०६७ हनुमता सागरोल्लङ्घननिश्चयः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Hanuma comes forward to leap the ocean at the repeated encouragement given by Jambavanta. Then he increases his physique, fit enough to take a leap, and starts declaring his capabilities, by which the other monkeys feel jubilant. Then Hanuma climbs Mt. Mahendra, by which whole of that mountain is put to turmoil. And he reaches Lanka, instinctually, as he has the speed of Air-god and of the Thought Process, i.e., mano javam, maaruta tulya vegam… Thus, with this chapter this book of Kishkindha Kanda, ‘The Empire of Holy Monkeys…’ concludes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

67. हनुमान् जी का समुद्र लाँघनेके लिये उत्साह प्रकट करना, जाम्बवान् के द्वारा उनकी प्रशंसा तथा वेगपूर्वक छलाँग मारनेके लिये हनुमान् जी का महेन्द्र पर्वतपर चढ़ना

तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम् ।
वेगेनापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम् ॥ १ ॥
सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः ।
विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनूमन्तं महाबलम् ॥ २ ॥

तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम् ।
वेगोनापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम् ॥ सहसा शोकमृत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः ।
विनेदुस्तुष्टु वुश्चापि हनुमन्तं महाबलम् ॥

तम् दृष्ट्वा जृंभमाणम् ते क्रमितुम् शत योजनम् । वेगेन आपूर्यमाणम् च सहसा वानरोत्तमम् ॥ ४-६७-१ सहसा शोकम् उत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः । विनेदुः तुष्टुवुः च अपि हनूमन्तम् महाबलम् ॥ ४-६७-२

सौ योजनके समुद्रको लाँघनेके लिये वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी को सहसा बढ़ते और वेगसे परिपूर्ण होते देख सब वानर तुरंत शोक छोड़कर अत्यन्त हर्षसे भर गये और महाबली हनुमान् जी की स्तुति करते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ १-२ ॥

नूरु योजन समुद्रवन्नु दाटलिक्कागि वानर श्रेष्ठ हनुमन्तनु ऒम्मॆगॆ बॆळॆयुत्ता वेगपूर्ण नादुदन्नु नोडि ऎल्ल वानररु तत्क्षण शोकवन्नु बिट्टु अत्यन्त हर्षगॊण्डु, महाबलि हनुमन्तनन्नु स्तुतिसुत्ता जोरु-जोरागि गर्जिसतॊडगिदरु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1, 2. shata yojanam kramitum = hundred, yojana [ocean], to cross over; jR^imbhamaaNam = burgeoning; sahasaa = quickly; vegena = progressively; aa puurya maaNam ca = filling up, also [stupendously maximising body]; vaanara uttamam = monkey, the best; mahaabalam = staggeringly, mighty one; hanuumantam = at Hanuma; dR^iSTvaa = on seeing; te = those [the other monkeys]; sahasaa shokam utsR^ijya = instantly, sadness, shunning off; praharSeNa samanvitaaH = jubilance, along with [jubilantly]; vineduH = raved; tuSTuvuH ca api = rhapsodize over, also, even.

अनुवादः

On seeing that best monkey Hanuma, who is burgeoning to cross over the hundred yojana-ocean and who is also quickly, progressively, and stupendously maximising his body, the other monkeys instantly shunning off their sadness, raved and rhapsodized over that staggeringly mighty monkey, Hanuma. [4-67-1, 2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टा विस्मिताश्चापि ते वीक्षन्ते समन्ततः ।
त्रिविक्रमं कृतोत्साहं नारायणमिव प्रजाः ॥ ३ ॥

प्रहृष्टा विस्मिताः च अपि ते वीक्षन्ते समंततः । त्रिविक्रम कृत उत्साहम् नारायणम् इव प्रजाः ॥ ४-६७-३

वे उनके चारों ओर खड़े हो प्रसन्न एवं चकित होकर उन्हें इस प्रकार देखने लगे, जैसे उत्साहयुक्त नारायणावतार वामनजीको समस्त प्रजाने देखा था ॥ ३ ॥

अवरु सुत्तलू सेरि निन्तुकॊण्डु प्रसन्न मत्तु चकितरागि नारायणावतार वामननन्नु समस्त प्रजॆगळु नोडिद्दरो हागॆये नोडतॊडगिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. samantataH = all over [available]; te = those [monkeys]; pra hR^iSTaa = altogether, buoyed up; vismitaaH ca api = utterly, astounded, also, even; prajaaH = [as with] people; trivikrama kR^ita utsaaham = in Trivikrama [incarnation,] made [when tri-world was trodden by Vishnu,] enthusiastically [as with the enthusiasm then shown by the people]; naaraayaNam iva viikshante = at Narayana, as with, [monkeys] are seeing [at Hanuma.]

अनुवादः

Those monkeys available all over there are altogether buoyed up and utterly astounded, and as with the people who have enthusiastically seen Narayana when He maximised His physique to tread the triad of worlds in His Trivikrama incarnation, these monkeys too are looking at Hanuma who is now maximising his body. [4-67-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः ।
समाविद्ध्य च लाङ्गूलं हर्षाद् बलमुपेयिवान् ॥ ४ ॥

संस्तूयमानो हनुमान्व्यवर्धत महाबलः ।
समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाद्बलमुपेयिवान् ॥

संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः । समाविद्ध्य च लांगूलम् हर्षात् बलम् उपेयिवान् ॥ ४-६७-४

अपनी प्रशंसा सुनकर महाबली हनुमान् ने शरीरको और भी बढ़ाना आरम्भ किया । साथ ही हर्षके साथ अपनी पूँछको बारम्बार घुमाकर अपने महान् बलका स्मरण किया ॥ ४ ॥

तन्न प्रशंसॆयन्नु केळि महाबलि हनुमन्तनु शरीरवन्नु इन्नू बॆळॆसिदनु. जॊतॆगॆ हर्षदिन्द तन्न बालवन्नु पदे-पदे तिरुगिसुत्ता तन्न महाबलवन्नु स्मरिसिकॊण्डनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mahaabalaH = [already an] outmatching one in energy; hanumaan = Hanuma; sam stuuyamaanaH = while being extolled; harSaat = by gladness [owing to extolling]; balam upeyivaan = [added] energy, [Hanuma] on accruing; laanguulam = tail; samaaviddhya [sam aa vidh] = impetuously lashing; vyavardhata [vi a vardh] = outsized himself.

अनुवादः

Hanuma who is already an outmatching monkey by way of his energy, has now accrued added energy obtained through the gladness derived by the way of extolment from other monkeys, and then he impetuously lashed his tail and oversized himself. [4-67-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य संस्तूयमानस्य वृद्धैर्वानरपुङ्गवैः ।
तेजसाऽऽपूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम् ॥ ५ ॥

तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैः वनर पुंगवैः । तेजसा आपूर्यमाणस्य रूपम् आसीत् अनुत्तमम् ॥ ४-६७-५

बड़े-बूढ़े वानरशिरोमणियोंके मुखसे अपनी प्रशंसा सुनते और तेजसे परिपूर्ण होते हुए हनुमान् जी का रूप उस समय बड़ा ही उत्तम प्रतीत होता था ॥ ५ ॥

हिरिय वानरशिरोमणिगळ बायियिन्द तन्न प्रशंसॆ केळुत्ता, तेजदिन्द सम्पूर्णनाद हनुमन्तन रूपवु आग परमोत्तमनागि कण्डु बरुत्तित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. sarvaiH vanara pungavaiH = by all, monkey, chiefs; samstuuyamaanasya = while being eulogised; tejasaa aapuuryamaaNasya = by resplendence, being reinforced; tasya ruupam = his, physique; an uttamam aasiit = not, surpassed, it became.

अनुवादः

His physique which is being reinforced with resplendence while all the monkey chiefs are eulogising him has become unsurpassed in its form. [4-67-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा विजृम्भते सिंहो विवृते गिरिगह्वरे ।
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा सम्प्रति जृम्भते ॥ ६ ॥

यथा विजृंभते सिंहो विवृते गिरि गह्वरे । मारुतस्य औरसः पुत्रः तथा संप्रति जृंभते ॥ ४-६७-६

जैसे पर्वतकी विस्तृत कन्दरामें सिंह अँगड़ाई लेता है, उसी प्रकार वायुदेवताके औरस पुत्रने उस समय अपने शरीरको अँगड़ाई ले-लेकर बढ़ाया ॥ ६ ॥

पर्वतद विशाल कन्दरगळल्लि सिंहवु विजृम्भिसुवन्तॆये वायुदेवन औरस पुत्रनाद हनुमन्तन भारी शरीरवु विजृम्भिसुत्तित्तु.॥6॥

पदच्छेदः

6. vivR^ite = in wide-open [or, spacious]; giri gahvare = in mountain’s, in cave / den; simhaH yathaa vijR^imbhate = a lion, as to how, prances about; maarutasya aurasaH putraH = Air-god’s, lineal, son; samprati tathaa jR^imbhate = now, like that, prancing around.

अनुवादः

Hanuma, the lineal son of Air-god, is now prancing about as with a lion prancing around a wide-open den of a mountain. [4-67-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः ।
अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः ॥ ७ ॥

अशोभत मुखम् तस्य जृंभमाणस्य धीमतः । अंबरीष उपमम् दीप्तम् विधूम इव पावकः ॥ ४-६७-७

जँभाई लेते समय बुद्धिमान् हनुमान् जी का दीप्तिमान् मुख जलते हुए भाड़ तथा धूमरहित अग्निके समान शोभा पा रहा था ॥ ७ ॥

उत्साहदिन्द विकसितवागुत्तिद्द धीमन्त हनुमन्तन मुखवु सूर्यमण्डलदन्तॆयू, कॆम्पगॆ काद ओडिदन्तॆयू, हॊगॆयिल्लद अग्नियन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

7. jR^imbhamaaNasya dhiimataH = while he is inflating, of that clever one; tasya mukham = his, face; diiptam = red hot; ambariiSa upamam = frying-pan, in simile; vi dhuuma paavakaH iva = without, fumes, Ritual-fire, like; ashobhata = shone forth.

