०६६ हनुमजन्मवर्णनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Legend of Hanuma’s birth is eulogised together with his innate capabilities. Jambavanta familiarises Hanuma of his capabilities giving an account of his birth, rather what for he took birth, and extols his unready faculty. In the sixty-sixth chapter of Bala Kanda, Valmiki very concisely narrates the birth of Seetha. But here Valmiki elaborately informs about the birth of Hanuma through Jambavanta. Some information about Hanuma is included in the endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

66. जाम्बवान‍्का हनुमान‍्जी को उनकी उत्पत्तिकथा सुनाकर समुद्रलङ्घनके लिये उत्साहित करना

अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् ।
जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ १ ॥

अनेक शत साहस्रीम् विषण्णाम् हरि वाहिनीम् । जांबवान् समुदीक्ष्य एवम् हनुमंतम् अथ अब्रवीत् ॥ ४-६६-१

लाखों वानरोंकी सेनाको इस तरह विषादमें पड़ी देख जाम्बवान् ने हनुमान् जी से कहा— ॥ १ ॥

निरुत्साहिगळागि कुळितिद्द अनेक लक्ष कपिसैनिकरन्नु नोडि जाम्बवन्तनु हनुमन्तनिगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. jaambavaan = Jambavanta; viSaNNaam = crestfallen; aneka shata saahasriim = many, hundreds, thousands [soldiers] having; hari vaahiniim = monkey, soldiery; samudiikSya = on overseeing; atha = then; hanumantam evam abraviit = to Hanuma, this way, said.

अनुवादः

On overseeing the crestfallen monkey-soldiery, which is with many hundreds and thousands of soldiers, then Jambavanta sad this way to Hanuma. [4-66-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर ।
तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन् किं न जल्पसि ॥ २ ॥

वीर वानर लोकस्य सर्व शास्त्र विदाम् वर । तूष्णीम् एकांतम् आश्रित्य हनुमन् किम् न जल्पसि ॥ ४-६६-२

‘वानरजगत् के वीर तथा सम्पूर्ण शास्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ हनुमान्! तुम एकान्तमें आकर चुपचाप क्यों बैठे हो? कुछ बोलते क्यों नहीं? ॥ २ ॥

वानर जगत्तिन वीरने! समस्त शास्त्रवेत्तरल्लि श्रेष्ठनाद हनुमन्तने! नीनु एकान्तदल्लि बन्दु सुम्मनॆ एकॆ कुळितिरुवॆ? एनादरु एकॆ मातनाडुवुदिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. vaanara lokasya = of vanara, world; viira = oh, valiant one; sarva shaastra vidaam vara = in all, scriptures, among scholars, eminent one; hanuman = oh, Hanuma; tuuSNiim ekaantam aashritya = calmly, loneliness, resorting to; kim na jalpasi = why, not, mumble [something.]

अनुवादः

“Oh, valiant one in the world of vanara-s, being an erudite scholar among all the scriptural scholars, Hanuma, why do not you mumble something, why do you resort to a calmly loneliness… [4-66-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ॥ ३ ॥

हनुमन् हरि राजस्य सुग्रीवस्य समो हि असि । राम लक्ष्मणयोः च अपि तेजसा च बलेन च ॥ ४-६६-३

‘हनूमन्! तुम तो वानरराज सुग्रीवके समान पराक्रमी हो तथा तेज और बलमें श्रीराम और लक्ष्मणके तुल्य हो ॥ ३ ॥

हनुमन्तने! नीनादरो वानरराज सुग्रीवनन्तॆ पराक्रमियागिरुवॆ. तेज मत्तु बलददल्लि श्रीराम-लक्ष्मणरिगॆ तुल्यनागिरुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. hanuman = oh, Hanuma; tejasaa ca balena ca = by brilliance, also, by brawn, as well; hari raajasya sugriivasya = monkey’s, king, Sugreeva’s; raama lakSmaNayoH ca api = to Rama, Lakshmana, also, even to; samaH asi hi = you match up to, you are, indeed.

अनुवादः

“By your brilliance and brawn, oh, Hanuma, you match up to king of monkeys Sugreeva, or even to Rama and Lakshmana, as well… [4-66-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः ।
गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥ ४ ॥

अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः ।
गुरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥

अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः । गरुत्मान् इव विख्यात उत्तमः सर्व पक्षिणाम् ॥ ४-६६-४

‘कश्यपजीके महाबली पुत्र और समस्त पक्षियोंमें श्रेष्ठ जो विनतानन्दन गरुड़ हैं, उन्हींके समान तुम भी विख्यात शक्तिशाली एवं तीव्रगामी हो ॥ ४ ॥

कश्यपन महाबलि पुत्र मत्तु समस्त पक्षिगळल्लि श्रेष्ठ विनतानन्दन गरुडनन्तॆये नीनु विख्यात शक्तिशालि हागू तीव्र गामियागिरुवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. ariSTaneminaH putraH = Aristanemi, [another name of Kashyapa Prajapati,] son of; sarva pakSiNaam uttamaH = among all, birds, best bird; vainateyaH = son of Lady Vinata; mahaabalaH = superbly mighty one; garutmaan iva [iti] vi khyaata = Garuda, thus, universally, renowned as - such a bird is there.

अनुवादः

“The son of Kashyapa Prajapati and Lady Vinata is the best bird among all the birds who is superbly mighty and who is universally renowned as Garuda… [4-66-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः ।
भुजङ्गानुद्धरन् पक्षी महाबाहुर्महाबलः ॥ ५ ॥

बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः । भुजगान् उद्धरन् पक्षी महावेगो महायशाः ॥ ४-६६-५

‘महाबली महाबाहु पक्षिराज गरुड़को मैंने समुद्रमें कई बार देखा है, जो बड़े-बड़े सर्पोंको वहाँसे निकाल लाते हैं ॥ ५ ॥

महाबली महाबाहु पक्षिराज गरुडनन्नु नानु समुद्रदल्लि अनेक बारि नोडिरुवॆ. अवनु अनेक दॊड्ड-दॊड्ड सर्पगळन्नु अल्लिन्द ऎत्तिकॊण्डु होगुत्तिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. mahaa balaH = he, great mighty; mahaa vegaH = rapidly, speedy; mahaa yashaaH = highly, glorious; saH pakSii = that, bird; saagare = from ocean; bhujagaan uddharan = reptiles, on upheaving; mayaa bahushaH dR^iSTaH hi = by me, oftentimes, is seen, indeed.

