०६३ सम्पातिना नूतनपक्षप्राप्तिः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sampaati regains his wings when he passes information to the monkeys. Sampaati flies away for flight-test of his newborn wings wishing the monkeys success. Then the enthused monkeys journey on to southern direction, as directed by Sampaati.

स्रोतः: valmikiramayan.net

63. सम्पातिका पंखयुक्त होकर वानरोंको उत्साहित करके उड़ जाना और वानरोंका वहाँसे दक्षिण दिशाकी ओर प्रस्थान करना

एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः ।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वमालयम् ॥ १ ॥

एतैः अन्यैः च बहुभिः वाक्यैः वाक्य विशारदः । माम् प्रशस्य अभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वम् आलयम् ॥ ४-६३-१

‘बातचीतकी कलामें चतुर महर्षि निशाकरने ये तथा और भी बहुत-सी बातें कहकर मुझे समझाया और श्रीरामकार्यमें सहायक बननेके कारण मेरे सौभाग्यकी सराहना की । तत्पश्चात् मेरी अनुमति लेकर वे अपने आश्रमके भीतर चले गये ॥ १ ॥

कपिश्रेष्ठरे! वाक्यविशारदनाद निशाकर मुनियु ई मातुगळिन्द इन्नू अनेक सविनुडिगळिन्द नन्नन्नु प्रशंसिसि, ननगॆ आज्ञॆयन्नित्तु तम्म आश्रमदॊळगॆ हॊरटुहोदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. vaakya vishaaradaH = sentences, expert in; saH = he that sage; etaiH = with these; anyaiH ca = with other, also; bahubhiH vaakyaiH = with many, words; maam prashasya = me, on encouraging; abhi anuj~naapya = making me to take leave of him; svam aalayam praviSTaH = his own, hermitage / heavens [dwelling,] he entered.

अनुवादः

“That expert in sentences, namely sage Nishaakara, entered his own dwelling on saying these and many other words of encouragement and after permitting me to take leave. [4-63-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कन्दरात् तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ २ ॥

कन्दरात् तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शॆनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥

‘तदनन्तर कन्दरासे धीरे-धीरे निकलकर मैं विन्ध्य पर्वतके शिखरपर चढ़ आया और तबसे तुम लोगोंके आनेकी बाट देख रहा हूँ ॥ २ ॥

अनन्तर कन्दरगळिन्द निधानवागि हॊरटु नानु विन्ध्यपर्वतद शिखरवन्नु हत्तिबन्दॆ. अन्दिनिन्द निम्मगळ दारि कायुत्ता इद्देनॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. aham = I; parvatasya kandaraat = of mountain, from cave; shanaiH shanaiH = slowly, slowly; visarpitvaa = on creeping; vindhyam samaaruhya = Mt. Vindhya, on clambering up; bhavataH pratipaalaye = towards your [arrival,] looking forward.

अनुवादः

“But on creeping slowly and slowly from the cave of that mountain I clambered up the Mt. Vindhya and I am looking forward for your arrival… [4-63-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य त्वेतस्य कालस्य वर्षं साग्रशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ ३ ॥

अद्य त्वेतस्य कालस्यवर्षं साग्रवर्षशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥

अद्य तु एतस्य कालस्य साग्रम् वर्ष शतम् गतम् । देश काल प्रतीक्षो अस्मि हृदि कृत्वा मुनेः वचः ॥ ४-६३-३

‘मुनिसे बातचीतके बाद आजतक जो समय बीता है, इसमें आठ* हजारसे अधिक वर्ष निकल गये । मुनिके कथनको हृदयमें धारण करके मैं देश-कालकी प्रतीक्षा कर रहा हूँ ॥ ३ ॥

\* यहाँ मूलमें साग्रशतम् (सौ वर्षसे अधिक) समय बीतनेकी बात कही गयी है; परंतु साठवें सर्गके नवें श्लोकमें आठ सहस्र वर्ष बीतनेकी चर्चा आयी है । अतः दोनोंकी एकवाक्यताके लिये यहाँ शत शब्दको आठ सहस्र वर्षका उपलक्षण मानना चाहिये ।