अनुवादः

While he is inflating the face of that clever Hanuma shone forth like a red-hot frying pan and like the fumeless white-hot Ritual-fire. [4-67-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरीणामुत्थितो मध्यात् सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ८ ॥

हरीणामुत्थितो मध्यात्सम्प्रहृष्ट तनूरुहः ।
अभिवाद्य हरीन्वद्धान्हनूमानिदमब्रवीत् ॥

हरीणाम् उत्थितो मध्यात् संप्रहृष्ट तनू रुहः । अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनुमान् इदम् अब्रवीत् ॥ ४-६७-८

वे वानरोंके बीचसे उठकर खड़े हो गये । उनके सम्पूर्ण शरीरमें रोमाञ्च हो आया । उस अवस्थामें हनुमान् जी ने बड़े-बूढ़े वानरोंको प्रणाम करके इस प्रकार कहा— ॥ ८ ॥

अवनु वानरर नडुवॆ ऎद्दु निन्तनु. अवन सर्वाङ्गवू रोमाञ्चनवागित्तु. आ स्थितियल्लि हनुमन्तनु हिरिय वानररिगॆ वन्दिसि ई प्रकार हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. hariiNaam madhyaat utthitaH = from monkeys, from the mid of, on bestirring himself; sam pra hR^iSTa = highly gladdened; tanuu ruhaH = from body, rose [hairs, hair-raising bodied, with a spine-tingling sensation in his body]; hanumaan = Hanuma; vR^iddhaan hariin abhivaadya = elderly, monkeys, on reverencing; idam abraviit = this, said.

अनुवादः

On bestirring himself from among the monkeys, and on reverencing the elderly monkeys, Hanuma said this, with a spine-tingling sensation in his body. [4-67-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरुजन् पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः ।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः ॥ ९ ॥

अरुजन्पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः ।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः ॥

अरुजन् पर्वत अग्राणि हुताशन सखो अनिलः । बलवान् अप्रमेयः च वायुः आकाश गोचरः ॥ ४-६७-९

‘आकाशमें विचरनेवाले वायुदेवता बड़े बलवान् हैं । उनकी शक्तिकी कोई सीमा नहीं है । वे अग्निदेवके सखा हैं और अपने वेगसे बड़े-बड़े पर्वत-शिखरोंको भी तोड़ डालते हैं ॥ ९ ॥

आकाशदल्लि विचरिसुव वायुदेवतॆयु बहळ बलवन्तनागिद्दु, अवन शक्तिगॆ यावुदे सीमॆये इरलिल्ल. अवनु अग्निय सखनागिद्दु, तन्न वेगदिन्द दॊड्ड - दॊड्ड पर्वत शिखरगळन्नु पुडि माडुवनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. hutaashana sakhaH = Fire-god’s, friend; aprameyaH ca = inestimable, also; balavaan = formidable one [in formidableness]; aakaasha gocaraH = in skies, meandering one; anilaH [gamana shiilaH] = expeditious one; vaayuH = Air-god; parvata agraaNi arujan = mountain, tops, [while] toppling down.

अनुवादः

“He who is an inestimable one in his formidableness, and an expeditious one in his meandering in the skies, that Air-god who is the friend of Fire-god will be toppling mountaintops…… [4-67-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः ।
मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवनेनास्मि तत्समः ॥ १० ॥

तस्य अहम् शीघ्र वेगस्य शीघ्र गस्य महात्मनः । मारुतस्य औरसः पुत्रः प्लवने च अस्मि तत् समः ॥ ४-६७-१०

‘अत्यन्त शीघ्र वेगसे चलनेवाले उन शीघ्रगामी महात्मा वायुका मैं औरस पुत्र हूँ और छलाँग मारनेमें उन्हींके समान हूँ ॥ १० ॥

अत्यन्त शीघ्रवेगदिन्द नडॆयुव आ शीघ्रगामि महात्मा वायुविन औरस पुत्रनानागिद्देनॆ. नानु हारुवुदरल्लियू अवनन्तॆये आगिरुवॆनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. shiighra vegasya = high, speeded one ; shiighra gasya = brisk, paced one; mahaa aatmanaH [praaNa rakshakaH] = = great-souled [life-sustainer]; tasya = his; maarutasya = of Air-god; aurasaH putraH = lineal, son; aham = such as I am; plavane tat samaH asmi = in flight, his [Air-god,] coequal, I am.

अनुवादः

“I am the lineal son of that high-speeded, brisk paced, life-sustaining Air-god, hence I am a coequal to him in flights… [4-67-10]

टिप्पनी

Hanuma narrates many of his capabilities to his fellow monkeys and on listening them Jambavanta blesses him to find Seetha. This is not a self-exaltation but self-assertion of his capabilities. Hence these are to be taken as expressions of strong assertions, rather than a self-eulogy or wishful thinking, and hence it is said here in ‘shall I? Do you want me to?’ fashion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
मेरुं गिरिमसङ्गेन परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ११ ॥

उत्सहेयम् हि विस्तीर्णम् आलिखंतम् इव अंबरम् । मेरुम् गिरिम् असंगेन परिगंतुम् सहस्रशः ॥ ४-६७-११

‘कई सहस्र योजनोंतक फैले हुए मेरुगिरिकी, जो आकाशके बहुत बड़े भागको ढके हुए है और उसमें रेखा खींचता-सा जान पड़ता है, मैं बिना विश्राम लिये सहस्रों बार परिक्रमा कर सकता हूँ ॥ ११ ॥

अनेक योजनगळवरॆगॆ हरडिरुव, आकाशद बहळ दॊड्ड भागवन्नु मुच्चिरुव, आकाशदल्लि गॆरॆ ऎळॆदन्तॆ काणुव मेरुगिरियन्नु नानु विश्रमिसदॆ साविर बारि प्रक्षिणॆ माडबल्लॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. vistiirNam = broad; ambaram = [scribing on] sky; aalikhantam iva = scratching [standing like lofty scribe-pawl,] like; merum girim = Meru, mountain; a sangena = un, remitting - unremittingly; sahasrashaH = for thousands [of times]; pari gantum = round, to go - circumabulate; utsaheyam hi = I venture to, indeed.

अनुवादः

“Indeed shall I venture to go round the Mt. Meru, which is standing like a broad and lofty scribe-pawl scribing on the sky, for thousands of times, that too, unremittingly… [4-67-11]

टिप्पनी

Annex: ‘As none has ventured to measure its circumference nor its height, so far…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे ।
समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम् ॥ १२ ॥

बाहु वेग प्रणुन्नेन सागरेण अहम् उत्सहे । समाप्लावयितुम् लोकम् स पर्वत नदी ह्रदम् ॥ ४-६७-१२

‘अपनी भुजाओंके वेगसे समुद्रको विक्षुब्ध करके उसके जलसे मैं पर्वत, नदी और जलाशयोंसहित सम्पूर्ण जगत् को आप्लावित कर सकता हूँ ॥ १२ ॥

नन्न भुजगळ वेगदिन्द समुद्रवन्नु विक्षुब्धगॊळिसि अदर नीरिनिन्द नानु पर्वत, नदि मत्तु जलाशयगळ सहित सम्पूर्ण जगत्तन्नु नॆनॆसिबिडुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. aham = I; baahu vega = by [undulating] arm’s, speed; pra Nunnena = skewing down [for spiralling waters up]; saagareNa = of ocean; sa parvata nadii hradam = together with, mountains, rivers, lakes; lokam = world; samaaplaavayitum [sam aa plava] = to completely inundate; utsahe = I venture to.

अनुवादः

" Or, shall I venture to skew down the ocean with the speed of my undulating arms to spiral up its waters, in order to completely inundate the world together with its mountains, rivers and lakes… [4-67-12]

टिप्पनी

Annex: ‘As none has turned the table of ocean, nor the ocean swam beyond its shoreline in a fashion of misdemeanour, all through the creation, shall I make it so, now…

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः ।
समुत्थितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः ॥ १३ ॥

मम ऊरु जन्घा वेगेन भविष्यति समुत्थितः । समुत्थित महा ग्राहः समुद्रो वरुण आलयः ॥ ४-६७-१३

‘वरुणका निवासस्थान यह महासागर मेरी जाँघों और पिंडलियोंके वेगसे विक्षुब्ध हो उठेगा और इसके भीतर रहनेवाले बड़े-बड़े ग्राह ऊपर आ जायँगे ॥ १३ ॥

वरुणन निवास स्थानवाद ई महासागरवु नन्न तॊडॆगळ मत्तु कणकालुगळ वेगदिन्द उब्बिबन्दीतु, इदरॊळगॆ इरुव दॊड्ड-दॊड्ड मॊसळॆगळु मेलक्कॆ बरुववु.॥13॥

पदच्छेदः

13. varuNa aalayaH samudraH = Rain-god’s, abode, ocean; mama uuru janghaa vegena = my, thighs, calves, by speed of; sam utthitaH = shoved up; samutthita mahaa graahaH = shoved up, [will be its,] great, capturers [sharks and the like]; bhaviSyati = happens to be - spilling over.

