०४९ लोपामुद्रायाः सप्तपर्णवने सीतान्वेषणम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Angada encourages all of the monkeys for searching Seetha and it makes those enervated monkeys to come to their animation. He points out to the wrath of Sugreeva and to its consequences, if the monkeys fail to implement Sugreeva’s directive. Though all are fatigued to ramble in wildwoods, where even potable water is scarce, they are invigorated by Angada’s advises and again start searching Vindhya ranges, from the beginning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

49. अङ्गद और गन्धमादनके आश्वासन देनेपर वानरोंका पुनःउत्साहपूर्वक अन्वेषण-कार्यमें प्रवृत्त होना

अथाङ्गदस्तदा सर्वान् वानरानिदमब्रवीत् ।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः ॥ १ ॥

अथ अंगदः तदा सर्वान् वानरान् इदम् अब्रवीत् । परिश्रान्तो महा प्राज्ञः समाश्वास्य शनैर् वचः ॥ ४-४९-१

तदनन्तर परिश्रमसे थके हुए महाबुद्धिमान् अङ्गद सम्पूर्ण वानरोंको आश्वासन देकर धीरे-धीरे इस प्रकार कहने लगे— ॥ १ ॥

अनन्तर परिश्रमदिन्द बळलिद महाबुद्धिवन्त अङ्गदनु समस्त वानररिगॆ आश्वासनॆ कॊडुत्ता निधानवागि ई प्रकार हेळतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; pari shraantaH mahaa praaj~naH = overly, tired, highly, diligent one; angadaH = Angada; sarvaan vaanaraan samaashvaasya = all of the, vanara - s, on comforting; tadaa = then; shanaiaH idam vacaH abraviit = slowly, this, word, spoke.

अनुवादः

Then on comforting all of those vanara-s the highly diligent one but overly tired Angada slowly spoke this word to them. [4-49-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च ।
दरी गिरिगुहाश्चैव विचिताः सर्वमन्ततः ॥ २ ॥
तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते ।
तथा रक्षोऽपहर्ता च सीतायाश्चैव दुष्कृती ॥ ३ ॥

वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च । दरी गिरि गुहाः चैव विचिता नः समंततः ॥ ४-४९-२ तत्र तत्र सह अस्माभिः जानकी न च दृश्यते । तथा रक्षः अपहर्ता च सीतायाः चैव दुष्कृती ॥ ४-४९-३

‘हमलोगोंने वन, पर्वत, नदियाँ, दुर्गम स्थान, घने जंगल, कन्दरा और गुफाएँ भीतर प्रवेश करके अच्छी तरह देख डालीं; परंतु उन स्थानोंमें हमें न तो जानकीके दर्शन हुए और न उनका अपहरण करनेवाला वह पापी राक्षस ही मिला ॥ २-३ ॥

नावु वन, पर्वत, नदिगळु, दुर्गमस्थान, दट्टअरण्य, कन्दक, गुहॆ हीगॆ ऎल्लॆडॆ प्रवेशिसि चॆन्नागि नोडिबिट्टॆवु. आदरॆ आ स्थानगळल्लि नमगॆ जानकिय दर्शनवागलिल्ल मत्तु अवळन्नु अपहरण माडिद आ पापी राक्षसनू सिगलिल्ल.॥2-3॥

पदच्छेदः

2. asmaabhiH saha = by us, in oneness; vanaani girayaH nadyaH = forests, mountains, rivers; dur gaaNi gahanaani ca = impassable, unfathomable ones, also; vicitaa = searched; darii giri guhaaH caiva = cavities, mountain, caves, even so; naH = by us; sam antataH = up to end; tatra tatra vicitaa = there, there, searched; jaanakii na dR^ishyate = Janaki, not, seen; tathaa = like that; siitaayaaH apahartaa = of Seetha, abductor of; duS kR^itii = ill, natured one; rakSaH ca = demon, also - not seen.

