘‘सौम्यनाद ओ हरिश्रेष्ठा! कार्यसिद्धिगागि मुन्दॆ सुखवागि प्रयाण माडु. महात्मनाद श्रीरामनॊडनॆ सीतादेवियन्नु सेरिसु.’’॥171॥

पदच्छेदः

171. saumya = O gentle; harishreshhTha = best among Vanaras; gaccha = go; yathaa sukham = according to your comfort; artha siddhyai = for the (desired) task; samaanayasva = bring together; vaidehiim = Seetha; mahaatmanaa raaghaveNa = with the great Sri Rama.

अनुवादः

“O gentle Hanuma! Go according to your comfort to achieve the desired task. Bring Seetha together with the great Sri Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधुसाध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ १७२ ॥

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् । साधु साध्विति भूतानि प्रश्शंसुस्तदा हरिम् ॥ ५-१-१७२

कपिवर हनुमान् जी का यह तीसरा अत्यन्त दुष्कर कर्म देख सब प्राणी वाह-वाह करके उनकी प्रशंसा करने लगे ॥ १७२ ॥

आग हनुमन्तन कष्टसाध्यवाद ई मूरनॆय साहस कार्यवन्नु नोडि ऎल्ल प्राणिगळु ‘साधु! साधु!!’ ऎन्दु हेळुत्ता प्रशंसिसिदवु.॥172॥

पदच्छेदः

172. dR^ishhTvaa = seeing; tat tR^itiiyam = that third; sudushhkaram = very difficult; karma = task; hanumato = of Hanuma; tadaa = then; bhuutaani = all creatures; prashashaMsuH = praised; harim = Hanuma; saadhu saadhu iti = saying “good! good!”.

अनुवादः

Seeing that third very difficult task of Hanuma, all the creatures then praised Hanuma saying “Good! Good!”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ १७३ ॥

स सागर मनाधृष्यं अभेत्यु वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥

वे वरुणके निवासभूत अलङ्‍घ्य समुद्रके निकट आकर आकाशका ही आश्रय ले गरुड़के समान वेगसे आगे बढ़ने लगे ॥ १७३ ॥

अनन्तर गरुडसदृशनाद हनुमन्तनु सामान्यरिन्द दाटलु असाध्यवाद वरुणालयवाद सागरद मेल्भागक्कॆ जिगिदु आकाशवन्नु सेरि दक्षिणद कडॆगॆ वेगवागि पयणवन्नु बॆळॆसिदनु.॥173॥

पदच्छेदः

173. saH = that Hanuma; garuDopamaH = equal to Garuda; vegena = in speed; abhyetya = neared; saagaram = the ocean; varuNaalayam = abode of Varuna; aavishya = entered; aakaasham = the sky; jagaama = (and) went (in his path).

अनुवादः

That Hanuma, equal to Garuda in speed, neared the ocean which is the abode of Varuna, entered the sky and went in His original path.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ १७४ ॥
सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते ॥ १७५ ॥
वज्राशनिसमस्पर्शैः पावकैरिव शोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरधिष्ठिते ॥ १७६ ॥
वहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ १७७ ॥
महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ १७८ ॥
देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ १७९ ॥
बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वृते ।
जगाम वायुमार्गे च गरुत्मानिव मारुतिः ॥ १८० ॥

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ सिंह कुञ्जर शार्दूल पतगोरगवाहनैः ।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते ॥ वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते ॥ वहता हव्यमत्यर्थं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्र चन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ महर्षिगणगन्धर्वनागयक्ष समाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ बहुशः सेविते वीरैर्विध्याधरगणैर्वरैः ।
जगाम वायुमार्गे च गरुत्मानिव मारुतिः ॥

चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ ५-१-१७४ सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः । विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ॥ ५-१-१७५ वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते । कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलंकृते ॥ ५-१-१७६ वहता हव्यमत्यर्थं सेविते चित्रभानुना । ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ ५-१-१७७ महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले । विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ ५-१-१७८ देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे । विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ ५-१-१७९ बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः । जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः ॥ ५-१-१८०

जो जलकी धाराओंसे सेवित, पक्षियोंसे संयुक्त, गानविद्याके आचार्य तुम्बुरु आदि गन्धर्वोंके विचरणका स्थान तथा ऐरावतके आने-जानेका मार्ग है, सिंह, हाथी, बाघ, पक्षी और सर्प आदि वाहनोंसे जुते और उड़ते हुए निर्मल विमान जिसकी शोभा बढ़ाते हैं, जिनका स्पर्श वज्र और अशनिके समान दुःसह तथा तेज अग्निके समान प्रकाशमान है तथा जो स्वर्गलोकपर विजय पा चुके हैं, ऐसे महाभाग पुण्यात्मा पुरुषोंका जो निवासस्थान है, देवताके लिये अधिक मात्रामें हविष्यका भार वहन करनेवाले अग्निदेव जिसका सदा सेवन करते हैं, ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य और तारे आभूषणकी भाँति जिसे सजाते हैं, महर्षियोंके समुदाय, गन्धर्व, नाग और यक्ष जहाँ भरे रहते हैं, जो जगत् का आश्रयस्थान, एकान्त और निर्मल है, गन्धर्वराज विश्वावसु जिसमें निवास करते हैं, देवराज इन्द्रका हाथी जहाँ चलता-फिरता है, जो चन्द्रमा और सूर्यका भी मङ्गलमय मार्ग है, इस जीव-जगत् के लिये विमल वितान (चँदोवा) है, साक्षात् परब्रह्म परमात्माने ही जिसकी सृष्टि की है, जो बहुसंख्यक वीरोंसे सेवित और विद्याधरगणोंसे आवृत है, उस वायुपथ आकाशमें पवननन्दन हनुमान् जी गरुड़के समान वेगसे चले ॥ १७४—१८० ॥