अनुवादः

“Iindeed, I have oftentimes seen that highly glorious, rapidly speedy, great mighty bird Garuda, pecking up reptiles from ocean… [4-66-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पक्षयोर्यद् बलं तस्य भुजवीर्यबलं तव ।
विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते ॥ ६ ॥

पक्षयोः यत् बलम् तस्य तावत् भुज बलम् तव । विक्रमः च अपि वेगः च न ते तेन अपहीयते ॥ ४-६६-६

‘उनके दोनों पंखोंमें जो बल है, वही बल, वही पराक्रम तुम्हारी इन दोनों भुजाओंमें भी है । इसीलिये तुम्हारा वेग और विक्रम भी उनसे कम नहीं है ॥ ६ ॥

अवन ऎरडु रॆक्कॆगळल्लि इरुव बलवे, पराक्रमवे निन्न ऎरडु भुजगळल्लियू इदॆ. अदरिन्द निन्न वेग मत्तु विक्रम अवनिगॆ कडिमॆ इल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. tasya pakSayoH yat balam = his, of wings, which, might - is there; tava bhuja balam taavat = your, arms, strength of, is that much; te vikramaH ca api = by your, daring, also, even; vegaH ca = dash, too; tena = by him [his dash and dare]; na apahiiyate = underwhelmed [unreprovable.]

अनुवादः

“Whatever is the strength of his wings, that much is the strength of you arms, and even by the yardsticks of his dash and dare, yours too, are unreprovable… [4-66-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव ।
विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न सज्जसे ॥ ७ ॥

बलम् बुद्धिः च तेजः च सत्त्वम् च हरि सत्तम । विशिष्टम् सर्व भूतेषु किम् आत्मानम् न सज्जसे ॥ ४-६६-७

‘वानरशिरोमणे! तुम्हारा बल, बुद्धि, तेज और धैर्य भी समस्त प्राणियोंमें सबसे बढ़कर है । फिर तुम अपने-आपको ही समुद्र लाँघनेके लिये क्यों नहीं तैयार करते? ॥ ७ ॥

वानर शिरोमणिये! निन्न बल, बुद्धि, तेज, धैर्य इवू कूड समस्त प्राणिगळिगिन्त मिगिलागिदॆ. हागिरुवाग नीनु समुद्रवन्नु दाटलु एकॆ सिद्धनागुवुदिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. hari sattama = oh, monkey, forthright one; your; balam buddhiH ca tejaH ca sattvam ca = [your] force, faculty, also, flair, also, fortitude, also; sarva bhuuteSu = among all, beings; vishiSTam = is finest; aatmaanam kim na sajjase = yourself, why, not, readying [yourself.]

अनुवादः

“Oh, forthright monkey, you are the finest among all beings by the dint of your force, faculty, flair, and fortitude… why then is your unreadiness in this task of leaping ocean… [4-66-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्सराऽप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला ।
अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ ८ ॥
विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
अभिशापादभूत् तात कपित्वे कामरूपिणी ॥ ९ ॥
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः ।

अप्सराऽप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला ।
आञ्जनेतिपरिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
अभिशापादभूत्तात कपित्वे कामरूपिणी ॥
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः ।

अप्सर अप्सरसाम् श्रेष्ठा विख्याता पुंजिकस्थला । अंजना इति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ ४-६६-८ विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणा अप्रतिमा भुवि । अभिशापात् अभूत् तात कपित्वे काम रूपिणी ॥ ४-६६-९ दुहिता वानर इन्द्रस्य कुंजरस्य महात्मनः ।

‘(वीरवर! तुम्हारे प्रादुर्भावकी कथा इस प्रकार है—) पुञ्जिकस्थला नामसे विख्यात जो अप्सरा है, वह समस्त अप्सराओंमें अग्रगण्य है । तात! एक समय शापवश वह कपियोनिमें अवतीर्ण हुई । उस समय वह वानरराज महामनस्वी कुञ्जरकी पुत्री इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली थी । इस भूतलपर उसके रूपकी समानता करनेवाली दूसरी कोई स्त्री नहीं थी । वह तीनों लोकोंमें विख्यात थी । उसका नाम अञ्जना था । वह वानरराज केसरीकी पत्नी हुई ॥ ८-९ १/२ ॥

(वीरवरने! निन्न प्रादुर्भावद कथॆ इन्तिदॆ -) पुञ्जिकस्थला ऎम्ब विख्यात अप्सरॆयु समस्त अप्सरॆयरल्लि अग्रगण्यळागिद्दाळॆ. अय्या! ऒम्मॆ शापवशदिन्द आकॆयु कपियोनियल्लि अवतरिसिदळु. आग अवळु वानरराज महामनस्वी कुञ्जरन पुत्रियागि इच्छानुसार रूपवन्नु धरिसुववळागिद्दळु. ई भूतळदल्लि आकॆगॆ समानराद रूपवतियु बेरॆ यारू इरलिल्ल. अवळु मूरु लोकगळल्लि विख्यातळागिद्दु, अञ्जनॆ ऎम्ब हॆसरिन आकॆयु वानर राजकेसरिय पत्नियादळु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. punjikasthalaa = Punjikasthala; apsarasaam shreSThaa = among apsara-s, nicest one; vikhyaataa = renowned one; anjanaa iti pari khyaataa = [yclept] Anjana, thus, made, known - known as; apsara = such apsara; hareH kesariNaH patnii = of a monkey, of Kesari, wife of.

अनुवादः

“Punjikasthala yclept Anjana is the nicest apsara among all apsara-s and she is the wife of Kesari, the monkey… [4-66-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. taata = dear boy; ruupeNaa a pratimaa = by mien, [she] not, paralleled - as an unparalleled apsara; triSu lokeSu vikhyaataa = in three, worlds, she is distinguished; such as she is; abhishaapaat = by a curse; bhuvi = on earth; kaama ruupiNii = by wish, form changer; kapitve = with monkey-hood; abhuut = she became [took rebirth.]

अनुवादः

“She who is distinguished for her unparalleled mien in the three worlds, oh, dear boy Hanuma, had to take a rebirth on earth as a monkey who can change her form by her wish, owing to a curse… [4-66-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी ॥ १० ॥
विचित्रमाल्याभरणा कदाचित् क्षौमधारिणी ।
अचरत् पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसन्निभे ॥ ११ ॥

अचरत् पर्वतस्य अग्रे प्रावृड् अंबुद सन्निभे । ४-६६-१० विचित्र माल्य आभरणा कदाचित् क्षौम धारिणी ।

‘एक दिनकी बात है, रूप और यौवनसे सुशोभित होनेवाली अञ्जना मानवी स्त्रीका शरीर धारण करके वर्षाकालके मेघकी भाँति श्याम कान्तिवाले एक पर्वत-शिखरपर विचर रही थी । उसके अङ्गोंपर रेशमी साड़ी शोभा पाती थी । वह फूलोंके विचित्र आभूषणोंसे विभूषित थी ॥ १०-११ ॥