अनुवादः

“We in oneness have searched there and thereabouts in the impassable forests, mountains, and rivers, and unfathomable cavities and in mountain caves up to their end, but we have not seen Janaki, so also that ill-natured demon, the abductor of Seetha, is not seen. [4-49-2, 3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालश्च नो महान् यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः ।
तस्माद् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥ ४ ॥

कालः च नः महान् यातः सुग्रीवः च उग्र शासनः । तस्मात् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समंततः ॥ ४-४९-४

‘हमारा समय भी बहुत बीत गया । राजा सुग्रीवका शासन बड़ा भयंकर है । अतः आपलोग मिलकर पुनः सब ओर सीताकी खोज आरम्भ करें ॥ ४ ॥

नम्म हॆच्चु समयवू कळॆदुहोयितु. राजा सुग्रीवन शासनवू बहळ भयङ्करवागिदॆ. आद्दरिन्द नावॆल्लरू सेरि पुनः ऎल्लॆडॆ सीतॆयन्नु हुडुकलु प्रारम्भिसुवा.॥4॥

पदच्छेदः

4. naH = for us; mahaan kaalaH yaataH ca = great [deal of,] time, lapsed also - from the day of starting; sugriivaH ca ugra shaasanaH = Sugreeva, also, severe, ruler [disciplinarian]; tasmaat = therefore; bhavantaH = by you all; sahitaaH samantataH vicinvantu = collectively, all over, let search be conducted.

अनुवादः

“We started a long time back and a great deal of time is lapsed, and Sugreeva is a severe disciplinarian, therefore let the search continued everywhere collectively. [4-49-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम् ।
विचिनुध्वं तथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥ ५ ॥

विहाय तन्द्रीम् शोकम् च निद्राम् चैव समुत्थिताम् । विचिनुध्वम् तथा सीताम् पश्यामो जनक आत्मजाम् ॥ ४-४९-५

‘आलस्य, शोक और आयी हुई निद्राका परित्याग करके इस प्रकार ढूँढ़ें, जिससे हमें जनककुमारी सीताका दर्शन हो सके ॥ ५ ॥

आलस्य, शोक मत्तु बन्दिरुव निद्दॆयन्नु परित्यजिसि नमगॆ जनक कुमारी सीतॆय दर्शनवागुवन्तॆ हुडुकुवा.॥5॥

पदच्छेदः

5. sam utthitaam = verily, come up against [you now]; tandriim = sluggishness; shokam ca = sorrowfulness, also; nidraam caiva = sleep, also thus; vihaaya abandon - do not surrender / submit / slouch; janaka aatmajaam siitaam = Janaka’s, daughter, Seetha; [yathaa ] pashyaamaH = [as to how,] we can see [find out]; tathaa = in that way; vicinudhvam = you shall search.

अनुवादः

“Surrender not to sluggishness, submit not to sorrowfulness, slouch not to sleep, as these lethargies are presently have come up against you. Let all of you search in such a way how best we can find the daughter of Janaka, Seetha. [4-49-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम् ।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ६ ॥

अनिर्वेदम् च दाक्ष्यम् च मनसः च अपराजयम् । कार्य सिद्धि कराणि आहुः तस्मात् एतत् ब्रवीमि अहम् ॥ ४-४९-६

‘उत्साह, सामर्थ्य और मनमें हिम्मत न हारना—ये कार्यकी सिद्धि करानेवाले सद‍्गुण कहे गये हैं; इसीलिये मैं आपलोगोंसे यह बात कह रहा हूँ ॥ ६ ॥

उत्साह, सामर्थ्य मत्तु मनस्सिन उत्साहवन्नु बिडबारदु- इदे कार्यवन्नु सिद्धिगॊळिसुवन्तह सद्गुणगळॆन्दु हेळलागिदॆ ; एकॆन्दरॆ नानु निम्मल्लि ई मातन्नु हेळुत्तिद्देनॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. a nir vedam ca = without, lack, of knowledge, [unrelenting, insistency] also; daakSyam ca = expertise [ingenuity] also; manasaH ca = of heart, also; a paraa jayam = without, re-bounced, victory, [indomitability of heart]; kaarya siddhi karaaNi aahuH = work’s [results,] to achieve, causes, are said as; tasmaat aham etat braviimi = therefore, I am all this, speaking.