वायुपुत्र मारुतियु पयणिसुत्तिद्द आ वायु मार्गवु नीरिन धारॆगळिन्द व्याप्तवागिद्दु, नाना विधवाद पक्षिगळिन्द सेविसल्पडुत्तित्तु. गान-नृत्यादिगळिगॆ आचार्यराद तुम्बुरु मॊदलाद गन्धर्वरिन्द तुम्बिहोगित्तु. ऐरावतवॆम्ब इन्द्रन आनॆयिन्द सेविसल्पडुतित्तु. सिंह, गज, शार्दूल, पक्षि, सर्प, मुन्ताद देवतॆगळ वाहनगळिन्दलू, हाराडुत्तिद्द निर्मल विमानगळिन्दलू समलङ्कृतवागित्तु. वज्रायुधदप्रहारगळिन्दलू, सिडिलुगळ सिडितदिन्द हुट्टिद अग्नियिन्द प्रकाशमानवागि काणुतित्तु. हनुमन्तनु पयणिसुत्तिद्द वायुमार्गवन्नु पुण्यात्मराद, महाभाग्यशालिगळाद, स्वर्गवन्नु जयिसिरुव महा पुरुषरु आश्रयिसिद्दरु. अदु देवतॆगळिगॆ अर्पिसिद हविस्सन्नु हॊत्तुकॊण्डु होगुत्तिरुव हव्यवाहनिगॆ मार्गवागित्तु. ग्रह-नक्षत्रगळिन्दलू, सूर्य-चन्द्ररिन्दलू, तारागणगळिन्दलू विभूषितवागित्तु. महर्षिगडणगळिन्दलू गन्धर्व-नाग-यक्षरिन्दलू व्याप्तवागित्तु. अदु विलक्षणवागियू, विशालवागियू, शुभ्रवागियू इत्तु. विश्वावसुवॆम्ब गन्धर्व राजनु अदन्नु आश्रयिसिद्दनु. देवराजन आनॆगळिन्द आक्रमिसल्पट्ट आ वायुमार्गवु चन्द्र-सूर्यरु सञ्चरिसुव पथवागित्तु. अदु शुभकरवागिद्दु, जीवलोकक्कॆ मेलु छावणियन्तित्तु. ब्रह्मनिन्दले निर्मिलस्पट्ट आ वायु मार्गवु मलरहितवागित्तु. अनेक वीररिन्द सेविसल्पट्टु, विद्याधररिन्द व्याप्तवागित्तु. अन्तह मनोहरवाद वायुमार्गदल्लि गरुडनन्तॆ वायुनन्दननु हारिकॊण्डु होगुत्तिद्दनु. ॥174-180 ॥

पदच्छेदः

174-180. maarutiH = Hanuma; jagaama = went; vaayumaarge = in the sky; garutmaaniva = like Garuda; sevite = served; vaaridhaaraabhiH = by streams of water; nishhevite = served; patagaishcha = also by birds; charite = tread; kaishikaachaaryaiH = by masters of music and dancing (Tumbura and others); airaavata nishhevite = served by Airavata; siMhakunjarashaarduulapatagoragavaahanaiH = (borne by) lions; elephants; tigers; birds and serpents; samalaMkR^ite = decorated; vimalaiH vimaanaiH = by clear Vimanas; saMpatadbhiH = moving with great speed; upashobhite = shone; paavakaiH = by fires; vajraashanisamaaghaataiH = with thunderous jolt equal to Vajra; alaMkR^ite = decorated; kR^itapuNyaiH = by people with good deeds; mahaabhaagaiH = people with great luck; svargajidbhiH = who conquered heaven; sevite = served; chitrabhaanunaa = by the God of fire; vahataa = carrying; atyartham havyam = great quantities of oblations; grahanakshatrachandraarkataaraagaNavibhuushhite = shone by planets; stars; moon; sun and starlets; maharshhigandharvanaagayakshasamaakule = occupied by groups of great sages; Gandharvas; Nagas; Yakshas; vivikte = unpopulated (by humans); vimale = (which is) clear; vishve = all pervasive; vishvaavasu nishevite = served by the gandharva king called Vishvaavasu; devaraajagajaakraante = roamed by the elephants of Devendra; chandra suurya pathe = (which is the) path of moon and the sun; shive = auspicious one; vitate vitaane = a wide canopy; brahma nirmite = constructed by Brahma; jiiva lokasya = of the earth; sevite = served; bahushaH = in various ways; varaiH = (by) excellent; viiraiH = courageous; vidyaadhara gaNaiH = groups of Vidyadharas.

अनुवादः

Hanuma went, like Garuda, in the sky served by clouds (or streams of water), served also by birds, tread by masters of music Tumbura and other Gandharvas, served by Airavata, borne by lions, elephants, tigers, birds and serpents, decorated by clear Vimanas moving with great speed, shone by fires with thunderous jolt equal to that of Vajra - the weapon of Devendra, decorated by people with good deeds, people with great luck who conquered the heavens, served by the God of fire carrying great quantities of oblations, shone by planets, stars, moon, sun and starlets, occupied by groups of great sages, Gandharvas, Nagas, Yakshas but unpopulated by humans, clear and all pervasive, served by the gandharva king Vishvaavasu, roamed by elephants of Devendra, the path of the moon and the sun, the auspicious one, a wide canopy of the earth constructed by Brahma, served in various ways by excellent courageous groups of Vidyadharas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनुमान् मेघजालानि प्राकर्षन् मारुतो यथा ।
कालागुरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च ॥ १८१ ॥

हनूमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ।
कालागरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च ॥

वायुके समान हनुमान् जी अगरके समान काले तथा लाल, पीले और श्वेत बादलोंको खींचते हुए आगे बढ़ने लगे ॥ १८१ ॥

कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ।
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ १८२ ॥
प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन् प्रविशंस्तदा ।

उनके द्वारा खींचे जाते हुए वे बड़े-बड़े बादल अद्भुत शोभा पा रहे थे । वे बारम्बार मेघ-समूहोंमें प्रवेश करते और बाहर निकलते थे । उस अवस्थामें बादलोंमें छिपते तथा प्रकट होते हुए वर्षाकालके चन्द्रमाकी भाँति उनकी बड़ी शोभा हो रही थी ॥ १८२ १/२ ॥

प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनूमान् मारुतात्मजः ॥ १८३ ॥
भेजेऽम्बरं निरालम्बं पक्षयुक्त इवाद्रिराट् ।

कपिना कृष्यमणानि महाभ्राणि चकाशिरे ।
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन् प्रविशंस्तदा ।
प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनुमान् मारुतात्मजः ।
भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् ॥

अद्य दीर्ग़्हस्य कालस्य भविष्याम्यहामाशिता । इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ ५-१-१८३

सर्वत्र दिखायी देते हुए पवनकुमार हनुमान् जी पंखधारी गिरिराजके समान निराधार आकाशका आश्रय लेकर आगे बढ़ रहे थे ॥ १८३ १/२ ॥

वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु रॆक्कॆगळन्नु हॊन्दिरव पर्वतराजनन्तॆ, निरालम्बनागि आकाशदल्लि हारि होगुत्तिरुवाग ऎल्लॆडॆगळल्लि अवने गोचरिसिदनु.॥183॥

पदच्छेदः

181. hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of Vayu; pradR^ishyamaanaH = being shown; sarvatra = everywhere; bheje = obtained; ambaram = the sky; niraalambam = without any support; adriraaT iva = like the king of birds; lamba pakshaH = with long wings.

