०५२ वानरैः स्वगमनहेतुकथनम्

**Book IV

Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys**

Vanara-s deliverance from black hole is effectuated by Sainted Lady Swayamprabha. On listening to Hanuma about the plight of monkeys by which they entered this cavity in searching for Seetha, Sainted Lady Swayamprabha becomes sympathetic and offers guestship. When entreated by Hanuma for an exit from that incarceration, and as the time frame set by Sugreeva is lapsed in this very cavity, Swayamprabha uses her ascetic powers to transport the monkeys from that cave, which exit is otherwise impossible for any other intruder, in his aliveness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

52. तापसी स्वयंप्रभाके पूछनेपर वानरोंका उसे अपना वृत्तान्त बताना और उसके प्रभावसे गुफाके बाहर निकलकर समुद्रतटपर पहुँचना

अथ तानब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान् ।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥ १ ॥

अथ तान् अब्रवीत् सर्वान् विश्रांतान् हरि यूथपान् । इदम् वचनम् एकाग्रा तापसी धर्म चारिणी ॥ ४-५२-१

तत्पश्चात् जब सब वानर-यूथपति खा-पीकर विश्राम कर चुके, तब धर्मका आचरण करनेवाली वह एकाग्रहृदया तपस्विनी उन सबसे इस प्रकार बोली— ॥ १ ॥

अनन्तर ऎल्ल वानर यूथपतिगळु तिन्दु-कुडिदु विश्रान्ति पडॆदाग धर्माचरणॆयुळ्ळ आ एकाग्रहृदयी तपस्विनियु अवरल्लि ई प्रकार हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; dharma caariNii = she who in probity, pursuer of; eka agraa = single-mindedly concentrative; taapasii = sainted lady; vishraantaan = when relaxed; taan sarvaan hari yuuthapaan = to them, all, monkey commanders; idam vacanam abraviit = this, word, spoke.

अनुवादः

When those monkey commanders are relaxed after refreshments, then that sainted lady, who concentrates single-mindedly and who is a pursuer of probity, spoke this word to all of them. [4-52-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरा यदि वः खेदः प्रणष्टः फलभक्षणात् ।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि तां कथाम् ॥ २ ॥

वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फल भक्षणात् । यदि च एतत् मया श्राव्यम् श्रोतुम् इच्छामि कथताम् ॥ ४-५२-२

‘वानरो! यदि फल खानेसे तुम्हारी थकावट दूर हो गयी हो और यदि तुम्हारा वृत्तान्त मेरे सुनने योग्य हो तो मैं उसे सुनना चाहती हूँ’ ॥ २ ॥

वानररे! फलगळन्नु तिन्दु निम्म बळलिकॆ दूरवागिद्दरॆ, निम्म वृत्तान्तवन्नु नानु केळलु योग्यवागिद्दरॆ, नानु अदन्नु केळ बयसुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vaanaraaH = oh, Vanara-s; phala bhakSaNaat = fruits, by devouring; vaH khedaH = your, enervation; pranaSTaH yadi = eased off, if; etat = all that [episode of yours]; mayaa shraavyam yadi = by me, listenable, if; [taam = that]; kathataam = episode; shrotum icChaami = to listen, I wish.

अनुवादः

“Oh, vanara-s, if your enervation is eased off by devouring fruits, and if I may listen to that episode of yours, I wish to listen to it.” Thus Swayamprabha addressed the monkeys. [4-52-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा हनुमान् मारुत आत्मजः । आर्जवेन यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥ ४-५२-३

उसकी यह बात सुनकर पवनकुमार हनुमान् जी बड़ी सरलताके साथ यथार्थ बात कहने लगे— ॥ ३ ॥

आकॆय मातु केळि पवन कुमार हनुमन्तनु सरळवागि यथार्थवाद तन्न मातन्नु हेळतॊडगिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. maaruta aatmajaH hanumaan = Air-god’s, son, Hanuma; tasyaaH tat vacanam shrutvaa = of hers, that, sentence, on hearing; aarjavena = sincerely; yathaa tattvam = as per, in its pithiness; aakhyaatum upacakrame = to narrate, stated.

अनुवादः

Hanuma, the son of Air-god, sincerely started to narrate their episode in its pithiness on hearing her words. [4-52-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४ ॥

‘देवि! सम्पूर्ण जगत् के राजा दशरथनन्दन श्रीमान् भगवान् राम, जो देवराज इन्द्र और वरुणके समान तेजस्वी हैं, दण्डकारण्यमें पधारे थे ॥ ४ ॥

देवि! सम्पूर्ण जगत्तिन राजनु, देवेन्द्र-वरुणरन्तॆ तेजस्वी दशरथनन्दन श्रीमान् भगवान् रामनु दण्डकारण्यक्कॆ आगमिसिद्दनु.॥4॥

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ ५ ॥

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥

‘उनके साथ उनके छोटे भाई लक्ष्मण तथा उनकी धर्मपत्नी विदेहनन्दिनी सीता भी थीं । जनस्थानमें आकर रावणने उनकी स्त्रीका बलपूर्वक अपहरण कर लिया ॥ ५ ॥

