०५० हनुमदादिभिः वृक्षबिलप्रवेशः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Monkeys enter Riksha cavity, an unsightly and gloomy one, during their search in southern direction. While groping in that dark they loose time set by Sugreeva. Finally, they see luminosity and extraordinarily built mansions, woodlands, trees and lakes. Thereupon they catch sight of an elderly sainted lady and they all approach her asking after the legend of that cavity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

50. भूखे-प्यासे वानरोंका एक गुफामें घुसकर वहाँ दिव्य वृक्ष, दिव्य सरोवर, दिव्य भवन तथा एक वृद्धा तपस्विनीको देखना और हनुमान् जी का उससे उसका परिचय पूछना

सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान् कपिः ।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ १ ॥

सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान्कपिः ।
विचिनोति च विनन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥

सह तारा अंगदाभ्याम् तु संगम्य हनुमान् कपिः । विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाः च गहनानि च ॥ ४-५०-१

हनुमान् जी तार और अङ्गदके साथ मिलकर विन्ध्यगिरिकी गुफाओं और घने जंगलोंमें सीताजीको ढूँढ़ने लगे ॥ १ ॥

हनुमन्तनु तार मत्तु अङ्गदरॊन्दिगॆ सेरि विन्ध्यगिरिय गुहॆगळन्नु मत्तु दट्टवाद काडिनल्लि सीतॆयन्नु हुडुकलु तॊडगिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. kapiH hanumaan = monkey, Hanuma; taaraa angadaabhyaam saha = Lt. Tara, Angada and others, along with; sangamya = associated with; vindhyasya guhaaH ca gahanaani ca = Vindhya’s, caves, also, thick forests, also; vicinoti ca = searched, also.

अनुवादः

Associated with Angada, Lt. Tara and others, the monkey Hanuma searched the caves and thick forests of Vindhya Range. [4-50-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा ।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ २ ॥

सिंह शार्दूल जुष्टाः च गुहाः च परितः तथा । विषमेषु नग इन्द्रस्य महा प्रस्रवणेषु च ॥ ४-५०-२

उन्होंने सिंह और बाघोंसे भरी हुई कन्दराओं तथा उसके आस-पासकी भूमिको भी छान डाला । गिरिराज विन्ध्यपर जो बड़े-बड़े झरने और दुर्गम स्थान थे, वहाँ भी अन्वेषण किया ॥ २ ॥

अवरु सिंहगळु मत्तु हुलिगळिन्द तुम्बिद कन्दरगळल्लि हागू अदर सुत्त-मुत्तल प्रदेशगळल्लियू हुडुकिदरु. गिरिराज विन्ध्यद मेलॆ इरुव सण्ण-पुट्ट जलपातगळल्लि, दुर्गम स्थानगळल्लियू अन्वेषणॆ माडिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tathaa = then; paritaH = all around; simha shaarduula juSTaaH ca = by lions, tigers, jammed in, also; guhaaH ca = caves, also; naga indrasya = of mountain, king [Mt. Vindhya]; viSameSu = in crags; mahaa pra sravaNeSu ca = towering, rapids, also; [vicinoti sma = he has searched.]

अनुवादः

Hanuma has searched in the caves of that kingly Mt. Vindhya, which are jammed in with lions and tigers, and even at the towering rapids. [4-50-2, 3a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम् ।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ३ ॥

आसेदुः तस्य शैलस्य कोटिम् दक्षिण पस्चिमाम् । तेषाम् तत्र एव वसताम् स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४-५-३

घूमते-फिरते वे तीनों वानर उस पर्वतके नैर्ऋत्य-कोणवाले शिखरपर जा पहुँचे । वहीं रहते हुए उनका वह समय, जो सुग्रीवने निश्चित किया था, बीत गया ॥ ३ ॥

तिरुगाडुत्ता आ मूवरू वानररु आ पर्वतद नैऋत्यद शिखरक्कॆ तलुपिदरु. अल्लि इरुत्ता सुग्रीवनु निश्चितगॊळिसिद्द समय कळॆदुहोयितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tasya shailasya = that, mountain’s; dakshiNa paschimaam koTim = on south, west, peak; aaseduH = reached; teSaam tatra eva vasataam = for them, thereat, alone, on staying [overstaying]; sa kaalaH vyatyavartata = that, time, swiftly elapsed.

अनुवादः

They reached the southwest peak of that mountain during their search and the time set by Sugreeva swiftly lapsed while they are overstaying thereat that Mt. Vindhya alone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान् ।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ ४ ॥

स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥

गुफाओं और जंगलोंसे भरे हुए उस महान् प्रदेशमें सीताको ढूँढ़नेका काम बहुत ही कठिन था तो भी वहाँ वायुपुत्र हनुमान् जी सारे पर्वतकी छानबीन करने लगे ॥ ४ ॥

गुहॆगळिन्द, अरण्यदिन्द तुम्बिद आ प्रदेशदल्लि सीतॆयन्नु हुडुकुवुदु बहळ कठिणवागिद्दरू, अल्लि वायुपुत्र हनुमन्तनु इडी पर्वतवन्नु हुडुकतॊडगिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

3b. 4. guhaa gahanavaan mahaan saH deshaH = with caves, impenetrable forests, extensive one, that place; dur anveSyaH hi = not, searchable, indeed; vaayu sutaH = Air’s, son [Hanuma]; tatra sarvam parvatam = there, everywhere, on mountain; vicinoti sma = he is searching.

अनुवादः

Though that extensive province is indeed an unsearchable one with its impenetrable caves and forests, yet Hanuma, the son of Air-god, searched everywhere on that mountain. [4-50-3b, 4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ५ ॥
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि ।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ ६ ॥
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम् ॥ ७ ॥

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्य अविदूरतः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ४-५०-५ मैन्दः च द्विविदः चैव हनुमान् जांबवान् अपि । अंगदो युव राजः च तारः च वनगोचरः ॥ ४-५०-६ गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् । विचिन्वन्तः ततः तत्र ददृशुः विवृतम् बिलम् ॥ ४-५०-७ दुर्गम् ऋक्ष बिलम् नाम दानवेन अभिरक्षितम् ।

फिर अलग-अलग एक-दूसरेसे थोड़ी ही दूरपर रहकर गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द,द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद तथा वनवासी वानर तार—ये दक्षिण दिशाके देशोंमें जो पर्वतमालाओंसे घिरे हुए थे, सीताकी खोज करने लगे । खोजते-खोजते उन्हें वहाँ एक गुफा दिखायी दी, जिसका द्वार बंद नहीं था ॥ ५—७ ॥

