०५८ सम्पातिना सीतान्वेषणसाहाय्यप्रतिज्ञा

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sampaati informs Angada about Seetha, Ravana, and Lanka after narrating his and his brother Jataayu’s flights and plights. Sampaati narrates what he has seen when Seetha was abducted by Ravana and concludes her to be Seetha for she was incessantly calling for Rama’s help. He gives an account of the lavish city Lanka as an eagle which has seen that city from this shore of ocean, though he cannot fly as the scorching sun previously burnt both of his wings. Then the returnless monkeys on getting a bare beacon of indication from the lighthouse called Sampaati, they feel highly rejoiced on the seashore.

स्रोतः: valmikiramayan.net

58. सम्पातिका अपने पंख जलनेकी कथा सुनाना, सीता और रावणका पता बताना तथा वानरोंकी सहायतासे समुद्र-तटपर जाकर भाईको जलाञ्जलि देना

इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः ।
सबाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ १ ॥

इति उक्तः करुणम् वाक्यम् वानरैः त्यक्त जीवितैः । स बाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ ४-५८-१

जीवनकी आशा त्यागकर बैठे हुए वानरोंके मुखसे यह करुणाजनक बात सुनकर सम्पातिके नेत्रोंमें आँसू आ गये । उन्होंने उच्च स्वरसे उत्तर दिया— ॥ १ ॥

बदुकिरुव आसॆयन्ने बिट्टु कुळितिरुव वानररु हेळिद करुणाजनक मातन्नु केळि सम्पातिय कण्णुगळल्लि नीरु सुरियितु. अवनु गट्टियागि हेळुत्तानॆ .॥1॥

पदच्छेदः

1. tyakta jiivitaiH vaanaraiH = with [almost] purged, lives, by vanara-s; iti karuNam vaakyam uktaH = in this way, in dreary, words, one who is spoken to

• Sampaati; mahaa svanaH gR^idhraH = thunder, voiced, eagle [Sampaati]; sa baaSpaH = with, tears; vaanaraan uvaaca = to vanara-s, spoke.

अनुवादः

When those monkeys whose lives are almost purged spoke to Sampaati with such dreary words, that thunder-voiced eagle tearfully spoke to those vanara-s. [4-58-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यवीयान् स मम भ्राता जटायुर्नाम वानराः ।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ २ ॥

यवीयान् मम स भ्राता जटायुः नाम वानराः । यम् आख्यात हतम् युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ ४-५८-२

‘वानरो! तुम जिसे महाबली रावणके द्वारा युद्धमें मारा गया बता रहे हो, वह जटायु मेरा छोटा भाई था ॥

वानररे! महाबलि रावणनिन्द युद्धदल्लि हतनाद जटायु नन्न तम्मनागिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vaanaraaH = oh, vanara-s; yam = whom; baliiyasaa raavaNena = by mighty one, by Ravana; yuddhe hatam [iti] aakhyaata = in combat, felled, [thus,] being said; jaTaayuH naama = Jataayu, named one; saH mama yaviiyaan bhraataa = he is, mine, younger, brother.

अनुवादः

“Oh, vanara-s, of whom it is enounced that mighty Ravana felled him in a combat, that one is my younger brother named Jatayu… [4-58-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये ।
नहि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥ ३ ॥

वृद्धभावादपक्षत्वाच्छण्वंस्तदपि मर्षये ।
न हि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥

वृद्ध भावात् अपक्षत्वात् शृण्वन् तत् अपि मर्षये । न हि मे शक्तिः अद्य अस्ति भ्रातुः वैर विमोक्षणे ॥ ४-५८-३

‘मैं बूढ़ा हुआ । मेरे पंख जल गये । इसलिये अब मुझमें अपने भाईके वैरका बदला लेनेकी शक्ति नहीं रह गयी है । यही कारण है कि यह अप्रिय बात सुनकर भी मैं चुपचाप सहे लेता हूँ ॥ ३ ॥

नानु मुदुकनादॆ, नन्न रॆक्कॆ सुट्टुहोगिवॆ. अदरिन्द नन्न तम्मन वैरिय प्रतीकार माडुव शक्ति नन्नल्लि उळिदिल्ल. अदरिन्दले ई अप्रिय मातु केळियू सहिसिकॊण्डु नानु सुम्मनिद्देनॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. tat shR^iNvan api = that, though hearing, even; vR^iddha bhaavaat = old, owing to [oldness]; a pakSatvaat = without, wings [owing to winglessness]; marSaye = I have to resign myself; me adya = to me, now - presnetly I am; bhraatuH vaira vimokSaNe = brother’s, enemy’s, to release [to retaliate]; shaktiH na asti hi = capacity, not, is there, indeed.

अनुवादः

“Even though I hear that my brother is slain I have to resign myself from any activity owing to my oldness and my winglessness, and presently I am indeed incapacitated to retaliate my brother’s enemy… [4-58-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ ४ ॥
आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्वर्गतौ भृशम् ।
मध्यं प्राप्ते तु सूर्ये तु जटायुरवसीदति ॥ ५ ॥

पुरा वृत्र वधे वृत्ते स च अहम् च जय एषिणौ । आदित्यम् उपयातौ स्वो ज्वलंतम् रश्मि मालिनम् ॥ ४-५८-४ आवृत्य आकाश मार्गेण जवेन स्वर् गतौ भृशम् । मध्यम् प्राप्ते च सूर्ये च जटायुः अवसीदति ॥ ४-५८-५

‘पहलेकी बात है जब इन्द्रके द्वारा वृत्रासुरका वध हो गया, तब इन्द्रको प्रबल जानकर हम दोनों भाई उन्हें जीतनेकी इच्छासे पहले आकाशमार्गके द्वारा बड़े वेगसे स्वर्गलोकमें गये । इन्द्रको जीतकर लौटते समय हम दोनों ही स्वर्गको प्रकाशित करनेवाले अंशुमाली सूर्यके पास आये । हममेंसे जटायु सूर्यके मध्याह्नकालमें उनके तेजसे शिथिल होने लगा ॥ ४-५ ॥

बहळ हिन्दिन मातु - इन्द्रनु वृत्रासुरनन्नु वधिसिदाग, इन्द्रनन्नु प्रबलनॆन्दु तिळिदु नाविब्बरू अवनन्नु गॆल्लुव इच्छॆयिन्द आकाशमार्गदिन्द वेगवागि स्वर्गलोकक्कॆ होदॆवु. इन्द्रनन्नु गॆद्दु मरळुवाग नावु इब्बरू स्वर्गवन्नु प्रकाशितगॊळिसुव अंशमालि सूर्यन बळिगॆ होदॆवु. नम्मल्लि जटायु सूर्यन मध्याह्नद उरिबिसिलिनिन्द शिथिलनाग तॊडगिदनु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. puraa vR^itra vadhe vR^itte = once, demon Vritta’s, elimination, was taking place; saH ca aham ca = he, also, I, also; jaya eSiNau = surpassing, desiring us two; jvalantam rashmi maalinam = scorching, rays, having [sun]; aadityam upa yaatau = to sun, near, we travelled; svaH = we are happening to be - [in historical present tense,] we happened to be - we flew sunward.