अनुवादः

“Shall I shove up the ocean, the abode of Rain-god, with the speed of my thighs and calves in order that its underwater beings like sharks, alligators and crocodiles will be shoved up and spilled all over… [4-67-13]

टिप्पनी

Annex: ‘unheard is the fact that marine fauna has ever came out onto land… shall I make them come out of it now, and offer as an easy prey to Garuda… as Garuda helps a lot in the Great War with Ravana, in future…

स्रोतः: valmikiramayan.net

पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम् ।
वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः ॥ १४ ॥

पन्नग अशनम् आकाशे पतन्तम् पक्षि सेवितम् । वैनतेयम् अहम् शक्तः परिगंतुम् सहस्रशः ॥ ४-६७-१४

‘समस्त पक्षी जिनकी सेवा करते हैं, वे सर्पभोजी विनतानन्दन गरुड़ आकाशमें उड़ते हों तो भी मैं हजारों बार उनके चारों ओर घूम सकता हूँ ॥ १४ ॥

समस्त पक्षिगळु सेविसुव सर्पभोजी विनता नन्दन गरुडनु आकाशदल्लि हारुत्तिद्दरू नानु साविरारु बारि अवन सुत्तलू तिरुगबल्लॆनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. pannaga ashanam = viper, diner; pakSi sevitam = birds, one who is adored by [lord of birds]; aakaashe patantam = in sky, when fallen - flying on the sky; vainateyam = [around] Garuda; sahasrashaH = for thousands of [times]; parigantum = to circumambulate; aham shaktaH = I am, capable.

अनुवादः

“Shall I make circumambulations for thousands of times around the Lord of Birds and the viper-diner, Garuda, while he is on the wing in the sky… [4-67-14]

टिप्पनी

Annex: ‘unknown is one who can dare to approach or trespass Garuda’s flight path, and all the birds slide-slip if He comes into sight… shall I orbit Him now, as he is considerate of me…

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदयात् प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ।
अनस्तमितमादित्यमहं गन्तुं समुत्सहे ॥ १५ ॥
ततो भूमिमसंस्पृष्ट्वा पुनरागन्तुमुत्सहे ।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥ १६ ॥

उदयात्प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ।
अनस्तमितमादित्यमहं गन्तुं समुत्सहे ॥ ततो भूमिमसंस्पृष्टा पुनरागन्तु मुत्सहे ।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥

उदयात् प्रस्थितम् वा अपि ज्वलंतम् रश्मि मालिनम् । अन् अस्तमितम् आदित्यम् अभिगंतुम् समुत्सहे ॥ ४-६७-१५ ततो भूमिम् असंस्पृष्ट्वा पुनः आगन्तुम् उत्सहे । प्रवेगेन एव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥ ४-६७-१६

‘श्रेष्ठ वानरो! उदयाचलसे चलकर अपने तेजसे प्रज्वलित होते हुए सूर्यदेवको मैं अस्त होनेसे पहले ही छू सकता हूँ और वहाँसे पृथ्वीतक आकर यहाँ पैर रखे बिना ही पुनः उनके पासतक बड़े भयंकर वेगसे जा सकता हूँ ॥ १५-१६ ॥

श्रेष्ठवानररे! उदयाचलदिन्द हॊरटु तन्न तेजदिन्द प्रज्वलिसुव सूर्यनु अस्तनागुव मॊदले नानु मुट्टबल्लॆ हागू अल्लिन्द पृथियवरॆगॆ बन्दु कालिडदे पुनः अवन बळिगॆ भारी भयङ्कर वेगदिन्द होगबल्लॆनु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15-16. plavagarSabhaaH = oh, fly-jumpers, the best; vaa api = or, even; udayaat = from Mt. Udaya [Mt. Sunrise]; prasthitam = started journeying; jvalantam = flaming; rashmi maalinam = [flaming] sunrays, having as a garland of [corona]; aadityam = to Sun; an astamitam = not, dusked [before sundown]; abhigantum = towards going; utsahe = I venture; tataH = then; bhuumim = land; a samspR^iSTvaa = without, touching; bhiimena = with astounding [speed]; mahataa = with astonishing; pra vegena = with high, speedily [impetuosity]; punaH = again - revolving around; aagantum = to comeback; samutsahe = I venture to.

अनुवादः

“Oh, best fly-jumpers, just by my astounding and astonishing impetuosity shall I venture to start with the Sun who starts his journey of the day from Mt. Sunrise, and shall I go to Mt. Dusk before Sun, and again shall I venture to comeback even before the sundown towards the same day’s flaming Sun when he is garlanded with flaming sunrays around him in midday, that too without my touching the land… [4-67-15, 16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान् ।
सागरान् शोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ १७ ॥
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि प्लवमानः प्लवङ्गमः ।
हरिष्याम्युरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥ १८ ॥

उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान् ।
सागरान् क्षोभयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि प्लवमानः प्लवङ्गमः ।
हरिष्याम्युरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥

उत्सहेयम् अतिक्रांतुम् सर्वान् आकाश गोचरान् । सागरम् शोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ ४-६७-१७ पर्वतान् चूर्णष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः । हरिष्यामि ऊरु वेगेन प्लवमानो महाअर्णवम् ॥ ४-६७-१८

‘आकाशचारी समस्त ग्रह-नक्षत्र आदिको लाँघकर आगे बढ़ जानेका उत्साह रखता हूँ । मैं चाहूँ तो समुद्रोंको सोख लूँगा, पृथ्वीको विदीर्ण कर दूँगा और कूदकूदकर पर्वतोंको चूर-चूर कर डालूँगा; क्योंकि मैं दूरतककी छलाँगें मारनेवाला वानर हूँ । महान् वेगसे महासागरको फाँदता हुआ मैं अवश्य उसके पार पहुँच जाऊँगा ॥

आकाशचारी समस्त ग्रह-नक्षत्र मुन्तादुवन्नु दाटि मुन्दॆ होगुव उत्साह हॊन्दिद्देनॆ. नानु बयसिदरॆ समुद्रवन्नु ऒणगिसबल्लॆ, पृथिवियन्नु विदीर्णगॊळिसबल्लॆ; पर्वतगळन्नु हारि-हारि पुडि-पुडियागिसबल्लॆनु; एकॆन्दरॆ नानु दूरदवरेगॆ हारुव वानरनागिद्देनॆ. महावेगदिन्द नॆगॆदु ई महासागरवन्नु दाटि बिडुवॆनु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17. aakaasha go caraan = sky, way, wayfarers; sarvaan = all of them; atikraantum = to overtake; utsaheyam = I venture to; saagaram shoSayiSyaami = ocean, I wish to dry up; mediniim daarayiSyaami = earth, I wish to pare off.

अनुवादः

“Shall I overtake all the wayfarers in skyway, or shall I parch down the ocean, or pare off the earth… [4-67-17]

टिप्पनी

These capabilities of these vanara-s are already said in Bala Kanda, as their congenital capabilities as at 1-17-27: ‘They can also speedily agitate the Lord of Rivers, the Ocean…tear off the ground with their two feet, and can leap great oceans…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. plavangamaaH = oh, fly-jumpers; plavamaanaH = while fly-jumping; parvataan cuurNaSyaami = mountains, I wish to pulverise; plavamaanaH = while I fly over; uuru vegena = by my thigh’s, speed; mahaaarNavam = great ocean [hariSyaami] = I wish to expropriate - wish to deplete.

अनुवादः

“Or, shall I pulverise the mountains while fly-jumping on them, or oh, fly-jumpers, shall I splash out the waters great ocean just by the speed of my thighs while I fly over it, by which all of its water will trail after my tail… [4-67-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः ।
अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा ॥ १९ ॥

लतानाम् विविधाम् पुष्पम् पादपानाम् च सर्वशः । अनुयास्यति माम् अद्य प्लवमानम् विहायसा ॥ ४-६७-१९ भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इव अंबरे ।

‘आज आकाशमें वेगपूर्वक जाते समय लताओं और वृक्षोंके नाना प्रकारके फूल मेरे साथ-साथ उड़ते जायँगे ॥ १९ ॥

इन्दु आकाशदल्लि वेगवागि होगुवाग लतॆगळु मत्तु वृक्षगळ नाना प्रकराद हूवुगळु नन्नॊन्दिगॆ हारुत्ता बरुववु.॥19॥

पदच्छेदः

19. adya = now; vihaayasaa plavamaanam = by sky, while I fly; maam = me; lataanaam paadapaanaam ca = of [every] climbing plants, of trees, also; vividhaam = divers; puSpam = flower; sarvashaH = from all over; anuyaasyati = straggle after me; then; ambare = in sky; me panthaaH = my, [flight] path; will be like that of; svaateH panthaa iva = Star Swati’s, path, like; bhaviSyati hi = it will be, indeed.