अवनॊडनॆ अवन तम्म लक्ष्मण हागू श्रीरामन धर्मपत्नी विदेह नन्दिनी सीतॆयू इद्दळु. जनस्थानक्कॆ बन्दु रावणनु अवन पत्नियन्नु बलात्कारवागि अपहरिसिरुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

4, 5. sarvasya lokasya raajaa = of all, world, king; mahendra varuNa upamaH = Mahendra, Rain-god, who is similar to; daasharathiH = son of Dasharatha; shriimaan raamaH = illustrious one, Rama; bhraatraa lakSmaNena saha = bother, Lakshmana, along with; bhaaryayaa vaidehyaa api ca = along with wife, Vaidehi, even also; daNDakaa vanam praviSTaH = Dandaka, forest, entered; tasya bhaaryaa = his, wife; raavaNena = by Ravana; janasthaanaat balaat hR^itaa = from Janasthaana, coercively, abducted.

अनुवादः

“The king of all the world and one similar to Mahendra and Rain-god, such an illustrious Rama of Dasharatha entered Dandaka forest with his bother Lakshmana, even along with his wife Vaidehi, but Ravana coercively abducted his wife from Janasthaana. [4-52-4, 5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ६ ॥
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम् ।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् ॥ ७ ॥

‘श्रेष्ठ वानरोंके राजा वानरजातीय वीरवर सुग्रीव महाराज श्रीरामचन्द्रजीके मित्र हैं, जिन्होंने इन अङ्गद आदि प्रधान वीरोंके साथ हमलोगोंको सीताकी खोज करनेके लिये अगस्त्यसेवित और यमराजद्वारा सुरक्षित दक्षिण दिशामें भेजा है ॥ ६-७ ॥

श्रेष्ठवानरर राजा वानर जातिय वीरवर सुग्रीवनु श्रीरामचन्द्रन मित्रनागिरुवनु. अवनु ई अङ्गदादि प्रधान वीररॊन्दिगॆ नम्मन्नु सीतान्वेषणॆगागि अगस्त्यसेवित, यमनिन्द सुरक्षितवाद दक्षिण दिक्किगॆ कळिसिरुवनु.॥6-7॥

पदच्छेदः

6. viiraH = valiant one; vaanara mukhyaanaam raajaa = of Vanara-s, important ones, king; * sugriivaH naama* = Sugreeva, one known as; vaanaraH = a Vanara; tasya raaj~naH sakhaa = that, king’s [Rama’s,] friend; yena vayam prasthaapitaa = by whom, we are, expedited.

अनुवादः

“A valiant one and the king of important vanara-s known as Sugreeva is a vanara and the friend of that kingly Rama, and that vanara king expedited us. [4-52-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् ।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः ॥ ८ ॥

‘उन्होंने आज्ञा दी थी कि तुम सब लोग एक साथ रहकर विदेहकुमारी सीतासहित उस इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले राक्षसराज रावणका पता लगाना ॥ ८ ॥

‘नीवॆल्लरू ऒट्टिगॆ इद्दु विदेहकुमारि सीतासहित आ कामरूपी राक्षसराज रावणनन्नु हुडुकिरि’ ऎन्दु अवनु आज्ञापिसिद्दनु.॥8॥

पदच्छेदः

7, 8. sarve sahitaaH = [you] all, collectively; vaidehyaa siitayaa saha = for one from Videha kingdom, for Seetha, together with; kaama ruupiNam raakSasam raavaNam = by wish, guise-changer, for demon, for Ravana; maargadhvam = [you] shall search; iti = saying so; vayam = we; angada pra mukhaiH = Angada, et al; ebhiH mukhyaiH vaanaraiH saha = these, with important, vanara-s, along with; agastya caritaam = by Sage Agastya, trodden [walkabout]; yama rakSitaam = by Yama, the Death-god, watched over; dakSiNaam aashaam coditaaH = to southern, prospect [direction,] we are mobilised.

अनुवादः

“He mobilised us along with these important vanara-s and Angada as helmsman to this southerly prospect, which is the walkabout of Sage Agastya and watched over by Yama, the Death-god, saying, ‘you all shall collectively search for Seetha of Videha kingdom together with the demon Ravana, a guise-changer by his wish.’ [4-52-7, 8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचित्य तु वनं सर्वं समुद्रं दक्षिणां दिशम् ।
वयं बुभुक्षिताः सर्वे वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ९ ॥

विचित्य तु वयम् सर्वे समग्रम् - समुद्रम् - दक्षिणाम् दिशम् । वयम् बुभुक्षिताः सर्वे वृक्ष मूलम् उपाश्रिताः ॥ ४-५२-९

‘हमने यहाँका सारा जंगल छान डाला । अब दक्षिण दिशामें समुद्रके भीतर उनका अन्वेषण करना है । अबतक सीताका कुछ पता नहीं लगा और हमलोग भूख-प्याससे पीड़ित हो गये । अन्तमें हम सब-के-सब एक वृक्षके नीचे थककर बैठ गये ॥ ९ ॥

नावु इल्लिय ऎल्ल अरण्यवन्नु हुडुकिदॆवु, ईग दक्षिण दिक्किन समुद्रदॊळगॆ आकॆय अन्वेषणॆ माडबेकु. इष्टरवरॆगॆ सीतॆयु सिगलिल्ल, नावु हसिवु-बायारिकॆयिन्द पीडितरागि, ऎल्लरू ऒन्दु मरद कॆळगॆ बळलि कुळितुबिट्टॆवु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vayam sarve = we, all; samagram = in entirety; [or] samudram = at ocean - other than southern ocean; dakSiNaam disham = southerly, direction; vicitya = on searching out; bubhukSitaaH = we were hungry; vayam sarve = we, all; vR^ikSa muulam upa aashritaaH = tree, at stem, nearby, dependent on [gathered around.]