अनुवादः

“Once, when the elimination of demon Vritta was taking place at the hand of Indra, we two eagle-brothers sportively desiring to surpass each other flew sunward, and we have gone very near to the scorch-rayed sun… [4-58-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. aakaasha maargeNa aavR^itya = by sky, way, spreading over - covering [the sky]; bhR^isham javena svar gatau = with high, speed, to firmament, we have gone; [jvalantam] suurye = [scorching of] sun; madhyam praapte [tu] = mid [day, noontide,] bechanced, when; jaTaayuH avasiidati = Jataayu, [started to] founder.

अनुवादः

“Covering the skyway we have gone to firmament much speedily, then bechanced is noontide and thus bechanced is the scorching of the noontime sun, and then Jataayu started to founder… [4-58-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् ।
पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात् परमविह्वलम् ॥ ६ ॥

तम् अहम् भ्रातरम् दृष्ट्वा सूर्य रश्मिभिः अर्दितम् । पक्षाभ्यम् छादयामास स्नेहात् परम विह्वलम् ॥ ४-५८-६

‘भाईको सूर्यकी किरणोंसे पीड़ित और अत्यन्त व्याकुल देख मैंने स्नेहवश अपने दोनों पंखोंसे उसे ढक लिया ॥ ६ ॥

सूर्यकिरणगळिन्द पीडितनागि, अत्यन्त व्याकुलनाद तम्मनन्नु नोडि नानु स्नेह वशदिन्द नन्न ऎरडू रॆक्कॆगळिन्द अवनन्नु मुच्चिबिट्टॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. bhraataram tam = brother, at him; suurya rashmibhiH arditam = by sun’s, rays, one who is thwarted; dR^iSTvaa = on seeing; him, who is; parama vihvalam = highly, fretful [Jataayu]; aham = I have; snehaat = by friendship [by brotherliness]; pakSaabhyam Chaadayaamaasa = by [my] both wings, I started to cover.

अनुवादः

“On seeing him who is being thwarted by scorching sunrays, then I started to cover my highly fretful brother with both of my wings in all my brotherliness… [4-58-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्दग्धपत्रः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः ।
अहमस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥ ७ ॥

निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः ।
अहमस्मिन्वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥

निर्दग्ध पत्रः पतितो विन्ध्ये अहम् वानरर्षभाः । अहम् अस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिम् न उपलक्षये ॥ ४-५८-७

‘वानरशिरोमणियो! उस समय मेरे दोनों पंख जल गये और मैं इस विन्ध्य पर्वतपर गिर पड़ा । यहाँ रहकर मैं कभी अपने भाईका समाचार न पा सका (आज पहले-पहल तुमलोगोंके मुखसे उसके मारे जानेकी बात मालूम हुई है)’ ॥ ७ ॥

वानर शिरोमणिगळे! आग नन्न ऎरडू रॆक्कॆगळु सुट्टुहोदुवु मत्तु नानु ई विन्ध्यपर्वतदल्लि बिद्दॆनु. इल्लि इद्दु ननगॆ ऎन्दू तम्मन समाचार सिगलिल्ल. (इन्दु मॊट्टमॊदलिगॆ निम्मिन्द अवन साविन सुद्दियन्नु केळुत्तिद्देनॆ..॥7॥

पदच्छेदः

7. vaanararSabhaaH = oh, vanara chiefs; aham = I; nir dagdha patraH = with completely, burnt, wings; vindhye patitaH = in Vindhya [mountains, I] fell down; asmin = in there - in Vindhya range; vasan = while living [constrainedly]; aham bhraatuH pravR^ittim = I, brother’s, experiences [tidings]; na upa lakSaye = not, towards, I marked out - I gave no attention.

अनुवादः

“And oh, vanara-chiefs, when sunrays have utterly burned my wings I fell down on this Mt. Vindhya, and while living hereabouts constrainedly, I could pay no attention to my brother’s experiences or, at least his existence, or otherwise…” So lamented old Sampaati. [4-58-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा ।
युवराजो महाप्रज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥ ८ ॥

जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा ।
युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥

जटायुषः तु एवम् उक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा । युव राजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाच अंगदः तदा ॥ ४-५८-८

जटायुके भाई सम्पातिके उस समय ऐसा कहनेपर परम बुद्धिमान् युवराज अङ्गदने उनसे इस प्रकार कहा—

जटायुविन अण्ण सम्पातियु हीगॆ हेळिदाग परम बुद्धिवन्त युवराज अङ्गदनु इन्तॆन्दनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tadaa = then; jaTaayuSaH bhraatraa sampaatinaa = Jataayu’s, brother, by Sampaati; evam uktaH = in that way, he who is spoken - Angada; mahaa praaj~naH = highly, discerning; yuva raajaH angadaH = young, king [crown prince,] Angada; tadaa prati uvaaca = again, replied.

अनुवादः

When Sampaati the brother of Jataayu spoke in that way, then the highly discerning crown prince Angada replied him. [4-58-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया ।
आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥ ९ ॥

‘गृध्रराज! यदि आप जटायुके भाई हैं, यदि आपने मेरी कही हुई बातें सुनी हैं और यदि आप उस राक्षसका निवासस्थान जानते हैं तो हमें बताइये ॥ ९ ॥

गृध्रराजने! नीनु जटायुविन अण्णनागिद्दरॆ, नानु हेळिद मातन्नु नीनु केळिद्दरॆ, नीनु आ राक्षसन निवासस्थान तिळियुत्तिद्दरॆ, नमगॆ हेळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. te gaditam = by you, said; mayaa shrutam = by me, heard - I consider what you have said; jaTaayuSaH bhraataa yadi = of Jataayu, you are brother, if; jaanaasi yadi = you know, if; tasya rakSasaH nilayam = that, demon’s, residence [whereabouts]; aakhyaahi = you tell; [or, yadi jaTaayuSaH bhraataa asi = if, Jataayu’s, brother, you are; yadi mayaa gaditam te shrutam = if, by me, said, by you, heard. That is, ‘if you are the brother of Jataayu and if you have heard whatever I have said in praise of Jataayu, you please tell…]

अनुवादः

“If you are the brother of Jataayu, if you have heard whatever I have said in praise of Jataayu, and if you are aware of the whereabouts of Ravana… please tell it… [4-58-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदीर्घदर्शिनं तं वै रावणं राक्षसाधमम् ।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ १० ॥

अदीर्घ दर्शिनम् तम् वा रावणम् राक्षसाधिपम् । अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ ४-५८-१०

‘वह अदूरदर्शी नीच राक्षस रावण यहाँसे निकट हो या दूर, यदि आप जानते हैं तो हमें उसका पता बता दें’ ॥

मुन्दागुव अनर्थवन्नु तिळियदिरुव नीच राक्षस रावणनु इल्लिगॆ हत्तिरदल्लिरली, दूरदल्लिरली, नीनु तिळिदिद्दरॆ नमगॆ तिळिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. a diirgha darshinam = not, long, sighted [near-sighted, bigoted]; raakshasa adhamam = demon, knavish; tam raavaNam = about him, that Ravana; antike vaa = [his location,] nearby, whether; duure yadi vaa = faraway, if, or; jaanaasi yadi = you know, if; naH shamsa = to us, you inform.