अनुवादः

“Or, shall I now let divers flowers of every climbing plant and tree straggle after me when I fly by the sky… then my flight path will become like that of Star Swati and its constellate stars twinkling in the sky… [4-67-19]

टिप्पनी

Annex: ’these flowers pay a floral tribute to my flight as a bon voyage… would you like to see it now…’ The star Swati is Arcuturus, as forming the 13th and 15th lunar asterism, and esteemed as deity bringing fresh rains and thereby crops. Hence, this adventure of Hanuma will yield crops in finding Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे ।
चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च ॥ २० ॥
द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ।

भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवामम्बरे ।
चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च ॥
द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ।

चरन्तम् घोरम् आकाशम् उत्पतिष्यन्तम् एव च ॥ ४-६७-२० द्रक्ष्यन्ति निपतन्तम् च सर्व भूतानि वानराः ।

‘बहुत-से फूल बिखरे होनेके कारण मेरा मार्ग आकाशमें अनेक नक्षत्रपुञ्जोंसे सुशोभित स्वातिमार्ग (छायापथ) के समान प्रतीत होगा । वानरो! आज समस्त प्राणी मुझे भयंकर आकाशमें सीधे जाते हुए, ऊपर उछलते हुए और नीचे उतरते हुए देखेंगे ॥ २० १/२ ॥

अनेक हूवुगळु चॆल्लिहोदद्दरिन्द नन्न मार्गवु आकाशदल्लि अनेक नक्षत्र पुञ्जगळिन्द सुशोभिसुव स्वाति नक्षत्रदन्तॆ कण्डु बन्दीतु, वानररे! इन्दु समस्त प्राणिगळु नानु भयङ्कर आकाशदल्लि नेरवागि होगुवुदन्नु, मेलक्कॆ नॆगॆयुवुदन्नु, कॆळक्कॆ इळियुवुदन्नु नोडुववु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21b. vaanaraaH = oh, vanara-s; ghoram aakaasham = in terrible [vast of,] sky; ut pati Syantam eva ca = falling up [ascent on northern side,] even, also; carantam = while going [while I am in movement across the sky]; nipatantam ca = falling down [descent on southern side]; sarva bhuutaani = all, beings; drakSyanti = shall see.

अनुवादः

“Oh, vanara-s, shall I make all beings see my northerly ascent to the sky, my movement across the vast of sky, and my southerly descent from the sky… [4-67-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवङ्गमाः ॥ २१ ॥
दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम् ।
विधमिष्यामि जीमूतान् कम्पयिष्यामि पर्वतान् ।
सागरं शोषयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥ २२ ॥

‘कपिवरो! तुम देखोगे, मैं महागिरि मेरुके समान विशाल शरीर धारण करके स्वर्गको ढकता और आकाशको निगलता हुआ-सा आगे बढ़ूँगा, बादलोंको छिन्न-भिन्न कर डालूँगा, पर्वतोंको हिला दूँगा और एकचित्त हो छलाँग मारकर आगे बढ़नेपर समुद्रको भी सुखा दूँगा ॥ २१-२२ ॥

कपिवररे! नीवु नोडुविरि, नानु महागिरि मेरुविनन्तॆ विशाल शरीर धरिसि स्वर्गवन्नु आवरिसि, आकाशवन्नु नुङ्गुवन्तॆ मुन्दॆ होगुवॆनु, मोडगळन्नु छिन्न-भिन्न माडि बिडुवॆनु. पर्वतगळन्नु अल्लाडिसि बिडुवॆनु. एकचित्तनागि नॆगॆदु मुन्दक्कॆ होदाग समुद्रवन्नु ऒणगिसि बिडुवॆनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21b, 22a. plavangamaaH = oh, fly-jumpers; mahaa meru pratiikaasham = a prodigious one, to Mt. Meru, similar in shine - such as I am; divam aavR^itya = sky, spanning on; gacChantam = while going [a propulsive force]; ambaram grasamaanam iva = sky, to swallow up, as though; maam drakSyadhvam = me, you shall see.

अनुवादः

“Oh, fly-jumpers, shall I show you a prodigious me spanning the sky like massive Mt. Meru and flying with a propulsive force as though to swallow the sky… [4-67-21b, 22a]

टिप्पनी

Annex: ‘so far you have seen one massive Mt. Meru swallowing a bit of sky with its massy peak… but I will be a flying mountain and I will swallow all of the sky, not only with a mountainy peak but with a mountainous base, as well…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22b, 22c. samaahitaH = self-assuredly; plavamaanaH = while flying; jiimuutaan = clouds [cloudscape]; vi dhamiSyaami = verily, swipe at [helter-skelter]; parvataan kampa yiSyaami = mountains, I wish to swirl, [topsy-turvy]; saagaram shoSayiSyaami = ocean, I wish to sere.

अनुवादः

“While flying self-assuredly shall I swipe at the cloudscape helter-skelter, or shall I swirl the mountains topsy-turvy, or shall I sere the ocean pell-mell… [4-67-22b, 22c]

टिप्पनी

Annex: ‘all can be done not individually, but I do it all at a time, in my gustily alacritous single flight…

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा ।
ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम् ।
न तद् भूतं प्रपश्यामि यन्मां प्लुतमनुव्रजेत् ॥ २३ ॥

वैनतेयस्य वा शक्तिः मम वा मारुतस्य वा । ऋते सुपर्ण राजानम् मारुतम् वा महाबलम् । न तत् भूतम् प्रपश्यामि यत् माम् प्लुतम् अनुव्रजेत् ॥ ४-६७-२३

‘विनतानन्दन गरुडमें, मुझमें अथवा वायुदेवतामें ही समुद्रको लाँघ जानेकी शक्ति है । पक्षिराज गरुड अथवा महाबली वायुदेवताके सिवा और किसी प्राणीको मैं ऐसा नहीं देखता, जो यहाँसे छलाँग मारनेपर मेरे साथ जा सके ॥ २३ ॥

विनतानन्दन गरुडनल्लि, नन्नल्लि अथवा वायुदेवरल्ले समुद्रवन्नु दाटि होगुव शक्ति इदॆ. पक्षिराज गरुड अथवा महाबलि वायुदेवतॆयन्नु बिट्टु इल्लिन्द नॆगॆदु नन्नॊन्दिगॆ हारबल्ल बेरॆ याव प्राणियन्नु नानु नोडुवुदिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. vainateyasya vaa = of Garuda, or; maarutasya vaa = of Air-god, or; [yaa] shaktiH = [which,] forcefulness - is there to them; [saa ] mama = [that forcefulness,] I have [mine vies with them]; plutam maam = while flying, me; yat bhuutam = which, being; anuvrajet = follow up on; tat = that - such a being; suparNa raajaanam = eagle’s, king; mahaabalam maarutam vaa = great mighty, Air-god, or; R^ite = except for - those two; na prapashyaami = not, I see [intangible.]

अनुवादः

“Which forcefulness either the Divine Eagle, Garuda, or Air-god has, mine vies with that… and no being is tangible who can follow up on me to overtake while I am on the wing, excepting for the king of eagles, Garuda and the almighty Air-god… [4-67-23]

टिप्पनी

Here the anu vrjet ‘follow up on me…’ is not straggling after me…’ but ‘who can follow me to overtake me in the race…’ Hence ‘many can follow me but it can be called, a treading after me, as none can surpass me in my speed…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनमम्बरम् ।
सहसा निपतिष्यामि घनाद् विद्युदिवोत्थिता ॥ २४ ॥

निमेष अन्तर मात्रेण निरालंबनम् अंबरम् । सहसा निपतिष्यामि घनात् विद्युत् इव उत्थिता ॥ ४-६७-२४

‘मेघसे उत्पन्न हुई विद्युत् की भाँति मैं पलक मारते-मारते सहसा निराधार आकाशमें उड़ जाऊँगा ॥ २४ ॥

मोडगळल्लि उण्टाद विद्युत्तिनन्तॆ रॆप्पॆ मिटिकिसुवष्टरल्लि नानु ऒम्मॆगॆ निराधार आकाशदल्लि हारि होगुवॆनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. ghanaat utthitaa = from black-cloud, uprisen; vidyut iva = electric-flash, as with; nimeSa antara maatreNa = a minute, within, just by [in a split-second]; sahasaa = in a trice; nir aalambanam ambaram = without, support [supportless,] sky; nipatiSyaami = I wish to fall onto - such a sky.

अनुवादः

“Shall I penetrate the supportless sky in a split-second, like an electric-flash rocketing from a black-cloud in a trice? [4-67-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम् ।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमानिव ॥ २५ ॥

भविष्यति हि मे रूपम् प्लवमानस्य सागरम् । विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमान् इव ॥ ४-६७-२५

‘समुद्रको लाँघते समय मेरा वही रूप प्रकट होगा, जो तीनों पगोंको बढ़ाते समय वामनरूपधारी भगवान् विष्णुका हुआ था ॥ २५ ॥

मूरु पादगळन्नु बॆळॆसिद वामनरूपधारि भगवान् विष्णुविन रूपविद्दन्तॆ समुद्रवन्नु दाटु वाग नन्न रूपवू प्रकटवागुवुदु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saagaram plavamaanasya = ocean, while jumping over; me ruupam = my, aspect; tadaa = then [in those days]; triin vikramaan = with three, paces; pra krama maaNasya viSNoH iva = easily, pacing [three worlds,] Vishnu’s, like that of; [adya = now]; bhaviSyati hi = will become, indeed.

अनुवादः

“When I am jumping over the ocean, now my aspect will indeed become like that of Vishnu who in those days easily paced the triad of worlds just in three paces… [4-67-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुद्‍ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा ।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवङ्गमाः ॥ २६ ॥

बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा ।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहिं प्रमोदध्वं प्लवङ्गमाः ॥

बुद्ध्या च अहम् प्रपश्यामि मनः चेष्टा च मे तथा । अहम् द्रक्ष्यामि वैदेहीम् प्रमोदध्वम् प्लवंगमाः ॥ ४-६७-२६

‘वानरो! मैं बुद्धिसे जैसा देखता या सोचता हूँ, मेरे मनकी चेष्टा भी उसके अनुरूप ही होती है । मुझे निश्चय जान पड़ता है कि मैं विदेहकुमारीका दर्शन करूँगा, अतः अब तुमलोग खुशियाँ मनाओ ॥ २६ ॥

वानररे! नानु बुद्धियिन्द योचिसिदन्तॆये नन्न मनस्सिन चेष्टॆयु नडॆयुत्तदॆ. नानु विदेहकुमारियन्नु दर्शिसुवॆनु, अदरिन्द नीवु आनन्दितरागुविरि ऎन्दु ननगॆ निश्चयवागिदॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. plavangamaaH = oh, fly-jumpers; aham = I am; buddhyaa ca prapashyaami = by percipience, also, clearly perceiving; me manaH ceSTaa ca = by my, perspicacity’s, strokes [different strokes like twitches of eyes and arms, etc., forebodings]; tathaa = is like that - similarly prognostic; aham drakSyaami vaidehiim = I [avouch that I] will, descry, Vaidehi; pramodadhvam = rejoice yourselves.