अनुवादः

“On searching out the southerly direction in its entirety we are all hungered and we all gathered around at a tree-stem. [4-52-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः ।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥ १० ॥

विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः ।
नाधिगच्चामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥

विवर्ण वदनाः सर्वे सर्वे ध्यान परायणाः । न अधिगच्छामहे पारम् मग्नाः चिन्ता महाअर्णवे ॥ ४-५२-१०

‘हमारे मुखकी कान्ति फीकी पड़ गयी । हम सभी चिन्तामें मग्न हो गये । चिन्ताके महासागरमें डूबकर हम उसका पार नहीं पा रहे थे ॥ १० ॥

नम्म मुख बाडिहोगित्तु, नावॆल्लरू चिन्तामग्नरादॆवु. चिन्तॆय महासागरदल्लि मुळुगि नावु अदन्नु दाटलारदवरागिद्देवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. sarve = [we] all; vi varNa vadanaaH = without, colour faced - became whey-faced; sarve dhyaana paraayaNaaH = [we] all, in propositions, preoccupied; cintaa mahaa arNave = despair, great [depthless,] ocean [the deep of]; magnaaH = deluged; paaram = other shore [of despair ocean]; na adhi gacChaamahe = not, over, reached by us.

अनुवादः

“All of us were whey-faced, all of us were preoccupied with propositions, thus deluged in the depthless deep of our despair we could not overreach the other shore of our oceanic despair. [4-52-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद् बिलम् ।
लतापादपसञ्छन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥ ११ ॥

चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद्बिलम् ।
लतापादपसञ्छन्नं तिमरेण समावृतम् ॥

चारयन्तः ततः चक्षुः दृष्टवन्तो महद् बिलम् । लता पादप संछन्नम् तिमिरेण समावृतम् ॥ ४-५२-११

‘इसी समय चारों ओर दृष्टि दौड़ानेपर हमको यह विशाल गुफा दिखायी पड़ी, जो लता और वृक्षोंसे ढकी हुई तथा अन्धकारसे आच्छन्न थी ॥ ११ ॥

आगले सुत्तलू दृष्टि हरिसिदाग नमगॆ लता-वृक्षगळिन्द मुच्चिरुव हागू कत्तलॆ तुम्बिद ई विशाल गुहॆयु कण्डु बन्तु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH = then; cakSuH caarayantaH = [our] eyes, while straggling; lataa paadapa sanChannam = with creepers, woody trees, wrapped up in; timireNa samaavR^itam = by darkling, enwrapped; mahat bilam = wide, cavity; dR^iSTavantaH = we became perceivers of - we perceived.

अनुवादः

“Then straggling our eyes we perceived this wide cavity wrapped up with vines and woods and enwrapped in darkling. [4-52-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः ।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्त्रिणः ॥ १२ ॥

अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः ।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ॥

अस्मात् हंसा जल क्लिन्नाः पक्षैः सलिल रेणुभिः । कुरराः सारसाः चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ॥ ४-५२-१२

‘थोड़ी ही देरमें इस गुफासे हंस, कुरर और सारस आदि पक्षी निकले, जिनके पंख जलसे भीगे थे और उनमें कीचड़ लगी हुई थी ॥ १२ ॥

स्वल्प हॊत्तिनल्ले कॆसरु मॆत्तिकॊण्ड, नीरिनिन्द ऒद्दॆयाद रॆक्कॆगळुळ्ळ हंस, कुरर, सारस मॊदलाद पक्षिगळु ई गुहॆयिन्द हॊरबन्दवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. asmaat = from it [cavity]; salila reNubhiH pakSaiH = with water, drops, [with such flapping] wings; jala klinnaaH = water, drenched; [sprinkling]; hamsaaH = swans; kuraraaH saarasaaH caiva = fish-hawks, saarasa waterfowls , also thus; patatriNaH = birds; niS patanti = out, falling [coming out.]

अनुवादः

“Swans, water-hawks, saarasa-waterfowls were coming out of this cavity drenched in water and sprinkling drops of water with the flaps of their wings. [4-52-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः ।
तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम् ॥ १३ ॥

साधु अत्र प्रविशाम इति मया तु उक्ताः प्लवंगमाः । तेषाम् अपि हि सर्वेषाम् अनुमानम् उपागतम् ॥ ४-५२-१३

‘तब मैंने वानरोंसे कहा, ‘अच्छा होगा कि हमलोग इसके भीतर प्रवेश करें’ । इन सब वानरोंको भी यह अनुमान हो गया कि गुफाके भीतर पानी है ॥ १३ ॥

आग नानु वानररल्लि - ‘नावु इदरॊळगॆ प्रवेशिसिदरॆ ऒळ्ळॆय दागबहुदु’ ऎन्दु हेळिदॆ. ई ऎल्ल वानररिगू ई गुहॆयल्लि नीरु इदॆ ऎम्ब अनुमान उण्टायितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. atra saadhu pravishaama iti = therein, good, we enter, thus; mayaa tu plavangamaaH uktaaH = by me, on my part, fly-jumpers are, said; teSaam sarveSaam api hi = for them, all of them, even, indeed; anumaanam = inference of water; upaagatam = came about.