ऒम्मॆ रूप यौवनदिन्द सुशोभितवाद अञ्जनॆयु मानव स्त्रीय रूप धरिसि, वर्षाकालद मेघदन्तॆ श्यामल कान्तियुळ्ळ ऒन्दु पर्वतद शिखरदल्लि विचरिसुत्तिद्दळु. आकॆयु रेश्मॆय सीरॆयन्नु उट्टिद्दु, हूवुगळ विचित्र आभूषणगळिन्द विभूषितळागिद्दळु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10, 11. vaanara indrasya = of monkey, chief’s; mahaatmanaH = great souled one; kunjarasya = of Kunjara; duhitaa [aabhuutaa] = daughter, [on taking birth]; ruupa yauvana shaalinii = form [rarity of beauty], nubility, when shining forth with them; kadaacit = at one time; maanuSam vigraham kR^itvaa = human, physique, on assuming; vicitra maalya aabharaNaa = amazing, garlands, decorations having; kshauma dhaariNii = silken-clothes, dressed in; praavR^iD ambuda sannibhe = rainy season’s, black-cloud, similar in shine; [adhyadhaara / elliptic: vidyut iva = streak of lightning, like] parvatasya agre = mountain, on top; acarat = she ambled.

अनुवादः

“She who took birth as the daughter of great souled monkey chief Kunjara, on assuming a human physique, putting on caparisons of amazing garlands, dressed in silken clothing, and shining forth with rarity of her beauty and nubility, at one time ambled on the top of a mountain like a streak of lightning athwart a black-cloud of rainy season. [4-66-10, 11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् ।
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपाहरच्छनैः ॥ १२ ॥

तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् ।
स्थितायाः सर्वतस्याग्रे मारुतोऽपहरच्छनैः ॥

‘उस विशाललोचना बालाका सुन्दर वस्त्र तो पीले रंगका था, किंतु उसके किनारेका रंग लाल था । वह पर्वतके शिखरपर खड़ी थी । उसी समय वायुदेवताने उसके उस वस्त्रको धीरेसे हर लिया ॥ १२ ॥

आ विशाल लोचनॆय सुन्दर वस्त्रवु हळदि बण्णदागिद्दु, अञ्चुगळु कॆम्पगागिद्दवु. अवळु पर्वताग्रदल्लि निन्तिद्दळु. आगले वायुदेवरु आकॆय वस्त्रवन्नु निधानवागि हारिसिदरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. parvatasya agre sthitaayaaH = on mountain’s, top, when she is staying [strolling]; vishaala akSyaaH = of broad, eyed one; tasyaaH = hers; piitam rakta dasham shubham vastram = ochry, with red, having such rouches, auspicious, [silky] apparel; maarutaH shanaiH apaharat = Air-god, slowly, stolen [air-flown, lifted up.]

अनुवादः

“When she is strolling on the mountaintop Air-god has slowly lifted up that broad-eyed lady’s auspicious and ochry silk apparel with red rouches… [4-66-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥ १३ ॥

‘तत्पश्चात् उन्होंने उसकी परस्पर सटी हुई गोल-गोल जाँघों, एक-दूसरेसे लगे हुए पीन उरोजों तथा मनोहर मुखको भी देखा ॥ १३ ॥

अनन्तर आकॆय परस्पर सेरिकॊण्डिद्द दुण्डु-दुण्डाद तॊडॆगळन्नु, ऒन्दक्कॊन्दु अण्टिकॊण्डिद्द स्थूलवाद स्तनद्वयवन्नु, मनोहर मुखवन्नु वायुदेवरु नोडिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH saH = then, he that Air-god; tasyaa = of her; vR^ittau = roundish; su sam hatau = well, twinned, thickset; uuruu = thighs; piinau sahitau stanau = plumpish, paired off, breasts; su jaatam = well, proportioned [becomingly build]; caaru aananam ca = beautiful, face, also; dadarsha = he beheld.

अनुवादः

“Then the Air-god beheld her well-twinned, thickset, roundish thighs, and even the paired off plumpish breasts, and her beautiful face which is well proportioned in its build… [4-66-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां बलादायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम् ।
दृष्ट्वैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः ॥ १४ ॥

‘उसके नितम्ब ऊँचे और विस्तृत थे । कटिभाग बहुत ही पतला था । उसके सारे अङ्ग परम सुन्दर थे । इस प्रकार बलपूर्वक यशस्विनी अञ्जनाके अङ्गोंका अवलोकन करके पवन देवता कामसे मोहित हो गये ॥

ऎत्तरवागियू, विस्तृतवाद इद्द नितम्बगळन्नु, तॆळुवाद कटिप्रदेशवन्नु, परम सुन्दराङ्गळाद यशस्विनी अञ्जनॆयन्नु, बलवन्तवागि नोडि पवन देवनु काममोहितनादनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. balaat [vishaala] aayata shroNiim = one with - fatly [broad,] ample, pelvic girdle; tanu madhyaam = body, medium [slender-waisted]; yashasviniim = gorgeous one; shubha sarva angiim = pristine, by all, her limbs; taam = her; dR^iSTvaa eva = catching sight of, just on; pavanaH = Air-god; kaama mohitaH = by enamour, enamoured.

अनुवादः

“Just on catching the sight of that gorgeous one, whose pelvic-girdle is fat and ample and who is slender-waisted, and who by all her limbs is pristine, the Air-god is enamoured… [4-66-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः ।
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम् ॥ १५ ॥

‘उनके सम्पूर्ण अङ्गोंमें कामभावका आवेश हो गया । मन अञ्जनामें ही लग गया । उन्होंने उस अनिन्द्य सुन्दरीको अपनी दोनों विशाल भुजाओंमें भरकर हृदयसे लगा लिया ॥ १५ ॥

अवन सर्वाङ्गगळल्लि कामभाववु आवेशितवागित्तु. मनस्सु अञ्जनॆयल्लॆ नॆट्टितु. अवनु आ अनिन्द्य सुन्दरियन्नु तन्न विशाल बाहुगळिन्द बाचि तब्बिकॊण्डनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. a ninditaam = not, blameable [immaculate lady; taam = towards her; gata aatmaa = he who - lost, his heart; saH maarutaH = he, that Air-god; manmatha aaviSTa sarva angaH = by Love-god, ensorcelled by, in all, limbs; diirghaabhyaam bhujaabhyaam = with long, arms; taam = her; paryaSvajata = embraced.

