०५१ स्वयम्प्रभावृत्तान्तकथनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

The legend of Black Cave is informed to Hanuma and others by Swayamprabha, the sainted lady who safeguards the paradisaical creation of a demon named Maya. Maya crafted this cave as a heaven on earth, for which the infuriated Indra eliminated Maya. Hema, an apsara, nymphal-virtuoso accords this fantastic creation to Swayamprabha. Swayamprabha offers hospitality to all the monkeys who entered that cave.

स्रोतः: valmikiramayan.net

51. हनुमान् जी के पूछनेपर वृद्धा तापसीका अपना तथा उस दिव्य स्थानका परिचय देकर सब वानरोंको भोजनके लिये कहना

इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ।
अब्रवीत् तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ॥ १ ॥

इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम् ।
अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ॥

इति उक्त्वा हनुमान् तत्र पुनः कृष्ण अजिन अंबराम् । अब्रवीत् ताम् महाभागाम् तापसीम् धर्म चारिणीम् ॥ ४-५१-१

इस तरह पूछकर हनुमान् जी चीर एवं कृष्ण मृगचर्म धारण करनेवाली उस धर्मपरायणा महाभागा तपस्विनीसे वहाँ फिर बोले ॥ १ ॥

ई रीति केळिद बळिक पुनः हनुमन्तनु चीर कृष्णाजिनधारियाद आ धर्मपरायण महाभागा तपस्विनीयल्लि हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. iti uktvaa hanumaan tatra = thus, on saying, Hanuma, there; punaH kR^iSNa ajina ambaraam = again, to one with black deer, skin, dressed in; abraviit taam mahaabhaagaam = spoke, to her, most reverential lady; taapasiim dharma caariNiim = sainted lady, in probity, conducting herself.

अनुवादः

Thus, Hanuma on saying therein [that subject,] again spoke to that most reverential and sainted lady who is dressed in black deerskin and conducting herself in probity. [4-51-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः ॥ २ ॥
महद् धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः ।
इमांस्त्वेवंविधान् भावान् विविधानद्भुतोपमान् ॥ ३ ॥
दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ता नष्टचेतसः ।
कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसन्निभाः ॥ ४ ॥

इदम् प्रविष्टाः सहसा बिलम् तिमिर संवृतम् । क्षुत् पिपासा परिश्रांताः परिखिन्नाः च सर्वशः ॥ ४-५१-२ महत् धरण्या विवरम् प्रविष्टाः स्म पिपासिताः । इमाम् तु एवम् विधान् भावान् विविधान् अद्भुत उपमान् ॥ ४-५१-३ दृष्ट्वा वयम् प्रव्यथिताः संभ्रांता नष्ट चेतसः । कस्य एते कांचना वृक्षाः तरुण आदित्य सन्निभाः ॥ ४-५१-४

‘देवि! हम सब लोग भूख-प्यास और थकावटसे कष्ट पा रहे थे । इसलिये सहसा इस अन्धकारपूर्ण गुफामें घुस आये । भूतलका यह विवर बहुत बड़ा है । हम प्याससे पीड़ित होनेके कारण यहाँ आये हैं, किंतु यहाँके इन ऐसे अद्भुत विविध पदार्थोंको देखकर हमारे मनमें बड़ी व्यथा हुई है—हम यह सोचकर चिन्तित हो उठे हैं कि यह असुरोंकी माया तो नहीं है, इसीलिये हमारे मनमें घबराहट हो रही है । हमारी विवेकशक्ति लुप्त-सी हो गयी है । हम जानना चाहते हैं कि ये बालसूर्यके समान कान्तिमान् सुवर्णमय वृक्ष किसके हैं? ॥ २—४ ॥