अनुवादः

“I said to all of them, ‘Good! Let us enter it,’ while they too had some inference about the availability of water in here. [4-52-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् निपतिताः सर्वेऽप्यथ कार्यत्वरान्विताः ।
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम् ॥ १४ ॥

अस्मिन् निपतिताः सर्वेऽष्यथ कार्यत्वरान्विताः ।
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम् ॥

अस्मिन् निपतिताः सर्वे अपि अथ कार्य त्वरान्विताः । ततो गाढम् निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् ॥ ४-५२-१४

‘हम सब लोग अपने कार्यकी सिद्धिके लिये उतावले थे ही, अतः इस गुफामें कूद पड़े । अपने हाथोंसे एक-दूसरेको दृढ़तापूर्वक पकड़कर हम गुफामें आगे बढ़ने लगे ॥ १४ ॥

नावॆल्लरू नम्म कार्यसिद्धिगागि उत्सुकरागिद्दॆवु. आद्दरिन्द ई गुहॆयन्नु हॊक्कॆवु. कैगळिन्द ऒब्बर न्नॊब्बरु गट्टियागि हिडिदुकॊण्डु नावु गुहॆयल्लि मुन्दरिदॆवु.॥14॥

पदच्छेदः

14. atha = then; kaarya tvara anvitaaH = by task’s, haste, having [hastened by our task]; sarve api = all [of us,] even; tataH ni patitaa [nipatana arthaaya] = then, down, fell [readied ourselves to fall in cavity]; parasparam = each of each; hastau gaaDham gR^ihya = hands, tightly, taking [clasping]; asmin ni patitaaH = in it, down, fell - we fell down in this cavity.

अनुवादः

“As our task was hastening us then we all readied ourselves to fall in the cavity by tightly clasping each other’s hand, and then we fell in this cavity. [4-52-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ।
एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः ॥ १५ ॥

इदम् प्रविष्टाः सहसा बिलम् तिमिर संवृतम् । एतत् नः कार्यम् एतेन कृत्येन वयम् आगताः ॥ ४-५२-१५ त्वाम् च एव उपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ।

‘इस तरह सहसा हमलोगोंने इस अँधेरी गुफामें प्रवेश किया । यही हमारा कार्य है और इसी कार्यसे हम इधर आये हैं ॥ १५ ॥

ई रीति ऒम्मॆगॆ नावु ई कत्तलॆय गुहॆयन्नु प्रवेशिसिदॆवु. इदॆ नम्म कार्यवागिदॆ मत्तु इदे कार्यदिन्द नावु इत्त बन्दिरुवॆवु.॥15॥

पदच्छेदः

15, 16a. timira samvR^itam = darkness, shrouded in - Black Cavity; idam bilam sahasaa praviSTaaH = this, cavity, readily we entered,; etat naH kaaryam = this much, our, work [here in cavity]; etena kR^ityena vayam aagataaH = by this, escapade [for water,] we all, have come; bubhukSitaaH = who are ravenous; paridyuunaa = who are retrogressive; sarve = all [of us]; tvaam upagataaH = at you, came near.

अनुवादः

“Thus we readily entered this Black Cavity, and this much is our activity in here as we all have come here by our escapade for water, and we neared you when we were ravenous and retrogressing. [4-52-15, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ।
आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च ॥ १६ ॥
अस्माभिरुपयुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ।

आतिथ्य धर्म दत्तानि मूलानि च फलानि च ॥ ४-५२-१६ अस्माभिः उपभुक्तानि बुभुक्षा परिपीडितैः ।

‘भूखसे व्याकुल एवं दुर्बल होनेके कारण हम सबने तुम्हारी शरण ली । तुमने आतिथ्य-धर्मके अनुसार हमें फल और मूल अर्पित किये और हमने भी भूखसे पीड़ित होनेके कारण उन्हें भरपेट खाया ॥ १६ १/२ ॥

हसिविनिन्द कङ्गालागिद्दरिन्द नावॆल्लरू निनगॆ शरणादॆवु. नीनु अतिथि धर्मक्कनुसार नमगॆ फल-मूलगळन्नु कॊट्टॆ हागू नावु अवन्नु हॊट्टॆतुम्बा तिन्दॆवु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. bubhukSaa paripiiDitaiH = by hunger, overly harassed ones; asmaabhiH = by us; * aatithya dharma dattaani* = hospitality, by grace of, offered [by you]; muulaani ca phalaani ca = tubers, also, fruits, also; upabhuktaani = devoured.