मत्तॆ ऒब्बरु मत्तॊब्बरु स्वल्प दूरदल्लि बेरॆ-बेरॆयागि गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द, द्विविद, हनुमन्त, जाम्बवन्त, युवराज अङ्गद हागू वनवासी वानर तार - इवरु दक्षिण दिक्किनल्लि इरुव पर्वत सालुगळिन्द आवृतवाद प्रदेशदल्लि सीतॆयन्नु हुडुकतॊडगिदरु. अरसुत्ता-अरसुत्ता अवरिगॆ बागिलु तॆरॆ ऒन्दु गुहॆयु कण्डुबन्तु.॥5-7॥

पदच्छेदः

5, 6, 7, 8a. gajaH gavaakSaH gavayaH sharabhaH gandhamaadanaH = Gaja, Gavaaksha, Gavaya, Sharabha, Gandhamaadana; maindaH ca dvividaH caiva = Mainda, also, Dvivida, also thus; hanumaan jaambavaan api = Hanuma, Jaambavanta, even; yuva raajaH angadaH ca = crown, prince, Angada, also; vana gocaraH taaraH ca = forest-mover, Lt. Tara, also; paraspareNa rahitaa = mutually, without - distancing from one another; anyonyasya = in mutuality; a vi duurataH = not, very, far-flung - one another; giri jaala aavR^itaan deshaan = mountains, mesh of, encompassed by, province; maargitvaa = having searched; tataH dakSiNaam disham vicinvantaH = then, southern, direction, on searching; tatra = there; daanavena abhi rakshitam = by a demon, well-guarded; durgam = impassable one; R^iksha bilam naama = Riksha, cavity, known as; vi vR^itam bilam = very, wide, cavity; dadR^ishuH = they observed.

अनुवादः

Without pressing one another closely, yet not distancing from one another largely, Gaja, Gavaaksha, Gavaya, Sharabha, Gandhamaadana, also thus Mainda, Dvivida, and Hanuma, and even Jaambavanta, crown prince Angada, also the forest-mover Lt. Tara have searched that province in southern direction that is encompassed with interlocked mountains, and during their search there they have observed a wide-opened and impassable cavity known as Riksha cavity which is well guarded by a demon called Maya. [4-50-5, 6, 7, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम् ।
क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः ॥ ८ ॥

क्षुत् पिपासा परीताः तु श्रान्ताः तु सलिल अर्थिनः ॥ ४-५०-८ अवकीर्णम् लता वृक्षैः ददृशुः ते महा बिलम् ।

उसमें प्रवेश करना बहुत कठिन था । वह गुफा ऋक्षबिल नामसे विख्यात थी और एक दानव उसकी रक्षामें रहता था । वानरोंको भूख-प्यास सता रही थी । वे बहुत थक गये थे और पानी पीना चाहते थे ॥ ८ ॥

अदरल्लि प्रवेशिसुवुदु बहळ कठिणवागित्तु. आ गुहॆयु ऋक्षबिल ऎन्दु विख्यातवागित्तु. ऒब्ब राक्षसनु अदन्नु रक्षिसुत्तिद्दनु. वानररिगॆ हसिवु- बायारिकॆ सतायिसुत्तित्तु. अवरु बळलिहोगि, नीरु कुडियलु बयसुत्तिद्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8b, 9a. kSut pipaasaa pariitaaH = hunger, thirst, wrapped up in [invaded by]; shraantaaH = fatigued; salila arthinaH = water, cravers of; te = they - the monkeys; lataa vR^ikSaiH avakiirNam = with climbers, trees, enwrapped; mahaa bilam dadR^ishuH = capacious, cavity, they beheld.

अनुवादः

Thirst and hunger invading them they are fatigued and craving for water, and such as they are they beheld that capacious cavity which is enwrapped in climbers and trees. [4-50-8, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ।
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् ॥ ९ ॥
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ।

अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ।
ततः क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् ॥
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ।

तत्र क्रौन्चाः च हंसाः च सारसाः च अपि निष्क्रमन् ॥ ४-५०-९ जल आर्द्राः चक्रवाकाः च रक्त अंगाः पद्म रेणुभिः ।

अतः लता और वृक्षोंसे आच्छादित विशाल गुफाकी ओर वे देखने लगे । इतनेमें उसके भीतरसे क्रौञ्च, हंस, सारस तथा जलसे भीगे हुए चक्रवाक पक्षी, जिनके अङ्ग कमलोंके परागसे रक्तवर्णके हो रहे थे, बाहर निकले ॥

आद्दरिन्द मर-बळ्ळिगळिन्द मुच्चिहोद विशाल गुहॆय कडॆगॆ नोडतॊडगिदरु. अष्टरल्लि अदर ऒळगिनिन्द क्रौञ्च, हंस, सारस हागू ऒद्दॆयाद रॆक्कॆगळुळ्ळ, अवुगळ अङ्गगळु कमलपुष्पद परागदिन्द रक्तवर्णवागिद्द चक्रवाक पक्षिगळु हॊरगॆ हॊरटवु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b,10a. tatra = there; krauncaaH ca hamsaaH ca saarasaaH ca = Kaunca waterfowls, also, swans, also, Saarasa waterfowls, also; jala aardraaH = by water, drenched; padma reNubhiH = with lotus, pollen; rakta angaaH reddened, with bodies; cakravaakaaH ca api = Cakravaka waterfowls, also, even; niSkraman = exiting; [dadR^ishuH = they saw.]

अनुवादः

There they have seen the swans and the waterfowls like Kraunca, Saarasa, and even Cakravaka waterfowls exiting from the cavity with their bodies drenched in water and reddened with the dapples of lotuses’ pollen. [4-50-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ १० ॥
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ।
सञ्जातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः ॥ ११ ॥

ततः तत् बिलम् आसाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ ४-५०-१० विस्मय व्यग्र मनसो बभूवुः वानरर्षभाः । संजात परिशंकाः ते तत् बिलम् प्लवग उत्तमाः ॥ ४-५०-११ अभ्यपद्यन्त संहृष्टाः तेजोवन्तो महाबलाः ।

तब उस सुगन्धित एवं दुर्लङ्‍घ्य गुफाके पास जाकर उन सभी श्रेष्ठ वानरोंका मन आश्चर्यसे चकित हो उठा । उस बिलके अंदर उन्हें जल होनेका संदेह हुआ ॥

आग आ सुगन्धित हागू दुर्लङ्घ्य गुहॆय बळिगॆ होगि आ ऎल्ल श्रेष्ठवानरर मनस्सु आश्चर्यचकितवायितु. आ बिलदॊळगॆ नीरु इरुवुदु अवरिगॆ सन्देह उण्टायितु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10b, 11a. tataH = then; vaanara R^iSabhaaH = vanara-s, bullish [best] ones; sugandhi = fragranced [cave]; dur ati kramam = not, to over, step [un-enterable anywise]; tat bilam aasaadya = that, cavity, on nearing; vismaya vyagra manasaH = with amaze, dismayed, at heart [disheartened with amazement]; babhuuvuH = they became.