अनुवादः

“If you are aware of the location of that bigoted and knavish demon Ravana, please inform us. Doesn’t matter whether that location is nearby or far off as we can search far and wide…” Thus Angada asked Sampaati. [4-58-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीन्महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः ।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान् सम्प्रहर्षयन् ॥ ११ ॥

ततो अब्रवीत् महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः । आत्म अनुरूपम् वचनम् वानरान् संप्रहर्षयन् ॥ ४-५८-११

तब जटायुके बड़े भाई महातेजस्वी सम्पातिने वानरोंका हर्ष बढ़ाते हुए अपने अनुरूप बात कही— ॥ ११ ॥

जटायुविन अण्ण महातेजस्वी सम्पातियु वानरर हर्षवन्नु बॆळॆसुत्ता तन्न घनतॆगॆ तक्कुदाद मातन्नु हेळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH = then; jaTaayuSaH jyeSThaH bhraataa = of Jataayu, elder, brother; mahaa tejaa = high, spirited - Sampaati; vaanaraan = monkeys; sam pra harSayan = well, highly, gladdening; aatma anuruupam = self, befitting; vacanam = words; abraviit = spoke.

अनुवादः

Then Sampaati, the high-spirited elder brother of Jataayu, spoke these words that are self-befitting and that would highly gladden the monkeys. [4-58-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवङ्गमाः ।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥ १२ ॥

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवङ्गमाः ।
राङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्येसाह्यमुत्तमम् ॥

निर्दग्ध पक्षो गृध्रो अहम् गत वीर्यः प्लवम् गमाः । वाङ् मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यम् उत्तमम् ॥ ४-५८-१२

‘वानरो! मेरे पंख जल गये । अब मैं बेपरका गीध हूँ । मेरी शक्ति जाती रही (अतः मैं शरीरसे तुम्हारी कोई सहायता नहीं कर सकता, तथापि) वचनमात्रसे भगवान् श्रीरामकी उत्तम सहायता अवश्य करूँगा ॥ १२ ॥

वानररे! नन्न रॆक्कॆगळु सुट्टुहोगिवॆ, शक्तिगुन्दि होगिदॆ. (आद्दरिन्द शरीरदिन्द यावुदे सहाय माडलारॆ आदरॆ) मातिनिन्द श्रीरामनिगॆ उत्तम सहाय खण्डितवागि माडुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. plavam gamaaH = oh, fly-jumpers; nirdagdha pakSaH = completely burnt, one having such wings; gata viiryaH = vanished, valiance; gR^idhraH aham = eagle, I am; vaak maatreNa tu = verbally, in the least, but; raamasya uttamam saahyam kariSye = of Rama [task,] best, service, I wish to render.

अनुवादः

“I am an eagle with utterly burnt wings and vanished valiance, even then, I wish to render a best service in the task of Rama, at least verbally… [4-58-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि वारुणाल्ँ लोकान् विष्णोस्त्रैविक्रमानपि ।
देवासुरविमर्दांश्च ह्यमृतस्य विमन्थनम् ॥ १३ ॥

जानामि वारुणाल्लोकान्विष्णो स्त्रॆೖविक्रमानपि ।
महासुरविमर्दांश्चह्यमृतस्य विमन्थनम् ॥

जानामि वारुणान् लोकान् विष्णोः त्रैविक्रमान् अपि । देव असुर विमर्दाम् च हि अमृतस्य च मंथनम् ॥ ४-५८-१३

‘मैं वरुणके लोकोंको जानता हूँ । वामनावतारके समय भगवान् विष्णुने जहाँ-जहाँ अपने तीन पग रखे थे, उन स्थानोंका भी मुझे ज्ञान है । अमृत-मन्थन तथा देवासुरसंग्राम भी मेरी देखी और जानी हुई घटनाएँ हैं ॥

नानु वरुण लोकवन्नु तिळिदिरुवॆनु. वामनावतारदल्लि भगवान् विष्णु मूरु हॆज्जॆगळन्नु ऎल्लॆल्लि इट्टिद्दनो आ स्थानगळन्नु बल्लॆनु. अमृतमन्थन - देवासुरर सङ्ग्राम इदू कूड नानु नोडिद, तिळिद घटनॆगळागिवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. vaaruNaan lokaan = pertaining to Rain-god, [nether] worlds; trai vikramaan = pertaining to triple treading [on all universe]; viSNoH api [lokaan] = of Vishnu, even, [about upper worlds - trodden by Vishnu]; deva asura vi mardaam ca = gods, demons, ghastly, combats, also; amR^itasya manthanam ca = ambrosia’s, churning, also; jaanaami = I know [I saw]

अनुवादः

“I have seen the netherworlds of Rain-god viz., earth and its substrata like atala. vitala, sutala, paataala terrains… and I have even seen those empyrean worlds that were triply trodden by Vishnu, and the intermediary regions of upper and lower worlds where gods and demons combated ghastlily, and because I am that aged I have also seen the unseeable Milky Ocean when it was churned for ambrosia… [4-58-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया ।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥ १४ ॥

रामस्य यत् इदम् कार्यम् कर्तव्यम् प्रथमम् मया । जरया च हतम् तेजः प्राणाः च शिथिला मम ॥ ४-५८-१४

‘यद्यपि वृद्धावस्थाने मेरा तेज हर लिया है और मेरी प्राणशक्ति शिथिल हो गयी है तथापि श्रीरामचन्द्रजीका यह कार्य मुझे सबसे पहले करना है ॥ १४ ॥

वृद्धावस्थॆयु नन्न तेजस्सु कसिदुकॊण्डिदॆ, नन्न प्राणशक्तियू शिथिलवागिदॆ, हीगिद्दरू श्रीरामचन्द्रन ई कार्यवन्नु नानु मॊट्ट मॊदलिगॆ माडबेकु.॥14॥

पदच्छेदः

14. raamasya yat idam kaaryam = Rama’s, that which, this, task - is there, that one is; maya prathamam kartavyam = by me, firstly, to be done; jarayaa mama tejaH hatam = by oldness, my, vigour is, marred; praaNaaH ca shithilaa = vitality, is also, decrepit.