अनुवादः

Hanuma, the son of Vayu, visible everywhere, obtained the sky without support, like the king of birds with long wings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वायुदेवरन्तॆ आञ्जनेयनु कप्पागियू, बिळुपागियू, कॆम्पागियू, हळदियागियू इद्द मेघसमूहगळन्नु तन्नॊडनॆ सॆळॆदुकॊण्डु होगुत्तिद्दनु. कपीश्वरनिन्द सॆळॆयल्पडुत्तिद्द आ मेघगळु अत्यन्त प्रकाशमानवागि काणुत्तिद्दवु. क्षण-क्षणक्कू मेघगळल्लि अडगि - हॊर बरुत्तिद्द हनुमन्तनु वर्षाकालदल्लि मेघगळॆडॆयल्लि सञ्चरिसुव चन्द्रनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥181-182॥

पदच्छेदः

182. raakshasii = A demoness; simhikaa naama = by the name of Simhika; kaamaruupiNii = with the power to assume desired form; dR^ishhTvaa = seeing; tam = Him; plavamaanam = flying; pravR^iddhaa = increased in size; chintayaamaasa = and thought; manasaa = in her mind.

अनुवादः

A demoness by the name of Simhika with the power to assume desired form, saw Hanuma flying, increased in size and thought thus in her mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

183. chirasya = (after) a long time; idam = this; mahat = great; sattvam = animal; aagatam = came; me = (into) my; vasham = grasp; diirghasya = (after) long; kaalasya = time; adya = today; bhavishyaami = I will; aashitaa = have (my) meal.

अनुवादः

“After a long time, this great animal came into my grasp. After long time, today I will enjoy my meal.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ॥ १८४ ॥
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ।

इस तरह जाते हुए हनुमान् जी को इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली विशालकाया सिंहिका नामवाली राक्षसीने देखा । देखकर वह मन-ही-मन इस प्रकार विचार करने लगी— ॥ १८४ १/२ ॥

हीगॆ हारिकॊण्डु दक्षिण दिक्किगॆ होगुत्तिद्द हनुमन्तनन्नु कामरूपिणियाद, बृहदाकारवागिद्द ‘सिंहिकॆ’ ऎम्ब राक्षसियु नोडि मनस्सिनल्ले योचिसिदळु.॥184॥

पदच्छेदः

184. iti = thus; samchintya = thinking; manasaa = with mind; samaakshipat = (she) attracted; asya = His; chaayaam = shadow; chaayaayaam gR^ihyamaaNaayaam = while the shadow was being grasped; vaanaraH = Hanuma; chintayaamaasa = thought (thus).

अनुवादः

Thinking thus in her mind, Simhika attracted His shadow. While the shadow was thus being grasped, Hanuma thought thus.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ॥ १८५ ॥
इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ।

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥

समाक्षिप्तोऽस्मि तरसा पञूकृतपराक्रमः । प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ ५-१-१८५

‘आज दीर्घकालके बाद यह विशाल जीव मेरे वशमें आया है । इसे खा लेनेपर बहुत दिनोंके लिये मेरा पेट भर जायगा’ ॥ १८५ १/२ ॥

बहळ कालद मेलॆ ननगिन्दु ऒळ्ळॆय भोजनवु दॊरकिदॆ. बहळ कालानन्तर इदॊन्दु महाप्राणियु ननगॆ दक्कलिदॆ.’॥185॥

पदच्छेदः

185. mahaa nauriva = like a great boat; saagare = in the ocean; pratilomena = (with) opposing; vaatena = wind; asmi = I am becoming; samaakshiptaH = pulled; tarasaa = forcefully; paJNuutaparaakramaH = with disabled power.

अनुवादः

“Like a great boat in the ocean with opposing winds, I am being pulled back forcefully, with disabled power.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सञ्चिन्त्य मनसा च्छायामस्य समाक्षिपत् ॥ १८६ ॥
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ।
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ॥ १८७ ॥
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ।

इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत् ।
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ॥ समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षिमाणस्ततः कपिः । ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ ५-१-१८६ छाय्तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् । कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ॥ ५-१-१८७

अपने हृदयमें ऐसा सोचकर उस राक्षसीने हनुमान् जी की छाया पकड़ ली । छाया पकड़ी जानेपर वानरवीर हनुमान् ने सोचा—‘अहो! सहसा किसने मुझे पकड़ लिया, इस पकड़के सामने मेरा पराक्रम पङ्गु हो गया है । जैसे प्रतिकूल हवा चलनेपर समुद्रमें जहाजकी गति अवरुद्ध हो जाती है, वैसी ही दशा आज मेरी भी हो गयी है’ ॥ १८६-१८७ १/२ ॥

‘‘ऎदुरुगाळियिन्द समुद्रदल्लि दॊड्ड हडगिन वेगवू कडिमॆयागुवन्तॆ-नन्न पराक्रमवू कडिमॆयागुत्तिदॆयल्ल!’’॥187॥

पदच्छेदः

186. tataH = after that; kapiH = Hanuma; viikshamaaNaH = looking; tiryak = sideways; uurdhvam = upwards; athashchaiva = and downwards; dadarsha = saw; mahat = big; sattvam = animal; utthitam = raised up; lavaNaambhasi = in the salty ocean.

अनुवादः

After that, Hanuma looking sideways, upwards and downwards, saw a big animal raised up in the salty ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ योचिसिद सिंहकॆयु समुद्रद मेलॆ बिद्दद्द हनुमन्तन नॆरळन्नु हिडिदुकॊण्डळु. आ छाया ग्रहणदिन्द नडॆ कुग्गिद हनुमन्तनु योचिसतॊडगिदनु.॥186॥

पदच्छेदः

187. maarutaH = Hanuma; dR^ishhTvaa = saw; tat = that (animal); vikR^itaananam = with a horrible face; chintayaamaasa = and thought; idam = this animal; adbhutadarshhanam = with a strange appearance; mahaaviiryam = with great strength; chaayaagraahi = attracting shadow; tat = (is indeed) that; sattvam = animal; kathitam = as told; kapiraajena = by Sugriva; na = no; saMshayaH = doubt; atra = in this.