अनुवादः

“Insistency, ingenuity and indomitability of heart are said to be the causes for achieving results, therefore I am speaking all this. [4-49-6]

टिप्पनी

Relentless efforts will bring the fruits of pursuit. On taking up an activity it is to be continued without abandoning for reasons of personal disinterestedness or laxity. *

anena anirvedaadayaH kaarya siddhikaraa iti uktam - tathaa ca - bhaarate - udyoge viduraH - anirvedaH shriyo muulam dharmasya ca | mahaan bhavati anirvisaNNo bhayam na mahat dR^icchati | - dk*

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः ।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम् ॥ ७ ॥

अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः ।
खेदं त्यक्त्वापुनः सर्वं वनमेवविचीन्वताम् ॥

अद्य अपि इदम् वनम् दुर्गम् विचिन्वन्तु वन ओकसः । खेदम् त्यक्त्वा पुनः सर्वम् वनम् एतत् विचिन्वताम् ॥ ४-४९-७

‘आज भी सारे वानर खेद छोड़कर इस दुर्गम वनमें खोज आरम्भ करें और सारे वनको ही छान डालें ॥ ७ ॥

इन्दे ऎल्ल वानररु खेदवन्नु बिट्टु ई दुर्गम वनदल्लि हुडुकलु प्रारम्भिसुवा हागू इडी वनवन्नु जालाडिसिबिडबेकु.॥7॥

पदच्छेदः

7. adya api = now, even; vana okasaH = forest, dwellers; durgam idam vanam vicinvantu = impenetrable one, this, forest, can search; khedam tyaktvaa = rue, on getting rid of; punaH etat vanam sarvam vicinvataam = again, all this, forest, in entirety, let it be searched.

अनुवादः

“Even now the forest dwellers can search this impenetrable forest, thus get rid of your rue and let all of this forest be searched in its entirety. [4-49-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम् ॥ ८ ॥

अवश्यम् कुर्वताम् दृश्यते कर्मणः फलम् । परम् निर्वेदम् आगम्य न हि नः मीलनम् क्षमम् ॥ ४-४९-८

‘कर्ममें लगे रहनेवाले लोगोंको उस कर्मका फल अवश्य होता दिखायी देता है; अतः अत्यन्त खिन्न होकर उद्योगको छोड़ बैठना कदापि उचित नहीं है ॥

कर्मदल्लि तॊडगिरुव जनरिगॆ आ कर्मद ल अवश्यवागि सिगुवुदु नोडलागुत्तदॆ; आद्दरिन्द अत्यन्त खिन्नरागि उद्योगवन्नु बिट्टु कुळितु कॊळ्ळुवुदु ऎन्दिगू उचितवल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. kurvataam = one who endeavours in an activity; [tasya = its]; karmaNaH phalam = work’s [pursuit’s], fruit; avashyam dR^ishyate = definitely, it is perceptible -will become evident; param = if not, on the other hand; nirvedam aagamya = high, dejection, coming upon - deriving; naH = for us; miilanam = shutting [eyes]; na kSamam hi = not, forgivable, indeed.

अनुवादः

“Fruit of pursuit will definitely be evident for those who undertake an endeavour earnestly, on the other hand, it will be unforgivable to shut our eyes deriving a high dejection. [4-49-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः ।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः ॥ ९ ॥

सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्ण दण्डः च वानराः । भेतव्यम् तस्य सततम् रामस्य च महात्मनः ॥ ४-४९-९

‘सुग्रीव क्रोधी राजा हैं । उनका दण्ड भी बड़ा कठोर होता है । वानरो! उनसे तथा महात्मा श्रीरामसे आपलोगोंको सदा डरते रहना चाहिये ॥ ९ ॥

सुग्रीवनु क्रोधिराजनागिद्दानॆ. अवन शिक्षॆयू बहळ कठोरवागिदॆ. वानररे! अवनिगॆ हागू महात्मा श्रीरामनिगॆ नीवु सदा हॆदरिकॊण्डे इरबेकु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vaanaraaH = oh, vanara-s; raajaa sugriivaH krodhanaH = king, Sugreeva, is irascible; tiikSNa daNDaH ca = ruthful, persecutor, also; tasya = to him [to Sugreeva]; mahaatmanaH raamasya ca = great-souled one - self-reliant one, of Rama, also; satatam = always; [naH = for us]; bhetavyam = [we shall be,] frightened.