अनुवादः

“It is I who am to render service in this task of Rama firstly, than you vanara-s, as the common enemy of Rama and Jataayu is my first enemy, but I am decrepit as oldness has marred my vigour and vitality… [4-58-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ १५ ॥

‘एक दिन मैंने भी देखा, दुरात्मा रावण सब प्रकारके गहनोंसे सजी हुई एक रूपवती युवतीको हरकर लिये जा रहा था ॥ १५ ॥

ऒन्दु दिन दुरात्मा रावणनु ऎल्ल प्रकराद ऒडवॆगळिन्द अलङ्कृतळाद ओर्व रूपवति युवतियन्नु कद्दु कॊण्डु होगुवुदन्नु नानु नोडिद्दॆ.॥15॥

क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च भामिनी ।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥ १६ ॥

‘वह मानिनी देवी ‘हा राम! हा राम! हा लक्ष्मण’ की रट लगाती हुई अपने गहने फेंकती और अपने शरीरके अवयवोंको कम्पित करती हुई छटपटा रही थी ॥ १६ ॥

आ मानिनीदेवियु हा रामा! हा रामा! हा लक्ष्मणा! ऎन्दु कूगुत्ता, तन्न ऒडवॆगळन्नु कित्तॊगॆयुत्ता, शरीर नडुगुत्ता इद्दु चडपडिसुत्तिद्दळु.॥16॥

पदच्छेदः

15. dur aatmanaa = by black, hearted one; raavaNena hriyamaaNaa = by Ravana, being stolen away; taruNii = a young lady; ruupa sampannaa = in mien, richly; sarva aabharaNa bhuuSitaa = all [every,] jewellery, embellished with; raama raama iti = Rama, Rama, thus; lakSmaNa iti ca = Lakshmana, thus, even; kroshantii = she who is bewailing; bhuuSaNaani apa vidhyantii = ornament, down, throwing; gaatraaNi vi dhunvatii ca = limbs, highly, wriggling, also; bhaaminii = a lady in fury; mayaa dR^iSTaa = by me, seen.

अनुवादः

“I have seen a youngish lady while she is being stolen away by the black-hearted demon Ravana. She richly in her mien, embellished with every befitting jewellery for a princess, and that lady in fury was bewailing calling, ‘Rama… Rama…’ even calling ‘Lakshmana…’ and she was throwing her ornaments down and her limbs were highly wriggly to set herself free from that demon… [4-58-15, 16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् ।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥ १७ ॥

सूर्य प्रभा इव शैल अग्रे तस्याः कौशेयम् उत्तमम् । असिते राक्षसे भाति यथा वा तडित् अंबुदे ॥ ४-५८-१७

‘उसका सुन्दर रेशमी पीताम्बर उदयाचलके शिखरपर फैली हुई सूर्यकी प्रभाके समान सुशोभित होता था । वह उस काले राक्षसके समीप बादलोंमें चमकती हुई बिजलीके समान प्रकाशित हो रही थी ॥ १७ ॥

आकॆय सुन्दर रेश्मॆपीताम्बरवु उदया चलदल्लि चॆल्लिद बालसूर्यन प्रभॆयन्तॆ सुशोभितवागित्तु. अवळु आ कप्पाद राक्षसन बळियल्लि करिमोडगळल्लि हॊळॆयुत्तिद्द विद्युत्तिनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. asite raakSase = blackish, in demon [demon’s flank]; tasyaaH uttamam kausheyam = her, best, ochry silk sari; [asite] shaila agre = [blackish ] mountain, on top; suurya prabhaa iva = sun, shine, as with; vaa = or; [asite] ambude taDit yathaa = [in blakish,] in waters [of ocean,] lightning, as with; bhaati = dazzling.

अनुवादः

“In the flank of that blackish demon her best ochry silk-sari was dazzling like sunshine atop a blackish mountain, or like lighting athwart a blackish ocean… [4-58-17]

टिप्पनी

Thus expression ambude taDit yathaa is also said as vidyut iva ambare - vidyut iva ambude in other mms, meaning ’lightning with a backdrop of blue-black sky or ocean…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् ।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥ १८ ॥

ताम् तु सीताम् अहम् मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् । श्रूयताम् मे कथयतो निलयम् तस्य रक्षसः ॥ ४-५८-१८

‘श्रीरामका नाम लेनेसे मैं समझता हूँ, वह सीता ही थी । अब मैं उस राक्षसके घरका पता बताता हूँ, सुनो ॥ १८ ॥

श्रीरामन हॆसरन्नु कूगुत्तिरुवुदरिन्द अवळु सीतॆये आगिद्दळु ऎन्दु नानु तिळिदॆ. ईग नानु आ राक्षसनिरुव स्थळवन्नु, मनॆयन्नु हेळुत्तेनॆ, केळिरि.॥18॥

पदच्छेदः

18. raamasya pari kiirtanaat = Rama’s, excessive, by laudation of; taam tu siitaam aham manye = her, on her part, as Seetha, I, deem; tasya rakSasaH = of that, demon’s; nilayam = location; kathayataH = while I say; me shruuyataam = from me, you hear.

अनुवादः

“Thus, I deem her to be Seetha by her excessive laudation of Rama, and let the location of that demon be heard from me while I say about it… [4-58-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च ।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः ॥ १९ ॥

पुत्रो विश्रवसः साक्षात् भ्राता वैश्रवणस्य च । अध्यास्ते नगरीम् लंकाम् रावणो नाम राक्षसः ॥ ४-५८-१९

‘रावण नामक राक्षस महर्षि विश्रवाका पुत्र और साक्षात् कुबेरका भाई है । वह लङ्का नामवाली नगरीमें निवास करता है ॥ १९ ॥

रावणनॆम्ब राक्षसनु महर्षि विश्रवस्सुविन पुत्रनु, कुबेरन तम्मनु. अवनु लङ्कॆ ऎम्ब नगरियल्लि वासवागिद्दानॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. vishravasaH putraH = of Vishravasa, son; saakSaat = manifestly [literally]; vaishravaNasya bhraataa ca = of Vaishravana [Kubera’s,] brother; raavaNaH naama = Ravana, known as; raakshasaH = a demon; lankaam nagariim adhyaaste = Lanka, city, presides over.

