०६० सम्पातिना स्वकथानिरूपणम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sampaati narrates his legend to Angada and others. He explains how he has fallen on Mt. Vindhya and how he reached a sage called Nishaakara descending Mt. Vindhya with great difficulty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

60. सम्पातिकी आत्मकथा

ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः ।
उपविष्टा गिरौ रम्ये परिवार्य समन्ततः ॥ १ ॥

ततः कृत उदकम् स्नातम् तम् गृध्रम् हरि यूथपाः । उपविष्टा गिरौ रम्ये परिवार्य समन्ततः ॥ ४-६०-१

गृध्रराज सम्पाति अपने भाईको जलाञ्जलि देकर जब स्नान कर चुके, तब उस रमणीय पर्वतपर वे समस्त वानरयूथपति उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गये ॥ १ ॥

गृध्रराज सम्पातियु तन्न तम्मनिगॆ जलाञ्जलियन्नु कॊट्टु, स्नान माडिद मेलॆ आ रमणीय पर्वतद मेलॆ समस्त वानर यूथपतिगळु अवनन्नु सुत्तुवरॆदु कुळितुबिट्टरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; hari yuuthapaaH = monkey, commanders; kR^ita udakam = then, who made [offered,] water-oblations; snaatam = bathed [for purification ]; tam gR^idhram = him, that eagle; samantataH parivaarya = all over, surrounding him; ramye girau upaviSTaaH = on beautiful, mountain, they sat.

अनुवादः

Then the monkey commanders sat on that beautiful mountain surrounding the eagle from all over, after that eagle has offered water-oblations for his deceased Jataayu and bathed for purification. [4-60-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम् ।
जनितप्रत्ययो हर्षात् सम्पातिः पुनरब्रवीत् ॥ २ ॥

तम् अंगदम् उपासीनम् तैः सर्वैः हरिभिः वृतम् । जनित प्रत्ययो हर्षात् संपातिः पुनः अब्रवीत् ॥ ४-६०-२

उन समस्त वानरोंसे घिरे हुए अङ्गद उनके पास बैठे थे । सम्पातिने सबके हृदयमें अपनी ओरसे विश्वास पैदा कर दिया था । वे हर्षोत्फुल्ल होकर फिर इस प्रकार कहने लगे— ॥ २ ॥

आ समस्त वानररिन्द सुत्तुवरिद अङ्गदनु अवन बळियल्लि कुळितिद्दनु. सम्पातियु ऎल्लर हृदयदल्लि तन्न कुरितु विश्वास उण्टुमाडिकॊण्डिद्दनु. अवनु हर्षदिन्द हीगॆ हेळतॊडगिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. taiH sarvaiH haribhiH vR^itam = by them, all, monkeys, surrounded by; upaasiinam = who sat nearby; tam angadam = to him, to Angada; janita pratyayaH = who caused, trust [trustworthy Sampaati]; sampaatiH = Sampaati; harSaat punaH abraviit = with gladness, again, spoke.

अनुवादः

Sampaati who earned trustworthiness of monkeys, and who is sitting surrounded by all monkeys, again gladly spoke to Angada who sat at his close by. [4-60-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम ।
तथ्यं सङ्कीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ॥ ३ ॥

कृत्वा निःशब्दम् एक अग्राः शृण्वन्तु हरयो मम । तथ्यम् संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ॥ ४-६०-३

‘सब वानर एकाग्रचित्त एवं मौन होकर मेरी बात सुनो । मैं मिथिलेशकुमारीको जिस प्रकार जानता हूँ, वह सारा प्रसङ्ग ठीक-ठीक बता रहा हूँ ॥ ३ ॥

ऎल्ल वानररु एकाग्रचित्तरागि, मौनदिन्द नन्न मातन्नु केळिरि. नानु मिथिलेश कुमारियन्नु तिळिदिरुव ऎल्ल प्रसङ्गवन्नु सरियागि हेळुत्तिद्देनॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. harayaH = oh, monkeys; maithiliim yathaa jaanaami = about Maithili, as to how, I came to know; tathyam = in actuality; samkiirtayiSyaami = I wish to recount; niH shabdam kR^itvaa = without, sound, on making - you become silent, and; eka agraaH = single, pointedly [alertly]; mama shR^iNvantu = mine [words,] you listen.