अनुवादः

When those best vanara-s have neared that fragrant and impermeable cavity they are disheartened with amazement. [4-50-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11b, 12a. tejovantaH = highly resplendent ones; mahaa balaaH = great-mighty ones; such as they are; te = those; plavaga uttamaaH = fly-jumpers, the best; sanjaata pari shankaaH = evoked, general, suspicion - a high suspicion is evoked in them; sam hR^iSTaaH = rejoicing; tat bilam = that, to cavity; abhi aapadyanta = towards, draw near.

अनुवादः

Though a suspicion in general is evoked in them, as they presumed that cavity to be Naraka, The Hell of Yama, or Paataala, the Netherworld of Emperor Bali, those highly resplendent and great mighty fly-jumpers have neared it, rejoicing for the availability of water in there. [4-50-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ॥ १२ ॥
दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः ।

अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ॥
दुर्दर्शमिवघोरं च दुर्विगाहं च सर्वशः ।

नाना सत्त्व समाकीर्णाम् दैत्य इन्द्र निलय उपमम् ॥ ४-५०-१२ दुर्दर्शम् इव घोरम् च दुर्विगाह्यम् च सर्वशः ।

वे महाबली और तेजस्वी वानर बड़े हर्षमें भरकर उस गुफाके पास आये, जो नाना प्रकारके जन्तुओंसे भरी हुई तथा दैत्यराजोंके निवासस्थान पातालके समान भयंकर प्रतीत होती थी । वह इतनी भयानक थी कि उसकी ओर देखना कठिन जान पड़ता था । उसके भीतर घुसना सर्वथा कष्टसाध्य था ॥ १२ १/२ ॥

आ तेजस्वी, महाबली वानररु बहळ हर्षगॊण्डु गुहॆय बळिगॆ होदरु. अदु नाना प्रकारद प्राणिगळिन्द तुम्बिद्दु, दैत्यराजर निवासस्थान पाताळदन्तॆ भयङ्करवागि काणुत्तित्तु. अदर कडॆगॆ नोडुवुदु कठिणवागुवष्टु भयानकवागित्तु. अदरॊळगॆ होगुवुदु कष्टसाध्यवागित्तु.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. naanaa sattva samaakiirNaam = diverse, beings, dispersed with; daitya indra nilaya upamam = demon’s, emperor’s [Emperor Bali,] residence, similar; dur darsham iva = not, to see [unsightly,] like; ghoram = hideous; sarvashaH = from anywhere; dur vi gaahyam ca = impossible, verily, to enter [un-enterable cavity,] also.

अनुवादः

That hideous cavity is dispersed with diverse beings, similar to the residence of the emperor of demons, namely Emperor Bali, in Paataala, the Netherworld, and it is unsightly and impermeable from anywhere. [4-50-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ १३ ॥
अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः ।

ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः ॥
अब्रवीद्वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः ।

ततः पर्वत कूट आभो हनुमान् मारुत आत्मजः ॥ ४-५०-१३ अब्रवीत् वानरान् घोरान् कान्तार वन कोविदः ।

उस समय पर्वत-शिखरके समान प्रतीत होनेवाले पवनपुत्र हनुमान् जी, जो दुर्गम वनके ज्ञाता थे, उन घोर वानरोंसे बोले— ॥ १३ १/२ ॥

आग दुर्गम वनद अरिवु इद्द, पर्वत शिखरदन्तिद्द पवनपुत्र हनुमन्तनु आ घोर वानररल्लि हेळिदनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. tataH = then; parvata kuuTa aabhaH = mountain, top, similar in gloss; kaantaara vana kovidaH = about inscrutable, forests, a mastermind; maaruta aatmajaH hanumaan = Air-god’s, son, Hanuma; ghoraan [sarvaan] vaanaraan abraviit = to formidable ones [or, to all of the,] Vanara-s, spoke to.

अनुवादः

The son of Air-god Hanuma whose glossiness is like that of a mountaintop and who is a mastermind in scrutinising every inscrutable forest, then spoke to all of the formidable Vanara-s. [4-50-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ॥ १४ ॥
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम् ।

गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् ॥ ४-५०-१४ वयम् सर्वे परिश्रांता न च पश्याम मैथिलीम् ।

‘बन्धुओ! दक्षिण दिशाके देश प्रायः पर्वतमालाओंसे घिरे हुए हैं । इनमें मिथिलेशकुमारी सीताको खोजते-खोजते हम सब लोग बहुत थक गये; किंतु कहीं भी हमें उनके दर्शन नहीं हुए ॥ १४ १/२ ॥

बन्धुगळे! दक्षिण देशद प्रदेशगळु साधारण पर्वत पङ्क्तिगळिन्द सुत्तुवरिदिरुत्तवॆ. इवुगळल्लि मिथिलेश कुमारी सीतॆयन्नु हुडुकुत्ता-हुडुकुत्ता नावॆल्लरू बळलि होगिद्देवॆ; आदरॆ नमगॆ आकॆय दर्शनवागले इल्ल.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. vayam sarve = we, all; giri jaala aavR^itaan deshaan = mountains, meshes, enmeshed, places; dakSiNaam disham = southern, direction; maargitvaa = having searched; pari shraantaa = overly, fatigued; maithiliim = Maithili; na ca pashyaama = not, also [yet,] seen.

अनुवादः

“We all have searched the southern quarter including those places that are enmeshed with meshes of mountains, and we are overly fatigued, but Maithili is unnoticed. [4-50-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ॥ १५ ॥
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥ १६ ॥
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ।

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ॥ जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वतः ।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ।

अस्मात् च अपि बिलात् हंसाः क्रौन्चाः च सह सारसैः ॥ ४-५०-१५ जल आर्द्राः चक्रवाकाः च निष्पतन्ति स्म सर्वशः । नूनम् सलिलवान् अत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥ ४-५०-१६ तथा च इमे बिल द्वारे स्निग्धाः तिष्ठन्ति पादपाः ।

‘सामनेकी इस गुफासे हंस, क्रौञ्च, सारस और जलसे भीगे हुए चकवे सब ओर निकल रहे हैं । अतः निश्चय ही इसमें पानीका कुआँ अथवा और कोई जलाशय होना चाहिये । तभी इस गुफाके द्वारवर्ती वृक्ष हरे-भरे हैं’ ॥

ऎदुरिन ई गुहॆयिन्द हंस, क्रौञ्च, सारस मत्तु नीरिनिन्द नॆनॆद चक्रवाकगळु हॊरगॆ बरुत्तिवॆ. आद्दरिन्द निश्चयवागियू इदरल्लि नीरिन कॆरॆ अथवा यावुदादरू जलाशय इरबेकु. आद्दरिन्दले ई गुहॆय द्वारद वृक्षगळु हसुरागिवॆ.॥15-16½॥

पदच्छेदः

15b, 16, 17a. asmaat bilaat = from this, cavity; hamsaaH saarasaiH saha = swans, along with, also, Saarasa waterfowls; krauncaaH ca = Kraunca birds, also; jala aardraaH cakravaakaaH ca = water, drenched, Cakravaka waterfowls, also; sarvashaH niSpatanti sma = from all over, out falling - coming out, they are; atra = there - in cavity; salilavaan = having water; kuupaH vaa = a wellspring, or; yadi vaa hradaH = otherwise, or, a pond; nuunam = certainly; shall be there; tathaa = like that; ime = these; bila dvaare paadapaaH = cavity, at doorway, trees are; snigdhaaH tiSThanti = glisten, they are - they are verdant.