देवि! नावॆल्लरू हसिवु-बायारिकॆयिन्द, कष्ट अनुभविसुत्तिद्देवॆ. अदक्कागि ऒम्मॆगॆ ई अन्धकारमय गुहॆयल्लि नुग्गिरुवॆवु. भूमियॊळगिन ई विवर बहळ दॊड्डदागिदॆ. नावु तृषितराद्दरिन्द इल्लिगॆ बन्दिरुवॆवु, आदरॆ इल्लिय इन्तह अत्यद्भुत विविध पदार्थगळन्नु नोडि नम्म मनस्सिनल्लि व्यथॆ उण्टागिदॆ. इदु असुरर मायॆ अल्लवल्ल ऎन्दु योचिसि चिन्तितरागि गाबरिगॊण्डिरुवॆवु. नम्म विवेकशक्तियु लुप्तवागिदॆ. ई बाल सूर्यनन्तॆ कान्तियुळ्ळ सुवर्ण वृक्षगळु यारद्दागिवॆ ऎन्दु तिळियलु नावु बयसुत्तिद्देवॆ.॥2-4॥

पदच्छेदः

2. idam [vayam] praviSTaaH sahasaa = here, [we,] entered, suddenly; bilam timira samvR^itam = cavity, with darkness, overspread; kSut pipaasaa parishraantaaH = with hunger, thirst, overtired; pari khinnaaH ca sarvashaH = overawed, also, anywise.

अनुवादः

“Overtired with hunger and thirst we are overawed anywise, and we suddenly entered this cavity, which is overspread with darkness…” [Thus Hanuma is speaking to her.] [4-51-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3, 4. mahat dharaNyaa vivaram = extensive, earth’s, hollow; praviSTaaH sma pipaasitaaH = entered, we, thirstily; imaam tu evam vidhaan bhaavaan = these, but, this, kind of, mansion; vividhaan adbhuta upamaan = diverse, marvel, similar [marvellous ones]; dR^iSTvaa vayam pravyathitaaH sambhraantaa naSTa cetasaH = on seeing, we are, verily agitated, verily amazed, lost, hearts [agonised]; kasya ete kaancanaa vR^ikSaaH = whose, all these, golden, trees; taruNa aaditya sannibhaaH = young, sun, splendent like.

अनुवादः

“We entered this extensive hollow of earth thirstily, but on seeing this kind of these diverse and marvellous mansions we are verily amazed [presuming that this is a dominion of some demon,] and we are agitated [in not knowing dos and don’ts,] and agonised [at our incarceration…] whose trees are all these golden ones, splendent like young sun… [4-51-3, 4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च ॥ ५ ॥
तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च ।
पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धयः ॥ ६ ॥
इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ।

शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च । कांचनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च ॥ ४-५१-५ तपनीय गव अक्षाणि मणि जाल आवृतानि च । पुष्पिताः फालवन्तः च पुण्याः सुरभि गन्धयः ॥ ४-५१-६ इमे जांबूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ।

‘ये भोजनकी पवित्र वस्तुएँ, फल-मूल, सोनेके विमान, चाँदीके घर, मणियोंकी जालीसे ढकी हुई सोनेकी खिड़कियाँ तथा पवित्र सुगन्धसे युक्त एवं फल-फूलोंसे लदे हुए ये सुवर्णमय पावन वृक्ष किसके तेजसे प्रकट हुए हैं? ॥

ई भोजनद पवित्रवस्तुगळु, फल-मूलगळु, चिन्नद विमान, बॆळ्ळिय मनॆगळु, मणिगळ जालरिगळिन्द मुच्चिद बङ्गारद किडकिगळु हागू पवित्र परिमळदिन्द कूडिद, हूवु-हण्णुगळिन्द तुम्बिद सुवर्णमय पावन वृक्षगळु यार तेजदिन्द प्रकटवागिवॆ.॥5-6½॥

पदच्छेदः

5, 6a shuciini abhyavahaaryaaNi = depurated, edibles; muulaani ca phalaani ca = tubers, also, fruits, also; kaancanaani vimaanaani = golden, aircrafts; raajataani gR^ihaaNi ca = silvern, mansion, also; tapaniiya gavaakSaaNi = molten god [golden,] ventilators; maNi jaala aavR^itaani ca = jewelly, laces, overspread [encased,] also.