अनुवादः

“Oh, monkeys, you all be quiet and listen to my words alertly as I wish to recount the actuality as to how I came to know about Maithili… [4-60-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरानघ ।
सूर्यतापपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥ ४ ॥

अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरा वने ।
सूर्यतापपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥

अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितो अस्मि पुरा अनघ । सूर्य ताप परीत अंगो निर्दग्धः सूर्य रश्मिभिः ॥ ४-६०-४

‘निष्पाप अङ्गद! प्राचीन कालमें मैं सूर्यकी किरणोंसे झुलसकर इस विन्ध्यपर्वतके शिखरपर गिरा था । उस समय मेरे सारे अङ्ग सूर्यके प्रचण्ड तापसे संतप्त हो रहेथे ॥

निष्पाप अङ्गदने! प्राचीन कालदल्लि नानु सूर्यन किरणगळिन्द सुट्टुहोगि ई विन्ध्यपर्वतद शिखरदल्लि बिद्दिद्दॆ. आग नन्न अङ्गवॆल्ल सूर्यन प्रचण्ड तापदिन्द सुडुत्तित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. anagha = oh, impeccable [Angada]; puraa = once; suurya rashmibhiH nirdagdhaH = by sunrays, completely, burnt down; suurya taapa pariita angaH = by sun’s, heat, overspread, limbs [sun’s heat overspreading my limbs]; asya vindhyasya shikhare = this, Vindhya’s, on peak; patitaH asmi = fallen, I was

अनुवादः

“Oh, impeccable Angada, once I have fallen on the peak of this Mt. Vindhya when sunrays completely burned my wings and limbs scorching in sun’s heat… [4-60-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लब्धसञ्ज्ञस्तु षड्रात्राद् विवशो विह्वलन्निव ।
वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किञ्चन ॥ ५ ॥

लब्ध संज्ञः तु षड् रात्रात् विवशो विह्वलन् इव । वीक्षमाणो दिशः सर्वा न अभिजानामि किंचन ॥ ४-६०-५

‘छः रातें बीतनेपर जब मुझे होश हुआ और मैं विवश एवं विह्वल-सा होकर सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखने लगा, तब सहसा किसी भी वस्तुको मैं पहचान न सका ॥ ५ ॥

आरु रात्रॆगळु कळॆदाग ननगॆ ऎच्चर बन्दु विवशनागि विह्वलनागि समस्त दिक्कुगळ कडॆगॆ नोडतॊडगिदॆ. आग नानु ऒम्मॆगॆ यावुदे वस्तुवन्नु गुरुतिसदवनागिद्दॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. SaD raatraat = six, nights after; labdha sanj~naH tu = on getting, sensitivity, but; vihvalan iva = frantic, like; vi vashaH = out, of control [helpless]; sarvaaH dishaH viikSamaaNaH = in all, directions, on looking; kimcana = in the least; na abhijaanaami = not, I recognised.

अनुवादः

“On getting sensitivity after six days, and on looking in all directions I could not recognise anything in the least, as I was helpless and frantic… [4-60-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु सागरान् शैलान् नदीः सर्वाः सरांसि च ।
वनानि च प्रदेशांश्च निरीक्ष्य मतिरागता ॥ ६ ॥

ततः तु सागरान् शैलान् नदीः सर्वाः सरांसि च । वनानि च प्रदेशान् च समीक्ष्य मतिः आगताम् ॥ ४-६०-६

‘तदनन्तर धीरे-धीरे समुद्र, पर्वत, समस्त नदी, सरोवर, वन और यहाँके विभिन्न प्रदेशोंपर दृष्टि डाली, तब मेरी स्मरण-शक्ति लौटी ॥ ६ ॥

अनन्तर निधानवागि समुद्र, पर्वत, नदिगळु, सरोवरगळु, वन मत्तु इल्लिय बेरॆ-बेरॆ प्रदेशगळन्नु नोडिदाग नन्न स्मरणशक्ति मरळि ननगॆ बन्तु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tataH tu = then, but; sarvaaH saagaraan shailaan nadiiH = all, oceans, mountains, rivers; saraamsi ca vanaani ca pradeshaan ca = lakes, also, forests, also, provinces, also; niriikSya = on observing; matiH aagataam = to senses, came [I could sensate.]