अनुवादः

“Oh, fly-jumpers, I am clearly perceiving by my percipience and the different strokes of my perspicacity are similarly prognostic… and I avouch that I will descry Vaidehi… hence, rejoice yourselves… [4-67-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे ।
अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः ॥ २७ ॥

मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे । अयुतम् योजनानाम् तु गमिष्यामि इति मे मतिः ॥ ४-६७-२७

‘मैं वेगमें वायुदेवता तथा गरुडके समान हूँ । मेरा तो ऐसा विश्वास है कि इस समय मैं दस हजार योजनतक जा सकता हूँ ॥ २७ ॥

नानु वेगदल्लि वायुदेवरु हागू गरुडनन्तॆ इद्देनॆ. ईग नानु हत्तुसाविर योजनगळवरॆगॆ होगबल्लॆ ऎम्ब विश्वास उण्टागिदॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. vege maarutasya samaH = in speed, Air-god, equal to; jave garuDasya samaH = in fleetness, Garuda, coequal to; yojanaanaam ayutam tu = yojana-s, ten-thousand, even; gamiSyaami = I can traverse; iti me matiH = thus, my, certitude is.

अनुवादः

“I who am a coequal of Air-god in speediness, and of Garuda in fleetness, can traverse ten-thousand yojana-s at a stretch… that is my certitude… [4-67-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः ।
विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये ॥ २८ ॥
लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः ।

वासवस्य स वज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयंभुवः । विक्रम्य सहसा हस्तात् अमृतम् तत् इह आनये ॥ ४-६७-२८ लंकाम् वा अपि समुत्क्षिप्य गच्छेयम् इति मे मतिः ।

‘वज्रधारी इन्द्र अथवा स्वयम्भू ब्रह्माजीके हाथसे भी मैं बलपूर्वक अमृत छीनकर सहसा यहाँ ला सकता हूँ । समूची लङ्काको भी भूमिसे उखाड़कर हाथपर उठाये चल सकता हूँ । ऐसा मेरा विश्वास है’ ॥ २८ १/२ ॥

वज्रधारी इन्द्र अथवा स्वयम्भू ब्रह्मदेवर कैयिन्दलू नानु बलवन्तवागि ऒम्मॆगॆ अमृतवन्नु कसिदुकॊण्डु तरबल्लॆनु. इडी लङ्कॆयन्नु भूमियिन्द कित्तु अङ्गैयल्लि ऎत्ति तरबल्लॆनु, ऎम्ब विश्वास ननगिदॆ.॥28½॥

पदच्छेदः

28, 29a. vikramya = on spring up; sa vajrasya vaasavasya = one who is - with, Thunderbolt, of Indra - either; svayam bhuvaH brahmaNaH vaa = Self-created, Brahma, or; hastaat = from [their] hand; sahasaa = fleetly; amR^itam = Elixir; iha aanaye = to here, I fetch; lankaam = Lanka [island itself]; samutkSipya [sam up kshipya] = on upheaving - extracting it from ocean; gacCheyam = go away - I can bring; iti me matiH = thus, my, mind [confidence.]

अनुवादः

“I will fetch that Elixir from the hands of Self-created Brahma, or from hands of Indra even if he is wielding his Thunderbolt just on fleetly triumphing over him… or, I can even bring isle of Lanka itself extracting it from the ocean… thus is my confidence…” So said Hanuma to other monkeys. [4-67-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितप्रभम् ॥ २९ ॥
प्रहृष्टा हरयस्तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः ।

तम् एवम् वानर श्रेष्ठम् गर्जन्तम् अमित प्रभम् ॥ ४-६७-२९ प्रहृष्टा हरयः तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः ।

अमिततेजस्वी वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी जब इस प्रकार गर्जना कर रहे थे, उस समय सम्पूर्ण वानर अत्यन्त हर्षमें भरकर चकितभावसे उनकी ओर देख रहे थे ॥ २९ १/२ ॥

अमित तेजस्वी वानरश्रेष्ठ हनुमन्तनु ई प्रकार गर्जिसुत्तिरुवाग समस्त वानररु अत्यन्त हर्षगॊण्डु, चकितरागि अवन कडॆगॆ नोडुत्ता इद्दरु.॥29½॥

पदच्छेदः

29b, 30a. tatra = therein [the matter of leaping the ocean]; evam = that way; garjantam = one who is roaring out [his capabilities]; amita prabham = one with illimitable, resplendence; tam vaanara shreSTham = at him, that vanara, the choicest one; harayaH = monkeys; prahR^iSTaa = extremely gladdened; vismitaaH = stunned; samudaikshanta [sam ud iiksha] = stared upward [for he increased his body enormously.]

अनुवादः

While that choicest vanara with illimitable resplendence, namely Hanuma, is roaring out his capabilities in the matter of leaping ocean on enormously increasing his physique, all the other monkeys are stunned to stare overhead at his aggrandized form and thus they are extremely gladdened.. [4-67-29b]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चास्य वचनं श्रुत्वा ज्ञातीनां शोकनाशनम् ॥ ३० ॥
उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान् प्लवगेश्वरः ।

तच्चास्य न चनं श्रुत्वा ज्ञातीनां शोकनाशनम् ॥
उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान् प्लवगेश्वरः ।

तत् च अस्य वचनम् श्रुत्वा ज्ञातीनाम् शोक नाशनम् ॥ ४-६७-३० उवाच परिसंहृष्टो जांबवान् प्लवगेश्वरः ।

हनुमान् जी की बातें भाई-बन्धुओंके शोकको नष्ट करनेवाली थीं । उन्हें सुनकर वानर-सेनापति जाम्बवान् को बड़ी प्रसन्नता हुई । वे बोले— ॥ ३० १/२ ॥

हनुमन्तन मातुगळु बान्धवर शोकवन्नु नाश माडुवन्तहुदागित्तु. अवन्नु केळि वानर सेनापति जाम्बवन्तनिगॆ बहळ सन्तोषवागि नुडिदनु.॥30½॥

पदच्छेदः

29b, 30a. asya = his [Hanuma’s]; tat = that; j~naatiinaam shoka naashanam vacanam = kinsmen’s, anguish, annihilating, word [avouchment of Hanuma]; shrutvaa = on hearing; plavageshvaraH = fly-jumper’s, king; jaambavaan = Jambavanta; pari sam hR^iSTaH = very, much, gladdened; uvaaca = [and] said.

अनुवादः

On hearing the avouchment of Hanuma, which itself is an annihilator of the anguish of his kinsmen, then the king of fly-jumpers Jambavanta is very much gladdened and said. [4-67-29b, 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुतात्मज ॥ ३१ ॥
ज्ञातीनां विपुलः शोकस्त्वया तात प्रणाशितः ।

वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुत आत्मज ॥ ४-६७-३१ ज्ञातीनाम् विपुलः शोकः त्वया तात प्रणाशितः ।

‘वीर! केसरीके सुपुत्र! वेगशाली पवनकुमार! तात! तुमने अपने बन्धुओंका महान् शोक नष्ट कर दिया ॥ ३१ १/२ ॥

वीरने! केसरी सुपुत्र! वेगशाली पवनकुमार! अय्या! नीनु निन्न बन्धुगळ महान् शोकवन्नु नाश माडिबिट्टॆ.॥31½॥

पदच्छेदः

3b, 31a. viira = oh, brave one; kesariNaH putra = oh, Kesari’s, son; vegavan = oh, speediest one; maaruta aatmaja = oh, Air-god’s, son; taata = oh, dear boy; tvayaa = by you; j~naatiinaam = for kinsmen; vipulaH shokaH = boundless, bother; praNaashitaH = entirely wiped out.

अनुवादः

“Oh, brave one, oh, son of Kesari, oh, son of Air-god, oh, dear boy, you have wiped out the boundless bother of your kinsmen in its entirety… [4-67-30b, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः ॥ ३२ ॥
मङ्गलान्यर्थसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः ।

तव कल्याण रुचयः कपि मुख्याः समागताः ॥ ४-६७-३२ मंगलम् कार्य सिद्धि अर्थम् करिष्यन्ति समाहिताः ।

‘यहाँ आये हुए सभी श्रेष्ठ वानर तुम्हारे कल्याणकी कामना करते हैं । अब ये कार्यकी सिद्धिके उद्देश्यसे एकाग्रचित्त हो तुम्हारे लिये मङ्गलकृत्य—स्वस्तिवाचन आदिका अनुष्ठान करेंगे ॥ ३२ १/२ ॥

इल्लिगॆ बन्दिरुव श्रेष्ठ वानररॆल्लरू निन्न मङ्गल कामनॆ माडुत्तिद्दारॆ. ईग इवरु कार्यसिद्धिगागि एकाग्रचित्तरागि निनगागि मङ्गलकृत्य-स्वस्तिवाचन मुन्ताद अनुष्ठान माडुवरु.॥32॥

पदच्छेदः

31b, 32a. tava kalyaaNa rucayaH = in your, blessedness [the enjoyment of divine favour,] enamoured of; samaagataaH kapi mukhyaaH = who forgathered [here,] monkey, leaders; samaahitaaH = devoutly; kaarya siddhi artham = object, for attainment, for the purpose of; mangalam kariSyanti = benedictions [orisons,] they will do [they all obsecrate.]