अनुवादः

“The edibles, tubers, and fruits are all depurated… golden are the aircrafts… mansions silvern… ventilators golden and encased in jewelly laces… [4-51-5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6b, 7a. puSpitaaH phaalavantaH ca = flowered, fruited, also; puNyaaH surabhi gandhayaH = auspicious, scented, aromatically; ime jaambuunadamayaaH paadapaaH = these, completely golden, trees; kasya tejasaa = by whose, splendour.

अनुवादः

“Flowered and fruited and also aromatically scented are these auspicious and completely golden trees… by whose splendour [they are rendered thus?] [4-51-6b, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ॥ ७ ॥
कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः ।
आत्मनस्त्वनुभावाद् वा कस्य चैतत्तपोबलम् ॥ ८ ॥
अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि ।

काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ॥ कथं मत्स्याश्च सौवर्णादृश्यन्ते सह कच्छपैः ।
आत्मनस्त्वनुभावाद् वा कस्य वैतत्तपोबलम् ॥
अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि ।

कांचनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ॥ ४-५१-७ कथम् मत्स्याः च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः । आत्मानः अनुभावात् वा कस्य वै एतत् तपो बलम् ॥ ४-५१-८ अजानताम् नः सर्वेषाम् सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि ।

‘यहाँके निर्मल जलमें सोनेके कमल कैसे उत्पन्न हुए? इन सरोवरोंके मत्स्य और कछुए सुवर्णमय कैसे दिखायी देते हैं? यह सब तुम्हारे अपने प्रभावसे हुआ है या और किसीके? यह किसके तपोबलका प्रभाव है? हम सब अनजान हैं; इसलिये पूछते हैं । तुम हमें सारी बातें बतानेकी कृपा करो’ ॥ ७-८ १/२ ॥

इल्लिय निर्मल जलदल्लि चिन्नद कमलगळु हेगॆ उत्पन्नवादवु? ई सरोवरगळ मीनु, मॊसळॆगळु सुवर्णमयवागि हेगॆ काणुत्तिवॆ? इदॆल्ल निन्न प्रभावदिन्दले आगिदॆयो अथवा बेरॆ यारिन्दलादरू आगिदॆये? इदु यार तपोबलद प्रभाववागिदॆ? नावॆल्लरू इदन्नु तिळियदिरुवुदरिन्द केळुत्तिद्देवॆ. नीनु ऎल्लवन्नु तिळिसुव कृपॆ माडबेकु.॥7-8½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. kaancanaani ca padmaani = golden, also, lotuses; jaataani vimale jale = born, in limpid, water; katham matsyaaH ca sauvarNaa = how, fishes, also, are golden; dR^ishyante saha kacChapaiH = ostensibly, with, tortoises.

अनुवादः

“Also how the lotuses born in limpid water are golden, and how the fishes along with tortoises are ostensibly golden? [4-51-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8b, 9a. aatmaanaH anu bhaavaat vaa = of yours, innate, owing to prodigy, or; kasya vai etat tapaH balam = whose, indeed, all this, ascesis’, prowess; a jaanataam naH sarveSaam = not, knowing [oblivious of,] us, all of; sarvam aakhyaatum arhasi = all of it, to narrate, apt of you.

अनुवादः

“Or, is all this owing to the innate prodigy of yours or to whose ascesis’ prowess all this is owed… as all of us are oblivious of it, so it will be apt of you to narrate all of it…” [Thus Hanuma requested that sainted lady.] [4-51-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी ॥ ९ ॥
प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता ।

एवम् उक्ता हनुमता तापसी धर्म चारिणी ॥ ४-५१-९ प्रति उवाच हनूमंतम् सर्व भूत हिते रता ।

हनुमान् जी के इस प्रकार पूछनेपर समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाली उस धर्मपरायणा तापसीने उत्तर दिया— ॥ ९ १/२ ॥

हनुमन्तनु हीगॆ केळिदाग समस्त प्राणिगळ हितदल्लि तत्परळागिद्द आ धर्मपरायणा तपस्विनियु उत्तरिसिदळु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. evam uktaa hanumataa = thus, she is addressed, by Hanuma; taapasii dharma caariNii = sainted lady, righteous, of conduct; prati uvaaca hanuumantam = in turn, spoke [replied,] to Hanuma; sarva bhuuta hite rataa = all, beings, in well-being, blissful one.