अनुवादः

“Literally, he is the son of Vishravasa and brother of Kubera, and he presides over the city named Lanka and he is known as Ravana… [4-58-19]

टिप्पनी

Here the style of Valmiki is extolled. Jataayu tells the very same first foot of this verse in Aranya Kanda, and when he was about to say this verse’s second foot, he dies. It will be like this in Aranya Kanda at 3-68-16: putro vishravasaH saakshaat bhrataa vaishravaNasya ca | iti uktvaa durlabhaan praaNaan mumoca patageshvara || And if Jataayu would have said the second foot as above, stating that ‘he is Ravana and he is Lanka…’ there would be no Kishkindha canto, nor Vali, nor Sugreeva, nor even Hanuma, and his Sundara Kanda, as Rama would have gone to Lanka, straightaway. Ramayana is still living as great literary work because it has this kind of melodramatic montages on very many occasions. The family tree of Ravana is given in the endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतो द्वीपे समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने ।
तस्मिल्ँ लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ २० ॥

इतो द्वीपे समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने ।
तस्मिंल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥

इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शत योजने । तस्मिन् लंका पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ४-५८-२०

‘यहाँसे पूरे चार सौ कोसके अन्तरपर समुद्रमें एक द्वीप है, जहाँ विश्वकर्माने अत्यन्त रमणीय लङ्कापुरीका निर्माण किया है ॥ २० ॥

इल्लिन्द पूरा नूरु योजन अन्तरद समुद्रदल्लि ऒन्दु द्वीपविदॆ. अल्लि विश्वकर्मनु अत्यन्त रमणीय लङ्कापुरियन्नु निर्मिसिरुवनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. itaH = from here; sampuurNe shata yojana = all in all, hundred, yojana-s - in distance; samudrasya dviipe [dviipaH] = in oceanic, island [an island - is there]; tasmin = therein; vishvakarmaNaa nirmitaa = by Vishvakarma, Divine-Architect, built; ramyaa lankaa purii = lavish. Lanka, city - is there.

अनुवादः

“There is a lavish city in the oceanic island afar a hundred yojana-s all in all from here, which Vishvakarma, the Divine-Architect, has built, and it is called Lanka. [4-58-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बूनदमयैर्द्वारैश्चित्रैः काञ्चनवेदिकैः ।
प्रासादैर्हेमवर्णैश्च महद्भिः सुसमाकृता ॥ २१ ॥

जांबूनदमयैः द्वारैः चित्रैः कांचन वेदिकैः । प्रासादैः हेम वर्णैः च महद्भिः सुसमाकृता ॥ ४-५८-२१ प्राकारेण अर्क वर्णेन महता च समन्विता ।

‘उसके विचित्र दरवाजे और बड़े-बड़े महल सुवर्णके बने हुए हैं । उनके भीतर सोनेके चबूतरे या वेदियाँ हैं ॥ २१ ॥

अदर विचित्र बागिलुगळु, दॊड्ड-दॊड्ड भवनगळु चिन्नदिन्द माडिद्दागिवॆ. अदरॊळगॆ बङ्गारद वेदिगळु ऎल्लॆडॆ काणुत्तवॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21, 22a. jaambuunadamayaiH citraiH dvaaraiH = with completely golden, amazing, doors; kaancana vedikaiH = with golden, podia [of verandas]; hema varNaiH ca = golden, in tinge; mahadbhiH praasaadaiH = huge ones, with multi-storey buildings; su samaa kR^itaa = very, evenly [symmetrically,] made [built]; arka varNena = with sun, coloured - dazzling like sun; mahataa praakaareNa = with gigantic, rampart; sam anvitaa = well [securely,] joined [closed in.]

अनुवादः

“Its multi-storied buildings are built very symmetrically and they will be in golden tinge with completely golden doors. The golden podia of verandas are amazing. That city is securely enclosed in a gigantic rampart that will be dazzling in the colour of sun… [4-58-21, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समन्विता ।
तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी ॥ २२ ॥

प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समन्विता ।
तस्यां वसति वैदेहि दीना कौशेयवासिनी ॥

‘उस नगरीकी चहारदीवारी बहुत बड़ी है और सूर्यकी भाँति चमकती रहती है । उसीके भीतर पीले रंगकी रेशमी साड़ी पहने विदेहकुमारी सीता बड़े दुःखसे निवास करती हैं ॥ २२ ॥

आ नगरद सुत्तल कोटॆ बहळ दॊड्डदागिद्दु सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुत्तिदॆ. अदरॊळगॆ हळदिबण्णद रेश्मॆसीरॆयन्नुट्टिद्द वैदेहियु बहळ दुःखदिन्द वासिसुत्तिरुवळु.॥22॥

रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ।
जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ॥ २३ ॥

‘रावणके अन्तःपुरमें नजरबंद हैं । बहुत-सी राक्षसियाँ उनके पहरेपर तैनात हैं । वहाँ पहुँचनेपर तुमलोग राजा जनककी कन्या मैथिली सीताको देख सकोगे ॥ २३ ॥

लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ।
सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम् ॥ २४ ॥
आसाद्य दक्षिणं तीरं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ।
तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवङ्गमाः ॥ २५ ॥

लंकायाम् अथ गुप्तायाम् सागरेण समंततः । संप्राप्य सागरस्य अंतम् संपूर्णम् शत योजनम् ॥ ४-५८-२४ आसाद्य दक्षिणम् तीरम् ततो द्रक्ष्यथ रावणम् । तत्र एव त्वरिताः क्षिप्रम् विक्रमध्वम् प्लवंगमाः ॥ ४-५८-२५

‘लङ्का चारों ओरसे समुद्रके द्वारा सुरक्षित है । पूरे सौ योजन समुद्रको पार करके उसके दक्षिण तटपर पहुँचनेपर तुमलोग रावणको देख सकोगे । अतः वानरो! समुद्रको पार करनेमें ही तुरंत शीघ्रतापूर्वक अपने पराक्रमका परिचय दो ॥

लङ्कॆयु सुत्तलू समुद्रदिन्द सुरक्षितवागिदॆ. नूरु योजन समुद्रवन्नु दाटि अदर दक्षिण तीरक्कॆ मुट्टिदाग नीवु रावणनन्नु नोडबहुदु. आद्दरिन्द वानररे! समुद्रवन्नु दाटुवुदरल्ले बेगने तम्म पराक्रमवन्नु प्रकटिसिरि.॥23-25॥

पदच्छेदः

22b, 23. diinaa = pitiable one; kausheya vaasinii = ochry-silk-sari, wearer of; vaidehii = such a Vaidehi; tasyaam = therein that Lanka; raavaNa antaHpure = in Ravana’s, palace-chambers; ruddhaa = baulked; raakSasiibhiH su rakSitaa = by demonesses, highly, sentineled; vasati = lives [she is lodged]; tasyaam = in there [in Lanka]; raaj~naH janakasya aatmajaam = king, Janaka’s, daughter; maithiliim = Maithili; drakSyatha = you can see [find.]