अनुवादः

Hanuma saw that animal with a horrible face and thought: “This animal with a strange appearance, with great strength attracting shadow, is indeed the animal that had been told by Sugriva. There is no doubt in that.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्तदा कपिः ॥ १८८ ॥
ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ।

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।
ददर्श स महत् सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥

आग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः । स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः । व्यवर्धत महाकायः प्रवृषीव वलाहकः ॥ ५-१-१८८

यही सोचते हुए कपिवर हनुमान् ने उस समय अगल-बगलमें, ऊपर और नीचे दृष्टि डाली । इतनेहीमें उन्हें समुद्रके जलके ऊपर उठा हुआ एक विशालकाय प्राणी दिखायी दिया ॥ १८८ १/२ ॥

हीगॆ योचिसि तन्नन्नु हिन्दक्कॆ सॆळॆयुत्तिरुव प्राणियु यावुदु ऎन्दु तिळियलु अक्क-पक्कगळल्लि, मेलॆ-कॆळगॆ ऎल्लॆडॆ दृष्टियन्नु हायिसिदनु. समुद्रद कडॆगॆ नोडिदाग समुद्र मध्यदिन्द मेलॆद्दु बन्द ऒन्दु महाप्राणियन्नु वीक्षिसिदनु. ॥188 ॥विकारवाद मुखवुळ्ळ आ प्राणियन्नु नोडि मारुतियु तन्नल्लि हीगॆ चिन्तिसिदनु ‘कपिराज सुग्रीवनु हेळिदन्तॆ,*

पदच्छेदः

188. saH matimaan = that wise; kapiH = Hanuma; buddhvaa = recognizing; taam = that; artatattvena = correctly; simhikaam = as Simhika; vyavarthata = grew; mahaa kaayaH = (into) one with great body; valaahakaH iva = like a cloud; praavR^ishi = in rainy season.

अनुवादः

That wise Hanuma recognizing that animal correctly as Simhika, increased His body greatly, like a cloud in rainy season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् दृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननाम् ॥ १८९ ॥
कपिराज्ञा यथाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ।
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ॥ १९० ॥

कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् । तद्दृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् ।

उस विकराल मुखवाली राक्षसीको देखकर पवनकुमार हनुमान् सोचने लगे—वानरराज सुग्रीवने जिस महापराक्रमी छायाग्राही अद्भुत जीवकी चर्चा की थी, वह निःसंदेह यही है ॥ १८९-१९० ॥

परमाद्भुतवागि काणुव, महाशक्तियिन्द कूडिद, छायॆय मूलक प्राणिगळन्नु सॆळॆदुकॊळ्ळुव सामर्थ्यवुळ्ळ महासत्त्ववु इदे आगिरबेकु. इदरल्लि संशयवे इल्ल.’ प्रज्ञाशालियाद हनुमन्तनु अदन्नु सिंहिकॆये ऎन्दु गुरुतिसिदनु. ॥189-190॥

पदच्छेदः

189. saa = that Simhika; udviikshya = seeing; vardhamaanam = growing; kaayam = body; mahaakapeH = of the great Hanuma; prasaarayaamaasa = spread; vaktram = mouth; paataaLaantara sannibham = (to be) equal to the middle of Patala.

अनुवादः

That Simhika seeing the growing body of the great monkey Hanuma, spread her mouth to be equal to the middle of Patala.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तां बुद्‍ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः ।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ १९१ ॥

तब बुद्धिमान् कपिवर हनुमान् जी ने यह निश्चय करके कि वास्तवमें यही सिंहिका है, वर्षाकालके मेघकी भाँति अपने शरीरको बढ़ाना आरम्भ किया । इस प्रकार वे विशालकाय हो गये ॥ १९१ ॥

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ।
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसन्निभम् ॥ १९२ ॥
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ।

वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम् ।
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ॥

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः । संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ ५-१-१९२

उन महाकपिके शरीरको बढ़ते देख सिंहिकाने अपना मुँह पाताल और आकाशके मध्यभागके समान फैला लिया और मेघोंकी घटाके समान गर्जना करती हुई उन वानरवीरकी ओर दौड़ी ॥ १९२ १/२ ॥

आग अवनु वर्षा कालद मेघदन्तॆ तन्न शरीरवन्नु हिग्गिसिदनु. सिंहिकॆयु बॆळॆयुत्तिद्द महाकपिय शरीरवन्नु नोडि आकाश-पाताळ व्यापिसुवष्टु विशालवाद तन्न बायन्न तॆरॆदुकॊण्डु मेघगळन्तॆ गर्जिसुत्ता हनुमन्तन कडॆगॆ धाविसिदळु.॥191-192॥

पदच्छेदः

190; 191. garjantii = roaring; ghanaraajiiva = like a dense cloud; samabhidravat = (she) ran; vaanaram = (towards) the Vanara; tataH = then; medhaavii = the wise; mahaakapiH = great Hanuma; dadarsha = saw; tasyaaH = her; vivR^itam = opened; sumahat = very big; mukham = mouth; kaayamaatram = equal to (His own) body; marmaaNi cha = and also the internal organs.

अनुवादः

Roaring like a dense cloud, she ran towards the Vanara. Then the wise Hanuma saw her opened very big mouth equal to His own body and also her internal organs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

192. saH kapiH = that Hanuma; mahaabalaH = one with great strength; vajrasaMhananaH = with a body equal (in strength) to a diamond; muhuH = repeatedly; saMkshipya = contracting; aatmaanam = Himself; nishhpapaata = fell; tasyaaH vivR^ite vaktre = into her opened mouth.

अनुवादः

That Hanuma with great strength and with a body equal to a diamond, repeatedly contracted His body and fell into her opened mouth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् ॥ १९३ ॥
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ।

स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥

हनुमान् जी ने उसका अत्यन्त विकराल और बढ़ा हुआ मुँह देखा । उन्हें अपने शरीरके बराबर ही उसका मुँह दिखायी दिया । उस समय बुद्धिमान् महाकपि हनुमान् ने सिंहिकाके मर्मस्थानोंको अपना लक्ष्य बनाया ॥

स तस्या विकृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ॥ १९४ ॥
सङ्क्षिप्य मुहुरात्मानं निपपात महाकपिः ।

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
सङ्क्षिप्य मुहुरात्मानं निपपात महाबलः ॥

ततस्तस्या नखैस्तीक्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः । उत्पपाताथ वेगेन मनः संपातविक्रमः ॥ ५-१-१९४

तदनन्तर वज्रोपम शरीरवाले महाकपि पवनकुमार अपने शरीरको संकुचित करके उसके विकराल मुखमें आ गिरे ॥ १९४ १/२ ॥

आग मेधावियाद हनुमन्तनु तन्नन्नु नुङ्गलु दॊड्डदागि तॆरॆदुकॊण्डिद्द अवळ विशालवाद मुखवन्नु, अवळ देह प्रमाणवन्नु वीक्षिसिदनु. मर्मस्थळगळन्नु सङ्क्षेपगॊळिसि वज्रदेहियाद महाबलनाद हनुमन्तनु तन्न शरीरवन्नु किरिदागिसिकॊण्डु दॊड्डदागि तॆरॆदुकॊण्डिद्द राक्षसिय बायॊळगॆ वेगवागि धुमुकिदनु.॥193-194॥

पदच्छेदः

193. siddha chaaraNaaH = Siddhas and Charanas; dadrushuH = saw; nimajjantam = (Hanuma) sinking; tasyaaH = in her; aasye = mouth; puurNam chandram yathaa = like the full moon; parvaNi = on a full moon day; grasyamaanam = being swallowed; raahuNaa = by Rahu.