अनुवादः

“But then on observing all the oceans, mountains, rivers, lakes, provinces and forests, I could regain senses… [4-60-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरोदरकूटवान् ।
दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः ॥ ७ ॥

हृष्ट पक्षि गण आकीर्णः कन्दर उदर कूटवान् । दक्षिणस्य उदधेः तीरे विन्ध्यो अयम् इति निश्चितः ॥ ४-६०-७

‘फिर मैंने निश्चय किया कि यह दक्षिण समुद्रके तटपर स्थित विन्ध्यपर्वत है, जो हर्षोत्फुल्ल विहंगमोंके समुदायसे व्याप्त है । यहाँ बहुत-सी कन्दराएँ, गुफाएँ और शिखर हैं ॥ ७ ॥

इदु दक्षिण समुद्र तीरद विन्ध्यपर्वतवागिदॆ ऎन्दु नानु निश्चयिसिदॆ. ई पर्वतवु हर्षॊत्फुल्ल विहङ्गगळिन्द व्याप्तवागिद्दु, अनेक कन्दरगळु, गुहॆगळु, शिखरगळु इवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. hR^iSTa pakSi gaNa aakiirNaH = cheerful, bird, group [flocks, teams] teeming; kandara udara kuuTavaan = caves, at midriffs, with peaks; ayam = this one is this mountain is; dakSiNasya udadheH tire = southerly, ocean’s, at coast of; vindhyaH iti nishcitaH = Mt. Vindhya, thus, I resolved.

अनुवादः

“Since this mountain is teeming with teams of birds, caves in its midriffs, and it is with peaks of its own kind, thus I resolved this to be Mt. Vindhya at the coast of southern ocean… [4-60-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम् ।
ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाऽभवत् ॥ ८ ॥

आसीत् च अत्र आश्रमम् पुण्यम् सुरैः अपि सुपूजितम् । ऋषिः निशाकरो नाम यस्मिन् उग्र तपा अभवत् ॥ ४-६०-८

‘पूर्वकालमें यहाँ एक पवित्र आश्रम था, जिसका देवता भी बड़ा सम्मान करते थे । उस आश्रममें निशाकर (चन्द्रमा) नामधारी एक ऋषि रहते थे, जो बड़े ही उग्र तपस्वी थे ॥

हिन्दिन कालदल्लि देवतॆगळू कूड सम्मानिसुत्तिद्द ऒन्दु पवित्र आश्रम इल्लि इत्तु. अदरल्लि निशाकर (चन्द्रमा) ऎम्ब हॆसरुळ्ळ दॊड्ड उग्र तपस्विगळाद ऒब्ब ऋषिगळु इद्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. atra = there; suraiH api su puujitam = by gods, even, well, reverenced; puNyam aashramam aasiit = a sacred, hermitage, is there; yasmin = wherein; nishaakaraH naama = sage Nishaakara, known as; ugra tapaaH = of intense, ascesis; R^iSiH abhavat = a sage, was there.

अनुवादः

“There was a sacred hermitage belonging to a sage of intense ascesis known as Sage Nishaakara which was reverenced even by gods. [4-60-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा गिरौ ।
वसतो मम धर्मज्ञे स्वर्गते तु निशाकरे ॥ ९ ॥

अष्टौ वर्ष सहस्राणि तेन अस्मिन् ऋषिणा गिरौ । वसतो मम धर्मज्ञो स्वर् गते तु निशाकरे ॥ ४-६०-९

‘वे धर्मज्ञ निशाकर मुनि अब स्वर्गवासी हो चुके हैं । उन महर्षिके बिना इस पर्वतपर रहते हुए मेरे आठ हजार वर्ष बीत गये ॥ ९ ॥

ई धर्माज्ञ, निशाकर मुनियु ईग स्वर्गस्थरागिद्दारॆ. आ महर्षिगळन्नु बिट्टु ई पर्वतद मेलॆ नानु ऎण्टुसाविर वर्षदिन्द इद्देनॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. dharma j~naH = probity, knower of; nishaakare = of Nishaakara’s; svar gate tu = to heaven, after going, on his part; tena R^iSiNaa = by him, that sage; [vinaa = without]; asmin girau vasataH = on this, mountain, while living; mama = for me; aSTau varSa sahasraaNi eight, years, thousand - eight thousand years; [gatau = lapsed.]