अनुवादः

Thus when Hanuma addressed her, that sainted lady, and a blissful one in the well being of all the beings, she replied Hanuma. [4-51-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयो नाम महातेजा मायावी वानरर्षभ ॥ १० ॥
तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ।

मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः ॥
तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ।

मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः ॥ ४-५१-१० तेन इदम् निर्मितम् सर्वम् मायया कांचनम् वनम् ।

‘वानरश्रेष्ठ! मायाविशारद महातेजस्वी मयका नाम तुमने सुना होगा । उसीने अपनी मायाके प्रभावसे इस समूचे स्वर्णमय वनका निर्माण किया था ॥ १० १/२ ॥

वानर श्रेष्ठने! मायाविशारद महातेजस्वी मयन हॆसरु नीनु केळिरबहुदु. अवने तन्न मायॆयिन्द ई इडी स्वर्णमय वनवन्नु निर्मिसिद्दनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. mayaH naama mahaatejaa [aasiit] = Maya, named, great-resplendent one [a marvellous fantasist] [was there]; maayaavii daanava R^iSabhaH = a wizard, demon, bullish; tena idam nirmitam = by him, this is, constructed; sarvam maayayaa kaancanam vanam = all this, with expertise in illusiveness [phenomenal expertise,] golden, woodland.

अनुवादः

“A marvellous fantasist by name Maya was there, a bullish demon of wizardry and by him with his phenomenal expertise all this golden woodland is constructed…” [Thus, that sainted lady started her narration.] [4-51-10b]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह ॥ ११ ॥
येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम् ।

पुरा दानव मुख्यानाम् विश्वकर्मा बभूव ह ॥ ४-५१-११ येन इदम् कांचनम् दिव्यम् निर्मितम् भवन उत्तमम् ।

‘मयासुर पहले दानव-शिरोमणियोंका विश्वकर्मा था, जिसने इस दिव्य सुवर्णमय उत्तम भवनको बनाया है ॥ १९ १/२ ॥

मयासुरनु मॊदलु श्रेष्ठ दानवर विश्वकर्मनागिद्दनु. अवनु ई दिव्य सुवर्णमय उत्तम भवनवन्नु निर्मिसिदनु.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. puraa daanava mukhyaanaam = once, for demons, lords; vishva karmaa babhuuva ha = universal, craftsman, [he] became, indeed; yena idam kaancanam divyam = by whom, this, golden, heavenly; nirmitam bhavana uttamam = constructed, mansion, superb.

अनुवादः

“Once he was the Universal Craftsman to the lords of demons by whom this divinely golden and superb mansion was constructed… [4-51-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महद्वने ॥ १२ ॥
पितामहाद् वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम् ।

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महत्ववने ॥
पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम् ।

स तु वर्ष सहस्राणि तपः तप्त्वा महत् वने ॥ ४-५१-१२ पितामहात् वरम् लेभे सर्वम् औशसनम् धनम् । ओर्

‘उसने एक सहस्र वर्षोंतक वनमे घोर तपस्या करके ब्रह्माजीसे वरदानके रूपमें शुक्राचार्यका सारा शिल्प-वैभव प्राप्त किया था ॥ १२ १/२ ॥

अवनु ऒन्दु साविर वर्ष काडिनल्लि घोर तपस्सु माडि ब्रह्मदेवरिन्द वरवागि शुक्राचार्यर ऎल्ल शिल्पवैभववन्नु पडॆदुकॊण्डिद्दनु.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a saH tu varSa sahasraaNi = he, but, years, thousands; tapaH taptvaa mahat vane = ascesis, on practising, in [this] horrendous, forest; pitaamahaat varam lebhe = from Forefather [Brahma,] boon, obtained; sarvam aushasanam dhanam = entire, of Sage Shukra, wealth [the architecture or, the wealth of immoderate beseechers of wealth.]