मुनियॊडनॆ मातुकतॆयाडिद बळिक इन्दिनवरॆगॆ कळॆद समयदल्लि ऎण्टुसाविरक्किन्त हॆच्चु वर्षगळु कळॆदुहोगिवॆ. मुनियु हेळिदुदनन्नु मनस्सिनल्लिट्टुकॊण्डु देश-कालवन्नु प्रतीक्षॆमाडुत्तिद्देनॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. adya tu = as of now, but; etasya kaalasya = of this, time; sa agram = with, a little more; varSa shatam = years, hundred; gatam = slipped by; muneH vacaH = sage’s, words; hR^idi kR^itvaa = in heart, on making [minding]; desha kaala pratiikSaH asmi = place [events,] time, awaiting.

अनुवादः

“As of now, a little more than a hundred years have slipped by, and I am awaiting events and times minding sage’s words in my heart… [4-63-3]

टिप्पनी

There is an inconsistency in accounting the years of Sage Nishaakara’s living, dying and Sampaati’s continuation on that mountain after sage’s demise. It is said: ‘for me lapsed are eight thousand years, without him…’ at 4-60-9 by Sampaati and here he alone is saying that one hundred years are elapsed. For this there is another shade given to this verse in other mms and the compound varSa shatam gatam is replaced with varSa shata trayam ‘years, hundred, three, three hundred years…’ then the meaning will be ’that sage lived for eight thousand years, and he died a hundred years back, and I have been waiting for three hundred years after his demise…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे ।
मां निर्दहति सन्तापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ४ ॥

महाप्रस्थानम् आसाद्य स्वर् गते तु निशाकरे । माम् निर्दहति संतापो वितर्कैः बहुभिः वृतम् ॥ ४-६३-४

‘निशाकर मुनि महाप्रस्थान करके जब स्वर्गलोकको चले गये, तभीसे मैं अनेक प्रकारके तर्क-वितर्कोंसे घिर गया । संतापकी आग मुझे रात-दिन जलाती रहती है ॥ ४ ॥

निशाकर मुनियु महाप्रस्थान माडि स्वर्ग लोकक्कॆ हॊरटुहोदन्दिनिन्द नानु अनेक प्रकारद तर्क-वितर्कगळ सन्तापद अग्नियु नन्नन्नु हगलु-रात्रॆ सुडुत्तिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. nishaakare mahaa prasthaanam aasaadya = Nishaakara, great, voyage

• to heavens, on obtaining; svar gate = to heaven, having gone; bahubhiH = with many; vi tarkaiH = illogical, thoughts; vR^itam = one who is enfolded in; such; maam = me; santaapaH nirdahati = anguish, burning [me] down.

अनुवादः

“But many illogical thoughts crowded round me when Sage Nishaakara has gone on great voyage to heaven, thus my anguish burned me down… [4-63-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदितां मरणे बुद्धिं मुनिवाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणानां रक्षणे मम ॥ ५ ॥
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ।

उदिताम् मरणे बुद्धिम् मुनि वाक्यैः निवर्तये । बुद्धिः या तेन मे दत्ता प्राणानाम् रक्षणे मम ॥ ४-६३-५ सा मे अपनयते दुःखम् दीप्ता इव अग्नि शिखा तमः ।

‘मेरे मनमें कई बार प्राण त्यागनेकी इच्छा हुई, किंतु मुनिके वचनोंको याद करके मैं उस संकल्पको टालता आया हूँ । उन्होंने मुझे प्राणोंको रखनेके लिये जो बुद्धि (सम्मति) दी थी, वह मेरे दुःखको उसी प्रकार दूर कर देती है, जैसे जलती हुई अग्निशिखा अन्धकारको ॥ ५ १/२ ॥