अनुवादः

Siddhas and Charanas saw Hanuma sinking in her mouth, like the full moon on a full moon day being swallowed by Rahu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

194. tataH = then; vaanaraH = Hanuma; utkR^itya = rending; marmaaNi = internal organs; tasyaaH = of Simhika; tiikshNaiH nakhaiH = with sharp nails; atha = and after that; utpapaata = flew up; manaH sampaata vikramaH vegena = with a speed equal to that of thought.

अनुवादः

Then Hanuma rend her internal organs with His sharp nails and after that flew up with a speed equal to that of thought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ॥ १९५ ॥
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ।

तां तु दृष्ट्वा च धऋत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च । स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ॥ ५-१-१९५

उस समय सिद्धों और चारणोंने हनुमान् जी को सिंहिकाके मुखमें उसी प्रकार निमग्न होते देखा, जैसे पूर्णिमाकी रातमें पूर्ण चन्द्रमा राहुके ग्रास बन गये हों ॥

हुण्णिमॆयन्दु ग्रहणकालदल्लि नुङ्गल्पडुत्तिद्द चन्द्रनन्तॆ सिंहिकॆय बायॊळगॆ बिद्द हनुमन्तनन्नु सिद्ध-चारणरे आदि ऎल्लरू नोडुत्तिद्दरु.॥195॥

पदच्छेदः

195. saH aatmavaan = that wise; kapipravaraH = Hanuma; nipaatya = felling; taam = her; dR^ishhTyaa cha = with His vision; dhR^ityaa cha = courage; daakshiNyena cha = and ability; vavR^idhe = developed; punaH = again; vegaat = by speed.

अनुवादः

That wise Hanuma felling Simhika down with His vision, courage and ability, developed again by speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ॥ १९६ ॥
उत्पपाताथ वेगेन मनःसम्पातविक्रमः ।

हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि । तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ॥ ५-१-१९६ भूतान्याकाशचारीणी तमूचुः प्लवगोत्तमम् ।

मुखमें प्रवेश करके उन वानरवीरने अपने तीखे नखोंसे उस राक्षसीके मर्मस्थानोंको विदीर्ण कर डाला । इसके पश्चात् वे मनके समान गतिसे उछलकर वेगपूर्वक बाहर निकल आये ॥ १९६ १/२ ॥

तां तु दिष्ट्या च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य सः ॥ १९७ ॥
कपिप्रवीरो वेगेन ववृधे पुनरात्मवान् ।

तां तु दृष्ट्या च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य हि ।
स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ॥

दैवके अनुग्रह, स्वाभाविक धैर्य तथा कौशलसे उस राक्षसीको मारकर वे मनस्वी वानरवीर पुनः वेगसे बढ़कर बड़े हो गये ॥ १९७ १/२ ॥

मनोवेगक्कॆ समानवाद वेगवुळ्ळ हनुमन्तनु सिंहिकॆय बायन्नु प्रवेशिसि, तीक्ष्णवाद उगुरुगळिन्द अवळ मर्मस्थानगळन्नु घातिसि, अवळ ऎदॆयन्नु सीळि अत्यन्तवेगदिन्द हॊरबन्दनु. हीगॆ कपिश्रेष्ठनाद, जितेन्द्रियनाद हनुमन्तनु समयस्फूर्तियिन्दलू, धैर्यदिन्दलू, चतुरतॆयिन्दलू सिंहिकॆयन्नु संहरिसि पुनः वृद्धिहॊन्दिदनु.॥196-197॥

पदच्छेदः

196. saa = that Simhika; hR^ita hR^it = with heart rend; hanumataa = by Hanuma; papaata = fell; ambhasi = in water; vidhuraa = with sorrow; viikshya = seeing; simhikaam = Simhika; hataam = killed; vaanareNa = by Hanuma; bhutaani = creatures; aakaasha chaariNii = roaming in the sky; uuchuH = spoke (thus); tam plvagottamam = to that best among Vanaras.

अनुवादः

That Simhika with heart rend by Hanuma fell in water with sorrow. Seeing Simhika killed by Hanuma, creatures roaming in the sky spoke thus to that best among Vanaras.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

197. plavataam vara = O best among Vanaras! mahat = a huge; sattvam = animal; hatam = has been killed; tvayaa = by you; adya = now; bhiimam = a great; karma = task; kR^itam = has been done; saadhaya = perform; artham = the task; abhipretam = dear to you; arishhTam = auspiciously.

अनुवादः

“O best among Vanaras! A huge animal has been killed by you. A great task has been done. Perform the task dear to you auspiciously.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि ।
स्वयम्भुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने ॥ १९८ ॥

हनुमान् जी ने प्राणोंके आश्रयभूत उसके हृदयस्थलको ही नष्ट कर दिया, अतः वह प्राणशून्य होकर समुद्रके जलमें गिर पड़ी । विधाताने ही उसे मार गिरानेके लिये हनुमान् जी को निमित्त बनाया था ॥ १९८ ॥

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ।
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ॥ १९९ ॥

स तैः संभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ॥ ५-१-१९९ जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।

उन वानरवीरके द्वारा शीघ्र ही मारी जाकर सिंहिका जलमें गिर पड़ी । यह देख आकाशमें विचरनेवाले प्राणी उन कपिश्रेष्ठसे बोले— ॥ १९९ ॥

हनुमन्तनु ऎदॆयन्नु सीळिकॊण्डु हॊरबन्दनन्तर सिंहिकॆयु आर्तनाद माडुत्ता समुद्रद नीरिनल्लि बिद्दु होदळु. अवळन्नु कॊल्ललॆन्दे ब्रह्मनु हनुमन्तनन्नु सृष्टिसिद्दनु. अष्टु शीघ्रवागि हनुमन्तनु सिंहिकॆयन्नु संहरिसिदुदन्नु नोडि आकाशदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दवरॆल्लरू एककण्ठदिन्द मारुतियन्नु कॊण्डाडिदरु ‘‘कपि श्रेष्ठने! बलुदॊड्ड प्राणियन्नु संहरिसि भयङ्कर कार्यवन्नु माडिरुवॆ.॥198-199॥

पदच्छेदः

198. vaanarendra = O best among Vanaras! yasya = whoever; dhR^itiH = ( has) courage; dR^ishhTiH = vision; matiH = intellect; daakshyam = skill; etaani = (all) these; chatvaari = four (virtues); tava yathaa = like you; saH = that (him); na siidati = will not fail; karmasu = in (any) tasks.