अनुवादः

“He that Air-god who is ensorcelled by Love-god in all of his limbs, though he is limbless and existing in thin air, embraced that immaculate lady with both of his far-flung arms, as he lost his heart for her… [4-66-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत् ।
एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति ॥ १६ ॥

‘अञ्जना उत्तम व्रतका पालन करनेवाली सती नारी थी । अतः उस अवस्थामें पड़कर वह वहीं घबरा उठी और बोली—‘कौन मेरे इस पातिव्रत्यका नाश करना चाहता है’? ॥ १६ ॥

अञ्जनॆयु उत्तम व्रतवन्नु पालिसुव साध्वीनारियागिद्दळु. आद्दरिन्द आ अवस्थॆयल्लि आकॆयु गाबरिगॊण्डु - ‘यारु नन्न ई पातिव्रत्यवन्नु नाश माडलु बयसुत्तिरुवनु?’ ऎन्दु हेळिदळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tatra = therein [the matter of invisible hugging]; eva sambhraantaa = just, perplexed; su vR^ittaa = of good, principles [conscientious lady]; saa tu = she, on her part; vaakyam abraviit = sentence, said; idam eka patnii vratam = this, single, wifehood, vow - one-man-one-wife principle of mine; kaH naashayitum icChati = who, to despoil, wishes to.

अनुवादः

“But she that conscientious lady perplexedly said this sentence in that matter of invisible hugging, ‘who wishes to despoil my vow of one-man-one-wife…’ [4-66-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत ।
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत् ते मनसो भयम् ॥ १७ ॥

अञ्जनाकी बात सुनकर पवनदेवने उत्तर दिया—‘सुश्रोणि! मैं तुम्हारे एकपत्नी-व्रतका नाश नहीं कर रहा हूँ । अतः तुम्हारे मनसे यह भय दूर हो जाना चाहिये ॥ १७ ॥

अञ्जनॆय ई मातन्नु केळि वायुदेवनु उत्तरिसिदनु - सुन्दरिये! नानु निन्न एकपत्नी व्रतवन्नु कॆडिसिल्ल. आद्दरिन्द निन्न मनस्सिनल्लिरुव भयवन्नु बिडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. anjanaayaa vacaH shrutvaa = Anjana’s, words, on listening; maarutaH prati abhaaSata = by Air-god, in reply, spoke; sushroNi = oh, high-hipped one; tvaam na himsaami = you, not, I assault [archaic = dishonour]; te manasaH bhayam maa bhuut = to your, heart, fear, let not, be there.

अनुवादः

“On listening the words of Anjana the Air-god spoke this in reply, ‘oh, high-hipped one, I don’t dishonour you, hence let there be no fear in your heart, for I am the all-permeating Air-god… [4-66-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनसास्मि गतो यत् त्वां परिष्वज्य यशस्विनि ।
वीर्यवान् बुद्धिसम्पन्नस्तव पुत्रो भविष्यति ॥ १८ ॥

मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनी ।
वीर्यवान्बुद्धि सम्पन्नस्तव पुत्रो भविष्यति ॥

‘यशस्विनि! मैंने अव्यक्तरूपसे तुम्हारा आलिङ्गन करके मानसिक संकल्पके द्वारा तुम्हारे साथ समागम किया है । इससे तुम्हें बल-पराक्रमसे सम्पन्न एवं बुद्धिमान् पुत्र प्राप्त होगा ॥ १८ ॥

यशस्विनी! नानु अव्यक्त रूपदिन्द निन्नन्नु आलिङ्गिसि मानसिक सङ्कल्पदिन्द निन्नॊन्दिगॆ समागम माडिरुवॆनु. इदरिन्द निनगॆ बल-पराक्रम सम्पन्न हागू बुद्धिवन्त पुत्रनु हुट्टुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. yashasvini = oh, honourable lady; yat = by which reason; tvaam pariSvajya = you, on embracing; manasaa gataH = by sense [supersensorily,] entered [impregnate within you]; asmi = I am; by that reason; tava = to you; viiryavaan = valiant one; buddhi sampannaH = intellect, endowed with; putraH bhaviSyati = son, will be there [takes birth.]

अनुवादः

" ‘By which reason I embraced you and impregnate myself within you, by that reason you are impregnated in a supersensory manner, thereby you will beget a valiant son endowed with intellect… [4-66-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः ।
लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति मया समः ॥ १९ ॥

‘वह महान् धैर्यवान्, महातेजस्वी, महाबली, महापराक्रमी तथा लाँघने और छलाँग मारनेमें मेरे समान होगा’ ॥ १९ ॥

अवनु महा धैर्यवन्त, महातेजस्वी, महाबलि, महापराक्रमि हागू हारुवुदरल्लि, नॆगॆयुवुदरल्लि ननगॆ समाननागुवनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaa saattvaH = admirably, brave; mahaa teja = bravely [formal: splendid, spectacular - make a brave show,] dazzling; mahaa bala = dazzlingly [intr. archaic; [of eyes] be dazzled,] forceful; paraakramaH = [elliptic: forcefully] overpowering; langhane plavane caiva = in fly off, jump off, also thus; [putraH = a son]; mayaa samaH = with me, a coequal; bhaviSyati = will be there.

अनुवादः

" ‘An admirably brave, and a bravely dazzling, and a dazzlingly forceful, and a forcefully overpowering son will be there, also thus, he will be a coequal of mine in flying off and jumping up…’ Thus, the Air-god said to Anjana. [4-66-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे ।
गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभ ॥ २० ॥

‘महाकपे! वायुदेवके ऐसा कहनेपर तुम्हारी माता प्रसन्न हो गयीं । महाबाहो! वानरश्रेष्ठ! फिर उन्होंने तुम्हें एक गुफामें जन्म दिया ॥ २० ॥

महाकपिये! वायुदेवनु हीगॆ हेळिदाग निन्न तायि प्रसन्नगॊण्डळु. महाबाहो! वानर श्रेष्ठने! मत्तॆ अवळु गुहॆयॊन्दरल्लि निनगॆ जन्म नीडिदळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahaabaahuH = oh, ambidextrous one; mahaakapeH = great [arcane,] monkey - Hanuma; evam uktaa = that way, when she is said [by Air-god]; te jananii tuSTaa = your, mother, is gratified; tataH = thereby; plavagarSabha = oh, fly-jumper, the best; tvaam guhaayaam = you, in a cave; pra ja j~ne = very, well, divined [tr. discover by guessing, intuition, inspiration, or magic - not a uterine birth.]

अनुवादः

“Oh, arcane monkey Hanuma, when Air-god said so to her, oh, ambidextrous one, your mother is gratified, and then, oh, bullish fly-jumpers, your mother very well divined you in a cave… [4-66-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने ।
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युत्पतो दिवम् ॥ २१ ॥

‘बाल्यावस्थामें एक विशाल वनके भीतर एक दिन उदित हुए सूर्यको देखकर तुमने समझा कि यह भी कोई फल है; अतः उसे लेनेके लिये तुम सहसा आकाशमें उछल पड़े ॥ २१ ॥

बाल्यदल्लि ऒन्दु दिन विशाल काडिनल्लि उदयिसुत्तिरुव सूर्यनन्नु नोडि, यावुदो फलवागिदॆ ऎन्दु नीनु तिळिदु कूडले अदन्नु तरलु आकाशक्कॆ नॆगॆदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter; baalaH = [when you were a] boy; tvam mahaa vane = you, in vast, forest; abhi utthitam suuryam dR^iSTvaa = just, risen, sun, on seeing; phalam ca iti = fruit, just, thus [thinking]; jighR^ikSuH = thinking it to be a best catch; ut plutya = up, hopped; divam = onto sky; abhi ut pataH = towards, on, fell up - flew up.