नन्न मनस्सिनल्लि अनेक सल प्राण त्यागद इच्छॆ उण्टागित्तु, आदरॆ मुनिय मातन्नु नॆनॆदु नानु आ सङ्कल्पवन्नु त्यजिसुत्तिद्दॆ. प्राणगळन्नु धरिसिकॊण्डिर बेकॆन्दु अवरु हेळिद मातु-उरियुव बॆङ्किय अन्धकारवन्नु दूर गॊळिसुवन्तॆये, नन्न दुःखवन्नु दूरगॊळिसुत्ता इदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5, 6a. maraNe uditaam buddhim = for dying [suicide,] cropped up, thought; muni vaakyaiH nivartaye = sage, by words of, I am reversing; mama praaNaanaam rakSaNe = my, lives, regarding safeguarding; tena me yaa buddhiH dattaa = by him [sage,] to me, which, thought [pracodana = afflatus = a divine creative impulse, inspiration,] given [endowed]; saa = that afflatus; diiptaa agni shikhaa tamaH iva = flaring, fire, tongue of, to darkness, as with; me duHkham = my, anguish; apa nayate = away, taking.

अनुवादः

“I have been reversing the thought cropped up for my suicide by virtue of the afflatus endowed to me by that sage, and I have been safeguarding my lives as that afflatus is taking away my anguish, as a tongue of flaring fire takes away darkness… [4-63-5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६ ॥
पुत्रः सन्तर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ।

बुद्ध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ॥
पुत्रः सन्तर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ।

बुध्यता च मया वीर्यम् रावणस्य दुरात्मनः ॥ ४-६३-६ पुत्रः संतर्जितो वाग्भिः न त्राता मैथिली कथम् ।

‘दुरात्मा रावणमें कितना बल है, इसे मैं जानता हूँ । इसलिये मैंने कठोर वचनोंद्वारा अपने पुत्रको डाँटा था कि तूने मिथिलेशकुमारी सीताकी रक्षा क्यों नहीं की ॥ ६ १/२ ॥

दुरात्मा रावणनल्लि इरुव बलवन्नु नानु तिळिदिद्देनॆ. अदक्कागि नानु नन्न मगनन्नु - नीनु सीतॆयन्नु एकॆ रक्षिसलिल्ल? ऎन्दु कटुवचनगळिन्द गदरिसिद्दॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6b, 7a. duraatmanaH raavaNasya viiryam = dirty-minded one, Ravana’s, valour; budhyataa = aware of; mayaa maithilii = by me, Maithili; katham na traataa = how, [she is] not, saved; [iti = thus]; vaagbhiH = with words; putraH = [my] son is; sam tarjitaH = well, rebuked.

अनुवादः

“Though I am aware of the valour of that dirty-minded Ravana, I was rebuking my son saying, ‘how you have not saved Maithili?’ [4-63-6b, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीतावियोजितौ ॥ ७ ॥
न मे दशरथस्नेहात् पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ।

तस्या विलपितम् श्रुत्वा तौ च सीता वियोजितौ ॥ ४-६३-७ न मे दशरथ स्नेहात् पुत्रेण उत्पादितम् प्रियम् ।

‘सीताका विलाप सुनकर और उनसे बिछुड़े हुए श्रीराम तथा लक्ष्मणका परिचय पाकर तथा राजा दशरथके प्रति मेरे स्नेहका स्मरण करके भी मेरे पुत्रने जो सीताकी रक्षा नहीं की, अपने इस बर्तावसे उसने मुझे प्रसन्न नहीं किया—मेरा प्रिय कार्य नहीं होने दिया’ ॥ ७ १/२ ॥

सीतादेविय विलापवन्नु केळियू, राम-लक्ष्मणरु सीतॆयिन्द अगलिरुव रॆन्दु तिळिदू, नन्न मगनु दशरथनॊडनॆ ननगिद्द स्नेहक्कॆ अनुगुणनागि ननगॆ याव विधवाद सन्तोषवन्नु उण्टुमाडलिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7b, 8a. tasyaa vilapitam shrutvaa = her, bewailing, on hearing; tau ca siitaa viyojitau = those two [Rama, Lakshmana,] also, as separated [from Seetha]; me dasharatha snehaat = my, with Dasharatha’s, owing to friendship; putreNa priyam = by [my] son, a cherish [of mine]; na utpaaditam = not, effectuated.