अनुवादः

“And we who are overly harassed by hunger have devoured the fruits and tubers you have offered with the grace of your hospitality. [4-52-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ॥ १७ ॥
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ।

यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ॥ ४-५२-१७ ब्रूहि प्रत्युपकार अर्थम् किम् ते कुर्वन्तु वानराः ।

‘देवि! हम भूखसे मर रहे थे । तुमने हम सब लोगोंके प्राण बचा लिये । अतः बताओ ये वानर तुम्हारे उपकारका बदला चुकानेके लिये क्या सेवा करें’ ॥ १७ १/२ ॥

देवि! नावु हसिविनिन्द सायुत्तिद्दॆवु. नीनु नम्मॆल्लर प्राण उळिसिदॆ. आद्दरिन्द ई वानररु निन्न उपकारक्कॆ प्रत्युपकार माडलु एनु सेवॆ माडबेकु? तिळिसु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. bubhukSayaa mriyamaaNaa = with hunger, on the verge of death; sarve = all of us; yat = by which reason; tvayaa rakSitaaH = by you, rescued; by that reason alone; vaanaraaH = vanara-s; te = to you; prati upakaara artham = in turn, favour’s, sake [in requital]; * kim kurvantu* = what, can they do; bruuhi = you tell.

अनुवादः

“You have rescued all of us who were on the verge of hunger-deaths, and what is to be done by vanara-s for you in requital that you may please tell.” Thus Hanuma spoke to that sainted lady. [4-52-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयम्प्रभा ॥ १८ ॥
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपान् ।

एवम् उक्ता तु सर्वज्ञा वानरैः तैः स्वयंप्रभा ॥ ४-५२-१८ प्रत्युवाच ततः सर्वान् इदम् वानर यूथपान् ।

स्वयंप्रभा सर्वज्ञ थी । उन वानरोंके ऐसा कहनेपर उसने उन सभी यूथपतियोंको इस प्रकार उत्तर दिया’—

आ वानररु हीगॆ हेळिदाग सर्वज्ञळागिद्द स्वयम्प्रभॆयु आ ऎल्ल यूथपतिगळल्लि ई प्रकार उत्तरिसिदळु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. taiH vaanaraiH = by those, by vanara-s; evam uktaa = thus, she is spoken; sarva j~naa = omniscient; svayamprabhaa = Swayamprabha; tataH = then; sarvaan vaanara yuuthapaan = to all, monkey, commanders; idam prati uvaaca = this, in turn, said [replied.]

अनुवादः

When she is spoken thus by those vanara-s then that omniscient Swayamprabha replied this to all of the vanara commanders. [4-52-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् ॥ १९ ॥
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित् ।

सर्वेषाम् परितुष्टा अस्मि वानराणाम् तरस्विनाम् ॥ ४-५२-१९ चरंत्या मम धर्मेण न कार्यम् इह केनचित् ।

‘मैं तुम सभी वेगशाली वानरोंपर यों ही बहुत संतुष्ट हूँ । धर्मानुष्ठानमें लगी रहनेके कारण मुझे किसीसे कोई प्रयोजन नहीं रह गया है’ ॥ १९ १/२ ॥

वेगशालि गळाद वानररॆल्लर मेलॆ नानु सन्तुष्टळागिद्देनॆ. धर्मानुष्ठानदल्लि तॊडगिद्दरिन्द ननगॆ यारिन्दलू यावुदे प्रयोजन उळियलिल्ल.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. tarasvinaam sarveSaam vaanaraaNaam = mighty ones, with all, of vanara-s; pari tuSTaa asmi = overly [very,] happy, I am; dharmeNa carantyaa = with equity, conducting myself; mama = to me; iha kenacit = now, in the least; kaaryam na = work, no - I do not need anything.

अनुवादः

“I am very happy with all of the mighty vanara-s and what I have done to you is a part of my conduct in equity, hence nothing need be done now in my favour, in the least. [4-52-9b, 20a]

टिप्पनी

The other versions of Ramayana complete this chapter with this verse and place the following subject in a separate chapter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ॥ २० ॥
उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितलोचनाम् ।

एवम् उक्तः शुभम् वाक्यम् तापस्या धर्म संहितम् ॥ ४-५२-२० उवाच हनुमान् वाक्यम् ताम् अनिन्दित लोचनाम् ।

उस तपस्विनीने जब इस प्रकार धर्मयुक्त उत्तम बात कही, तब हनुमान् जी ने निर्दोष दृष्टिवाली उस देवीसे यों कहा— ॥ २० १/२ ॥

आ तपस्विनियु ई प्रकार धर्मयुक्त उत्तम मातन्नु हेळिदाग हनुमन्तनु निर्दोष दृष्टियुळ्ळ आ देवियल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. taapasyaa = by sainted lady; evam = that way; dharma samhitam = , propriety, agreeable to; shubham vaakyam = blessed, word; uktaH hanumaan = one who is spoken to, Hanuma; a nindita locanaam = not, reprovable, eyed [rather, one with such discernment]; taam = to her; vaakyam uvaaca = sentence, said.