अनुवादः

“Thereafter, when you were a boy you have see the just risen sun in the vast of forest, and deeming it to be a just ripen reddish fruit, and thinking it to be a best catch, you hopped up and flew towards sun on the sky… [4-66-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे ।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं गतस्ततः ॥ २२ ॥

‘महाकपे! तीन सौ योजन ऊँचे जानेके बाद सूर्यके तेजसे आक्रान्त होनेपर भी तुम्हारे मनमें खेद या चिन्ता नहीं हुई ॥ २२ ॥

महाकपिये! मूरुनूरु योजन ऎत्तरक्कॆ होदागलू सूर्यन तेजदिन्द आक्रान्तनागिद्दरू निन्न मनस्सिनल्लि खेद अथवा चिन्तॆयागलिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahaakape = oh, brave monkey; atha = then; yojanaanaam triiNi shataani gatvaa = yojana-s, three, hundreds, on going [on flying up]; tasya = his [sun’s]; tejasaa nirdhuutaH = by radiation, [though] puffed and blown down; tataH viSaadam na gataH = by it, into anguish [scare,] not, you got into [you were indefatigably courageous.]

अनुवादः

“Even on your flying up three hundred yojana-s, oh, brave monkey, and even when sun’s radiation puffed and blown you down, you did not get into any anguish as were indefatigable… [4-66-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वामप्युपगतं तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे ।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन तेजसा ॥ २३ ॥

त्वामप्युगतं तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे ।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं क्रोधाविष्टेन धीमता ॥

‘कपिप्रवर! अन्तरिक्षमें जाकर जब तुरंत ही तुम सूर्यके पास पहुँच गये, तब इन्द्रने कुपित होकर तुम्हारे ऊपर तेजसे प्रकाशित वज्रका प्रहार किया ॥ २३ ॥

कपिप्रवरने! अन्तरिक्षक्कॆ होगि नीनु सूर्यन बळिगॆ तलुपिदाग इन्द्रनु सिट्टुगॊण्डु निन्न मेलॆ तेजस्सुळ्ळ वज्रायुधवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. mahaakape = oh, mighty monkey; tuurNam = quickly; antariiksham = to vault of heaven; upagatam = coming near; tvaam api = at you, even [on seeing you]; kopa aaviSTena = one who with - anger, captivated by; indreNa = by Indra; tejasaa = by his effulgence; vajram = Thunderbolt; te = [at] you; kSiptam = catapulted.

अनुवादः

“Oh, mighty monkey, even on seeing you who are coming near the vault of heaven, Indra is captivated by anger and by his effulgence he catapulted his Thunderbolt at you… [4-66-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत ।
ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्तितम् ॥ २४ ॥

‘उस समय उदयगिरिके शिखरपर तुम्हारे हनु (ठोड़ी) का बायाँ भाग वज्रकी चोटसे खण्डित हो गया । तभीसे तुम्हारा नाम हनुमान् पड़ गया ॥ २४ ॥

आग उदयगिरिय मेलॆ वज्रायुधद एटिनिन्द निन्न हनु(गद्द)विन ऎडभाग जज्जिहोयितु. अन्दिनिन्द निन्न हॆसरु हनुमन्त ऎन्दायितु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tadaa shailaagra shikhare = then, on mountaintop, highest one [after your falling on it]; vaamaH hanuH abhajyata = left, cheekbone [zygomatic arch,] broken; tataH = thereupon; te = your; naamadheyam = name-phrasing; hanu maan = cheekbone, one who has; one who is having a broken left cheekbone, thus hanuumaan; iti = thus; kiirtitam hi = averred to be, indeed.

अनुवादः

“Then, your left cheekbone, zygomatic arch, is broken when you fell down on a highest mountaintop, from thereupon your name-phrase is indeed averred as Hanumaan… [4-66-24]

टिप्पनी

The word hanu also means ‘wisdom…’ and Hanuma is one having an absolute wisdom. He is also addressed as Hanumanta, Hanuma and at certain places Valmiki terms him as Hani… nectareous…

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम् ।
त्रैलोक्यं भृशसङ्क्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥ २५ ॥

‘तुमपर प्रहार किया गया है, यह देखकर गन्धवाहक वायुदेवताको बड़ा क्रोध हुआ । उन प्रभञ्जनदेवने तीनों लोकोंमें प्रवाहित होना छोड़ दिया ॥ २५ ॥

निन्नन्नु प्रहरिसिदुदन्नु नोडि वायुदेवनिगॆ भारी क्रोध उण्टायितु. आ प्रभञ्जननु मूरू लोकगळल्लि बीसुवुदु निल्लिसिबिट्टनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tataH = then; gandha vahaH = scent, carrier; pra bhanjanaH = in their entirety, breaker - of trees etc., by his wind-storms, tempestuous Air-god; vaayuH = Air-god; tvaam nihatam dR^iSTvaa = you, mutilated, on observing; svayam = personally - physically; bhR^isha sankruddhaH = highly, infuriated; trailokyam = in triad of worlds; na vavau vai = not, circulate, really.

अनुवादः

“Then on observing that you are mutilated, highly infuriated is that scent-wafter Air-god and that tempestuous Air-god has not physically circulated throughout the triad of worlds… [4-66-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्भ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति ।
प्रसादयन्ति सङ्क्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥ २६ ॥

सम्भ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षोभिते सति ।
प्रसादयन्ति सङ्क्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥

‘इससे सम्पूर्ण देवता घबरा गये; क्योंकि वायुके अवरुद्ध हो जानेसे तीनों लोकोंमें खलबली मच गयी थी । उस समय समस्त लोकपाल कुपित हुए वायुदेवको मनाने लगे ॥ २६ ॥

इदरिन्द सम्पूर्ण देवतॆगळु गाबरिगॊण्डरु; एकॆन्दरॆ वायुवु निन्तुहोदद्दरिन्द मूरु लोकगळु क्षोभॆगॊण्डवु. आग समस्त लोक पालकरु कुपितनाद वायुवन्नु समाधानपडिसतॊडगिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. trailokye kSubhite sati = triad of worlds, roiled, while being; bhuvana iishvaraaH = universe’s, lords - administrative gods; sarve suraaH = all, [such] gods; sambhraantaaH = are bewildered; samkruddham maarutam prasaadayanti = enraged, Air-god, started to supplicate for grace.