अनुवादः

“My son has not effectuated my cherish even on hearing the bewail of Seetha, or at least on hearing that Rama and Lakshmana are separated from Seetha, or at least on knowing my friendship with Dasharatha…” Thus Sampaati spoke to monkeys. [4-63-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य संहतैर्वानरैः सह ॥ ८ ॥
उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ।

तस्य तु एवम् ब्रुवाणस्य संहतैः वानरैः सह ॥ ४-६३-८ उत्पेततुः तदा पक्षौ समक्षम् वन चारिणाम् ।

वहाँ एकत्र होकर बैठे हुए वानरोंके साथ सम्पाति इस प्रकार बातें कर ही रहे थे कि उन वनचारी वानरोंके समक्ष उसी समय उनके दो नये पंख निकल आये ॥ ८ १/२ ॥

अल्लि ऒट्टिगॆ कुळितिद्द वानररॊन्दिगॆ सम्पातियु हीगॆ मातनाडुत्तिरवागले आ वानरर समक्षमदल्लि अवनिगॆ ऎरडु हॊस रॆक्कॆगळु मूडिदवु.॥8॥

पदच्छेदः

8b, 9a. tadaa = then; samhataiH vaanaraiH saha = clustered around, monkeys, with; tasya = to him; evam bruvaaNasya = in this way, who is speaking; vana caariNaam samakSam = of forest, movers - monkeys, before eyes; pakSau = wings; ut petatuH = to up, flew - cropped up.

अनुवादः

Both the wings of Sampaati have then cropped up just before the eyes of those monkeys who are clustering around him, while Sampaati is speaking in this way to those monkeys… [4-63-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद‍्गतैररुणच्छदैः ॥ ९ ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ।

स दृष्ट्वा स्वाम् तनुम् पक्षैः उद्गतैः अरुण च्छदैः ॥ ४-६३-९ प्रहर्षम् अतुलम् लेभे वानरान् च इदम् अब्रवीत् ।

अपने शरीरको नये निकले हुए लाल रंगके पंखोंसे संयुक्त हुआ देख सम्पातिको अनुपम हर्ष प्राप्त हुआ । वे वानरोंसे इस प्रकार बोले— ॥ ९ १/२ ॥

तन्न शरीरदल्लि मूडिद हॊस कॆम्पाद रॆक्कॆगळन्नु नोडि सम्पातिगॆ बहळ हर्षवायितु. अवनु वानररल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9b, 10a. saH = he tht Sampaati; aruNa cChadaiH = with reddish [feathers,] covered [feathered]; udgataiH pakSaiH = emerged, wings; svaam tanum dR^iSTvaa = his own, body, on seeing; a tulam praharSam lebhe = not, comparable, rejoice, he obtained; vaanaraan idam abraviit ca = to vanara-s, this, said, also.

अनुवादः

On looking at his own body which is now covered with newborn reddish-feathered wings Sampaati obtained an incomparable rejoice, and he also said this to vanara-s. [4-63-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशाकरस्य राजर्षेः प्रसादादमितौजसः ॥ १० ॥
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ पुनरुपस्थितौ ।

निशाकरस्य राजर्षेः प्रसादादमितौजसः ॥
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुपत्थितौ ।

निशाकरस्य राजर्षेः प्रभावात् अमित ओजसः ॥ ४-६३-१० आदित्य रश्मि निर्दग्धौ पक्षौ पुनः उपस्थितौ ।

‘कपिवरो! अमिततेजस्वी राजर्षि निशाकरके प्रसादसे सूर्य-किरणोंद्वारा दग्ध हुए मेरे दोनों पंख फिर उत्पन्न हो गये ॥ १० १/२ ॥

कपीश्वररे! अमिततेजस्वी राजर्षि निशाकरन प्रसाददिन्द सूर्यकिरणगळ मूलक सुट्टुहोद नन्न ऎरडू रॆक्कॆगळु पुनः मूडिकॊण्डिवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10b, 11a. amita ojasaH = of illimitable, magnificence; raajarSeH = of kingly sage; nishaakarasya prabhaavaat = Nishaakara’s, by efficacy; aaditya rashmi nirdagdhau = by Sun’s, rays, burnt down; pakSau punaH upasthitau = both wings, again, present themselves [resurfaced.]