अनुवादः

“Swans along with waterfowls like Saarasa, Kruanca, and water drenched Cakravaka birds are coming out of this cavity from all over, and even the trees available at its doorway are verdant. Certainly there must be a wellspring, or otherwise a pond with water.” Thus Hanuma spoke to all monkeys. [4-50-15b, 16, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ॥ १७ ॥
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ।

इति उक्ताः तत् बिलम् सर्वे विविशुः तिमिर आवृतम् ॥ ४-५०-१७ अचन्द्र सूर्यम् हरयो ददृशू रोम हर्षणम् ।

हनुमान् जी के ऐसा कहनेपर वे सभी वानर अन्धकारसे भरी हुई गुफामें, जहाँ चन्द्रमा और सूर्यकी किरणें भी नहीं पहुँच पाती थीं, घुस गये । भीतर जाकर उन्होंने देखा, वह गुफा रोंगटे खड़े कर देनेवाली थी ॥ १७ १/२ ॥

हनुमन्तनु हीगॆ हेळिदाग आ ऎल्ल वानररु सूर्य-चन्द्रर किरणगळु तलुपदिरुव अन्धकार तुम्बिद आ गुहॆयन्नु हॊक्करु. ऒळगॆ होगि नोडु त्तारॆ, आ गुहॆयु रोमाञ्चकरवागित्तु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b. 18a. iti uktaaH = thus, they are spoken [by Hanuma]; sarve = all of them; timira aavR^itam = by darkness, enfolded in; tat bilam vivishuH = that, cavity, they entered; harayaH = monkeys; a candra suuryam = devoid of, moon, sun [unilluminated by]; roma harSaNam = hair, raising [cavity]; dadR^ishuu = they saw.

अनुवादः

When Hanuma spoke to them thus as a kind of assurance, all those monkeys entered the cavity and found it as a sunless or moonless cavity, enfolded in hair-raising darkness. [4-50-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः ॥ १८ ॥
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम् ।

निशम्य तस्मात् सिंहाः च तान् तान् च मृग पक्षिणः ॥ ४-५०-१८ प्रविष्टा हरि शार्दूला बिलम् तिमिर आवृतम् ।

उस बिलसे निकलते हुए उन-उन सिंहों, मृगों और पक्षियोंको देखकर वे श्रेष्ठ वानर अन्धकारसे आच्छादित हुई उस गुफामें प्रवेश करने लगे ॥ १८ १/२ ॥

आ बिलदिन्द हॊर बरुत्तिद्द सिंहगळन्नु, मृगगळन्नु, पक्षिगळन्नु नोडि आ वानरश्रेष्ठरु अन्धकार तुम्बिद आ गुहॆयन्नु प्रवेशिसतॊडगिदरु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. hari shaarduulaa = monkeys, tigerly ones; tasmaat = therefrom - coming from cavity; simhaaH ca = lions, also; taan taan ca = those, those - various, also; mR^iga pakshiNaH = animals, birds; nishamya = on seeing; timira aavR^itam = by obscurity, shrouded; bilam praviSTaaH = cavity, they entered.

अनुवादः

Those tigerly monkeys have also seen lions and various other animals and birds exiting therefrom, and entered that cavity which is enshrouded in obscurity. [4-50-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः ॥ १९ ॥
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते ।

न तेषां सज्जते दृष्टि तेजो न पराक्रमः ॥
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते ।

न तेषाम् सज्जते दृष्टिः न तेजः न पराक्रमः ॥ ४-५०-१९ वायोः इव गतिः तेषाम् दृष्टिः तम् अपि वर्तते ।

उनकी दृष्टि कहीं अटकती नहीं थी । उनका तेज और पराक्रम भी अवरुद्ध नहीं होता था । उनकी गति वायुके समान थी । अन्धकारमें भी उनकी दृष्टि काम कर रही थी ॥ १९ १/२ ॥

वानरर दृष्टियागली, तेजस्सागली, पराक्रमवे आगली, कत्तलॆयिन्द समावृतवागिद्द आ बिलदल्लि कुण्ठितवागलिल्ल. अवर गति वायुविनन्तिद्दु, कत्तलॆयल्लू नोडुव सामर्थ्य अवरिगित्तु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. teSaam = for them; dR^iSTiH na sajjate = eyesight, not, fit enough [became unfit, ineffectual / obstructed]; tejaH na = their vigour, no; paraakramaH na = valorousness, no; teSaam gatiH = their, permeation; vaayoH iva = air [gust,] like; dR^iSTiH tamasi vartate = eyesight, in gloominess, actuated.

अनुवादः

Their eyesight, or their vigour, or their valorousness is rendered ineffectual, and their permeation is just like the directionless air as their eyesight is thwarted in gloominess.

Despite of the gloominess of that cavity, unobstructed is their eyesight, or their vigour or their valorousness, and their permeation is like that of the gust of air as their eyesight is actuated even in darkness. [4-50-19, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः ॥ २० ॥
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम् ।

ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्भिलं कपिकुञ्जराः ॥
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम् ।

ते प्रविष्टाः तु वेगेन तत् बिलम् कपि कुंजराः ॥ ४-५०-२० प्रकाशम् च अभिरामम् च ददृशुः देशम् उत्तमम् ।

वे श्रेष्ठ वानर उस बिलमें वेगपूर्वक घुस गये । भीतर जाकर उन्होंने देखा, वह स्थान बहुत ही उत्तम, प्रकाशमान और मनोहर था ॥ २० १/२ ॥

आ श्रेष्ठ वानररु आ बिलदल्लि वेगवागि नुग्गिदरु. ऒळगॆ होगि नोडुत्तारॆ - आ स्थानवु बहळ उत्तम, प्रकाशमान मत्तु मनोहरवागित्तु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. tat bilam vegena praviSTaaH tu = that, cavity, speedily, on entering [going further,] but; te kapi kunjaraaH = those, monkeys, elephantine; prakaasham ca = luminous [phosphorescent, visible in darkness,] also; abhiraamam ca = lovely, also; uttamam desham dadR^ishuH = a best, place, they saw.