अनुवादः

“When the triad of worlds is being roiled with breathlessness, all the administrative gods of universe are bewildered, and they started to supplicate the Air-god for his grace… [4-66-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ ।
अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम ॥ २७ ॥

‘सत्यपराक्रमी तात! पवनदेवके प्रसन्न होनेपर ब्रह्माजीने तुम्हारे लिये यह वर दिया कि तुम समराङ्गणमें किसी भी अस्त्र-शस्त्रके द्वारा मारे नहीं जा सकोगे ॥ २७ ॥

अय्या, सत्यपराक्रमिये! पवनदेवनु प्रसन्ननादाग ब्रह्मदेवरु निनगॆ ‘नीनु रणरङ्गदल्लि यावुदे अस्त्र-शस्त्रदिन्द सायलारॆ’ ऎम्ब वरवन्नु कॊट्टरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. samare satya vikrama = oh, one - in war, chivalric, warrior - Hanuma; taata = oh, bear boy; pavane prasaadite = Air-god, while being supplicated; brahmaa = Brahma; tubhyam = to you; a shastra vadhyataam = not, by [any] missile, destructibility; varam dadau = boon, gave.

अनुवादः

“Oh, chivalric warrior at war, while the Air-god is being supplicated, oh, dear boy, Brahma gave you a boon decreeing your ‘indestructibility by any missile…’ [4-66-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च ।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥ २८ ॥
स्वच्छन्दतश्च मरणं तव स्यादिति वै प्रभो ।

वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्यच ।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥
स्वच्छन्दतश्च मरणं तव दास्यति वै प्रभो ।

‘प्रभो! वज्रके प्रहारसे भी तुम्हें पीड़ित न देखकर सहस्र नेत्रधारी इन्द्रके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई और उन्होंने तुम्हारे लिये यह उत्तम वर दिया—‘मृत्यु तुम्हारी इच्छाके अधीन होगी—तुम जब चाहोगे, तभी मर सकोगे, अन्यथा नहीं’ ॥ २८ १/२ ॥

प्रभो! वज्राघातदिन्दलू नीनु पीडितनागिदिद्दरिन्द सहस्राक्ष इन्द्रनु प्रसन्ननागि निनगॆ - ‘मृत्युवु निन्न अधीनदल्लि इद्दीतु, नीनु बयसिदाग सायुवॆ, इल्लवे सायलारॆ’ ऎम्ब उत्तम वरवन्नु कॊट्टनु.॥28॥

पदच्छेदः

28, 29a. prabhuH = oh, ablest Hanuma; sahasra netraH = Thousand-eyed one - Indra; vajrasya nipaatena = of Thunderbolt, falling - on you, hit by it; tvaam = you; vi rujam = without, hurt; samiikSya = on scrutinising; priita aatmaa = glad, at heart [kind-heartedly]; tava = for you; svacChandataH maraNam syaat = by volition, death, let there be; iti = saying so; te = to you; uttamam varam dadau = choicest, boon, he gave.

अनुवादः

“On scrutinising that you are unhurt even after hit by Thunderbolt, oh, ablest Hanuma, the Thousand-eyed Indra kind-heartedly gave you a choicest boon saying that your death occurs only by your own volition… [4-66-28, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥ २९ ॥
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः ।

स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रज्ञो भीमविक्रमः ॥
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः ।

‘इस प्रकार तुम केसरीके क्षेत्रज पुत्र हो । तुम्हारा पराक्रम शत्रुओंके लिये भयंकर है । तुम वायुदेवके औरस पुत्र हो, इसलिये तेजकी दृष्टिसे भी उन्हींके समान हो ॥ २९ १/२ ॥

ई प्रकार नीनु केसरिय क्षेत्रज पुत्रनागिरुवॆ. निन्न पराक्रम शत्रुगळिगॆ भयङ्करवागिदॆ. नीनु वायुदेवर औरस पुत्रनागिरुवॆ, अदरिन्द तेजदिन्दलू अवनन्तॆये आगिरुवॆ.॥29॥

त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ ३० ॥
वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम् ।
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः कपिराज इवापरः ॥ ३१ ॥

त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ वयमद्य गतप्राणा भवान् स्मासु साम्प्रतम् ।
दाक्ष विक्रमसम्पन्नः पक्षिराज इवापरः ॥

‘वत्स! तुम पवनके पुत्र हो, अतः छलाँग मारनेमें भी उन्हींके तुल्य हो । हमारी प्राणशक्ति अब चली गयी । इस समय तुम्हीं हमलोगोंमें दूसरे वानरराजकी भाँति चातुर्य एवं पौरुषसे सम्पन्न हो ॥ ३०-३१ ॥

वत्स! नीनु पव पुत्रनागिरुवॆ, आद्दरिन्द हारुवुदरल्लियू अवनन्तॆये आगिरुवॆ. नम्म प्राणशक्तियु हॊरटु होगिदॆ. ईग नीने नमगॆ इन्नॊब्ब वानरराजनन्तॆ चातुर्य हागू पौरुषदिन्द सम्पन्ननागिरुवॆ.॥30-31॥

पदच्छेदः

29b, 30. bhiima vikramaH = one who is - frightful, venturer [fist fighter - pugilist]; saH tvam = such as, you are; kesariNaH = Kesari’s; kSetra jaH = arable, born [wife’s son, where wife is an arable land, and its crop is his son]; putraH = son; maarutasya = Air-god’s; aurasaH putraH = direct-descendent, son; tejasaa = by spiritedness [gusting]; tat samaH ca = his [Air-god,] selfsame, also; vatsa = oh, dear boy; vaayu sutaH = [as] Air-god’s, son; tvam plavane tat samaH hi = in flying, his [Air-god’s,] selfsame, in all respects.