अनुवादः

“Eight thousand years have lapsed while I was living here on this mountain after the departure of that probity knowing sage Nishakara to heaven. [4-60-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवतीर्य च विन्ध्याग्रात् कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः ।
तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः ॥ १० ॥

अवतीर्य च विन्ध्य अग्रात् कृच्छ्रेण विषमात् शनैः । तीक्ष्ण दर्भाम् वसुमतीम् दुःखेन पुनर् आगतः ॥ ४-६०-१०

‘होशमें आनेके बाद मैं इस पर्वतके नीचे-ऊँचे शिखरसे धीरे-धीरे बड़े कष्टके साथ भूमिपर उतरा, उस समय ऐसे स्थानपर आ पहुँचा, जहाँ तीखे कुश उगे हुए थे । फिर वहाँसे भी कष्ट सहन करता हुआ आगे बढ़ा ॥ १० ॥

ऎच्चरगॊण्ड बळिक नानु ई पर्वतद ऎत्तर-तग्गाद शिखरगळिन्द निधानवागि बहळ कष्टदिन्द नॆलक्कॆ इळिदु बन्दाग अल्लि चूपाद दर्भॆगळु हुट्टिद्दवु. मत्तॆ अल्लिन्दलू कष्टगळन्नु अनुभविसुत्ता मुन्दरिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. viSamaat vindhya agraat = lopsided [mountainsides,] from Vindhya’s, peak; shanaiH = slowly; kR^icChreNa = onerously; ava tiirya = down, scending - on descending; tiikSNa darbhaam = sharp [thorny,] sacred-grass-blades having; vasumatiim = earth; duHkhena punaH aagataH = with distress, again, I reached.

अनुवादः

‘I again reached the earth descending from the lopsided peak of Mt. Vindhya, onerously and slowly, whereat the sacred-grass-blades are thorny… [4-60-10]

टिप्पनी

The grass blades became thorny because sages nipped their apices and they dried up and became thorny for a wingless eagle perching almost on its belly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमृषिं द्रष्टुकामोऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् ।
जटायुषा मया चैव बहुशोऽधिगतो हि सः ॥ ११ ॥

तम् ऋषिम् द्रष्टु कामो अस्मि दुःखेन अभ्यागतो भृशम् । जटायुषा मया चैव बहुशो अभिगतो हि सः ॥ ४-६०-११

‘मैं उन महर्षिका दर्शन करना चाहता था, इसीलिये अत्यन्त कष्ट उठाकर वहाँ गया था । इसके पहले मैं और जटायु दोनों कई बार उनसे मिल चुके थे ॥ ११ ॥

नानु आ महर्षियन्नु दर्शिसबेकॆन्दु बयसुत्तिद्दॆ, अदक्कागि अत्यन्त कष्टपट्टु अल्लिगॆ होगिद्दॆ. इदक्कॆ मॊदलु नानु मत्तु जटायु इब्बरु अनेक सल अवरन्नु भॆट्टियागिद्दॆवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. bhR^isham duHkhena abhyaagataH = with much, with anguish, one who neared - such as me; tam R^iSim draSTu kaamaH asmi = him, sage, to see, desiring, I have become; saH = he - that sage; jaTaayuSaa mayaa caiva = by Jataayu, by me, also thus; bahushaH abhigataH hi = many times, [he was] approached, indeed.

अनुवादः

“As I was desiring to see that sage I neared that place with much anguish, because I and Jataayu approached that sage for many a time in earlier times… [4-60-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः ।
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदफलो वा न दृश्यते ॥ १२ ॥

तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः ।
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदलो वा न दृश्यते ॥

तस्य आश्रम पदाभ्याशे ववुः वाताः सुगन्धिनः । वृक्षो न अपुष्पितः कश्चित् अफलो वा न दृश्यते ॥ ४-६०-१२

‘उनके आश्रमके समीप सदा सुगन्धित वायु चलती थी । वहाँका कोई भी वृक्ष फल अथवा फूलसे रहित नहीं देखा जाता था ॥ १२ ॥

अवर आश्रमद सनिहदल्लि सदा सुगन्धित गाळि बीसुत्तित्तु. अल्लिय यावुदे वृक्षवू कूड फल-पुष्परहितवागि काणुत्तिद्दिल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. tasya aashrama padaabhyaashe = his, hermitage near about; su gandhinaH vaataaH vavuH = sweet, smelling, wind, whiffled; a puSpitaH vR^ikSaH = not, flowered, trees; kashcit = whatsoever; na dR^ishyate = not, seen; a phalaH vaa = without, fruits, either; na = is not seen.