अनुवादः

“Therein that Lanka pitiable Vaidehi wearing ochry silk sari is lodged in the palace-chambers of Ravana, highly sentineled and baulked by demonesses, and you can find king Janaka’s daughter Maithili in there… [4-58-22b, 23]

टिप्पनी

The ochry silk sari is for continuity reasons. As there were no continuity girls or continuity men, [namely, the persons responsible for agreement of detail between different sessions of filming,] the poet himself became one and repeats this ‘gold-yellow-red coloured silk sari of Seetha…’ oft times.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. plavamgamaaH = oh, fly-jumpers; sampuurNam shata yojanam = overalled, hundred, yojana-s [in width]; saagarasya antam sampraapya = ocean’s, end, [northern end of southern ocean - northern shoreline of island] on reaching; atha = now; dakSiNam tiiram aasaadya = southerly, shore [northern seashore of southerly island, Lanka,] on getting at; tataH = then; sam antataH = all over; saagareNa guptaayaam lankaayaam = by ocean, secluded, in [such water-walled] Lanka; raavaNam drakSyatha = Ravana, you can see; tvaritaaH = by hurrying up; tatra eva = there, only; kSipram = promptly; vikramadhvam = you triumph over.

अनुवादः

“Now, oh, fly-jumpers, first get to the other shore of the island in southern ocean, which ocean spans in an overalled width of hundred yojana-s from this side of seashore, then landing on the other seashore you can see Lanka secluded all around by ocean, and in such a water-walled Lanka you can see Ravana… hence, hurry up, and promptly triumph over Lanka… [4-58-24, 25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ।
आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः ॥ २६ ॥

‘निश्चय ही मैं ज्ञानदृष्टिसे देखता हूँ । तुमलोग सीताका दर्शन करके लौट आओगे । आकाशका पहला मार्ग गौरैयों तथा अन्न खानेवाले कबूतर आदि पक्षियोंका है ॥ २६ ॥

निश्चयवागि नीवु सीतॆय दर्शन माडि मरळुविरि, ऎन्दु नानु ज्ञानदृष्टियिन्द नोडुत्तिद्देनॆ. आकाशद मॊदल मार्ग गुब्बच्चि हागू धान्य तिन्नुव पक्षिगळद्दागिदॆ.॥26॥

द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशनाः ।
भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह ॥ २७ ॥

‘उससे ऊपरका दूसरा मार्ग कौओं तथा वृक्षोंके फल खाकर रहनेवाले दूसरे-दूसरे पक्षियोंका है । उससे भी ऊँचा जो आकाशका तीसरा मार्ग है, उससे चील, क्रौञ्च और कुरर आदि पक्षी जाते हैं ॥ २७ ॥

अदर मेलिन मार्ग कागॆगळ हागू मरगळ हण्णु तिन्दु इरुव इतर पक्षिगळद्दागिदॆ. अदर मेलिन आकाशद मूरनॆय मार्गदल्लि भासपक्षिगळु, क्रौञ्च मत्तु कुरर पक्षिगळु हारबल्लरु.॥27॥

पदच्छेदः

26, 27, 28a. j~naanena pashyaami khalu = by gnosis [prognosis,] I see [foresee,] definitely; dR^iSTvaa prati aagamiSyatha = on [your] seeing [Seetha,] in turn [from there,] you will come back [return]; kulingaanaam = for Kulinga birds [like house sparrows]; anye dhaanya jiivinaH = other [similar birds,] on food-grains, which live on grain; ye = which - birds are there, for them; aadyaH panthaaH = first, [in sky they fly in] path - level of flight; bali bhojaanaam = leftovers, for the eaters of [like crows etc which eat leftovers]; vR^ikSa phala ashinaH = for tree, fruits, eaters - like parrots etc; dvitiiyaH = second - is their flight path; bhaasaaH = for Bhaasa birds [like parrots]; kuraraiH saha = Kurara birds, along with; krauncaaH ca = Kraunca birds, also; tR^itiiyam gacChanti = in third [flight path,] they will be going; shyenaaH caturtham gacChanti = hawks, in fourth [flight path,] go [fly-by]; gR^idhraa pancamam gacChanti = vultures, in fifth [flight path,] will be flying.

अनुवादः

“I foresee by my prognosis that your sighting Seetha is definite at that place, and definite is your return from there. The first flight level of birds is that of the small Kulinga birds, house sparrows, songbirds and the like subsisting on food-grains. The second flight level is that of the birds that are the eaters of leftovers like crows and doves, or the eaters of tree-fruits like parrots. The third flight level is that of the wading birds like Bhaasa, Kraunca, Kurara birds and cranes, herons and the like. The fourth flight level is that of hawks and the fifth is that of the vultures. [4-58-26, 27, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ।
बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् ॥ २८ ॥
षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा ।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥ २९ ॥

बल वीर्य उपपन्नानाम् रूप यौवन शालिनाम् ॥ ४-५८-२८ षष्ठः तु पन्था हंसानाम् वैनतेय गतिः परा । वैनतेयात् च नः जन्म सर्वेषाम् वानरर्षभाः ॥ ४-५८-२९

‘बाज चौथे और गीध पाँचवें मार्गसे उड़ते हैं । रूप, बल और पराक्रमसे सम्पन्न तथा यौवनसे सुशोभित होनेवाले हंसोंका छठा मार्ग है । उनसे भी ऊँची उड़ान गरुड़की है । वानरशिरोमणियो! हम सबका जन्म गरुड़से ही हुआ है ॥

गिडुगगळु नाल्कनॆय मत्तु हद्दु ऐदनॆय मार्गदल्लि हाराडुत्तवॆ. रूप, बल, पराक्रमदिन्द सम्पन्न, यौवनदिन्द सुशोभित हंसगळ मार्ग आरनॆयदागिदॆ. अदक्किन्तलू ऎत्तर गरुड हारबल्लनु. वानर शिरोमणिगळे! नम्मॆल्लर जन्म गरुडनिन्दले आगिदॆ.॥28-29॥

पदच्छेदः

28b, 29. vaanararSabhaaH = oh, best vanara-s; bala viirya upapannaanaam = by valour, vigour, rich in; ruupa yauvana shaalinaam = handsomeness, youthfulness, bright with; hamsaanaam = [flight level] of swans; SaSThaH panthaa = sixth, flight path; vainateya = of Vianata’s sons [one Garuda, other Anuuru]; gatiH = course of; paraa = the next [uppermost than the sixth]; sarveSaam = all of us [the eagles]; naH janma = our, birth [lineage]; vainateyaat ca = from Divine Eagle, also.