अनुवादः

When Hanuma is said that blessed word by that sainted lady in that way, that which is agreeable to propriety, then Hanuma said this sentence to her who is with an unreprovable discernment. [4-52-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणीम् ॥ २१ ॥
यः कृतः समयोऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना ।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ २२ ॥

शरणम् त्वाम् प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणिम् ॥ ४-५२-२१ यः कृतः समयो अस्माकम् सुग्रीवेण महात्मना । स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ ४-५२-२२

‘देवि! तुम धर्माचरणमें लगी हुई हो । अतः हम सब लोग तुम्हारी शरणमें आये हैं । महात्मा सुग्रीवने हमलोगोंके लौटनेके लिये जो समय निश्चित किया था, वह इस गुफाके भीतर घूमनेमें ही बीत गया ॥ २१-२२ ॥

देवि! नीनु धर्माचरणॆयल्लि तॊडगिरुवॆ. आद्दरिन्द नावॆल्लरू निन्नल्लि शरणागिद्देवॆ. महात्मा सुग्रीवनु नमगॆ मरळलु निश्चित पडिसिद समयवु ई गुहॆयल्लि अलॆयुवागले मुगिदुहोयितु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21b, 22. dharma caariNim = scrupulosity, comporting yourself; tvaam = in you; sarve sharaNam prapannaaH smaH = [we] all, auspice, we obtained [we are under]; mahaatmanaa sugriiveNa = noble-souled one, by Sugreeva; asmaakam = for us; yaH samayaH kR^itaH = which, time, made [stipulated]; saH kaalaH = that, time; bile = in cavity; pari vartataam = around, while roving; yatikraanta [vi ati kraantaH = verily, over, stepped] we lapsed it.

अनुवादः

“We are now under the auspices of your ladyship comporting yourself in scrupulosity. We lapsed the time stipulated for us by the noble-souled Sugreeva by our roving around in this cavity. [4-52-21b, 22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वमस्माद् बिलादस्मानुत्तारयितुमर्हसि ।
तस्मात् सुग्रीववचनादतिक्रान्तान् गतायुषः ॥ २३ ॥
त्रातुमर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान् ।

सा त्वम् अस्मात् बिलात् अस्मान् उत्तारयितुम् अर्हसि । तस्मात् सुग्रीव वचनात् अतिक्रान्तान् गत आयुषः ॥ ४-५२-२३ त्रातुम् अर्हसि नः सर्वान् सुग्रीव भय शन्कितान् ।

‘अब तुम कृपा करके हमें इस बिलसे बाहर निकाल दो । सुग्रीवके बताये हुए समयको हम लाँघ चुके हैं, इसलिये अब हमारी आयु पूरी हो चुकी है । हम सबके-सब सुग्रीवके भयसे डरे हुए हैं । अतः तुम हमारा उद्धार करो ॥ २३ १/२ ॥

ईग नीनु दयविट्टु नम्मन्नु ई बिलदिन्द हॊरगॆ कळिसु. सुग्रीवनु हेळिद अवधियन्नु नावु मीरिद्देवॆ, अदरिन्द ईग नम्म आयुस्सु मुगिदु होगिदॆ. नावॆल्लरू भयदिन्द हॆदरिद्देवॆ. आद्दरिन्द नम्मन्नु उद्धरिसु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. saa = such as you are - a righteous lady; tvam = you; tasmaat sugriiva vacanaat atikraantaan = that, Sugreeva’s, word [order, of timeframe] overextended; gata aayuSaH = lost [threatened,] with longevity; asmaan = us; asmaat bilaat uttaarayitum arhasi = from this, cavity, to crossover, apt of you.

अनुवादः

“Such as you are, a righteous lady, it will be apt of you to cross us over this cavity, as we have overextended the timeframe fixed by Sugreeva, whereby our longevity itself is threatened. [4-52-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ॥ २४ ॥
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ।

महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ॥
तच्चापि न कृतं कार्यस्माभिरिह वासिभिः ।

महत् च कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यम् धर्मचारिणि । ४-५२-२४ तत् च अपि न कृतम् कार्यम् अस्माभिः इह वासिभिः ।

‘धर्मचारिणि! हमें जो महान् कार्य करना है, उसे भी हम इस गुफामें रहनेके कारण नहीं कर सके हैं’ ॥

धर्मचारिणिये! नमगॆ माड बेकाद महत्कार्यवन्नु ई गुहॆयल्लिद्द कारण माडलागलिल्ल.॥24½॥

पदच्छेदः

24, 25a. dharma caariNi = oh, prudent lady; sugriiva bhaya shankitaan = from Sugreeva, fear, [we who have become] hesitaters - haunted by; naH sarvaan = us, all; traatum arhasi = to sail through, apt of you; asmaabhiH = by us; mahat kaaryam ca kartavyam = admirable, achievement, also, is achievable; iha vaasibhiH = here, living - held up; asmaabhiH = by us; tat kaaryam ca api = that, deed, also, even; na kR^itam = not, done.