अनुवादः

“King Sugreeva is irascible and he is a ruthful persecutor too, oh, vanara-s, we shall always be frightened of him, and of self-reliant Rama as well. [4-49-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते ।
उच्यतां हि क्षमं यत् तत् सर्वेषामेव वानराः ॥ १० ॥

हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते ।
उच्यतां हि क्षमं यत् यत् सर्वेषामेव वानराः ॥

हितार्थम् एतत् उक्तम् वः क्रियताम् यदि रोचते । उच्यताम् हि क्षमम् यत् तत् सर्वेषाम् एव वानराः ॥ ४-४९-१०

‘आपलोगोंकी भलाईके लिये ही मैंने ये बातें कही हैं । यदि अच्छी लगें तो आप इन्हें स्वीकार करें । अथवा वानरो! जो सबके लिये उचित हो, वह कार्य आप ही लोग बतावें’ ॥ १० ॥

निम्मॆल्लर ऒळितिगागिये नानु ई मातुगळन्नु हेळिरुवॆनु. निमगॆ सरिकण्डरॆ इदन्नु स्वीकरिसिरि अथवा वानररे! ऎल्लरिगॆ उचितवाद कार्यवन्नु नीवे तिळिसिरि.॥10॥

पदच्छेदः

10. vaanaraaH = oh, vanara-s; vaH hita artham = for your, well-being, for the purpose of; etat uktam = all this, is said [by me]; rocate yadi = you like it, if; kriyataam = it may be done - further searching for Seetha; yat sarveSaam eva kSamam = which, for all of us, befitting; tat ucyataam hi = that, may be said, indeed.

अनुवादः

“All this is being said in the interest of your well-being, and if it is obliging to you it may be done in this way as I have said, if not, any other way out is there which will be conducive for all of us, oh, vanara-s, it may be said.” Thus Angada spoke to the troops of monkeys. [4-49-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः ।
उवाच व्यक्तया वाचा पिपासाश्रमखिन्नया ॥ ११ ॥

अङ्गदकी यह बात सुनकर गन्धमादनने प्यास और थकावटसे शिथिल हुई स्पष्ट वाणीमें कहा— ॥ ११ ॥

अङ्गदन मातन्नु केळि गन्धमादननु बायारिकॆ मत्तु बळलिकॆयिन्द शिथिलवाद वाणियिन्द हेळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. angadasya vacaH shrutvaa = Angada’s, words, on hearing; gandha maadanaH = Gandhamaadana - vanara; pipaasaa shrama khinnayaa = thirst, fatigue, one enervated with; a vyaktayaa vaacaa = with inexplicit, words; vacanam uvaaca = sentence, said.

अनुवादः

On hearing Angada’s words, Gandhamaadana who is enervated with thirst and fatigue spoke this sentence with inexplicit words. [4-49-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह ।
हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम् ॥ १२ ॥

सदृशम् खलु वः वाक्यम् अंगदो यत् उवाच ह । हितम् च एव अनुकूलम् च क्रियताम् अस्य भाषितम् ॥ ४-४९-१२

‘वानरो! युवराज अङ्गदने जो बात कही है, वह आपलोगोंके योग्य, हितकर और अनुकूल है; अतः सब लोग इनके कथनानुसार कार्य करें ॥ १२ ॥

वानररे! युवराज अङ्गदनु हेळिद मातु निमगॆ योग्य, हितकर मत्तु अनुकूलवागिदॆ. आद्दरिन्द नीवॆल्लरू इवन मातिनन्तॆ कार्य माडबेकु.॥12॥

पदच्छेदः

12. angadaH yat vaakyam uvaaca ha = Angada, what, words, said, indeed; that; vaH = to you; sadR^isham khalu = is appropriate, isn’t it; hitam ca eva = advantageous, also, thus; anukuulam ca = pragmatic, also; asya bhaaSitam kriyataam = his, as said, may be done.