अनुवादः

But on their going further into that cavity speedily, those elephantine monkeys beheld a best place that is luminous, as well as lovely. [4-50-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसङ्कुले ॥ २१ ॥
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ।

ततः तस्मिन् बिले भीमे नाना पादप संकुले ॥ ४-५०-२१ अन्योन्यम् संपरिष्वज्य जग्मुर् योजनम् अंतरम् ।

नाना प्रकारके वृक्षोंसे भरी हुई उस भयंकर गुफामें वे एक योजनतक एक-दूसरेको पकड़े हुए गये ॥ २१ १/२ ॥

नाना प्रकारद वृक्षगळिन्द तुम्बिद आ भयङ्कर गुहॆयल्लि अवरु ऒन्दु योजनदवरॆगॆ ऒब्बरिगॊब्बरु हिडिदुकॊण्डु सागिदरु.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. tataH = then; anyaH anyam sam pariSvajya = each, to each, tightly, bracing [hand in hand]; bhiime = in awful - cavity; naanaa paadapa sankule = various, trees, compacted with; tasmin bile = in that, cavity; yojanam antaram jagmuH = a yojana, interstice, advanced further.

अनुवादः

In that awful cave that is compacted with various trees, then they advanced further an interstice of yojana distance, hand in hand lest one may miss the other. [4-50-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते नष्टसञ्ज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः ॥ २२ ॥
परिपेतुर्बिले तस्मिन् कञ्चित् कालमतन्द्रिताः ।

ते नष्ट संज्ञाः तृषिताः संभ्रांताः सलिल अर्थिनः ॥ ४-५०-२२ परिपेतुर् बिले तस्मिन् कंचित् कालम् अतन्द्रिताः ।

प्यासके मारे उनकी चेतना लुप्त-सी हो रही थी । वे जल पीनेके लिये उत्सुक होकर घबरा गये थे और कुछ कालतक आलस्यरहित हो उस बिलमें लगातार आगे बढ़ते गये ॥ २२ १/२ ॥

बायारिकॆयिन्द अवरु निश्चेष्टितरन्तागिद्दरु. अवरु नीरु कुडियलु उत्सुकरागि गाबरिगॊण्डिद्दरु. स्वल्प समयदवरॆगॆ आलस्यरहितरागि आ बिलदल्लि ऒन्दे समनॆ मुन्दक्कॆ होगुत्तिद्दरु.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. naSTa sanj~naaH = lost, track of; tR^iSitaaH = thirsty; sam bhraantaaH = highly perplexed; salila arthinaH = water, cravers; te = those; a tandritaaH = without, becoming weary - unwearyingly; tasmin bile = in that, cavity; kancit kaalam = for some, time [for a good while]; pari petuH = over, hopped [hopped over.]

अनुवादः

Though they are craving for water, highly perplexed, and lost track of their destination or any waterway, and yet hopeful of their mission they unwearyingly hopped in that cavity for a good while. [4-50-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः ॥ २३ ॥
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा ।

ते कृशा दीन वदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः ॥ ४-५०-२३ आलोकम् ददृशुः वीरा निराशा जीविते यदा ।

वे वानरवीर जब दुर्बल, खिन्नवदन और श्रान्त होकर जीवनसे निराश हो गये, तब उन्हें वहाँ प्रकाश दिखायी दिया ॥ २३ १/२ ॥

आ वानररु दुर्बलरू, खिन्नवदनरू, बळलिदवरू आगि बदुकिनल्लि निराशरादाग अवरिगॆ अल्लि प्रकाश कण्डु बन्तु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. kR^ishaa = enervated; diina vadanaaH = sad, faced; parishraantaaH = overly tired; such as they are; te = they; viiraaH plavangamaaH = brave, fly-jumpers; yadaa = when; jiivite niraashaaH = of life, despaired; then; aalokam dadR^ishuH = a seeable thing [luminescence,] they perceived.

अनुवादः

Those fly-jumpers are presently enervated and overly tired, and sad faced, and when those brave ones are despaired of their life, just then they perceived a luminescence. [4-50-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम् ॥ २४ ॥
ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान् ।

ततस्तं देशमागम्य सौम्यं वितिमिरं वनम् ॥
ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान् ।

तदनन्तर उस अन्धकारसे प्रकाशपूर्ण देशमें आकर उन सौम्य वानरोंने वहाँ अन्धकाररहित वन देखा, जहाँके सभी वृक्ष सुवर्णमय थे और उनसे अग्निके समान प्रभा निकल रही थी ॥ २४ १/२ ॥

अनन्तर अन्धकारदिन्द प्रकाशपूर्ण प्रदेशक्कॆ बन्दु आ सौम्यवानररु अल्लि अन्धकाररहित वनवन्नु नोडिदरु - अल्लि ऎल्ल वृक्षगळु सुवर्णमयवागिद्दु, अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥24½॥

सालांस्तालांस्तमालांश्च पुन्नागान् वञ्जुलान् धवान् ॥ २५ ॥
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।

साल, ताल, तमाल, नागकेसर, अशोक, धव, चम्पा, नागवृक्ष और कनेर—ये सभी वृक्ष फूलोंसे भरे हुए थे ॥

साल, ताल, तमाल, नागकेसर, अशोक, धव, सम्पिगॆ, नागवृक्ष मत्तु कणगिलॆ - मुन्ताद ऎल्ल वृक्षगळु हूवुगळिन्द तुम्बिद्दवु.॥25½॥

स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा ॥ २६ ॥
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान् ।

स्तबकैः काञ्चनैश्चित्तै रक्तैः किसलयैस्तथा ॥
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान् ।

विचित्र सुवर्णमय गुच्छे और लाल-लाल पल्लव मानो उन वृक्षोंके मुकुट थे । उनमें लताएँ लिपटी हुई थीं तथा वे अपने फलस्वरूप सुवर्णमय आभूषणोंसे विभूषित थे ॥ २६ १/२ ॥

विचित्र सुवर्णमय गॊञ्चलु मत्तु कॆम्पु-कॆम्पाद चिगुरुगळु आ वृक्षगळ मुकुटदन्तॆ इद्दवु. अवुगळल्लि बळ्ळिगळु हब्बिद्दु, अवु तम्म लरूपवागि सुवर्ण आभूषणगळिन्द विभूषितवागिद्दवु.॥26½॥

तरुणादित्यसङ्काशान् वैदूर्यमयवेदिकान् ॥ २७ ॥
बिभ्राजमानान् वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान् ।

तरुणादित्य सङ्काशान् वैडूर्यमयवेदिकान् ॥
विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान् ।

वे देखनेमें प्रातःकालिक सूर्यके समान जान पड़ते थे । उनके नीचे वैदूर्यमणिकी वेदी बनी थी । वे सुवर्णमय वृक्ष अपने दीप्तिमान् स्वरूपसे ही प्रकाशित हो रहे थे ॥

अवु प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ अनिसुत्तिद्दवु. अवुगळ कॆळगॆ वैडूर्यदिन्द वेदि माडलागित्तु. आ सुवर्णमय वृक्षगळु तम्म दीप्तियिन्द प्रकाशितवागुत्तिद्दवु.॥27½॥

नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः ॥ २८ ॥
महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृता बालार्कसन्निभैः ।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः ॥ २९ ॥
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः ।

नीलवैडूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः ॥ महद्भिः काञ्चनैवृक्षैर्वृता बालार्कसन्निभैः ।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः ॥
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः ।

वहाँ नील वैदूर्यमणिकी-सी कान्तिवाली पद्मलताएँ दिखायी देती थीं, जो पक्षियोंसे आवृत थीं । कई ऐसे सरोवर भी देखनेमें आये, जो बाल सूर्यकी-सी आभावाले विशाल काञ्चनवृक्षोंसे घिरे हुए थे । उनके भीतर सुनहरे रंगके बड़े-बड़े मत्स्य शोभा पाते थे । वे सरोवर सुवर्णमय कमलोंसे सुशोभित तथा स्वच्छ जलसे भरे हुए थे ॥ २८-२९ १/२ ॥

अल्लि नील वैडूर्यमणियन्तॆ कान्तियुळ्ळ पद्मलतॆगळु पक्षिगळिन्द आवृतवागि कण्डु बरुत्तिद्दवु. बाल सूर्यनन्तॆ प्रभॆयुळ्ळ विशाल काञ्चन वृक्षगळिन्द सुत्तुवरॆद अनेक सरोवरगळू कण्डु बन्दवु. अवुगळल्लि बङ्गार बण्णद दॊड्ड-दॊड्ड मीनुगळु शोभिसुत्तिद्दवु. आ सरोवरगळु कमलगळिन्द मत्तु स्वच्छ नीरिनिन्द तुम्बिद्दवु.॥28-29½॥

पदच्छेदः

24b, 25, 26, 27, 28, 29a. saumyaaH = amenable - monkeys; tataH = then; tam desham aagamya = at that, province, on arriving; vi timiram vanam = without, shadow, woodland; diipta vaishvaanara prabhaan = irradiated, ritual-fire like, in irradiance; kaancanaan vR^ikSaan = golden, trees; saalaan taalaan tamaalaan ca = Saala, Taala [Palmyra,] Tamaala [trees], also; punnaagaan vanjulaan dhavaan = Punnaaga, Vanjula, Dhava [trees]; campakaan = Campaka-s; naaga vR^ikSaan ca = Naaga, trees, also; puSpitaan karNikaaraan ca = flowered, Karnikaara, also; kaancanaiH citraiH stabakaiH = golden, amazing, with bunches of lowers; tathaa = like that; raktaiH kisalayaiH aapiiDaiH = with reddish, leaflets, as towering diadems; lataabhiH ca = with climbers, also; hema aabharaNa bhuuSitaiH = golden, with jewellery, decorated with; taruNa aaditya sankaashaan = tender, sun, similar in shine; vaiduuryamaya vedikaan = wholly lapis gem’s, with pedestals; vapuSaa vibhraajamaanaan hiraNmayaan paadapaan ca = by their bodies, glittering, with golden, trees, also; niila vaiduurya varNaaH ca = blue, lapis lazuli gems, in hue, also; patagaiH = with birds; aavR^itaaH = encircling [flying around]; baala arka sannibhaiH = tender, sun, similar in shine; kaancanaiH = golden ones; mahadbhiH = broad [with petals]; padmaiH vR^itaa = with lotuses, encompassed by; padminiiH = with lotus lakes [or, lotus-creepers,] dadR^ishuH = they beheld.

अनुवादः

Those amenable monkeys on arriving at that province then beheld a shadowless woodland with golden trees which in irradiance is like the irradiated Ritual-fire. They beheld Saala, Taala [Palmyra,] Tamaala trees and some flowered trees like Punnaaga, Vanjula, Dhava, Campaka, Naaga, also Karnikaara trees. The bunches of their flowers are golden and amazing, leaflets are reddish, and like that the climbers enwreathing at their tops are like their towering diadems and since those trees have golden fruits, they look as though decorated with golden jewellery. Those golden-bodied tress are shining forth like tender sun and their pedestals are completely studded with lapis gems. The birds encircling those trees are in the hue of lapis lazuli gems. The lotus lakes are encompassed with golden lotuses with broad petals, which in shine are similar to tender sun. [4-50-24b, 25, 26, 27, 28, 29a]

टिप्पनी

Some mms use ’lofty trees’ instead of the ’ golden lotuses with broad petals' then it means that ’the stand of trees is surrounded by both the lotus-lakes and lofty trees…’ In the next verse also some use the word ’tortoises’ is used instead of ’lotuses.’ This is said to be the problem with copyists.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29b, 30a. atha = then; jaataruupamayaiH matsyaiH = totally golden, with fishes; mahadbhiH pankajaiH [kacChapaiH] = with beamy, lotuses [tortoises]; prasanna salila aayutaaH naliniiH = serene, waters, containing, lotus-lakes; tatra dadR^ishuH = there, they beheld;

अनुवादः

Then they beheld there the lotus-lakes containing serene waters and stocky lotuses and burly fishes that are golden. [4-50-29b, 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ ३० ॥
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ ३१ ॥
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः ।

काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ तपनीय गवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजत भौमानि वैडूर्यमणिमन्ति च ॥
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः ।

कांचनानि विमानानि राजतानि तथा एव च ॥ ४-५०-३० तपनीय गवाक्षाणि मुक्ता जाल आवृतानि च । हैम राजत भौमानि वैदूर्य मणिमन्ति च ॥ ४-५०-३१ ददृशुः तत्र हरयो गृह मुख्यानि सर्वशः ।

वानरोंने वहाँ सब ओर सोने-चाँदीके बने हुए बहुत-से श्रेष्ठ भवन देखे, जिनकी खिड़कियाँ मोतीकी जालियोंसे ढकी थीं । उन भवनोंमें सोनेके जँगले लगे हुए थे । सोने-चाँदीके ही विमान भी थे । कोई घर सोनेके बने थे तो कोई चाँदीके । कितने ही गृह पार्थिव वस्तुओं (ईंट, पत्थर, लकड़ी आदि-) से निर्मित हुए थे । उनमें वैदूर्यमणियाँ भी जड़ी गयी थीं ॥ ३०-३१ १/२ ॥

अल्लि ऎल्लॆडॆ चिन्न-बॆळ्ळिय निर्मित अनेक श्रेष्ठ भवनगळन्नु वानररु नोडिदरु. अवुगळ गवाक्षगळन्नु मुत्तिन जालरिगळिन्द मुच्चिद्दरु. आ भवनदल्लि चिन्नदिन्द किडकिगळु इद्दु, चिन्न-बॆळ्ळिय विमानगळिद्दवु. कॆलवु मनॆगळन्नु चिन्नदिन्द कट्टिद्दरॆ, कॆलवु बॆळ्ळियवु. ऎष्टो मनॆगळु पार्थिव (इट्टिगॆ, कल्लु, मरगळिन्द) वस्तुगळिन्द निर्मिसिद्दवु. अवुगळल्लि वैडूर्य मणिगळिन्द अलङ्करिसिद्दरु.॥30-31½॥

पदच्छेदः

30b, 31, 32a. harayaH = monkeys; tatra = there; kaancanaani = golden ones; tathaa eva ca = like that, also; raajataani = silver ones; vimaanaani = having domes; tapaniiya gavaakSaaNi = [ore purified by melting] golden, with windows; muktaa jaala aavR^itaani ca = pearly, laceworks, covered by, also; haima raajata bhaumaani = golden, silver, having multi-stories; vaiduurya maNimanti ca = lapis, gem-studded, also; gR^iha mukhyaani = mansions, choicest ones; sarvashaH = everywhere; dadR^ishuH = they beheld.