अनुवादः

“But he on practising ascesis for thousands of years in this horrendous forest, obtained a boon from Brahma, the Forefather, [which entails acquirement of] entire wealth of Sage Shukra…

“But he on practising ascesis for thousands of years in this horrendous forest, obtained a boon from Brahma, the Forefather, [which entails acquirement of] entire wealth of those people, who immoderately and avariciously beseech all the available gods, to accord all wealth to them only…[4-51-12b, 13a]

टिप्पनी

Sage Shukra, better known as Shukraacaarya, is the mentor and clan-priest of demons. He was an astounding expert to canonise the Architectural Engineering, creating paradisiacal constructions, materialising materials just from out of thin air and the like. Likewise, many humans beseech gods near at hand, to bestow wealth as godsend without an iota of their personal strain, with a confidence that when Shukraacaarya could deliver material comforts to demons from out of thin air, gods must also be bestowing riches on them, as gods have no other function than this. Hence, this demon Maya, being a demon, wanted to loot the wealth of his own demon-priest Shukraacaarya, viz., the Architectural Engineering. And Brahma granted it, as a crosswise benefit to gods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधाय सर्वं बलवान् सर्वकामेश्वरस्तदा ॥ १३ ॥
उवास सुखितः कालं कञ्चिदस्मिन् महावने ।

विधाय सर्वम् बलवान् सर्व काम ईश्वरः तदा ॥ ४-५१-१३ उवास सुखितः कालम् कंचित् अस्मिन् महावने ।

‘सम्पूर्ण कामनाओंके स्वामी बलवान् मयासुरने यहाँकी सारी वस्तुओंका निर्माण करके इस महान् वनमें कुछ कालतक सुखपूर्वक निवास किया था ॥ १३ १/२ ॥

समस्त कामनॆगळ स्वामी बलवन्त मयासुरनु इल्लिय ऎल्ल वस्तुगळन्नु निर्मिसि, ई महान् वनदल्लि कॆलकाल सुखवागि वासिसिद्दनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. vidhaaya sarvam balavaan = methodised, everything, dynamic one; sarva kaama iishvaraH tadaa = all, wishes, ruler of [invested with privileges for all wishes,] then; uvaasa sukhitaH = resided, comfortably; kaalam kamcit asmin mahaavane = time, some, in this, great, forest.

अनुवादः

“That dynamic one methodised everything and then resided comfortably in this great forest for some time, privileged with all his wishes… [4-51-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम् ॥ १४ ॥
विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरन्दरः ।

तम् अप्सरसि हेमायाम् सक्तम् दानव पुंगवम् ॥ ४-५१-१४ विक्रम्य एव अशनिम् गृह्य जघान ईशः पुरंदरः ।

‘आगे चलकर उस दानवराजका हेमा नामकी अप्सराके साथ सम्पर्क हो गया । यह जानकर देवेश्वर इन्द्रने हाथमें वज्र ले उसके साथ युद्ध करके उसे मार भगाया ॥ १४ १/२ ॥

मुन्दॆ आ दानव राजनिगॆ हेमा ऎम्ब अप्सरॆयॊन्दिगॆ सम्पर्क उण्टायितु. इदन्नु तिळिद देवेश्वर इन्द्रनु कैयल्लि वज्रवन्नु धरिसि अवनॊन्दिगॆ युद्ध माडि हॊडॆदु ओडिसिदनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. tam apsarasi hemaayaam saktam = him [demon Maya,] in apsara, [the paradisiacal nymph,] with Hema, engaged with; daanava pungavam = demon, eminent one; vikramya eva ashanim gR^ihya = charging, thus, Thunderbolt, on taking; jaghaana iishaH purandaraH = eliminated, administrator [of worlds,] enemy-strongholds destroyer, namely Indra.