अनुवादः

“The monkey leaders forgathered here are enamoured of your blessedness, and for the purpose of your attainment of the object, they all obsecrate orisons, devoutly… [4-67-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च ॥ ३३ ॥
गुरूणां च प्रसादेन सम्प्लव त्वं महार्णवम् ।

ऋषीणाम् च प्रसादेन कपि वृद्ध मतेन च ॥ ४-६७-३३ गुरूणाम् च प्रसादेन प्लवस्व त्वम् महाअर्णवम् ।

‘ऋषियोंके प्रसाद, वृद्ध वानरोंकी अनुमति तथा गुरुजनोंकी कृपासे तुम इस महासागरके पार हो जाओ ॥ ३३ १/२ ॥

ऋषिगळ प्रसाद, वृद्धवानरर अनुमति हागू गुरु हिरियर कृपॆयिन्द नीनु ई महासागरवन्नु दाटि होगुवॆ.॥33॥

पदच्छेदः

32b-33b. R^iSiiNaam prasaadena = of sages, by compassion; kapi vR^iddha matena ca = of monkey, elders, by choice, also; guruuNaam prasaadena ca = of [oracular] teachers, by consideration, also; tvam mahaaarNavam plavasva = you, extensive, ocean, you leap.

अनुवादः

“You will leap over the extensive ocean with the compassion of sages, choice of elderly monkeys, and with the consideration of our oracular teachers… [4-67-32b, 33a]

टिप्पनी

The course he adopts in jumping over ocean is that of siddha-s, caarana-s who are teacherly, and by these references of Jambavanta, Hanuma is going to perform a teacherly mission in teaching Seetha, about the relativity of soul-body-supreme, in Sundara Kanda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव ॥ ३४ ॥
त्वद‍्गतानि च सर्वेषां जीवनानि वनौकसाम् ।

स्थास्यामः च एक पादेन यावत् आगमनम् तव ॥ ४-६७-३४ त्वत् गतानि च सर्वेषाम् जीवितानि वन ओकसाम् ।

‘जबतक तुम लौटकर यहाँ आओगे, तबतक हम तुम्हारी प्रतीक्षामें एक पैरसे खड़े रहेंगे; क्योंकि हम सब वानरोंका जीवन तुम्हारे ही अधीन है’ ॥ ३४ १/२ ॥

नीनु मरळि बरुव तनक नावु निन्न प्रतीक्षॆयल्लि ऒण्टि कालिनल्लि निन्तिरुत्तेवॆ; एकॆन्दरॆ नम्मॆल्ल वानरर जीवन निन्न अधीनदल्ले इदॆ.॥34॥

पदच्छेदः

33b, 34a. tava aagamanam yaavat = your, arrival, until; eka paadena sthaasyaamaH = on single, foot, we stay [here]; sarveSaam vana okasaam jiivitaani = of all, forest, dwellers, lives; tvat gataani ca = at you, reached - they are following you, also.

अनुवादः

“Each of us will stay here on one’s own single-foot till you arrive, as the lives of all the forest dwelling monkeys are following you…” Thus Jambavanta blessed Hanuma to initiate action. [4-67-33b, 34a]

टिप्पनी

Annex: ‘we stand in a yogic posture of standing on a single-foot, as though in ascesis, awaiting your successful arrival, as all our lives are now accompanying you… and it is apt of you to comeback successfully and return our lives to us… so that we have a breather…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्च हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः ॥ ३५ ॥
कोऽपि लोके न मे वेगं प्लवने धारयिष्यति ।

ततः च हरि शार्दूलः तान् उवाच वन ओकसः ॥ ४-६७-३५ को अपि लोके न मे वेगम् प्लवने धारयिष्यति ।

तदनन्तर कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने उन वनवासी वानरोंसे कहा—‘जब मैं यहाँसे छलाँग मारूँगा, उस समय संसारमें कोई भी मेरे वेगको धारण नहीं कर सकेगा ॥ ३५ १/२ ॥

अनन्तर कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु आ वनवासि वानररल्लि हेळिदनु - नानु इल्लिन्द हारि होगुवाग जगत्तिनल्लि यारू कूड नन्न वेगवन्नु धरिसलाररु.॥35½॥

पदच्छेदः

34b, 35a. tataH = then; hari shaarduulaH = monkey, the tiger [Hanuma]; taan vana okasaH uvaaca = them, forest, dwellers, said to; loke plavane = in world, in flying; me vegam = my, speed [brunt of bouncing]; kaH api = whosoever, even; na dhaarayiSyati = cannot, [possibly] bear.

अनुवादः

Then that tigerly monkey Hanuma said to the forest dwelling monkeys, “Even so, in this world whosoever he might be, either animate or inanimate being, he cannot possibly bear the brunt of my bouncing… [4-67-34b, 35a]

टिप्पनी

This verse ordinarily means, ‘who is he who can bear the brunt of my take-off…’ It also means that ’there is someone who can bear it, he is Rama…’ as per the analogy of a Vedic hymn that says, kasmai devaaya haviSaa vidhema ’to which god we oblate… as none is manifest…’ For this Adi Shankara says eka asmai devaaya haviSaa vidhema because this hymn misses one è - èkaaratva lopena ’to that single Almighty we offer oblations…’ Here too Hanuma is allusively referring to Rama, ’except for Rama who is other who can possibly do so…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतानीह नगस्यास्य शिलासङ्कटशालिनः ॥ ३६ ॥
शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ।
येषु वेगं गमिष्यामि महेन्द्रशिखरेष्वहम् ॥ ३७ ॥
नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्पन्दशोभिषु ।

एतानीह नगस्यास्य शिलासङ्कटशालिनः ॥ शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च माहान्ति च ।
येषु वेगं गमिष्यामि महेन्द्रशिखरेष्वहम् ॥
नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्पन्द शोभिषु ।

एतानि हि नगस्य अस्य शिला संकट शालिनः ॥ ४-६७-३६ शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च । येषु वेगम् गमिष्यामि महेन्द्र शिखरेषु अहम् ॥ ४-६७-३७ नाना द्रुम विकीर्णेषु धातु निष्पन्द शोभिषु ।

‘शिलाओंके समूहसे शोभा पानेवाले केवल इस महेन्द्र पर्वतके ये शिखर ही ऊँचे-ऊँचे और स्थिर हैं, जिनपर नाना प्रकारके वृक्ष फैले हुए हैं तथा गैरिक आदि धातुओंके समुदाय शोभा दे रहे हैं । इन महेन्द्र-शिखरोंपर ही वेगपूर्वक पैर रखकर मैं यहाँसे छलाँग मारूँगा ॥ ३६-३७ १/२ ॥

शिलॆगळ समूहदिन्द शोभिसुव केवल ई महेन्द्र पर्वतद ई शिखरवे ऎत्तरवागिद्दु, स्थिरवागिदॆ. अदर मेलॆ नाना प्रकारद वृक्षगळु हरडिकॊण्डिद्दु, गैरिकादि धातुगळु शोभिसुत्तिवॆ. ई महेन्द्र शिखरगळल्ले वेगवागि कालन्निट्टु नानु इल्लिन्द हारुवॆनु.॥36-37½॥

पदच्छेदः

35b, 36a. shilaa sankaTa shaalinaH = with boulders, altitudinal cliffs, beaming forth; asya = of this; mahendrasya nagasya = of Mt. Mahendra, mountain’s; etaani shikharaaNi = these, crests; sthiraaNi ca = tough, also; mahaanti ca hi = towering, even, indeed.

अनुवादः

“This Mt. Mahendra is beaming forth with boulders and altitudinal cliffs, and the crests of this mountain are indeed tough, and even towering… [4-67-35b, 36a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36b, 37a. naanaa druma vikiirNeSu = divers, trees, outspreaded with; dhaatu niSpanda shobhiSu = from ores, transuded [from mountain’s interstices,] shining forth; yeSu mahendra shikhareSu = in these, Mt. Mahendra’s, in peaks; aham vegam gamiSyaami = I, into speed, I go [I gain speed for my kick-start.]

अनुवादः

“Diversely outspreaded are its trees, and divers are its transuding ores, thus this mountain is shining forth… hence, from the peaks of this Mt. Mahendra I will gain speed for my kick-start… [4-67-36b, 37a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतानि मम वेगं हि शिखराणि महान्ति च ॥ ३८ ॥
प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम् ।

एतानि मम वेगम् हि शिखराणि महान्ति च ॥ ४-६७-३८ प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानाम् इतः शतम् ।

‘यहाँसे सौ योजनके लिये छलाँग मारते समय महेन्द्र पर्वतके ये महान् शिखर ही मेरे वेगको धारण कर सकेंगे’ ॥ ३८ १/२ ॥

इल्लिन्द नूरु योजनक्कागि हारुवाग महेन्द्र पर्वतद ई शिखरवे नन्न वेगवन्नु धरिसबल्लदु.॥38½॥

पदच्छेदः

37b, 38a. itaH = from here; yojanaanaam shatam = yojana-s, hundred; plavataH = while [on the verge] to fly [in upstart]; mama = of mine; vegam = speed [impetus of kick start]; mahaanti ca = sturdy, also; etaani shikharaaNi = these, crags; dhaarayiSyanti hi = can withstand, for sure.