अनुवादः

By the efficacy of that kingly sage of illimitable magnificence both the wings of Sampaati that were burnt down by sunrays have resurfaced again. [4-63-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यौवने वर्तमानस्य ममासीद् यः पराक्रमः ॥ ११ ॥
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ।

यौवने वर्तमानास्य ममासीद् यः पराक्रमः ॥
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ।

यौवने वर्तमानस्य मम आसीत् यः पराक्रमः ॥ ४-६३-११ तम् एव अद्य अवगच्छामि बलम् पौरुषम् एव च ।

‘युवावस्थामें मेरा जैसा पराक्रम और बल था, वैसे ही बल और पुरुषार्थका इस समय मैं अनुभव कर रहा हूँ ॥ ११ १/२ ॥

यौवनदल्लि नन्नल्लि इद्द बल-पराक्रमगळु, पुरुषार्थगळन्ने नानु इन्दु अनुभविसुत्तिद्देनॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11b, 12a. yauvane vartamaanasya = in youth, what that was prevailing; mama = my; yaH paraakramaH = which, valour; aasiit = was present; tam eva adya avagacChaami = that [valour,] alone, now, I am getting at [experiencing]; balam pauruSam eva ca = vigour, valiance, like that, also.

अनुवादः

“Which valour, vigour, and valiance were prevailing in my youth, now I am experiencing them alone… [4-63-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथा क्रियतां यत्नः सीतामधिगमिष्यथ ॥ १२ ॥
पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्ययकारकः ।

सर्वथा क्रियतां यत्नः सीतामधिगमिष्यथ ॥
पक्षलाभो ममायां वः सिद्धिप्रत्ययकारकः ।

सर्वथा क्रियताम् यत्नः सीताम् अधिगमिष्यथ ॥ ४-६३-१२ पक्ष लाभो मम अयम् वः सिद्धि प्रत्यय कारकः ।

‘वानरो! तुम सब प्रकारसे यत्न करो । निश्चय ही तुम्हें सीताका दर्शन प्राप्त होगा । मुझे पंखोंका प्राप्त होना तुमलोगोंकी कार्य-सिद्धिका विश्वास दिलानेवाला है’ ॥

वानररे! नीवु ऎल्ल प्रकारदिन्द प्रयत्न माडिरि. निश्चयवागि निमगॆ सीतॆय दर्शनवागुवुदु, ननगॆ रॆक्कॆगळु दॊरॆयुवुदु, निम्म कार्यसिद्धिय विश्वास कॊडुवन्तहुदागिदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12b, 13a. sarvathaa yatnaH kriyataam = anywise, let endeavour, be made; siitaam adhi gamiSyatha = Seetha, [for sure,] you will obtain - come by her; mama ayam pakSa laabhaH = my, this, wings, regaining; vaH siddhi pratyaya kaarakaH = to you all, for accomplishment, credibility, causer of.

अनुवादः

“Let an endeavour be made by all of you. For sure, you will come by Seetha. This event of my regaining wings shall be the causer of credibility in you all… [4-63-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा तान् हरीन् सर्वान् सम्पातिः पतगोत्तमः ॥ १३ ॥
उत्पपात गिरेः शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ।

इति उक्त्वा तान् हरीन् सर्वान् संपातिः पतगोत्तम ॥ ४-६३-१३ उत्पपात गिरेः शृंगात् जिज्ञासुः ख गमो गतिम् ।

उन समस्त वानरोंसे ऐसा कहकर पक्षियोंमें श्रेष्ठ सम्पाति अपने आकाश-गमनकी शक्तिका परिचय पानेके लिये उस पर्वतशिखरसे उड़ गये ॥ १३ १/२ ॥

आ समस्त वानररल्लि हीगॆ हेळि पक्षिगळल्लि श्रेष्ठ सम्पातियु आकाश गमनद शक्तिय परिचय पडॆयलु आ पर्वत शिखरदिन्द हारिहोदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13b, 14a. pataga uttama = bird, the best; sampaatiH = Sampaati; sarvaan taan hariin = to all of, those, monkeys; iti uktvaa = thus, on saying; kha gamaH = of a sky, goer’s - of a bird; gatim = plight / flight; jij~naasuH = to ascertain; gireH shR^ingaat ut papaata = from mountain’s, top, up, fallen - took wing.