अनुवादः

“Indra, the Administrator of Worlds and destroyer of enemy citadels, on taking His Thunderbolt eliminated Maya, when that eminent demon was engaged with an apsara, a paradisiacal nymph, called Hema… [4-51-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम् ॥ १५ ॥
शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम् ।

इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम् ॥
शाश्वताः कामभोगाश्च गृहं चेदं हिरण्मयम् ।

इदम् च ब्रह्मणा दत्तम् हेमायै वनम् उत्तमम् ॥ ४-५१-१५ शाश्वतः काम भोगः च गृहम् च इदम् हिरण्मयम् ।

‘तत्पश्चात् ब्रह्माजीने यह उत्तम वन, यहाँका अक्षय काम-भोग तथा यह सोनेका भवन हेमाको दे दिया ॥

अनन्तर ब्रह्मदेवरु ई उत्तम वनवन्नु इल्लिय अक्षय काम-भोगगळन्नु, ई बङ्गारद भवनवन्नु हेमागॆ कॊट्टु बिट्टनु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. idam ca brahmaNaa dattam = this one, also, by Brahma, beneficed; hemaayai vanam uttamam = for Hema, woodland, marvellous one; shaashvataH kaama bhogaH ca = everlasting, wish, enjoyments [fulfillers,] also; gR^iham ca idam hiraNmayam = mansion, also, this one, golden.

अनुवादः

“This marvellous woodland, these everlasting wish-fulfillers, and this golden mansion, are beneficed by Brahma for Hema… [4-51-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयम्प्रभा ॥ १६ ॥
इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम ।

दुहिता मेरुसावर्णेः अहम् तस्याः स्वयंप्रभा ॥ ४-५१-१६ इदम् रक्षामि भवनम् हेमाया वानरोत्तम ।

‘मैं मेरुसावर्णिकी कन्या हूँ । मेरा नाम स्वयंप्रभा है । वानरश्रेष्ठ! मैं उस हेमाके इस भवनकी रक्षा करती हूँ ॥

नानु मेरु सावर्णिय मगळु, नन्न हॆसरु स्वयम्प्रभॆ. वानरश्रेष्ठने! नानु आ हेमाळ ई भवनवन्नु रक्षिसुत्तिद्देनॆ.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. duhitaa merusaavarNeH aham = daughter, of Merusaavarni, I am; tasyaaH svayamprabhaa = of her [of that apsara,] Swayamprabha named [meaning Self-Splendent]; idam rakSaami bhavanam = this, safeguarding, mansion; hemaayaa vaanarottama = of Hema, oh, best monkey.

अनुवादः

“I am the daughter of Merusaavarni, oh, best monkey, named Swayamprabha and I am safeguarding this mansion of her, [that apsara] Hema… [4-51-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा ॥ १७ ॥
तयादत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनं महत् ।

मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा ॥
तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवं महत् ।

मम प्रिय सखी हेमा नृत्त गीत विशारदा ॥ ४-५१-१७ तया दत्त वरा च अस्मि रक्षामि भवनम् महान् ।

‘नृत्य और गीतकी कलामें चतुर हेमा मेरी प्यारी सखी है । उसने मुझसे अपने भवनकी रक्षाके लिये प्रार्थना की थी, इसलिये मैं इस विशाल भवनका संरक्षण करती हूँ ॥ १७ १/२ ॥

सङ्गीत - नृत्य कलॆगळल्लि चतुरळाद हेमा नन्न प्रिय सखियागिद्दाळॆ. अवळु तन्न भवनद रक्षणॆगागि नन्नल्लि प्रार्थिसिद्दळु. अदक्कागि नानु ई विशाल भवनद संरक्षणॆ माडुत्तिद्देनॆ.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. mama priya sakhii hemaa = my, dearest, nymphean-friend, Hema; nR^itta giita vishaaradaa = in dance, music, virtuoso; tayaa datta varaa ca asmi = by her, bestowed, boon, also, I am; rakSaami bhavanam mahaan = safeguarding, mansion, superb.