अनुवादः

“What Angada has said that is indeed appropriate, isn’t it! It is advantageous and pragmatic also. Let us carry out as said by him. [4-49-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनर्मार्गामहे शैलान् कन्दरांश्च शिलांस्तथा ।
काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च ॥ १३ ॥

पुनः मार्गामहे शैलान् कन्दराम् च शिलान् तथा । काननानि च शून्यानि गिरि प्रस्रवणानि च ॥ ४-४९-१३

‘हमलोग पुनः पर्वतों, कन्दराओं, शिलाओं, निर्जन वनों और पर्वतीय झरनोंकी खोज करें ॥ १३ ॥

नावु पुनः पर्वतगळल्लि, कन्दकगळल्लि, बण्डॆगळल्लि, निर्जन वनगळल्लि मत्तु पर्वतीय जलपातगळल्लि हुडुकुवा.॥13॥

पदच्छेदः

14. punaH = again; shailaan kandaraam ca tathaa shilaan = mountains, caves, also, thus, rocks - rocky places; shuunyaani kaana naani ca = uninhabited, forests, also; giri prasravaNaani ca = mountain, rapids, too; maargaamahe = let us search out.

अनुवादः

“Again let us search out mountains, caves, crags, also like that the uninhabited forests and mountain rapids, too. [4-49-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना ।
विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सङ्गताः ॥ १४ ॥

यथा उद्दिष्ठानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना । विचिन्वन्तु वनम् सर्वे गिरि दुर्गाणि संगताः ॥ ४-४९-१४

‘महात्मा सुग्रीवने जिन स्थानोंकी चर्चा की थी, उन सबमें वन और पर्वतीय दुर्गम प्रदेशोंमें सब वानर एक साथ होकर खोज आरम्भ करें’ ॥ १४ ॥

महात्मा सुग्रीवनु निर्दिष्ट माडिद ऎल्ल स्थानगळल्लि,वन, पर्वतीय दुर्गम प्रदेशगळल्लि ऎल्ल वानररु ऒन्दागि हुडुकलु प्रारम्भिसुवा.॥14॥

पदच्छेदः

14. sarve sangataaH = all [of us,] collectively; maha aatmanaa sugriiveNa yathaa uddiSThaani = great-souled one [self-assertive,] by Sugreeva, [places] as indicated; sarvaaNi giri durgaaNi = all of the, mountain, gorges; vanam = forest; vicinvantu = let them be searched.

अनुवादः

“Let us all collectively search all of the places with forests, mountains and gorges as indicated by that self-assertive Sugreeva.” Thus Gandhamaadana spoke to all monkeys. [4-49-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः ।
विन्ध्यकाननसङ्कीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम् ॥ १५ ॥

ततः समुत्थाय पुनः वानराः ते महाबलाः । विन्ध्य कानन संकीर्णाम् विचेरुर् दक्षिणाम् दिशम् ॥ ४-४९-१५

यह सुनकर वे महाबली वानर उठकर खड़े हो गये और विन्ध्य पर्वतके काननोंसे व्याप्त दक्षिण दिशामें विचरने लगे ॥ १५ ॥

इदन्नु केळि आ महाबलि वानररु ऎद्दु निन्तु, विन्ध्यपर्वतद काननगळिन्द व्याप्तवाद दक्षिण दिक्किनल्लि सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tataH = then; mahaa balaaH te vaanaraaH = great-mighty ones, those, vanara-s; punaH samutthaaya = again, on getting up - bestirring themselves; vindhya kaanana sankiirNaam = Vindhya, forests, overspread with; dakSiNaam disham = southern, quarter; viceruH = searched.