अनुवादः

There the monkeys beheld choicest mansions everywhere made out of gold and silver, some with golden and some with silver domes, while some with golden and some with silver multi-stories, but all are studded with lapis gems with golden windows covered with laceworks of pearls. [4-50-30b-32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसन्निभान् ॥ ३२ ॥
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ ३३ ॥
विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः ॥ ३४ ॥
अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च सञ्चयान् ।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥ ३५ ॥
महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान् ॥ ३६ ॥
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान् ।
तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानरप्रभान् ॥ ३७ ॥
ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान् ।

पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसन्निभान् ॥ काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानाञ्च राशयः ॥ अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च सञ्चयान् ।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥ महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान् ॥ कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान् ।
तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान्वैश्वानरप्रभान् ॥
ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान् ।

पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवाल मणि संनिभान् ॥ ४-५०-३२ कांचन भ्रमरान् चैव मधूनि च समन्ततः । मणि कांचन चित्राणि शयनानि आसनानि च ॥ ४-५०-३३ विविधानि विशालानि ददृशुः ते समन्ततः । हेम रजत कांस्यानाम् भाजनानाम् च राशयः ॥ ४-५०-३४ अगुरूणाम् च दिव्यानाम् चंदनानाम् च संचयम् । शुचीनि अभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥ ४-५०-३५ महा अर्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च । दिव्यानाम् अम्बराणाम् च महा अर्हाणाम् च संचयान् ॥ ४-५०-३६ कंबलानाम् च चित्राणाम् अजिनानाम् च संचयान् । तत्र तत्र विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानर प्रभान् ॥ ४-५०-३७ ददृशुः वानराः शुभ्रान् जातरूपस्य संचयान् ।

वहाँके वृक्षोंमें फूल और फल लगे थे । वे वृक्ष मूँगे और मणियोंके समान चमकीले थे । उनपर सुनहरे रंगके भौंरे मड़रा रहे थे । वहाँके घरोंमें सब ओर मधु संचित थे । मणि और सुवर्णसे जटित विचित्र पलंग तथा आसन सब ओर सजाकर रखे गये थे, जो अनेक प्रकारके और विशाल थे । वानरोंने उन्हें भी देखा । वहाँ ढेर-के-ढेर सोने, चाँदी और कांस-(फूल-) के पात्र रखे गये थे । अगुरु तथा दिव्य चन्दनकी राशियाँ सुरक्षित थीं । पवित्र भोजनके सामान तथा फल-मूल भी विद्यमान थे । बहुमूल्य सवारियाँ, सरस मधु, महामूल्यवान् दिव्य वस्त्रोंके ढेर, विचित्र कम्बल एवं कालीनोंकी राशियाँ तथा मृगचर्मोंके समूह जहाँ-तहाँ रखे हुए थे । वे सब अग्निके समान प्रभासे उद्दीप्त हो रहे थे । वानरोंने वहाँ चमकीले सुवर्णके ढेर भी देखे ॥ ३२—३७ १/२ ॥

पदच्छेदः

32b, 33a. puSpitaan phalinaH = flowered, fruited; pravaala maNi sannibhaan = red corals, rubies, similar in shine; vR^ikSaan = trees; kaancana bhramaraan caiva = golden, honeybees, also, thus; madhuuni ca = honeys, also; samantataH = everywhere; [dadR^ishuH = they beheld.]

अनुवादः

They have also seen everywhere flowered and fruited trees that are similar in shine to red corals and rubies, and golden honeybees, as well as honeys. [4-50-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

33b, 34. te = they; maNi kaancana citraaNi = gems, gold, amazingly crafted; vividhaani vishaalaani = diverse, capacious; shayanaani aasanaani ca = beds, seats, also; hema rajata kaansyaanaam = of golden, silver, bell-metal; bhaajanaanaam raashayaH = utensils, stacks of; samantataH dadR^ishuH = everywhere, they beheld.

अनुवादः

They beheld everywhere diverse and capacious beds and seats that are amazingly crafted with gemstones and gold, and also stacks of utensils made of gold, silver and bell metal. [4-50-33b, 34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. divyaanaam aguruuNaam = with heavenly, aloe vera substance; candanaanaam sancayam = sandalwood sticks, stockpiles; shuciini abhyavahaaraaNi [abhi ava hR^i] = depurated, [to throw down - swallowable victuals]; muulaani ca phalaani ca = tubers, also, fruits, also; [dadR^ishuH te = saw, they.]

अनुवादः

They saw the stockpiles of heavenly aloe vera substances and sandalwood sticks and depurated eatables, tubers and fruits. [4-50-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अल्लिय वृक्षगळु हूवु-हण्णुगळन्नु बिट्टिद्दवु. आ वृक्षगळु हवळ मणिगळन्तॆ हॊळॆयुत्तिद्दवु. अवुगळ मेलॆ बङ्गार बण्णद दुम्बिगळु हाराडुत्तिद्दवु. अल्लिय मनॆगळल्लि ऎल्लॆडॆ जेनु सञ्चितवागित्तु. मणि मत्तु सुवर्ण जटित विचित्र मञ्चगळु, आसनगळु ऎल्लॆडॆ अलङ्करिसि इट्टिद्दरु अवु अनेक प्रकारदिन्द इद्दु विशालवागिद्दवु. अल्लि राशि-राशियागि चिन्न-बॆळ्ळि-कञ्चुगळ हूवुगळ पात्रॆगळन्निट्टिद्दरु. अगरु हागू दिव्यचन्दनद राशिगळु सुरक्षितवागिद्दवु. पवित्र भोजन सामग्री हागू फल-मूलगळु सिद्धवागिद्दवु. अमूल्य वाहनगळु, सरस जेनु, बॆलॆ बाळुव दिव्यवस्त्रगळ राशिगळु, चित्रित रत्नगम्बळिगळ राशिगळु, कृष्णाजिनगळु, अल्लल्लि इट्टिद्दरु. अवॆल्लवू अग्नियन्तॆ बॆळगुत्तिद्दवु. वानररु अल्लि हॊळॆयुव सुवर्ण राशिगळन्नु नोडिदरु.॥32-37॥

पदच्छेदः

36, 37a. mahaa arhaaNi ca = top-graded, also; paanaani = soft-drinks; rasavanti madhuuni ca = luscious, honeys, also; divyaanaam = divinely; mahaa arhaaNaam = finest quality; ambaraaNaam sancayaan = clothing, heaps of; citraaNaam kambalaanaam ca = exotic ones, blankets, also; ajinaanaam ca sancayaan = deerskins, sheaves, also - they saw.