अनुवादः

“Hema is a virtuoso in dance and music and my dearest nymphean-friend, and she bestowed a boon upon me [by which none can dishonour me, and thus] I am safeguarding this superb mansion… [4-51-17b, 18a]

टिप्पनी

The Universal Architect is given the title of vishva karma and he will be proficient, right from the skills of a blacksmith to that of an outstanding engineer. His works are always guided and as directed by Indra. Indra’s logic is that there shall be one vishva karma in all three worlds, like one Indra to three worlds. But whenever Indra lies low, the demons get works done through the heavenly vishva karma, instead of appointing their own architect as their clan-priest Shukraacaarya’s treasure of architecture is lost. This treasure of architecture of Shukraacaarya is usurped by this demon Maya, through Brahma. As Indra cannot defy the boon of Brahma, he baited this Hema, the apsara, to make Maya to woo her. Accordingly, demon Maya brought the nymphal-virtuoso Hema to this cavernous paradisiacal mansion and was subjected to elimination by Indra. After the elimination of this Wonder Architect, Hema departed to Brahma’s abode, bequeathing this mansion to Swayamprabha. From then on Hema resided in brahma loka ‘Brahma’s abode…’ as said at: ghR^itaaciim atha vishvaaciim…. naaga datam ca hemaam ca… in Ayodhya part II, Ch. 91, verse 17. When Sage Bharadwaja gave hospitality to Bharata, that sage says this.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ ॥ १८ ॥
कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम् ।

किम् कार्यम् कस्य वा हेतोः कांताराणि प्रपद्यथ ॥ ४-५१-१८ कथम् च इदम् वनम् दुर्गम् युष्माभिः उपलक्षितम् ।

‘तुमलोगोंका यहाँ क्या काम है? किस उद्देश्यसे तुम इन दुर्गम स्थानोंमें विचरते हो? इस वनमें आना तो बहुत कठिन है । तुमने कैसे इसे देख लिया? ॥ १८ १/२ ॥

निमगॆ इल्लि एनु कॆलसविदॆ? याव उद्देशदिन्द नीवु ई दुर्गम स्थानदल्लि सञ्चरिसुत्तिरुविरि? ई वनक्कॆ बरुवुदे बहळ कठिणवागिदॆ. नीवु इदन्नु हेगॆ नोडिदिरि.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. kim kaaryam kasya vaa hetoH = what, work [effort,] which, or, reason; kaantaaraaNi prapadyatha = impervious forests, come to pass; katham ca idam vanam durgam = how, also, this, forest, impassable; yuSmaabhiH upalakSitam = by you all, is seen [discovered.]

अनुवादः

“What is your effort or for what reason you came to pass this impervious forest, and how you all have discovered this impassable forest… [4-51-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ।
भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥ १९ ॥

शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च । भुक्त्वा पीत्वा च पानीयम् सर्वम् मे वक्तुम् अर्हथ ॥ ४-५१-१९

‘अच्छा, ये शुद्ध भोजन और फल-मूल प्रस्तुत हैं । इन्हें खाकर पानी पी लो । फिर मुझसे अपना सारा वृत्तान्त कहो’ ॥ १९ ॥

सरि, ई शुद्ध भोजन मत्तु फल-मूलगळु सिद्धविदॆ. इदन्नु तिन्दु नीरु कुडियिरि. मत्तॆ नन्नल्लि निम्म ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु हेळिरि.॥19॥

पदच्छेदः

19b, 19c. shuciini abhyavahaaryaaNi = wholesome, edibles; muulaani ca phalaani ca = tubers, also, fruits, also; bhuktvaa = on dining; piitvaa ca paaniiyam = on drinking, also, soft-drinks; sarvam me vaktum arhatha = about all, to me, to say [inform,] apt of you.

अनुवादः

“Dine on these wholesome edibles, fruits and tubers, also on drinking soft drinks, it is apt of you to inform me all about [your mission…” Thus Swayamprabha gave hospitality to the monkeys.] [4-51-19b, 19c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥ ५१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें इक्यावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५१ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऐवत्तॊन्दनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥51॥