अनुवादः

“And the sixth flight level is that of the swans which derive their valour, vigour, handsomeness and youthfulness by their majestic birth. But the uppermost path is that of the sons of Lady Vinata, namely the Divine Eagle Garuda, and Anuuru, the non-stopping charioteer of Sun. Because we eagles have our lineal descent from the Divine Eagle, we can soar to the uppermost flyable path and see keenly… [4-58-28b, 29]

टिप्पनी

Lady Vinata’s account is available in Aranya canto 14, where Jataayu gives accounts of procreation of birds. Anuuru and Garuda are two bird-sons of Vinata. Garuda is the eagle-vehicle of God Vishnu, while Aruna, also called Anuuru, an+uuruH ‘without, thighs - thigh-less being…’ is the charioteer of Sun’s seven-horse chariot. Further, Sun rides a single-wheeled chariot!?

टिप्पनी

Some quoting y*ajur veda *say, that the chariot of Sun is not drwan by any seven horses, and the word sapta - in sapta ashva samArUDham etc is the name of only one horse drawing the chariot of Sun.

टिप्पनी

However, the seven horses of Sun’s chariot are generally taken the seven - vibgyor - colours of light as in a rainbow. Aruna, the Colour of Dawn, is another aspect of Anuuru that appears before the advent of the Sun himself. These two are of avian origination and attributed to be the speediest propellers. And Jataayu and Sampaati, for that matter of fact, all eagles belong to that lineage, for their keen vision and powerful flight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशिनः ।
प्रतिकार्यं च मे तस्य वैरं भ्रातृकृतं भवेत् ॥ ३० ॥

गर्हितम् तु कृतम् कर्म येन स्म पिशित अशनाः । प्रतिकार्यम् च मे तस्य वैरम् भ्रातृ कृतम् भवेत् ॥४-५८-३०

‘परंतु पूर्वजन्ममें हमसे कोई निन्दित कर्म बन गया था, जिससे इस समय हमें मांसाहारी होना पड़ा है । तुमलोगोंकी सहायता करके मुझे रावणसे अपने भाईके वैरका बदला लेना है ॥ ३० ॥

आदरॆ हिन्दिन जन्मदल्लि नम्मिन्द यावुदो निन्दितकर्म नडॆदु होगित्तु, इदरिन्दागि ईग नावु मांसाहारिगळागबेकायितु. निमगॆ सहाय माडि रावणनिगॆ नन्न तम्मन वैरद प्रतिकार माडबेकागिदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. yena = by whom - by Ravana; garhitam karma kR^itam = deplorable, deed is done; tasya pishita ashanaaH = to that, raw-flesh-eater; bhraatR^i kR^itam vairam = in respect of [my] brother, caused, animosity/vendetta; prati kaaryam = return, deed [retaliation]; bhavet = will result in [fulfilled]; sma = it will be.

अनुवादः

“By which raw-flesh-eating demon this deplorable deed of abducting Seetha is done, if that demon is retaliated by Rama and you all, my vendetta towards the very same demon, caused by his animosity towards my brother Jataayu will also be fulfilled… [4-58-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ।
अस्माकमपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा ॥ ३१ ॥

इह स्थः अहम् प्रपश्यामि रावणम् जानकीम् तथा । अस्माकम् अपि सौपर्णम् दिव्यम् चक्षुर् बलम् तथा ॥ ४-५८-३१

‘मैं यहींसे रावण और जानकीको देखता हूँ । हमलोगोंमें भी गरुड़की भाँति दूरतक देखनेकी दिव्य शक्ति है ॥ ३१ ॥

नानु इल्लिन्दले रावण मत्तु जानकियन्नु नोडुत्तेनॆ. नम्मल्लियू गरुडनन्तॆ दूरदवरॆगॆ नोडुव दिव्यशक्ति इदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. iha sthaH = here, staying; aham = I am; raavaNam tathaa jaanakiim = at Ravana, like that, at Janaki; pra pashyaami = clearly, seeing; asmaakam api = for us [eagles,] even; sauparNam = belonging to Suparna, namely Garuda, the Divine Eagle; divyam cakSuaH = excellent, eyes’ [sight]; tathaa balam = like that, power - we too have them.

अनुवादः

“Staying here I am clearly seeing Ravana and like that Janaki… even for us eagles, our sight and power will be excellent like that of Garuda, the Divine Eagle… [4-58-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः ।
आयोजनशतात् साग्राद् वयं पश्याम नित्यशः ॥ ३२ ॥

तस्मात् आहार वीर्येण निसर्गेण च वानराः । आयोजन शतात् साग्रात् वयम् पश्याम नित्यशः ॥ ४-५८-३२

‘इसलिये वानरो! हम भोजनजनित बलसे तथा स्वाभाविक शक्तिसे भी सदा सौ योजन और उससे आगेतक भी देख सकते हैं ॥ ३२ ॥

अदक्कागि वानररे! नावु भोजन जनित बलदिन्द हागू स्वाभाविक शक्तियिन्दलू नूरु योजन मत्तु अदक्किन्तलू मुन्दॆयू नोडबल्लॆवु.॥32॥

पदच्छेदः

32. vaanaraaH = oh, vanara-s; tasmaat = thereby; vayam = we - eagles; aahaara viiryeNa = food, by the might of [dietetically mighty]; nisargeNa ca = lineage [congenitally,] also; sa agraat = with, end [till end, comprehensively]; aayojana shataat = end of yojana, hundred; nityashaH pashyaama = always, we can see.

अनुवादः

“Thereby, oh, vanara-s, dietetically and congenitally we eagles can always see till the end of hundred yojana-s, comprehensively… [4-58-32]

टिप्पनी

The expression ‘dietetically and lineally’ indicates as to why eagle always prefers fresh meat unlike vultures subsisting on carrion. It is only for the enrichment of their sight, might and flight.

टिप्पनी

atra aahaara vireyaNa iti uktyaa maamsa vishesha bhakShaNa shiilaanaam gR^idhraaNaam cakShushya maamsa bhakShaNena duura darshana saamardhyam uktam | nisargeNa iti visheShaNena ca jaati svabhaavyaat api duura darshitam uktam | tadaa api vaidya nighaNTo - daaskhasye duura druma agre vajra cuncu su dR^iShTikaH - iti | ca kaareNa anirodhena vaativiNmuutraadi utsargaadikam cakShuShyam iti ukatam - dk *Thus, the innate, fixed, pattern of behaviour in kingly eagles is recorded in response to certain stimuli.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः ।
विहिता वृक्षमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥ ३३ ॥

अस्माकम् विहिता वृत्तिः निसार्गेण च दूरतः । विहिता पाद मूले तु वृत्तिः चरण योधिनाम् ॥ ४-५८-३३

‘जातीय स्वभावके अनुसार हमलोगोंकी जीविका-वृत्ति दूरसे देखे गये दूरस्थ भक्ष्यविशेषके द्वारा नियत की गयी है तथा जो कुक्कुट आदि पक्षी हैं, उनकी जीवन-वृत्ति वृक्षकी जड़तक ही सीमित है—वे वहींतक उपलब्ध होनेवाली वस्तुसे जीवन-निर्वाह करते हैं ॥ ३३ ॥