अनुवादः

“O best among Vanaras! Whoever has the four qualities of courage, vision, intellect and skill, all these four virtues like you, such a person will not fail in any task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

199. saH kapiH = that Hanuma; puujyaH = the respectable one; sambhaavitaH = (thus) respected; taiH = by them; pratipanna prayojanaH = with a determined goal; aavishya = entered; aakaasham = the sky; jagaama = and went; pannagaashanavat = like the Garuda.

अनुवादः

That Hanuma the respectable one, thus respected by them, entered the sky and went like the Garuda with a determined goal.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ।
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ॥ २०० ॥

‘कपिवर! तुमने यह बड़ा ही भयंकर कर्म किया है, जो इस विशालकाय प्राणीको मार गिराया है । अब तुम बिना किसी विघ्न-बाधाके अपना अभीष्ट कार्य सिद्ध करो ॥

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ।
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥ २०१ ॥

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ।
धृतिर्दृष्टिरर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥

‘वानरेन्द्र! जिस पुरुषमें तुम्हारे समान धैर्य, सूझ, बुद्धि और कुशलता—ये चार गुण होते हैं, उसे अपने कार्यमें कभी असफलता नहीं होती’ ॥ २०१ ॥

पदच्छेदः

201. shaakhaa mR^iga shreshhThaH = the best among Vanaras; patanneva = immediately after getting down; dadarsha cha = also saw; dviipam = an island; vividha druma bhuushhitam = decorated by various trees; malayopa vanaani cha = and also forests in the region of Malaya.

अनुवादः

The best among Vanaras, Hanuma, immediately after getting down also saw an island decorated by a variety of trees and also the forests in the region of Malaya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैः सम्पूजितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनैः ।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः ॥ २०२ ॥

स तैः सम्भावितः पूज्यॆः प्रतिपन्नप्रयोजनः ।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः ॥

इस प्रकार अपना प्रयोजन सिद्ध हो जानेसे उन आकाशचारी प्राणियोंने हनुमान् जी का बड़ा सत्कार किया । इसके बाद वे आकाशमें चढ़कर गरुड़के समान वेगसे चलने लगे ॥ २०२ ॥

ईग नीनु बयसिद सीतान्वेषणॆय कार्यवन्नु यावुदे ऎडरु-तॊडरुगळिल्लदॆ साधिसु. निन्नल्लिरुवन्तॆ धैर्य, दूरदृष्टि, बुद्धि मत्तु कार्यकुशलतॆ ई नाल्कु गुणगळिरुववनु कार्यसिद्धियल्लि ऎन्दिगू वैफल्यवन्नु हॊन्दलाररु.’’ हीगॆ कार्यसिद्धियन्नु पडॆद पूज्यनाद हनुमन्तनु आकाशचारिगळिन्द गौरविसल्टट्टु पुनः वायुमार्गवन्नु हिडिदु गरुडनन्तॆ हारिकॊण्डु समुद्रद दक्षिणतीरद कडॆगॆ सागिदनु.॥200-202॥

पदच्छेदः

200. saH = that Hanuma; praaptabhuuyishhTha paarastu = almost reaching the other shore; pratilokan = looking; sarvataH = in all directions; dadarsha = saw; vanaraajim = a series of trees; ante = at the end; shatasya yojanaanaam = of hundred yojanas.

अनुवादः

Hanuma after almost reaching the other shore, looked in all directions and saw a series of trees at the end of his journey of hundred yojanas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः परिलोकयन् ।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजीं ददर्श सः ॥ २०३ ॥

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ॥

सौ योजनके अन्तमें प्रायः समुद्रके पार पहुँचकर जब उन्होंने सब ओर दृष्टि डाली, तब उन्हें एक हरी-भरी वनश्रेणी दिखायी दी ॥ २०३ ॥

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ।
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ २०४ ॥

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वव राक्षसाः ॥ ५-१-२०४ मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ।

आकाशमें उड़ते हुए ही शाखामृगोंमें श्रेष्ठ हनुमान् जी ने भाँति-भाँतिके वृक्षोंसे सुशोभित लंका नामक द्वीपदेखा । उत्तर तटकी भाँति समुद्रके दक्षिण तटपर भी मलय नामक पर्वत और उसके उपवन दिखायी दिये ॥ २०४ ॥

पदच्छेदः

204. dR^ishhTvaiva = after seeing; mama = my; kaayavR^iddhim = grown body; pravegam cha = and speed; raakshsaaH = Rakshasas; kuryuH = will do; kautuuhalam = curiousness; iti = thus; mene = thought; mahaakapiH = the great Hanuma.

अनुवादः

“After seeing my huge body and the speed, Rakshasas will become curious.” - thus thought the great Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरं सागरानूपान् सागरानूपजान् द्रुमान् ।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयत् ॥ २०५ ॥

सागरं सागरानूपं सागरानूपजान् द्रुमान् ।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन् ॥

समुद्र, सागरतटवर्ती जलप्राय देश तथा वहाँ उगे हुए वृक्ष एवं सागरपत्नी सरिताओंके मुहानोंको भी उन्होंने देखा ॥ २०५ ॥

पदच्छेदः

205. tataH = for that reason; saMkshipya = reducing; tat = that; mahiidhara sannibham = mountain-like; shariiram = body; aapede = obtained; prakR^itim = nature; aatmavaaniva = like one who realized self; viitamohaH = free from infatuations.