अनुवादः

“Near about his hermitage wind wiffles with a sweet-smell, and no tree is flowerless and no tree is fruitless, whatsoever it is… [4-60-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम् ॥ १३ ॥

उपेत्य च आश्रमम् पुण्यम् वृक्ष मूलम् उपाश्रितः । द्रष्टु कामः प्रतीक्षे च भगवंतम् निशाकरम् ॥ ४-६०-१३

‘उस पवित्र आश्रमपर पहुँचकर मैं एक वृक्षके नीचे ठहर गया और भगवान् निशाकरके दर्शनकी इच्छासे उनके आनेकी प्रतीक्षा करने लगा ॥ १३ ॥

आ पवित्र आश्रमक्कॆ तलुपि नानु ऒन्दु मरद कॆळगॆ निन्तु, भगवान् निशाकरन दर्शनद इच्छॆयिन्द अवर निरीक्षॆ माडुत्ता इद्दॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. puNyam aashramam = to sacred, hermitage; upetya [upa etya = near, on going] = drawing nigh of; vR^ikSa muulam upa aashritaH = at a tree, base, near, sheltering [myself]; bhagavantam nishaakaram = at godly, Nishaakara; draSTu kaamaH = to see, desirous of; pratiikSe = I am awaiting - [historical present] I awaited.

अनुवादः

“On nearing that sacred hermitage and sheltering myself at the base of a tree, I waited there desirous to see that godly Nishaakara… [4-60-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ पश्यामि दूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसम् ।
कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम् ॥ १४ ॥

अथापश्यामिदूरस्थ मृषिं ज्वलिततेजसम् ।
कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम् ॥

अथ पश्यमि दूरस्थम् ऋषिम् ज्वलित तेजसम् । कृत अभिषेकम् दुर्धर्षम् उपावृत्तम् उदन् मुखम् ॥ ४-६०-१४

‘थोड़ी ही देरमें महर्षि मुझे दूरसे आते दिखायी दिये । वे अपने तेजसे दिप रहे थे और स्नान करके उत्तरकी ओर लौटे आ रहे थे । उनका तिरस्कार करना किसीके लिये भी कठिन था ॥ १४ ॥

स्वल्प हॊत्तिनल्ले महर्षिगळु दूरदिन्द बरुवुदन्नु नोडिदॆ. अवरु तम्म दुर्धर्ष तेजदिन्द बॆळगुत्तिद्दरु. स्नानमाडि उत्तराभिमुखरागि हिन्दिरुगुत्तिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. atha = then; kR^ita abhiSekam = on performing, holy bath; upa aavR^ittam = return, returning; udan mukham = north, facing; jvalita tejasam = irradiating [the ambience,] with radiance; durdharSam = unassailable one; duura stham R^iSim = distantly, available, sage; pashyami = I am seeing - I saw.

अनुवादः

“Then I saw the sage available distantly, returning facing north after performing his holy bath, an unassailable sage irradiating the ambience with his radiance… [4-60-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नानासरीसृपाः ।
परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा ॥ १५ ॥

तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नाना सरीसृपाः ।
परिवार्योपगच्छन्ति धातारं प्राणिनो यथा ॥

तम् ऋक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नाना सरी सृपाः । परिवार्य उपगच्छन्ति दातारम् प्राणिनो यथा ॥ ४-६०-१५

‘अनेकानेक रीछ, हरिन, सिंह, बाघ और नाना प्रकारके सर्प उन्हें इस प्रकार घेरे आ रहे थे, जैसे याचना करनेवाले प्राणी दाताको घेरकर चलते हैं ॥ १५ ॥

याचकरु दातृवन्नु सुत्तुवरॆदन्तॆ अनेक करडिगळु, जिङ्कॆगळु, सिंह, हुलि हागू नाना प्रकारद सर्पगळु अवरन्नु सुत्तुवरॆदु बरुत्तिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. praaNinaH = by living beings; daataaram [dhaataaram] yathaa = after a donor [or, after Brahma,] as with - the following; tam = him - sage; pari vaarya = around, surrounding; R^ikSaaH sR^imaraa vyaaghraaH simhaa = bears, antelopes, tigers, lions; naanaa sarii sR^ipaaH = diverse, reptiles, snakes; upa gacChanti = at heel, they are going - following him.