जातिय स्वभावक्कनुसार नम्म जीवन वृत्ति दूरदिन्द नोडि दूरदल्लिरुव भक्ष्यविशेषदिन्द नियमिसल्पट्टिदॆ. कोळिये मॊदलाद पक्षिगळ जीवन वृत्तियु मरगळ बेरुगळवरॆगॆ सीमितवागिदॆ - अवुगळु अल्लि सिगुवुदरिन्दले जीवन निर्वाह माडुववु.॥33॥

पदच्छेदः

33. asmaakam = for us; vR^ittiH = livelihood; nisaargeNa = heritably; duurataH vihitaa ca = distantly, destined, alas; caraNa yodhinaam = for legs, fighters [cocks, fighters with legs in cockfights]; paada muule tu = at foot, base; vR^ittiH = livelihood; vihitaa = destined

अनुवादः

“The leg-fighters, namely cocks, are destined to have their livelihood just at the base of their feet, but our livelihood is to be obtained from the farthest… alas… [4-58-33]

टिप्पनी

For living beings if one thing is on plus’s side, just at its back a minus point will also be there, like a night after day, sorrow after rejoice. Eagles may see long or fly high, but food for them is a rarity. Here Sampaati is self-piteous, as his son has not yet arrived bringing food for that day.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः ।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥ ३४ ॥

उपायो दृश्यताम् कश्चित् लंघने लवण अंभसः । अभिगम्य तु वैदेहीम् समृद्ध अर्था गमिष्यथ ॥ ४-५८-३४

‘अब तुम इस खारे पानीके समुद्रको लाँघनेका कोई उपाय सोचो । विदेहकुमारी सीताके पास जा सफलमनोरथ होकर किष्किन्धापुरीको लौटोगे ॥ ३४ ॥

ईग नीवु विदेहकुमारी सीतॆय बळिगॆ होगि सफल मनोरथरागि किष्किन्धॆगॆ मरळलु ई उप्पुनीरिन समुद्रवन्नु दाटुव यावुदादरू उपाय योचिसिरि.॥34॥

पदच्छेदः

34. lavaNa ambhasaH = salty, water container [ocean]; langhane = to leap; kashcit upaayaH dR^ishyataam = some, idea, may be looked over; vaidehiim abhi gamya = to Vaidehi, towards, going [finding]; samR^iddha artha = productive, of objective; gamiSyatha = you will return [to Kishkindha.]

अनुवादः

“Let some idea be searched to leap the salty ocean. For sure, you will return to Kishkindha on your finding Vaidehi, and on your becoming productive of you objective… [4-58-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् ।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

समुद्रम् नेतुम् इच्छामि भवद्भिः वरुण आलयम् । प्रदास्यामि उदकम् भ्रातुः स्वर् गतस्य महात्मनः ॥ ४-५८-३५

‘अब मैं तुम्हारी सहायतासे समुद्रके किनारे चलना चाहता हूँ । वहाँ अपने स्वर्गवासी भाई महात्मा जटायुको जलाञ्जलि प्रदान करूँगा’ ॥ ३५ ॥

ईग नानु निम्म सहायदिन्द समुद्रद तीरक्कॆ होगलु बयसुत्तेनॆ. अल्लि नन्न स्वर्गस्थनाद तम्म महात्मा जटायुविगॆ जलाञ्जलियन्नु कॊडुवॆनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. bhavadbhiH = by you [shifted]; varuNa aalayam = Rain-god’s, residence; samudram netum icChaami = to ocean, to reach, I wish to; svar gatasya mahaatmanaH bhraatuH = to heaven, one who has gone, great-souled one, for brother; udakam pra daasyaami = waters, verily, I oblate.

अनुवादः

“I wish you would shift me to the residence of Rain-god, namely the ocean, for oblating water in respect of my great-souled brother Jataayu who departed to heaven…” Thus Sampaati spoke to the monkeys. [4-58-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः ।
निर्दग्धपक्षं सम्पातिं वानराः सुमहौजसः ॥ ३६ ॥
तं पुनः प्रापयित्वा च तं देशं पतगेश्वरम् ।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥ ३७ ॥

ततो नीत्वा तु तम् देशम् तीरे नद नदी पतेः । निर्दग्ध पक्षम् संपातिम् वानराः सुमहौओजसः ॥ ४-५८-३६ तम् पुनः प्रत्यानयित्वा वै तम् देशम् पतग ईश्वरम् । बभूवुः वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिम् उपलभ्य ते ॥ ४-५८-३७

यह सुनकर महापराक्रमी वानरोंने जले पंखवाले पक्षिराज सम्पातिको उठाकर समुद्रके किनारे पहुँचा दिया और जलाञ्जलि देनेके पश्चात् वे पुनः उनको वहाँसे उठाकर उनके रहनेके स्थानपर ले आये । उनके मुखसे सीताका समाचार जानकर उन सभी वानरोंको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥

इदन्नु केळि महापराक्रमि वानररु रॆक्कॆ सुट्टु होद पक्षिराज सम्पातियन्नु ऎत्तिकॊण्डु समुद्रद तीरक्कॆ कॊण्डु होदरु हागू जलाञ्जलि कॊट्ट बळिक पुनः हिन्दिन जागक्कॆ तन्दरु. अवन बायियिन्द सीतॆय समाचार केळि वानररिगॆ बहळ प्रसन्नतॆ उण्टायितु.॥36-37॥

पदच्छेदः

36. su mahaa ojasaH = of very, great [utmost,] dynamism; vaanaraaH = vanara-s; nir dagdha pakSam = completely burnt, one with wings; sampaatim = Sampaati; tataH = then; nada nadii pateH = of rivulets, rivers, husband of - ocean; tiire = on shoreline; tam desham niitvaa = to that, place, on taking [Sampaati]; tam pataga iishvaram = him, birds’, king; punaH = again; tam desham = to that, to [his own] place; prati aanayitvaa = in turn, bringing back; after water oblations in sea; te vaanaraa = those, vanara-s; pravR^ittim = indication - of Seetha; upalabhya = deriving; hR^iSTaaH = gladdened [returned is their gladness]; babhuuvuH = they became.

अनुवादः

Then those vanara-s of utmost dynamism on taking wing-burnt-bird Sampaati to the husband rivulets and rivers, namely the ocean, placed him on the shoreline. Again, the vanara-s sincerely brought back that king of birds, Sampaati, after his offering oblations to Jataayu, and lodged him as a returnee at his own place. On deriving indication form Sampaati regarding Seetha, Ravana and Lanka, those returnless vanara-s returned to their search while their gladness returning to them. [4-58-36, 37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायाणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥ ५८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५८ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऐवत्तॆण्टनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥58॥