अनुवादः

“On the verge of my upstart from here for a hundred yojana-s, these sturdy crags are sure to withstand the impetus of that kick-start… [4-67-37b, 38a]

टिप्पनी

‘Are these monologues self-extolling or are they for encouraging the monkeys who are on the verge of self-ruin…’ is an objection ex parte. For this it is said ‘a combatant’s self-eulogy is no self-eulogy at all, but what all said by him will come under the category of ‘war whooping or battle crying…’

टिप्पनी

na anvatra hanumataa aatma stutiH kR^ita iti pratipaaditam | tacca anupapannam - aatma prashaNsaa para garhaam iti varjayet iti - aapastamba suutreNa aatma stuteH niShiddhatyaa mahaa puruSheNa hanumataa tat kaaraNa sambhavaat iti cet na - aatma stuteH viira vaadatvena adoShatatvaat - viira vaada ruupayaa aatma stute adoShatvam - iti vaanaraan protsaahayan bala mardino janaardana iva pravR^iddha kalevaro hanumaan aNgada jaambavabhi anuj~nayaa raavaNa mandira darshana kutuuhalena mahendra girim aaruroha || dharmaakuutam- *Thus Hanuma climbs Mt. Mahendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः ।
आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः ॥ ३९ ॥

यों कहकर वायुके समान महापराक्रमी शत्रुमर्दन पवनकुमार हनुमान् जी पर्वतोंमें श्रेष्ठ महेन्द्रपर चढ़ गये ॥ ३९ ॥

हीगॆ हेळि वायुविनन्तॆ महापराक्रमि शत्रुमर्दन पवनकुमार हनुमन्तनु पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्रवन्नु हत्तिदनु.॥39॥

वृतं नानाविधैः पुष्पैर्मृगसेवितशाद्वलम् ।
लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम् ॥ ४० ॥

वृतं नानाविधैः र्वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम् ।
लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पलद्रुमम् ॥

वह पर्वत नाना प्रकारके पुष्पयुक्त वृक्षोंसे भरा हुआ था, वन्य पशु वहाँकी हरी-हरी घास चर रहे थे, लताओं और फूलोंसे वह सघन जान पड़ता था और वहाँके वृक्षोंमें सदा ही फल-फूल लगे रहते थे ॥ ४० ॥

आ पर्वतवु नानाप्रकारद पुष्पयुक्त वृक्षगळिन्द तुम्बित्तु. काडुमृगगळु अल्लिय हसुराद हुल्लन्नु मेयुत्तिद्दवु. लतॆगळिन्द हूवुगळिन्द दट्टवागि काणुत्तित्तु मत्तु अल्लिय वृक्षगळु सदा हूवु-हण्णुगळन्नु बिडुत्तिद्दवु.॥40॥

सिंहशार्दूलसहितं मत्तमातङ्गसेवितम् ।
मत्तद्विजगणोद‍्घुष्टं सलिलोत्पीडसङ्कुलम् ॥ ४१ ॥

महेन्द्र पर्वतके वनोंमें सिंह और बाघ भी निवास करते थे, मतवाले गजराज विचरते थे, मदमत्त पक्षियोंके समूह सदा कलरव किया करते थे तथा जलके स्रोतों और झरनोंसे वह पर्वत व्याप्त दिखायी देता था ॥ ४१ ॥

महेन्द्र पर्वतद अरण्यदल्लि हुलि, सिंहगळु वासिसुत्तिद्दवु, मत्तगजगळु सञ्चरिसुत्तिद्दवु, मदमत्त पक्षिगळ समूह कलरव माडुत्तिद्दवु. नीरिन झरिगळिन्द, जलपातगळिन्द आ पर्वतवु व्याप्तवागि काणुत्तित्तु.॥41॥

पदच्छेदः

39, 40, 41. tataH = then; maaruta prakhyaH = Air-god, renowned as [as an alternative Air-god, selfsame to]; maaruta aatmajaH = Air-god’s, son; arinardamaH = enemy-subjugator; saH hariH = such as he is, that monkey - Hanuma; naanaa vidhaiH puSpaiH = diverse, kinds, of flowers; vR^itam = hedged in [that mountain is]; mR^iga sevita shaadvalam = by deer, adored by [sweethearts,] pastures; lataa kusuma sambaadham = climber’s, flowers of, constrictive; nitya puSpa phala drumam = always [ever,] flowering, fruiting, trees - having; simha shaarduula caritam = lions, tigers, freely moving; matta maatanga sevitam = ruttish, elephants, adore [love it]; matta dvija gaNa ut dhuSTam = lusty, bird, flights, up, roaring [tr. say, sing, or utter (words, an oath, etc.) in a loud tone; uproarious]; salila = waters; ut piiDa = up, pent [pent-up with rapids]; sankulam = clangourous [with rapids]; such a; naga shreSTham = mountain, best [towering]; mahendram = Mt. Mahendra; aaruroha = he shinned up.

अनुवादः

Then that monkey who is the son of Air-god and a selfsame of Air-god shinned up that towering mountain Mahendra, as he is an enemy-subjugator about to subjugate the arch rival Ravana, where that mountain is hedged in with diverse flowers, its pastures are the sweethearts of deer, it is constrictive with diverse flowers of ever flowering, ever fruiting trees and with the flowers of climbers as well, and where lions and tigers are freely moving and ruttish elephants love it, and where the flights of birds are uproarious, and pent-up rapids are clangourous. [4-67-39, 40, 41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः ।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ४२ ॥

महद्भिः उच्छ्रितम् शृन्गैः महेन्द्रम् स महाबलः । विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्र साम विक्रमः ॥ ४-६७-४२

बड़े-बड़े शिखरोंसे ऊँचे प्रतीत होनेवाले महेन्द्र पर्वतपर आरूढ़ हो इन्द्रतुल्य पराक्रमी महाबली कपिश्रेष्ठ हनुमान् वहाँ इधर-उधर टहलने लगे ॥ ४२ ॥

दॊड्ड-दॊड्ड शिखरगळिन्द ऎत्तरवागि काणुव महेन्द्र पर्वतद मेलॆ आरूढनागि इन्द्रनन्तह पराक्रमि महाबलि कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु अल्लि अत्त-इत्त अलॆयतॊडगिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. mahendra saama vikramaH = [heavenly] Mahendra, equal, in valour; mahaabalaH = highly energetic one; harishreSThaH = grand monkey Hanuma; mahadbhiH shR^ingaiH ucChritam = with loftiest, crags, towery; saH = he / that / such a mountain; mahendram vicacaara = on Mahendra, ambled.

अनुवादः

He who is equal in valour to the Paradisiacal Mahendra, that highly energetic and grand monkey Hanuma ambled on loftiest and towery crags of such a mountain. [4-67-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना ।
ररास सिंहाभिहतो महान् मत्त इव द्विपः ॥ ४३ ॥

बाहुभ्याम् पीडितः तेन महाशैलो महात्मना । ररास सिंह अभिहतो महान् मत्त इव द्विपः ॥ ४-६७-४३

महाकाय हनुमान् जी के दोनों पैरोंसे दबा हुआ वह महान् पर्वत सिंहसे आक्रान्त हुए महान् मदमत्त गजराजकी भाँति चीत्कार-सा करने लगा (वहाँ रहनेवाले प्राणियोंका शब्द ही मानो उसका आर्त चीत्कार था) ॥ ४३ ॥

महाकाय हनुमन्तन ऎरडू कालुगळन्द ऒत्तल्पट्ट आ महान् पर्वतवु सिंहनिन्द आक्रान्तराद महा मदमत्त गजराजनन्तॆ चीत्करिसतॊडगितु. (अल्लि इरुव प्राणिगळ शब्दवे अदर आर्त चीत्कारदन्तॆ इत्तु..॥43॥

पदच्छेदः

43. mahaatmanaa = by high souled one; tena = by him that Hanuma; baahubhyaam piiDitaH = by both arms [and hands,] squeezed; mahaashailaH = lofty mountain; simha abhihataH = by lion, paw-hit; matta mahaan dvipaH iva = brutish, elephantine, elephant, as if; raraasa = trumpeted.

अनुवादः

When squeezed by both the arms and hands of that high souled Hanuma, that lofty mountain trumpeted, as if it is a lion-paw-hit brutish-elephantine-elephant. [4-67-43]

टिप्पनी

Some mms use the word padbhyaam ‘by feet…’ instead of baahubhyaam ‘by arms and hands…’ where mountaineering is basically done firstly with hands, and where the foothold comes later. And this padbhyaam can be ellipted in next verse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुमोच सलिलोत्पीडान् विप्रकीर्णशिलोच्चयः ।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः ॥ ४४ ॥

मुमोच सलिलोत्पीडान्विप्रकीर्णशीलोच्चयः ।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पतमहाद्रुमः ॥

मुमोच सलिल उत्पीडान् विप्रकीर्ण शिलौच्चयः । वित्रस्त मृग मातंगः प्रकंपित महा द्रुमः ॥ ४-६७-४४

उसके शिलासमूह इधर-उधर बिखर गये । उससे नये-नये झरने फूट निकले । वहाँ रहनेवाले मृग और हाथी भयसे थर्रा उठे और बड़े-बड़े वृक्ष झोंके खाकर झूमने लगे ॥ ४४ ॥

अदर शिलाखण्डगळु अत्त-इत्त चदुरिहोदवु. अदरिन्द हॊस-हॊस झरिगळु हुट्टि हरिदवु. अल्लि इरुव जिङ्कॆगळु, आनॆगळु भयदिन्द नडुगि होदवु. दॊड्ड-दॊड्ड वृक्षगळु कम्पिसतॊडगिदवु.॥44॥

पदच्छेदः

44. [padbhyaam = by his foot-stepping] vi pra kiirNa = virtually, widely, bestrewn; shila uccayaH = boulders, heaps of; vi trasta mR^iga maatangaH = actually, scared, [all] animals, elephants; pra kampita mahaa drumaH = essentially, rocked, gigantic, trees; salila utpiiDaan mumoca = water [as waterfalls,] of rapids, spouted out.