अनुवादः

“Such as you are, you are Kesari’s son through his wife, oh, frightful pugilist, and you are the lineal son of Air-god, and even by your gusting you are selfsame to Air-god, and even by your flying also you are his selfsame to Air-god, in all respects… [4-66-29b, 30]

टिप्पनी

There used to be many systems to beget children in the bygone eras, called kshetraja, one’s own, aurasa, in one’s own wife but by other supernatural entities, niyoga, in one’s own though other superior human beings or supernatural beings, and kR^itrima, by artificial methods like the present day cloning or by ’test tube baby’ methods, and by datta, adaptation etc. Here Hanuma is said to be both the kshetraja as well as aurasa where his aurasa sonship is said for its gauNa artha latent and incidental meaning to endow him with the attributes of Air-god. Dharmaakuutam narrates about these system and some of it is: *atra maaruta aurasatvam maaruta viirya utpannatva maatreNa gauNam bodhyam | saNskR^ite sva kShetre sva viiryaat utpannasya aurasa shabda mukhya arthatvaat | tathaa ca aurasa aadi vibhaaga pratipaadanam upassaram tallakShaNam darshitaani manunaa - aurasa kShetrajaH caiva dattaH kR^itrima eva ca | guuDHotpannao apaviddhaH ca daayaasaa baandhavaaH ca ShaT || - teShaam lakShaNaani api sa eva aaha - sva kShetre saNskR^itaayaam tu svayam utpaaditaH ca yaH | tam aurasamvijaaniiyaat putram prathama kalpitam || sva dharmeNa niyuktaayaam kShetrajaH smR^itaH | sadR^isham priiti samyuktam sa j~neyaH kR^itrimaH sutaH | manu – *And these systems of begetting children is a taboo and banned for this Kali Yuga era: *

eteShu datta aurasa vyatiriktaanaam putratve parigraH kalau niShiddhaH | candrika smR^iti artha saara aadau kali yuga dharma madhye parigaNanaat - iti; *And the verse 20 says that Anjana has ‘divined Hanuma…’ pra ja j~ne = very, well, divined… [tr. discover by guessing, intuition, inspiration, or magic]; but not ‘delivered’ manually through routine labour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. adya vayam gata praaNaa = now, we are [I am,] gone, lives [as good as dead]; bhavaan = you; saampratam = presently; asmaasu = among us; daakSya vikrama sampannaH = competence, valiance, rife with; aparaH kapi raaja iva = the other, monkey’s, king [Sugreeva,] like.

अनुवादः

“Presently we are as good as dead, and among us presently you are the only one rife with competence and valiance, you are the other Sugreeva, the king of monkeys, to us… [4-66-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥ ३२ ॥

‘तात! भगवान् वामनने त्रिलोकीको नापनेके लिये जब पैर बढ़ाया था, उस समय मैंने पर्वत, वन और काननोंसहित समूची पृथ्वीकी इक्कीस बार प्रदक्षिणा की थी ॥ ३२ ॥

अय्या! भगवान् वामननु मूरु लोकगळन्नु अळॆयलु कालु चाचिदाग नानु वन, पर्वत, काननगळ सहित इडी पृथिवियन्नु इप्पत्तॊन्दु सल प्रदक्षिणॆ माडिरुवॆनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. taata = oh, dear boy; trivikrame = in Trivikrama [during the period of incarnation]; sa shaila vana kaananaa = with, mountains, forests, thickets; pR^ithivii = earth is; maya = by me; triH sapta kR^itvaH = three*seven = twenty-one, times, on making - multiplying; pradakSiNam parikraantaa = circumambulations, moved around.

अनुवादः

“During the period of Trivikrama incarnation I have circumambulated the earth inclusive of its mountains, forests and thickets for twenty-one times, moving rightward around it… [4-66-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा चौषधयोऽस्माभिः सञ्चिता देवशासनात् ।
निर्मथ्यममृतं याभिस्तदानीं नो महद‍्बलम् ॥ ३३ ॥

तथा चौषधयोऽस्माभिः सञ्चिता देवतासनात् ।
निर्मथ्यममृतं याभिस्तदानीन्न्नो महद्बलम् ॥

तथा च ओषधयो अस्माभिः संचिता देव शासनात् । निर्मथ्यम् अमृतम् याभिः तदा तदानीम् नो महत् बलम् ॥ ४-६६-३३

‘समुद्र-मन्थनके समय देवताओंकी आज्ञासे हमने उन ओषधियोंका संचय किया था, जिनके द्वारा अमृतको मथकर निकालना था । उन दिनों हममें महान् बल था ॥ ३३ ॥

समुद्र मन्थनद समय देवतॆगळ आणतियन्तॆ समुद्रवन्नु कडॆदु अमृत तॆगॆयलु बेकाद औषधिगळन्नु नानु सङ्ग्रहिसि कॊट्टिद्दॆ. आ दिनगळल्लि नन्नल्लि महान् बलवित्तु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tadaa = then; tathaa = that way; deva shaasanaat = by gods, orders; yaabhiH = by which [herbs]; amR^itam nirmathyam = ambrosia, is to be churned; [taabhiH = such]; oSadhayaH = herbal plants; asmaabhiH = by us [by me]; sancitaaH = collected; tadaaniim = then; naH balam mahat = for us [to me, there used to be] great, energy.

अनुवादः

“Like that, by the order of gods we ourselves have collected those herbal plants with which ambrosia had to be churned from Milky Ocean, and in that way, then there used to be a great energy for us… [4-66-33]

टिप्पनी

The expressions ‘we’ and ‘us’ ‘ourselves’ are royal the ‘we-s’, ‘us-s’ and ‘ourselves…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः ।
साम्प्रतं कालमस्माकं भवान् सर्वगुणान्वितः ॥ ३४ ॥

स इदानीम् अहम् वृद्धः परिहीन पराक्रमः । साम्प्रतम् कालम् अस्माकम् भवान् सर्व गुण अन्वितः ॥ ४-६६-३४

‘अब तो मैं बूढ़ा हो गया हूँ । मेरा पराक्रम घट गया है । इस समय हमलोगोंमें तुम्हीं सब प्रकारके गुणोंसे सम्पन्न हो ॥ ३४ ॥

ईग नानु मुदुकनागिद्देनॆ. नन्न पराक्रम कुन्दिदॆ. ईग नम्मल्लि नीने ऎल्ल गुणगळिन्द सम्पन्ननागिरुवॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. idaaniim vR^iddhaH = presently, an aged one; saH aham = such as I am; pari hiina = completely, lessened; paraakramaH = valiance; saampratam kaalam = at present, time; bhavaan asmaakam = you, among us; sarva guNa anvitaH = with all, endowments, endowed with.

अनुवादः

“Such as I am, I am now aged and my valiance is completely lessened… but at the present time, you alone are endowed with all endowments among us… [4-66-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् विजृम्भस्व विक्रान्त प्लवतामुत्तमो ह्यसि ।
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामा हि सर्वा वानरवाहिनी ॥ ३५ ॥

तत् विजृंभस्व विक्रांतः प्लवताम् उत्तमो हि असि । त्वत् वीर्यम् द्रष्टु कामा इयम् सर्वा वानर वाहिनी ॥ ४-६६-३५

‘अतः पराक्रमी वीर! तुम अपने असीम बलका विस्तार करो । छलाँग मारनेवालोंमें तुम सबसे श्रेष्ठ हो । यह सारी वानरसेना तुम्हारे बल-पराक्रमको देखना चाहती है ॥ ३५ ॥

आद्दरिन्द पराक्रमि वीरने! नीनु निन्न असीम बलवन्नु विस्तरिसु. हारुवुदरल्लि नीनु ऎल्लरिगिन्त श्रेष्ठनागिरुवॆ. ई वानरसैन्यवॆल्ल निन्न बल-पराक्रमवन्नु नोडलु बयसुत्तिदॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. vikraantaH = oh, vanquisher; tat = thereby; vijR^imbhasva = give a jump-start - to leap ocean; plavataam uttamaH asi hi = among fly-jumpers, the best, you are, indeed; sarvaa iyam vaanara vaahinii = entire, this, vanara, army; tvat viiryam = your, prowess; draSTu kaama = to witness, is anxious.