अनुवादः

For that reason, Hanuma reduced His mountain-like body and obtained the nature of one who reached self-realization, free from infatuations.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स महामेघसङ्काशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् ।
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ॥ २०६ ॥

तद्रूपमतिसंक्षिप्य हनुमान् प्रकृतौ स्थितः ॥ ५-१-२०६ त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ।

मनको वशमें रखनेवाले बुद्धिमान् हनुमान् जी ने अपने शरीरको महान् मेघोंकी घटाके समान विशाल तथा आकाशको अवरुद्ध करता-सा देख मन-ही-मन इस प्रकार विचार किया— ॥ २०६ ॥

पदच्छेदः

206. hanumaan = Hanuma; atisaMkshipya = greatly reducing (His size); prakR^itau sthitaH = became (normal) in nature; tat = (regaining) that; ruupam = (original) appearance; hariH iva = lie Vishnu; baliviiryaharaH = who mitigated the strength of Bali; triin kramaan vikramya = by taking three strides.

अनुवादः

Hanuma greatly reducing His size became normal in nature regaining His original form, like Vishnu who mitigated the strength of Bali by taking three strides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महामतिः ॥ २०७ ॥

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्यैव राक्षसाः ।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ॥

स चारुनानाविधरूपधारी । परं समासाद्य समुद्रतीरम् । परैरशक्यः प्रतिपन्नरूपः । समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ ५-१-२०७

‘अहो! मेरे शरीरकी विशालता तथा मेरा यह तीव्र वेग देखते ही राक्षसोंके मनमें मेरे प्रति बड़ा कौतूहल होगा—वे मेरा भेद जाननेके लिये उत्सुक हो जायँगे ।’ परम बुद्धिमान् हनुमान् जी के मनमें यह धारणा पक्की हो गयी ॥ २०७ ॥

पदच्छेदः

207. saH = Hanuma; chaarunaanaavidharuupadhaarii = capable of assuming many different beautiful forms; ashakyaH paraiH = who cannot be defeated by enemies; samaasaadya = obtained; param samudra tiiram = the other side of ocean; samiikshitaatmaa = cognizant of Himself; pratipanna ruupaH = with restored form; samavekshitaarthaH = (and became) with a decided mission.

अनुवादः

Hanuma capable of assuming many different beautiful forms, who cannot be defeated by enemies, obtained the other side of ocean and being cognizant of Himself restored His own form and became with a decided mission.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरीरं सङ्क्षिप्य तन्महीधरसन्निभम् ।
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ २०८ ॥

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे । विचित्रकूटे निपपात कूटे । सकेतकोद्दालकनाळिकेरे । महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा ॥ ५-१-२०८

मनस्वी हनुमान् अपने पर्वताकार शरीरको संकुचित करके पुनः अपने वास्तविक स्वरूपमें स्थित हो गये । ठीक उसी तरह, जैसे मनको वशमें रखनेवाला मोहरहित पुरुष अपने मूल स्वरूपमें प्रतिष्ठित होता है ॥ २०८ ॥

नूरु योजनगळष्टु प्रयाणमाडिद नन्तर ‘इन्नेनु दडवु सिक्कितु’ ऎन्नुवष्टु समीपक्कॆ होद हनुमन्तनु ऎल्ल कडॆगळल्लियू नोडुत्ता अल्लिद्द वनराजियन्नु वीक्षिसिदनु. आकाशदिन्द भूमिगॆ इळियुत्तिरुवन्तॆ विध-विधवाद वृक्षगळिन्द अलङ्कृतवागिद्द लङ्काद्वीपवन्नु, मलयपर्वतद उपवनगळन्नु नोडिदनु. समुद्रवन्नु, समुद्र समीपद जौगु प्रदेशवन्नु, समुद्रतीरदल्लि बॆळॆदिद्द महा वृक्षगळन्नु, त्रिकूटपर्वतदल्लि हुट्टि हरियुत्तिरुव सागरन पत्नियराद नदिगळु समुद्रक्कॆ सेरुव स्थळगळन्नु नोडिदनु. आकाशवन्ने तडॆगट्टुत्तिरुवुदो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्द, महामेघ सदृशवागिद्द आगिन तन्न बृहदाकार शरीरवन्नु नोडिकॊण्डु, बुद्धिवन्तनू, जितेन्द्रियनू आद आञ्जनेयनु हीगॆ निश्चयिसिदनु. दॊड्डदागि बॆळॆदिरुव ई नन्न शरीरवन्नू, अमित वेगवन्नु नोडिदॊडनॆ इल्लिरुव राक्षसरु नन्न विषयदल्लि कुतूहलवुळ्ळवरागुत्तारॆ. आदुदरिन्द ‘‘इदे शरीरवन्नु धरिसि लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसुवुदु सूक्तवल्ल’’ हीगॆ योचिसिद हनुमन्तनु जितेन्द्रियनाद योगियु मोहरहितनागि तन्न स्वप्वरूपदल्लि स्थिरनागुवन्तॆ, पर्वतोपमवागिद्द तन्न शरीरवन्नु सङ्क्षेपिसिकॊण्डु आत्मज्ञानदिन्द सम्पन्नवाद तन्न सहज शरीरवन्ने हॊन्दिदनु.॥203-208॥

पदच्छेदः

202; 203. saH = that Hanuma; aatmavaan = with controlled senses; matimaan = with good thoughts; vilokayan = looking; saagaram = the ocean; saagaraanuupam = bay; drumaan = trees; saagaraanupajaan = born in the bay; mukhaanyapi cha = and also the faces; saagarasya patniinaam = of the wives of the ocean (rivers); samiikshya = observed; aatmaanam = Himself; mahaameghasaMkaasham = equal to a great cloud; nirundhantamiva = as though stopping; aakaasham = the sky; chakaara = made; matim = thought (thus).

अनुवादः

That Hanuma with controlled senses and with good thoughts looked at the ocean, the bay and the trees born in the bay, and also the faces of the wives of the ocean (rivers are considered wives of ocean), observed Himself to be equal in size to a great cloud as though stopping the sky, and thought thus.

टिप्पनी

Comment : It is considered an auspicious sign to be welcomed by married women. Hanuma seeing the wives of Sagara coming to meet their husband thus bodes well for Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

208. tataH = after that; saH = that; mahaatmaa = great one; mahaabhrakuuTa pratimaH = (who looked) like a huge mass of clouds; nipapaata = alighted; lambasya gireH kuuTe = on the mountain peak of Lamba; vichitra kuuTe = with wonderful (lower) peaks; samR^iddhe = abundant with various things; saketa koddaalakanaaLikere = filled with Ketaka; Uddaalaka and Coconut trees.