अनुवादः

On saying thus to all of those monkeys that best bird Sampaati took wing from that mountaintop to ascertain the plight of a sky-going bird when anew on the wing. [4-63-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः ।
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥ १४ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीति संहृष्टमानसाः ।
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा प्रतिसंहृष्ट मानसाः । बभूवुः हरि शार्दूला विक्रम अभ्युदय उन्मुखाः ॥ ४-६३-१४

उनकी वह बात सुनकर उन श्रेष्ठ वानरोंका हृदय प्रसन्नतासे खिल उठा । वे पराक्रमसाध्य अभ्युदयके लिये उद्यत हो गये ॥ १४ ॥

अवन मातन्नु केळि आ श्रेष्ठवानरर हृदयगळु प्रसन्नतॆयिन्द अरळिदवु. अवरु पराक्रमसाध्य अभ्युदयक्कागि उद्युक्तरादरु.॥14॥

पदच्छेदः

14b, c. hari shaarduulaa = monkeys, tigerly ones; tasya tat vacanam shrutvaa = his [Sampaati’s,] that, word, on hearing; prati samhR^iSTa maanasaaH = in turn, gladdened, at hearts; vikrama abhyudaya unmukhaaH = valour, inspirited, proactive; babhuuvuH = they became.

अनुवादः

On hearing that word of Sampaati those tigerly monkeys are heartily gladdened and while their valour inspiriting them they have became proactive towards their task. [4-63-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ पवनसमानविक्रमाः
प्लवगवराः प्रतिलब्धपौरुषाः ।
अभिजिदभिमुखां दिशं ययु-
र्जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः ॥ १५ ॥

अथ पवन समान विक्रमाः प्लवग वराः प्रतिलब्ध पौरुषाः । अभिजित् अभिमुखाम् दिशम् ययुः जनक सुता परिमार्गण उन्मुखाः ॥ ४-६३-१५

तदनन्तर वायुके समान पराक्रमी वे श्रेष्ठ वानर अपने भूले हुए पुरुषार्थको फिरसे पा गये और जनकनन्दिनी सीताकी खोजके लिये उत्सुक हो अभिजित् नक्षत्रसे युक्त दक्षिण दिशाकी ओर चल दिये ॥ १५ ॥

अनन्तर वायुविनन्तह पराकमि आ श्रेष्ठ वानररु तावु मरॆतु होद पुरुषार्थवन्नु पुनः पडॆदुकॊण्डरु मत्तु जानकियन्नु हुडुकलु उत्सुकरागि अभिजित् नक्षत्रदिन्द युक्तवाद दक्षिण दिक्किन कडॆगॆ हॊरटरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. atha = then; pavana samaana vikramaaH = with air [gustily,] equal, in their gusto; pratilabdha pauruSaaH = redeemed, certitude; plavaga varaaH = fly-jumpers, the best; abhijit abhimukhaam = abhijit, [an opportune time,] who are waiting towards; janaka sutaa pari maargaNa = Janaka’s, daughter, in search; un mukhaaH = forward, faced [pioneers]; disham = to [southern] direction; yayuH = they journeyed on.

अनुवादः

Those best fly-jumpers having redeemed their certitude, then with a gustily gusto waited for an opportune time called abhijit lagna and then journeyed on to the southern direction, as they are the pioneers in searching Seetha, the daughter of Janaka. [4-63-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥ ६३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें तिरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धा काण्डद अरवत्तमूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥63॥