अनुवादः

“Bears, antelopes, tigers, lions, and diverse reptiles and snakes are following him at his heel, as with living beings following a donor, or all-donating Brahma… [4-60-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः ।
प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम् ॥ १६ ॥

ततः प्राप्तम् ऋषिम् ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः । प्रविष्टे राजनि यथा सर्वम् स अमात्यकम् बलम् ॥ ४-६०-१६

‘ऋषिको आश्रमपर आया जान वे सभी प्राणी लौट गये । ठीक उसी तरह, जैसे राजाके अपने महलमें चले जानेपर मन्त्रीसहित सारी सेना अपने-अपने विश्रामस्थानको लौट जाती है ॥ १६ ॥

राजनु अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदाग मन्त्रिगळ सहित ऎल्ल सैन्यवु तम्म-तम्म विश्राम स्थानगळिगॆ मरळुवन्तॆ ऋषिगळु आश्रमक्कॆ बन्दुदन्नु नोडि आ प्राणिगळु मरळिहोगुत्तिद्दवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raajani praviSTe = on a king’s, entry [into palace-chambers]; sarvam sa amaatyakam balam = all of the, with, ministerial, military staff; yathaa = as to how [they retrace their steps]; R^iSim praaptam = sage’s, entry [into hermitage]; j~naatvaa = on noticing; tataH taani sattvaani vai yayuH = then, those, beings [animals etc.,] went away.

अनुवादः

“As to how the ministerial and military staff retrace steps when a king enters his place-chambers, so also the animals and other beings on knowing the sage’s entry into his hermitage, retraced their steps and went away… [4-60-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः ।
मुहूर्तमात्रान्निर्गम्य ततः कार्यमपृच्छत ॥ १७ ॥

ऋषिः तु दृष्ट्वा माम् तुष्टः प्रविष्टः च आश्रमम् पुनः । मुहूर्त मात्रान् निर्गम्य ततः कार्यम् अपृच्छत ॥ ४-६०-१७

‘ऋषि मुझे देखकर बड़े प्रसन्न हुए और अपने आश्रममें प्रवेश करके पुनः दो ही घड़ीमें बाहर निकल आये । फिर पास आकर उन्होंने मेरे आनेका प्रयोजन पूछा— ॥ १७ ॥

ऋषिगळु नन्नन्नु नोडि बहळ प्रसन्नरादरु. आश्रमदॊळगॆ होगि ऎरडु गळिगॆयल्लि पुनः हॊरगॆ बन्दरु. मत्तॆ नन्न बळिगॆ बन्दु बन्द कारणवन्नु विचारिसिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. R^iSiH tu dR^iSTvaa maam = sage, on his part, on seeing, me; tuSTaH = gladdened; aashramam praviSTaH = into hermitage, [though] entered; tataH = then; punaH = again; muhuurta maatraan = in a moment, that much [after]; nir gamya = out, on coming; kaaryam apR^icChata = then, work [objective of my coming,] he asked about.

अनुवादः

“But the sage is gladdened on seeing me and though he has entered into his hermitage he again came out in a moment and asked about the objective of my visit… [4-60-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां ते नावगम्यते ।
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ प्राणाश्चापि शरीरके ॥ १८ ॥

सौम्य वैकल्यताम् दृष्ट्वा रोम्णाम् ते न अवगम्यते । अग्नि दग्धौ इमौ पक्षौ प्राणाः चापि शरीरके ॥ ४-६०-१८

‘वे बोले—‘सौम्य! तुम्हारे रोएँ गिर गये और दोनों पंख जल गये हैं । इसका कारण नहीं जान पड़ता । इतनेपर भी तुम्हारे शरीरमें प्राण टिके हुए हैं ॥ १८ ॥

अवरु केळिदरु-सौम्य! निन्न रोम उदुरिदॆ, ऎरडू रॆक्कॆगळू सुट्टुहोगिवॆ, इष्टादरू निन्न शरीरदल्लि प्राणगळु नॆलॆसिवॆ; इदर कारण तिळियदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saumya = oh, gentle [Sampaati]; te romNaam vaikalyataam = your, hair’s [feathers’] deformity; dR^iSTvaa = on seeing; na avagamyate = not, being identified [you are]; imau pakSau agni dagdhau = these two, wings, by fire, burnt; praaNaaH caapi shariirake = lives, only, [remaining] in body.