अनुवादः

They have also seen top-grade soft drinks, luscious honeys, heaps of finest quality clothing, exotic blankets and sheaves of deerskins. [4-50-36, 37a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37b, 38a. vaanaraaH = Vanara-s; tatra tatra vinyastaan = there, there, kept - set up; diiptaan vaishvaanara prabhaan = glowing, ritual-fire, with glow; shubhraan = undefiled; jaataruupasya sancayaan = gold’s, mounds of; dadR^ishuH = they observed.

अनुवादः

Vanara-s have also observed mounds of undefiled gold stockpiled here and there glowing with the glow of ritual fire. [4-50-37b, 38a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः ॥ ३८ ॥
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः ।
तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ॥ ३९ ॥
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः ।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम् ॥ ४० ॥

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः ॥ ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः ।
तां ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ॥ तापसीन्नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः ।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासित्वं कस्य वा बिलम् ॥

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महा प्रभाः ॥ ४-५०-३८ ददृशुः वानराः शूराः स्त्रियम् कांचित् अदूरतः । ताम् च ते ददृशुः तत्र चीर कृष्ण अजिन अम्बराम् ॥ ४-५०-३९ तापसीम् नियत आहाराम् ज्वलंतीम् इव तेजसा । विस्मिता हरयः तत्र व्यवतिष्टन्त सर्वशः । प्रपच्छ हनुमान् तत्र का असि त्वम् कस्य वा बिलम् ॥ ४-५०-४०

उस गुफामें जहाँ-तहाँ खोज करते हुए उन महातेजस्वी शूरवीर वानरोंने थोड़ी ही दूरपर किसी स्त्रीको भी देखा, जो वल्कल और काला मृगचर्म पहनकर नियमित आहार करती तपस्यामें संलग्न थी और अपने तेजसे दिप रही थी । वानरोंने वहाँ उसे बड़े ध्यानसे देखा और आश्चर्यचकित होकर सब ओर खड़े रहे । उस समय हनुमान् जी ने उससे पूछा—‘देवि! तुम कौन हो और यह किसकी गुफा है?’ ॥

पदच्छेदः

38b, 39a. mahaa prabhaaH shuuraaH vaanaraaH = of high, resplendence, valiant ones, Vanara-s; tatra bile = in that, cavity; tatra tatra vicinvantaH = there, there, when searching; a duurataH = not, far-off; kaamcit = someone; striyam = a lady; dadR^ishuH = they perceived.

अनुवादः

When searching here and there in that cavity those valiant vanara-s of high resplendence have perceived some lady rather not far from them. [4-50-38b, 39a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ गुहॆयल्लि अल्लि-इल्लि हुडुकुत्ता आ महातेजस्वी शूरवीर वानररु स्वल्प दूरदल्लि यावुदो स्त्रीयन्नु नोडिदरु. अवळु वल्कल मत्तु कृष्णाजिन तॊट्टु नियमित आहार सेविसुत्ता तपस्सिनल्लि संलग्नवागिद्दु, तन्न तेजदिन्द देदिप्यमानवागिद्दळु. वानररु अल्लि आकॆयन्नु गमनविट्टु नोडि, आश्चर्यचकितरागि निन्तु बिट्टरु. आग हनुमन्तनु आकॆयल्लि - देवि! नीनु यारु? ई गुहॆ यारद्दागिदॆ? ऎन्दु केळिदनु.॥38-40॥

पदच्छेदः

39b, 40a. te tatra = they, there; ciira kR^iSNa ajina ambaraam = jute- cloth, deer, skin, attired in; niyata aahaaraam = one with controlled, diet; tejasaa jvalantiim iva = by her luminescence [of asceticism,] one who is glowing, as with; taapasiim taam dadR^ishuH = a sainted lady, at her, they saw.

अनुवादः

They saw a sainted lady there who is attired in jute-cloths and who is on a controlled diet and who is like a luminiferous entity by her own luminescence of asceticism. [4-50-38b, 39a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40b, 40c. harayaH vismitaaH = monkeys, are wondered; tatra sarvashaH vyavatiSTanta [vi ava tiSTanta ] = there, all about, stood [still]; tatra hanumaan prapacCha = there [in that matter,] Hanuma, asked about; tvam kaa asi = you, who, are; bilam kasya vaa = cavity, whose, either.

अनुवादः

In wonderment the monkeys stood still all over, and in the matter of her identity Hanuma asked her, “Who are you? Whose cavity is this, either? [4-50-40b, 40c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हनूमान् गिरिसन्निकाशः
कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च
रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ ४१ ॥

ततो हनूमान् गिरि सन्निकाशः कृत अंजलिः ताम् अभिवाद्य वृद्धाम् । पप्रच्छ का त्वम् भवनम् बिलम् च रत्नानि च इमानि वदस्व कस्य ॥ ४-५०-४१

पर्वतके समान विशालकाय हनुमान् जी ने हाथ जोड़कर उस वृद्धा तपस्विनीको प्रणाम किया और पूछा—‘देवि! तुम कौन हो? यह गुफा, ये भवन तथा ये रत्न किसके हैं? यह हमें बताओ’ ॥ ४१ ॥

पर्वतदन्तॆ विशालकाय हनुमन्तनु कैमुगिदु आ वृद्ध तपस्विनिगॆ वन्दिसि केळिदनु - देवि! नीनु यारागिरुवॆ? ई गुहॆ, भवन हागू रत्नगळु यारद्दागिदॆ? इदन्नु नमगॆ तिळिसु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = then; giri sannikaashaH = mountain, similar in shine; hanuumaan = Hanuma; kR^ita anjaliH = making, palm-fold; taam vR^iddhaam = her, at aged lady; abhivaadya = on reverencing; papracCha = asked; tvam kaa = you, who [are]; bhavanam bilam ca = mansion, cavity, and; imaani ratnaani ca = these, jewels, also; kasya = whose; vadasva = [please] speak.

अनुवादः

Then Hanuma whose shine is similar to that of a mountain making palm-fold and reverencing that aged lady asked, “Who are you? Whose is this cavity, or the mansion or these jewels? Please speak.” [4-50-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥ ५० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें पचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऐवत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥50॥