अनुवादः

Those great-mighty vanara-s again perking themselves up searched the southern compass that is overspread with Vindhya forests. [4-49-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम् ।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः ॥ १६ ॥

सामने शरद्-ऋतुके बादलोंके समान शोभाशाली रजत पर्वत दिखायी दिया, जिसमें अनेक शिखर और कन्दराएँ थीं । वे सब वानर उसपर चढ़कर खोजने लगे ॥ १६ ॥

ऎदुरिगॆ शरद् ऋतुविन मोडगळन्तह शोभाशाली रजत पर्वत कण्डुबन्तु. अदरल्लि अनेक शिखरगळु मत्तु कन्दकगळिद्दवु. आ वानररॆल्लरू अदन्नु हत्ति हुडुकलु तॊडगिदरु.॥16॥

तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च ।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ १७ ॥

तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च ।
व्यचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥

सीताके दर्शनकी इच्छा रखनेवाले वे सभी श्रेष्ठ वानर वहाँके रमणीय लोध्रवनमें और सप्तपर्ण (छितवन) के जंगलोंमें उनकी खोज करने लगे ॥ १७ ॥

सीतॆय दर्शनद इच्छॆयुळ्ळ आ ऎल्ल वानरश्रेष्ठरु अल्लिय रमणीय लोध्रवनदल्लि मत्तु एळॆलॆय बाळॆय काडिनल्लि सीतॆयन्नु हुडुकतॊडगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

16. siitaa darshana kaankSiNaH = Seetha, to glance at, desirous of; hari varaaH = among monkeys, best ones; te vaanaraaH = those, vaanara-s; shaarada abhra pratimam = they, autumn, [silvery] cloud, statuesque of; shriimat = magnificent one; shR^ingavantam = having [many] peaks; dariivantam = having caverns; rajata parvatam = Silver, Mountain; adhiruhya ca = clambered up, also; tatra ramyam lodhra vanam = there, delightful Lodhra trees, wood of; sapta parNa vanaani ca = seven, leaved [groves of banana plants] also; vicinvantaH = they searched.

अनुवादः

Those vanara-s who are the best among monkeys who are desirous of getting a glance of Seetha have clambered up a magnificent Silver Mountain which in statuesque is like an autumnal silvery cloud, and which has many zeniths and caverns, and searched there in the delightful woods of Lodhra trees, and even in the groves of seven-leaved banana plants. [4-49-16, 17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः ।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ १८ ॥

तस्य अग्रम् अधिरूढाः ते श्रान्ता विपुल विक्रमाः । न पश्यन्ति स्म वैदेहीम् रामस्य महिषीम् प्रियाम् ॥ ४-४९-१८

उस पर्वतके शिखरपर चढ़े हुए वे महापराक्रमी वानर ढूँढ़ते-ढूँढ़ते थक गये, परंतु श्रीरामचन्द्रजीकी प्यारी रानी सीताका दर्शन न पा सके ॥ १८ ॥

आ पर्वतवन्नु हत्तिद आ महापराक्रमि वानररु हुडुकुत्ता - हुडुकुत्ता बळलि होदरु; आदरू श्रीरामचन्द्रन प्रियराणी सीतॆय दर्शनवागलिल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. tasya agram adhiruuDhaaH = its [mountain’s,] top, on ascending,; vipula vikramaaH te = [though] immensely, venturesome, they the vanara-s; shraantaa = are fatigued; raamasya priyaam mahiSiim vaidehiim = Rama’s, dear, queen, at Vaidehi; na pashyanti sma = not, seen [found,] they are.

अनुवादः

Though they searched everywhere on ascending the mountaintop they have not found Seetha, the dear queen of Rama, and though they are immensely venturesome they are fatigued. [4-49-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम् ।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥ १९ ॥

ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम् ।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥

अनेक कन्दराओंवाले उस पर्वतका अच्छी तरह निरीक्षण करके सब ओर दृष्टिपात करनेवाले वे वानर उससे नीचे उतर गये ॥ १९ ॥

अनेक कन्दकगळुळ्ळ आ पर्वतवन्नु चॆन्नागि निरीक्षण माडि, ऎल्लॆडॆ दृष्टि हरिसिद आ वानररु अदरिन्द कॆळगॆ इळिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. te harayaH = those, monkeys; dR^iSTi gatam = sight, obtained [come into sight]; bahu kandaram = with many, caves; tam shailam = that, mountain; dR^iSTvaa = having seen - searched; sam antataH = all over; viikSamaaNaaH adhyaarohanta = [yet] keeping an eye on [that mountain,] they descended.