अनुवादः

Virtually and widely bestrewn are the heaps of boulders, essentially scared are all the animals and elephants, and actually rocked are the gigantic trees, and its rapids and waterfalls have spouted out of that mountain by the impact of foot-stepping of Hanuma. [4-67-44]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः ।
उत्पतद्भिर्विहङ्गैश्च विद्याधरगणैरपि ॥ ४५ ॥
त्यज्यमानमहासानुः सन्निलीनमहोरगः ।
शैलशृङ्गशिलोत्पातस्तदाभूत् स महागिरिः ॥ ४६ ॥

नागगन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः ।
उत्पतद्भिर्विहङ्गैश्च विद्याधरगणैरपि ॥ त्यज्यमानमहासानुः सन्निलीनमहोरगः ।
शैलशृङ्गशिलोत्पातस्तदाभूत्स महागिरिः ॥

नानागंधर्वमिथुनैर्पानसंसर्गकर्कशैः । उत्पतद्भिर्विहंगैश्चविद्याधरगणैरपि - यद्वा - नाना गन्धर्व मिथुनैः पान संसर्ग कर्कशैः । उत् पतद्भिः विहंगैः च विद्याधर गणैः अपि ॥ ४-६७-४५ त्यज्यमान महा सानुः संनिलीन महा उरगः । शैल शृन्ग शिला उत्पातः तदा अभूत् स महा गिरिः ॥ ४-६७-४६

मधुपानके संसर्गसे उद्धत चित्तवाले अनेकानेक गन्धर्वोंके जोड़े, विद्याधरोंके समुदाय और उड़ते हुए पक्षी भी उस पर्वतके विशाल शिखरोंको छोड़कर जाने लगे । बड़े-बड़े सर्प बिलोंमें छिप गये तथा उस पर्वतके शिखरोंसे बड़ी-बड़ी शिलाएँ टूट-टूटकर गिरने लगीं । इस प्रकार वह महान् पर्वत बड़ी दुरवस्थामें पड़ गया ॥ ४५-४६ ॥

मधुपानदिन्द उन्मत्तराद अनेकानेक गन्धर्वर जोडिगळु, विद्याधरर समुदायगळु मत्तु हाराडुत्तिरुव पक्षिगळू कूड आ पर्वतद विशाल शिखरगळन्नु बिट्टु होदवु. दॊड्ड-दॊड्ड सर्पगळु बिलदल्लि अडगिकॊण्डवु. पर्वत शिखरगळिन्द बण्डॆ कल्लुगळु पुडि-पुडियागि बीळतॊडगिदवु. हीगॆ आ पर्वतवु दॊड्ड दुरवस्थॆगॆ ईडायितु.॥45-46॥

पदच्छेदः

45, 46. tadaa = then; saH mahaa giriH = that, colossal, mountain; mahaa saanuH = lofty, cliffs; paana = in drinking; sansarga = indulged in; karkashaiH = inebriated; naanaa gandharva mithunaiH = numerous, with gandharva-s, with couples; ut patadbhiH = up, falling [put to flight]; vihangaiH ca = with birds, also; vidyaadharaa gaNaiH api = with vidyaadharaa, with hordes of, even; tyajyamaana = being forsaken; sam niliina mahaa uragaH = completely, slouched, spanking, snakes; shaila shR^inga = mountain’s, tops; shilaa ut paataH = stones, rising up, falling down; abhuut = have became [desolated.]

अनुवादः

Then, the numerous gandharva couples and the hoards of vidhyaadhara-s even, that are indulged in drinking and inebriated on that mountain are forsaking those lofty cliffs of that mountain, and even the birds are put to flight, spanking snakes are completely slouching, and rising up and falling down are the stones of that mountaintops to each step of Hanuma, and thus that colossal mountain is desolated. [4-67-45, 46]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः ।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥ ४७ ॥

निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजङ्गैरर्धनिःसृतैः ।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥

निःश्वसद्भिस्तदातैतुभुजगैरर्धनिःसृतैः । सपताकैवाभातिसतदाधरणीधरः ॥ - यद्वा - निःश्वसद्भिः तदा तैः तु भुजगैः अर्ध निःसृतैः । स पताक इव आभाति स तदा धरणी धरः ॥ ४-६७-४७

बिलोंसे अपने आधे शरीरको बाहर निकालकर लम्बी साँस खींचते हुए सर्पोंसे उपलक्षित होनेवाला वह महान् पर्वत उस समय अनेकानेक पताकाओंसे अलंकृत-सा प्रतीत होता था ॥ ४७ ॥

बिलगळिन्द अर्ध हॊरगॆ बन्दु दीर्घवागि बुसुगुट्टुत्तिरुव सर्पगळिन्द आ महा पर्वतवु आग अनेकानेक पताकॆगळिन्द अलङ्कृतवागिरुवन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥47॥

पदच्छेदः

47. tadaa = then; saH dharaNii dharaH = he, earth, borne [Mt. Mahendra]; niH shvasadbhiH = out, breathing [exhaling, hissing]; ardha niH sR^itaiH = half, out, came [popped up]; taiH bhujagaiH = by those, with snakes; sa pataaka iva aabhaati tadaa = with, [flying] flags, appeared to be, gleaming, that way.

अनुवादः

With snakes popping up halfway through their snake-pits with their hoods swaying and tongues hissing that earth-borne mountain Mahendra appeared to be a gleaming mountain with flying flags. [4-67-47]

टिप्पनी

Vividly: The snakes popped up from the snake pit only with half of their body, ready to slither away if Hanuma treads them underfoot. The flutters of a flags are the hissings of snakes and swaying of hoods are the waving flags, and numerous are those snaky-flags, and equally numerous are their colours, and with them the mountain itself is with flying colours.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषिभिस्त्राससम्भ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः ।
सीदन् महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः ॥ ४८ ॥

ऋषिभित्राससंभ्रान्तैस्त्यज्यमानश्शिलोच्चयः - यद्वा - ऋषिभिः त्रास संभ्रांतैः त्यज्यमानः शिला उच्चयः । सीदन् महति कांतारे सार्थ हीन इव अध्व गः ॥ ४-६७-४८

भयसे घबराये हुए ऋषि-मुनि भी उस पर्वतको छोड़ने लगे । जैसे विशाल दुर्गम वनमें अपने साथियोंसे बिछुड़ा हुआ एक राही भारी विपत्तिमें फँस जाता है, यही दशा उस महान् पर्वत महेन्द्रकी हो रही थी ॥ ४८ ॥

भयदिन्द गाबरिगॊण्ड ऋषिमुनिगळु आ पर्वतवन्नु बिट्टु नडॆदरु. विशाल वनदल्लि सङ्गडिगरिन्द अगलि ऒब्बण्टिगनाद दारिहोकनन्तॆ, आ महान् महेन्द्र पर्वतद स्थिति उण्टागित्तु.॥48॥

पदच्छेदः

48. traasa sambhraantaiH R^iSibhiH = by scare, bewildered, by sages; tyajya maanaH = being forsaken; shilaa uccayaH = mountain, towering; sa artha hiina = with, one’s associates, without [desolated]; mahati kaantaare = in vast, of thick of forest; siidan = wilting; adhva gaH iva = way, farer [like,] appeared to be.

अनुवादः

While the sages are forsaking that towering mountain as their own scare bewildering them, that mountain appeared to be one who is desolated by his associates in the vast of a thick of forest, as a wilting wayfarer. [4-67-48]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वेगवान् वेगसमाहितात्मा
हरिप्रवीरः परवीरहन्ता ।
मनः समाधाय महानुभावो
जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥ ४९ ॥

स वेगवान् वेगसमाहितात्मा
हरिप्रवीरः परवीरहन्ता ।
मनः समाधाय महानुभावो
जगमा लङ्कां मनसा मनस्वी ॥

स वेगवान् वेग समाहित आत्मा हरि प्रवीरः पर वीर हन्ता । मनः समाधाय महाअनुभावो जगाम लंकाम् मनसा मनस्वी ॥ ४-६७-४९

शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले वानरसेनाके श्रेष्ठ वीर वेगशाली महामनस्वी महानुभाव हनुमान् जी का मन वेगपूर्वक छलाँग मारनेकी योजनामें लगा हुआ था । उन्होंने चित्तको एकाग्र करके मन-ही-मन लङ्काका स्मरण किया ॥ ४९ ॥

शत्रुवीररन्नु संहरिसुव वानरसैन्यद श्रेष्ठवीर, वेगशालि, महामनस्वी, महानुभाव, हनुमन्तन मनस्सु वेगवागि हारुव योजनॆयल्लि तॊडगित्तु. अवनु चित्तवन्नु एकाग्रगॊळिसि मनस्सिनल्ले लङ्कॆयन्नु स्मरिसिदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. vegavaan = expeditious one; vega samaahita aatmaa = in speediness, quite staid, with a soul; para viira hanta = other [enemy,] stalwart, eliminator; manasvii = a conscientious one; mahaaanubhaavaH = highly, proficient one; saH = he that; hari pra viiraH = among monkeys, importantly, brave one [Hanuma]; manaH samaadhaaya = impulses, on stabilising; manasaa lankaam jagaama = instinctually, to Lanka, went to - made headway.

अनुवादः

And he who is an importantly brave monkey among all the monkeys, an eliminator of enemy stalwarts, that highly proficient, expeditious, and conscientious Hanuma, on stabilising his impulses and making soul is quite staid in speediness, he made head away to Lanka, instinctually. [4-67-49]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः ॥ ६७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६७ ॥
॥ किष्किन्धाकाण्डं सम्पूर्णम् ॥

किष्किन्धाकाण्डवु मुगियितु.