अनुवादः

“Thereby oh, vanquisher Hanuma, you give a jump-start to leap the ocean. Indeed, you alone are the best one among all fly-jumpers, and this entire vanara army is anxious to witness your prowess… [4-66-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम् ।
परा हि सर्वभूतानां हनुमन् या गतिस्तव ॥ ३६ ॥

उत्तिष्ठ हरि शार्दूल लंघयस्व महा अर्णवम् । परा हि सर्व भूतानाम् हनुमन् या गतिः तव ॥ ४-६६-३६

‘वानरश्रेष्ठ हनुमान्! उठो और इस महासागरको लाँघ जाओ; क्योंकि तुम्हारी गति सभी प्राणियोंसे बढ़कर है ॥ ३६ ॥

वानरश्रेष्ठने! एळु, ई महासागरवन्नु दाटु; एकॆन्दरॆ निन्न गतियु ऎल्ल प्राणिगळिगिन्त मिगिलागिदॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. hari shaarduula = oh, monkey, lion-like; hanuman = oh, Hanuma; uttiSTha = arise; mahaa arNavam langhayasva = vast, ocean, you leap; tava = your; yaa gatiH = which, cruise [escape velocity = the minimum velocity needed to escape from the gravitational field of a body]; that is; sarva bhuutaanaam = all, beings - escape velocity of all beings; paraa hi = unalike / the other, indeed.

अनुवादः

“Arise, oh, lion-like monkey, leap over this vast ocean, oh, Hanuma, your escape velocity is indeed unalike that of all the other beings… [4-66-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषण्णा हरयः सर्वे हनुमन् किमुपेक्षसे ।
विक्रमस्व महावेग विष्णुस्त्रीन् विक्रमानिव ॥ ३७ ॥

विषण्णा हरयः सर्वे हनूमन्किमुपेक्षसे ।
विक्रमस्व महावेग विष्णु स्त्रीन्विक्रमानिव ॥

विषाण्णा हरयः सर्वे हनुमन् किम् उपेक्षसे । विक्रमस्व महावेग विष्णुः त्रीन् विक्रमान् इव ॥ ४-६६-३७

‘हनुमन्! समस्त वानर चिन्तामें पड़े हैं । तुम क्यों इनकी उपेक्षा करते हो? महान् वेगशाली वीर! जैसे भगवान् विष्णुने त्रिलोकीको नापनेके लिये तीन पग बढ़ाये थे, उसी प्रकार तुम भी अपने पैर बढ़ाओ’ ॥ ३७ ॥

हनुमन्तने! समस्त वानररु चिन्तितरागिद्दारॆ. नीनु इवरन्नु एकॆ उपेक्षिसु त्तिरुवॆ? महावेगशाली वीरने! भगवान् विष्णुवु मूरु लोकगळन्नु अळॆयलु पादवन्नु बॆळॆसिदन्तॆये नीनू पादवन्नु बॆळॆसु.॥37॥

पदच्छेदः

37. hanuman = oh, Hanuma; sarve harayaH viSaaNNaa = all, monkeys, are dispirited; kim upekSase = why, indolence of yours; mahaa vega = highly, speedy [speedier than sound, light and thought - supersonic, super-photic, super-cerebric;]; viSNuH triin [lokaan] vikramaan iva = Vishnu, three [who trod the triad of worlds in a trice,] trod, as with; vi kramasva = boldly, triumph over. {(aadaraartham punarukti) vi kramasva = boldly, triumph over.}

अनुवादः

“Oh, Hanuma, all these monkeys are dispirited. Why this indolence of yours? You boldly triumph over the ocean as your speed is highest, supersonic, super-photic, super-cerebric is your celerity. As with Vishnu who trod the triad of worlds in a trice, you too triumph over…” Thus Jambavanta persuaded Hanuma to get ready for action. [4-66-37]

टिप्पनी

The bracketed words are in remembrance of the regularly chanted eulogy of Hanuma: *

manojavam maaruta tulya vegam jitendriyam buddhimataam variShTham | vaataaatmajam vaanara yuudha mukhyam shrii raama duutam shirasaa namaami || *in that mano javam is ‘speedier than thought…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कपीनामृषभेण चोदितः
प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः ।
प्रहर्षयंस्तां हरिवीरवाहिनीं
चकार रूपं महदात्मनस्तदा ॥ ३८ ॥

ततः कपीनाम् ऋषभेण चोदितः प्रतीत वेगः पवन आत्मजः कपिः । प्रहर्षयन् ताम् हरि वीर वाहिनीम् चकार रूपम् महत् आत्मनः तदा ॥ ४-६६-३८

इस प्रकार वानरों और भालुओंमें श्रेष्ठ जाम्बवान‍्की प्रेरणा पाकर कपिवर पवनकुमार हनुमान् को अपने महान् वेगपर विश्वास हो आया । उन्होंने वानर वीरोंकी उस सेनाका हर्ष बढ़ाते हुए उस समय अपना विराट् रुप प्रकट किया ॥ ३८ ॥

ई प्रकार वानररल्लि मत्तु करडिगळल्लि श्रेष्ठ जाम्बवन्तन प्रेरणॆयिन्द कपिवर पवन कुमार हनुमन्तनिगॆ तन्न महावेगदल्लि विश्वास उण्टायितु. अवनु वानर वीरर आ सैन्यद हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता आग तन्न विराट्रूपवन्नु प्रकटिसिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tataH kapiinaam R^iSabheNa coditaH = thereafter, of monkeys, bullish [Jambavanta] motivated by; pratiita vegaH = familiar, one whose speed [coupled with his irresistible enterprise]; pavana aatmajaH kapiH = Air-god’s, son, monkey; taam hari viira vaahiniim = her, monkey, army; pra harSayan = to highly, gladden; tadaa = then; aatmanaH = his own; ruupam = form - physique; mahat cakaara = enormously, made.

अनुवादः

Thereafter, when the best monkey among monkeys, namely Jambavanta, the king of bears has motivated, then that son of Air-god, Hanuma, whose speed is familiar coupled with his irresistible enterprise, enormously increased his physique as though to gladded the army of monkeys. [4-66-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥ ६६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें छाछठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६६ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद अरवत्तारनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥66॥