अनुवादः

“Oh, prudent lady, sail all of us through. We are rendered as hesitaters with the fear from Sugreeva. We still have to achieve an admirable achievement and that deed is also left undone as we are held-up in here.” Thus Hanuma spoke to her. [4-52-24, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ॥ २५ ॥
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ।
तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च ॥ २६ ॥
सर्वानेव बिलादस्मात् तारयिष्यामि वानरान् ।

एवम् उक्ता हनुमता तापसी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ४-५२-२५ जीवता दुष्करम् मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् । तपसः सुप्रभावेन नियम उपार्जितेन च ॥ ४-५२-२६ सर्वान् एव बिलात् अस्मात् तारयिष्यामि वानरान् ।

हनुमान् जी के ऐसा कहनेपर तापसी बोली—‘मैं समझती हूँ जो एक बार इस गुफामें चला आता है, उसका जीते-जी यहाँसे लौटना बहुत कठिन हो जाता है । तथापि नियमोंके पालन और तपस्याके उत्तम प्रभावसे मैं तुम सभी वानरोंको इस गुफासे बाहर निकाल दूँगी ॥

हनुमन्तनु हीगॆ हेळिदाग तपस्वियु हेळिदळु - यावने ऒम्मॆ ई गुहॆयॊळगॆ बन्दरॆ अवनु जीवन्तवागि इल्लिन्द हॊरहोगुवुदु बहळ कष्टवॆन्दु नानु तिळिदिद्देनॆ. हीगिद्दरू नियमगळ पालनॆय मत्तु तपस्सिन उत्तम प्रभावदिन्द नानु निम्मन्नु ई गुहॆयिन्द हॊरगॆ कळिसिकॊडुत्तेनॆ.॥25-26½॥

पदच्छेदः

25b, 26a. hanumataa evam uktaa taapasii = by Hanuma, thus, she who is said, sainted lady; vaakyam abraviit = sentence, said; praviSTena = he who entered - for incomers; jiivataa nivartitum = while living, outgoing - from this cavity; duSkaram manye = impracticable, I believe.

अनुवादः

When Hanuma said thus that sainted lady said sentence, “I believe outgoing is impracticable for the incomers in aliveness from this cavity. [4-52-25b, 26a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26b, 27a. niyama upa arjitena = by self-restraints, acquired; tapasaH su prabhaavena = by ascesis’, sublime, efficacy; sarvaan eva vaanaraan = all of the, thus, vanara-s; asmaat bilaat taarayiSyaami = from this, cavity, I wish to sail them through - make you departure from cavity.

अनुवादः

“By the sublime efficacy of ascesis acquired through my practices of numerous self-restraints I wish to sail all of the vanara-s through the incarceration, called this cavity. [4-52-26b, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः ॥ २७ ॥
नहि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ।

निमीलयत चक्षून्षि सर्वे वानर पुंगवाः ॥ ४-५२-२७ न हि निष्क्रमितुम् शक्यम् अनिमीलित लोचनैः ।

‘श्रेष्ठ वानरो! तुम सब लोग अपनी-अपनी आँखें बंद कर लो । आँख बंद किये बिना यहाँसे निकलना असम्भव है’ ॥ २७ १/२ ॥

श्रेष्ठवानररे! नीवॆल्लरू निम्म कण्णुगळन्नु मुच्चिकॊळ्ळिरि. कण्णुमुच्चदॆ इल्लिन्द हॊरगॆ होगवुदु असम्भववागिदॆ.॥27½॥

पदच्छेदः

27b, 28a. sarve vaanara pungavaaH = all of you, vanara-s, the best; cakSuunSi nimiilayata = eyes [eyelids,] close; a nimiilita locanaiH = not, shut, with eyes; niSkramitum = trying to exit; na shakyam hi = not, possible, indeed.

अनुवादः

“All of you best vanara-s shall close up your eyelids, for it is indeed impossible to attempt an exit with unclose eyes.” Thus that sainted lady said to monkeys. [4-52-27b, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ॥ २८ ॥
सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षया ।

ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमार अंगुलैः करैः ॥ ४-५२-२८ सहसा पिदधुः दृष्टिम् हृष्टा गमन कान्क्षिणः ।

यह सुनकर सबने सुकुमार अङ्गुलिवाले हाथोंसे आँखें मूँद लीं । गुफासे बाहर निकलनेकी इच्छासे प्रसन्न होकर उन सबने सहसा नेत्र बंद कर लिये ॥ २८ १/२ ॥

इदन्नु केळि ऎल्लरू सुकुमार बॆरळुगळुळ्ळ कैगळिन्द कण्णुगळन्नु मुच्चिकॊण्डरु. गुहॆयिन्द हॊरगॆ होगुव इच्छॆयिन्द सन्तोषगॊण्डु अवरॆल्लरू कूडले कण्णु मुच्चिकॊण्डरु.॥28½॥

पदच्छेदः

28b, 29a. tataH = then; gamana kaankSiNaH = departure, desirers; hR^iSTaa = gladdened; sarve nimiilitaaH = all, closed [their eyes]; sahasaa = immediately; sukumaara angulaiH karaiH = with delicate, fingered, with hands; dR^iSTim pidadhuH = eyesight, lidded.