अनुवादः

On searching what all they could see all over on that many caved mountain those monkeys descended yet keeping an eye on all over that mountain. [4-49-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः ।
स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ २० ॥

अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः ।
स्थि त्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥

अवरुह्य ततो भूमिम् श्रान्ता विगत चेतसः । स्थित्वा मुहूर्तम् तत्र अथ वृक्ष मूलम् उपाश्रिताः ॥ ४-४९-२०

पृथ्वीपर उतरकर अधिक थक जानेके कारण अचेत हुए वे सभी वानर वहाँ एक वृक्षके नीचे गये और दो घड़ीतक वहाँ बैठे रहे ॥ २० ॥

भूमिगॆ इळिदु हॆच्चु बळलिद्दुदरिन्द निश्चेष्टितरन्तागि ऎल्ल वानररु अल्लि ऒन्दु वृक्षद बुडक्कॆ होगि मुहूर्तकाल कुळिते इद्दरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; bhuumim avaruhya = towards earth, on climbing down; shraantaa = tired; vi gata cetasaH = verily, gone, are their faculties [with inanity]; tatra = there; muhuurtam sthitvaa = for a moment, staying; atha vR^ikSa muulam upaashritaaH = then, at tree, base, took shelter.

अनुवादः

Then on climbing down the mountain they reached ground and became tired and inane, and staying there for moment they took shelter at the base of a tree. [4-49-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किञ्चिद्भग्नपरिश्रमाः ।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥ २१ ॥

ते मुहूर्तम् समाश्वस्ताः किंचित् भग्न परिश्रमाः । पुनर् एव उद्यताः कृत्स्नाम् मार्गितुम् दक्षिणाम् दिशम् ॥ ४-४९-२१

एक मुहूर्ततक सुस्ता लेनेपर जब उनकी थकावट कुछ कम हो गयी तब वे पुनः सम्पूर्ण दक्षिण दिशामें खोजके लिये उद्यत हो गये ॥ २१ ॥

ऎरडु गळिगॆ सुधारिसिकॊण्डु अवर बळलिकॆ दूरवादाग अवरु पुनः सम्पूर्ण दक्षिण दिक्किनल्लि हुडुकलु मुन्दादरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. te muhuurtam samaashvastaaH = they, for a moment, took respite; kimcit bhagna parishramaaH = a little, intermitted, laboriousness; punaH eva = again, thus; kR^itsnaam dakSiNaam disham = in entirety, southern, direction; maargitum udyataaH = to search ventured.

अनुवादः

They took respite for a moment and when their laboriousness intermitted a little, again they ventured to search the southern direction in its entirety. [4-49-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनुमत्प्रमुखास्तावत् प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः ।
विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः ॥ २२ ॥

हनुमत् प्रमुखाः ते तु प्रस्थिताः प्लवग ऋषभाः । विंध्यम् एव आदितः कृत्वा विचेरुः ते समंततः ॥ ४-४९-२२

हनुमान् आदि सभी श्रेष्ठ वानर सीताके अन्वेषणके लिये प्रस्थित हो पहले विन्ध्य पर्वतके ही चारों ओर विचरने लगे ॥ २२ ॥

हनुमन्तने मॊदलाद वानरश्रेष्ठर सीतान्वेषणक्कॆ हॊरडुव मॊदलु विन्ध्यपर्वतद सुत्तलू सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. te tu = they, on their part; hanumat pramukhaaH = Hanuma, [and other] chieftains; plavaga R^iSabhaaH = fly-jumpers, the best; prasthitaaH = started journey; aaditaH kR^itvaa = from starting [point,] on making; vindhyam eva = Vindhya, only; samantataH te viceruH = all over, they, searched - for Seetha.

अनुवादः

Again making Mt. Vindhya as the starting point of search, those best fly-jumpers, namely Hanuma and the other chieftains of vanara-s, have searched all over the southern direction for Seetha. [4-49-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥ ४९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें उनचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४९ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद नलवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥49॥