अनुवादः

After that great one who looked like a huge mass of clouds, alighted on the mountain peak of Lamba with wonderful lower peaks, abundant with various things and filled with Ketaka, Uddalaka and coconut trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्रूपमतिसङ्क्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः ।
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ॥ २०९ ॥

ततस्तु संप्राप्य समुद्रतीरं । समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि । कपिस्तु तस्मिन्निपपात पर्वते । विधूय रूपं व्यथयन्म्ऱृगद्विजान् ॥ ५-१-२०९

जैसे बलिके पराक्रमसम्बन्धी अभिमानको हर लेनेवाले श्रीहरिने विराट‍‍्रूप तीन पग चलकर तीनों लोकोंको नाप लेनेके पश्चात् अपने उस स्वरूपको समेट लिया था, उसी प्रकार हनुमान् जी समुद्रको लाँघ जानेके बाद अपने उस विशाल रूपको संकुचित करके अपने वास्तविक स्वरूपमें स्थित हो गये ॥ २०९ ॥

बलिचक्र वर्तिय सम्पत्तन्नु जयिसलु होद विष्णुवु त्रिविक्रमनागि बॆळॆदनु. बळिक यथास्थिति वामननादन्तॆ, हनुमन्तनु तन्न बृहदाकार शरीरवन्नु सङ्कुचितवागिसि निजस्वरूपवन्नु ताळिदनु.॥209॥

पदच्छेदः

209. tataH = after that; kapiH tu = Hanuma for His part; sampraapya = obtained; samudra tiiram = ocean shore; samiikshya = observed; laN^kaam = Lanka; girivaryamuurdhni = from the top of the mountain; vidhuuya = leaving; ruupam = (His original) form; vyathayan = tormenting; mR^iga dvijaan = animals and birds; nipapaata = alighted; tasmin parvate = on that mountain.

अनुवादः

After that Hanuma for His part obtained the ocean shore, observed the city of Lanka from the top of the mountain, leaving His original form, tormenting animals and birds, alighted on that mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चारुनानाविधरूपधारी
परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यं प्रतिपन्नरूपः
समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ २१० ॥

हनुमान् जी बड़े ही सुन्दर और नाना प्रकारके रूप धारण कर लेते थे । उन्होंने समुद्रके दूसरे तटपर, जहाँ दूसरोंका पहुँचना असम्भव था, पहुँचकर अपने विशाल शरीरकी ओर दृष्टिपात किया । फिर अपने कर्तव्यका विचार करके छोटा-सा रूप धारण कर लिया ॥ २१० ॥

सुन्दरवाद नाना रूपगळन्नु धरिसुव सामर्थ्यविद्द हनुमन्तनु इतररिन्द हॊन्दलु अशक्यवाद समुद्रद दक्षिण तीरवन्नु सेरि, दॊड्डदाद तन्न शरीरवन्नु नोडिकॊण्डु मुन्दॆ माडबेकाद कार्यद बग्गॆ समालोचिसि विशालवागिद्द तन्न आ रूपवन्नु तॊरॆदु हिन्दिनन्तॆ सहजवाद रूपवन्नु हॊन्दिदनु.॥210॥

पदच्छेदः

210. vikramya = having crossed; balena = by the dint of his strength; saagaram = over the ocean; daanava pannagaayutam = infested with demons and reptiles; mahormimaalinam = and endowed with series of huge waves; nipatya = and alighting; tire mahodadheH = on the shore of the great sea; saH = Hanuma; tadaa = then; dadarsha = saw; laN^kaam = the City of Lanka; amaraavatiimiva = having a semblance of Amaravati; the capital City of Indra.

अनुवादः

Having tranersed, by the dint of his strength over the ocean which was infested with demons and reptiles and endowed with series of huge waves, and alighting on the shore of the great sea, Hanuma then saw the City of Lanka having a resemblance of Amaravati, the capital City of Indra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे
विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनारिकेले
महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा ॥ २११ ॥

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे
विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनारिकेले
महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥

महान् मेघ-समूहके समान शरीरवाले महात्मा हनुमान् जी केवड़े, लसोड़े और नारियलके वृक्षोंसे विभूषित लम्बपर्वतके विचित्र लघु शिखरोंवाले महान् समृद्धिशाली शृङ्गपर कूद पड़े ॥ २११ ॥

विशालवाद मेघमण्डल सदृशनागिद्द महात्मनाद हनुमन्तनु फल-पुष्पादिगळिन्दलू, केदगॆ, चळ्ळॆ, तॆङ्गु मॊदलाद वृक्षगळिन्दलू समृद्धवागिद्द, विचित्र शिखरगळन्नु हॊन्दिद्द लम्बवॆम्ब पर्वतद प्रधान शिखरदल्लि इळिदनु.॥211॥

ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं
समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।
कपिस्तु तस्मिन् निपपात पर्वते
विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ २१२ ॥

ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं
समीक्ष्य लङ्कां गिरिराजमूर्ध्नि ।
कपिस्तु तस्मिन्निपपात पर्वते
विधूय रूपं व्यथयन् मृगद्विजान् ॥

तदनन्तर समुद्रके तटपर पहुँचकर वहाँसे उन्होंने एक श्रेष्ठ पर्वतके शिखरपर बसी हुई लंकाको देखा । देखकर अपने पहले रूपको तिरोहित करके वे वानरवीर वहाँके पशु-पक्षियोंको व्यथित करते हुए उसी पर्वतपर उतर पड़े ॥

हनुमन्तनु समुद्रतीरक्कॆ बरुत्तले श्रेष्ठवाद त्रिकूट पर्वतद शिखरदल्लिद्द लङ्कॆयन्नु नोडिदनु. तन्न दॊड्डदाद रूपवन्नु परित्यजिसि हिन्दिन रूपवन्नु हॊन्दि, आ गिरिय मेलॆ इळिदनु. अवनु इळियुत्तले मृगगळु, पक्षिगळु भयगॊण्डवु.॥212॥

स सागरं दानवपन्नगायुतं
बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा
ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ २१३ ॥

इस प्रकार दानवों और सर्पोंसे भरे हुए तथा बड़ी-बड़ी उत्ताल तरङ्गमालाओंसे अलंकृत महासागरको बलपूर्वक लाँघकर वे उसके तटपर उतर गये और अमरावतीके समान सुशोभित लंकापुरीकी शोभा देखने लगे ॥ २१३ ॥

दानवरिन्दलू, सर्पगळिन्दलू व्याप्तवागिद्द दॊड्ड-दॊड्ड अलॆगळिन्द कूडिद्द समुद्रवन्नु हनुमन्तनु तन्न बलातिशयदिन्द दाटि महोदधिय तीरदल्लिळिदु इन्द्रन अमरावतियन्तिद्द लङ्कापट्टणवन्नु नोडिदनु.॥213॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें पहला सर्ग पूरा हुआ ॥ १ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मॊदलनॆय सर्गवु मुगियितु.