अनुवादः

Then all of those desirers of departure are gladdened and immediately shut their eyelids, and further they lidded them with their delicately fingered hands. [4-52-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ॥ २९ ॥
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ।

वानराः तु महात्मानो हस्त रुद्ध मुखाः तदा ॥ ४-५२-२९ निमेष अन्तर मात्रेण बिलात् उत्तारिताः तथा ।

इस प्रकार उस समय हाथोंसे मुँह ढक लेनेके कारण उन महात्मा वानरोंको स्वयंप्रभाने पलक मारते-मारते बिलसे बाहर निकाल दिया ॥ २९ १/२ ॥

ई प्रकार आग कैगळिन्द मुखवन्नु मुच्चिकॊण्ड आ महात्मा वानररन्नु स्वयम्प्रभॆयु रॆप्पॆ मिटिकिसुवुदरॊळगॆ हॊरगॆ तन्दुबिट्टळु.॥29½॥

पदच्छेदः

29b, 30a. tadaa = then; hasta ruddha mukhaaH = with hands, blocked - covered, with faces; mahaatmaanaH vaanaraaH tu = noble-souled, vanara-s, on their part; [tayaa = by her]; tathaa = that way; nimeSa antara maatreNa = a minute, within, barely; bilaat = from cavity; ut taaritaaH = up, sailed through.

अनुवादः

She then sailed those noble souled vanara-s who covered their faces with their hands through that cavity barely within a minute. [4-52-29b. 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच सर्वांस्तांस्तत्र तापसी धर्मचारिणी ॥ ३० ॥
निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्येदमब्रवीत् ।

उवाच सर्वान् तान् तत्र तापसी धर्म चारिणी ॥ ४-५२-३० निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्य इदम् अब्रवीत् ।

तत्पश्चात् वहाँ उस धर्मपरायणा तापसीने उस विषम गुफासे बाहर निकले हुए समस्त वानरोंको आश्वासन देकर इस प्रकार कहा— ॥ ३० १/२ ॥

बळिक आ धर्म परायण तापसियु आ विषम गुहॆयिन्द हॊरगॆ बरुत्तले समस्त वीररिगॆ आश्वासनॆ कॊट्टु ई प्रकार हेळिदळु.॥30½॥

पदच्छेदः

30b, 31a. dharma caariNii = in righteousness, she who is conducting herself - a virtuous lady; taapasii = sainted lady; tatra = there - at the exterior of cavity; taan sarvaan uvaaca = to them, all, spoke; viSamaat tasmaat niHsR^itaan = precarious, from that [cavity,] those who came out; samaashvaasya idam abraviit = on comforting, even this, spoke.

अनुवादः

That virtuous and sainted lady on comforting all of the monkeys, who are taken out of that precarious cavity, spoke this to them at the exterior of cavity. [4-52-30b, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नानाद्रुमलतायुतः ॥ ३१ ॥
एष प्रस्रवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद् बिलं श्रीमत् प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥ ३२ ॥

एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमन्नानाद्रुमलतायुतः ॥ एष प्रस्रवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्तातद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥

एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नाना द्रुम लता आयुतः ॥ ४-५२-३१ एष प्रसवणः शैलः सागरो अयम् महा उदधिः । स्वस्ति वो अस्तु गमिष्यामि भवनम् वानरर्षभाः । इति उक्त्वा तत् बिलम् श्रीमत् प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥ ४-५२-३२

‘श्रेष्ठ वानरो! यह रहा नाना प्रकारके वृक्षों और लताओंसे व्याप्त शोभाशाली विन्ध्यगिरि । इधर यह प्रस्रवणगिरि है और सामने यह महासागर लहरा रहा है । तुम्हारा कल्याण हो । अब मैं अपने स्थानपर जाती हूँ ।’ ऐसा कहकर स्वयंप्रभा उस सुन्दर गुफामें चली गयी ॥

श्रेष्ठ वानररे! इदु नाना प्रकारद वृक्षगळिन्द - लतॆगळिन्द व्याप्तवाद शोभाशालि विन्ध्यगिरि. इत्त इदु प्रस्रवणगिरि इदॆ मत्तु ऎदुरिगॆ ई महा सागरविदॆ. निमगॆ मङ्गळवागलि. ईग नानु नन्न स्थानक्कॆ होगुत्तेनॆ, ऎन्दु हेळि स्वयम्प्रभॆयु आ सुन्दर गुहॆयन्नु प्रवेशिसिदळु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31b, 32. eSa = this; shriimaan = magnificent one; naanaa druma lataa aayutaH = with diverse, trees, vines, surrounded by; vindhyaH giriH = is Vindhya, mountain; eSa prasavaNaH shailaH = this is, Prasravana, [named] mountain; ayam saagaraH mahaa udadhiH = this one, ocean, vast expanse, of water; vaanararSabhaaH = oh, Vanara-s, best ones; vaH svasti astu = to you, safe, may betide; bhavanam gamiSyaami = to [my] mansion, I wish to go [back]; iti uktvaa = thus, on saying; svayamprabhaa = Swayamprabha; shriimat tat bilam = ostentatious one, that, cavity; pravivesha = [re] entered.

अनुवादः

“This one which is surrounded by diverse trees and vines is the magnificent Vindhya Mountain, this mountain is Prasravana, and this vast expanse of water is the southerly ocean. Now I wish to return to my mansion… oh, best vanara-s, let safety betide you.” saying thus Swayamprabha the Sainted Lady, re-entered the ostentatious cavity, called Riksha Bila. [4-52-31b, 32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥ ५२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें बावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५२ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऐवत्तॆरडनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥52॥