अनुवादः

" ‘On seeing the deformity of your feathers, oh, gentle Sampaati, you unidentifiable. These two wings of yours are fire burnt, but lives are let out in your body…’ Thus, the sage started to talk to me… [4-60-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृध्रौ द्वौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे ।
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥ १९ ॥

‘मैंने पहले वायुके समान वेगशाली दो गीधोंको देखा है । वे दोनों परस्पर भाई और इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले थे । साथ ही वे गीधोंके राजा भी थे ॥ १९ ॥

नानु हिन्दॆ वायुवेगदन्तह वेगशालि ऎरडु हद्दुगळन्नु नोडिद्दॆ. अवरु अण्ण-तम्मरागिद्दु, इच्छानुसार रूप धरिसुववरागिद्दरु. जॊतॆगॆ अवरु गृध्रराजरू आगिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. gR^idhraaNaam raajaanau = for [among] eagles, kingly ones; jave maatarishva samau = in speed, to Fire-god [but, here it is his friend Wind-god,] similar to; kaama ruupiNau = by wish, form-changers - this is an inconsistent statement; bhraatarau dvau gR^idhrau = bothers, two, eagles; such as you two are, you are; me = by me; dR^iSTa puurvau = were seen, earlier.

अनुवादः

" ‘I have earlier seen you two eagle brothers, kingly eagles among eagles, similar in your speed to Wind-god and form-changers by your wish… [4-60-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्येष्ठोऽवितस्त्वं सम्पाते जटायुरनुजस्तव ।
मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम ॥ २० ॥

ज्येष्ठो अवित स्त्वम् तु संपाते जटायुः अनुजः तव । मानुषम् रूपम् आस्थाय गृह्णीताम् चरणौ मम ॥ ४-६०-२०

‘सम्पाते! मैं तुम्हें पहचान गया । तुम उन दो भाइयोंमेंसे बड़े हो । जटायु तुम्हारा छोटा भाई था । तुम दोनों मनुष्यरूप धारण करके मेरा चरण-स्पर्श किया करते थे ॥ २० ॥

सम्पातिये! नानु निन्नन्नु गुरुतिसिदॆ. नीनु आ इब्बरल्लि हिरियवनागिरुवॆ. जटायु निन्न तम्म. नीविब्बरू मनुष्य रूपवन्नु धरिसि नन्न पादगळन्नु मुट्टि नमस्करिसिद्दीरि.॥20॥

पदच्छेदः

20. sampaate = oh, Sampaati; tvam tu = you, on your part; jyeSThaH = are the elder; avita = really - isn’t it; tava anujaH jaTaayuH = your, younger brother is, Jataayu; maanuSam ruupam aasthaaya = human, forms, taking up; mama caraNau gR^ihNiitaam = my, feet, you took - you touched my feet.

अनुवादः

" ‘You are the elder, isn’t it! And Jataayu is your younger brother. You used to touch my feet taking up human forms… [4-60-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् ।
दण्डो वायं धृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ २१ ॥

किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् ।
दण्डो वायुं कृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः ॥

किम् ते व्याधि समुत्थानम् पक्षयोः पतनम् कथम् । दण्डो वा अयम् धृतः केन सर्वम् आख्याहि पृच्छतः ॥ ४-६०-२१

‘यह तुम्हें कौन-सा रोग लग गया है । तुम्हारे दोनों पंख कैसे गिर गये? किसीने दण्ड तो नहीं दिया है? मैं जो कुछ पूछता हूँ, वह सब तुम स्पष्टरूपसे कहो’ ॥ २१ ॥

निनगॆ ऎन्तह ई रोग तगुलितु? निन्न ऎरडु रॆक्कॆगळु हेगॆ बिद्दुहोदवु? यारु शिक्षिसिदरु? नानु केळिदुदन्नु स्पष्टवागि ऎल्लवन्नू हेळु.॥21॥

पदच्छेदः

21. te = to you; vyaadhi samutthaanam = illness, result of; kim = what is it; pakSayoH patanam katham = wings, falling, how; kena = by whom; ayam daNDaH dhR^itaH vaa = this, scourge, is imposed, either; pR^icChataH = while I am asking - inquire into; sarvam aakhyaahi = all, you tell.

अनुवादः

“Is this falling of wings a result of any illness, if so what is it… or is this any scourge imposed on you, if so, who is he… tell me all who am inquiring into those details… [4-60-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्राणायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद अरवत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥60॥