०४७ त्रिदिशात् वानरप्रत्यागमनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Search for Seetha failed in east, north, and west directions. The monkey chiefs who went there have come back to inform that she is not found and they all hoped Hanuma to find her out, because he is pursuing the direction in which Seetha was taken away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

47. पूर्व आदि तीन दिशाओंमें गये हुए वानरोंका निराश होकर लौट आना

दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपिकुञ्जराः ।
व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा ॥ १ ॥

दर्शनार्थम् तु वैदेह्याः सर्वतः कपि कुंजराः । व्यादिष्टाः कपि राजेन यथा उक्तम् जग्मुर् अंजसा ॥ ४-४७-१

वानरराजके द्वारा समस्त दिशाओंकी ओर जानेकी आज्ञा पाकर वे सभी श्रेष्ठ वानर, जिनके लिये जिस ओर जानेका आदेश मिला था उसी ओर विदेहकुमारी सीताका पता लगानेके लिये उत्साहपूर्वक चल दिये ॥ १ ॥

वानरराजनिन्द ऎल्ल दिक्कुगळिगॆ होगलु अप्पणॆ पडॆदु आ ऎल्ल श्रेष्ठ वानररु अवरिगॆ दॊरॆत आदेशदन्तॆ अदे दिक्किगॆ विदेहकुमारी सीतॆयन्नु हुडुकलु उत्साहदिन्द हॊरटरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. kapi raajena vyaadiSTaaH [vi aa dish] = by monkeys, king, commanded; kapi kunjaraaH = monkeys, elephantine; yathaa uktam = as, said [true to command]; vaidehyaaH darshanaartham = of Vaidehi, for a glimpse; anjasaa = with post-haste; sarvataH jagmuH = everywhere, essayed at.

अनुवादः

As commanded by the king of monkeys Sugreeva all of the elephantine monkeys essayed everywhere with post-hast for a glimpse of Vaidehi. [4-47-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सरांसि सरित्कक्षानाकाशं नगराणि च ।
नदीदुर्गांस्तथा देशान् विचिन्वन्ति समन्ततः ॥ २ ॥

ते सरांसि सरित्कक्षानाकाशं नगराणि च ।
नदीदुर्गांस्तथा शैलान्विचिन्वन्ति समन्ततः ॥

ते सरांसि सरित् कक्षान् आकाशम् नगराणि च । नदी दुर्गान् तथा शैलान् विचिन्वन्ति समन्ततः ॥ ४-४७-२

वे सरोवरों, सरिताओं, लतामण्डपों, खुले स्थानों और नगरोंमें तथा नदियोंके कारण दुर्गम प्रदेशोंमें सब ओर घूम-फिरकर सीताकी खोज करने लगे ॥ २ ॥

अवरु सरोवर, नदिगळन्नु, लता कुञ्जगळन्नु, बयलुस्थळ, हागू नगरगळल्लि, नदिगळ दुर्गम प्रदेशगळल्लि ऎल्लॆडॆ तिरुगाडि सीतॆयन्नु हुडुकतॊडगिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. te = those - monkeys; saraamsi saritaH kakSaan = at lakes, river’s [on riverbanks,] chambers, [creeper-pens]; aakaasham nagaraaNi ca = sky [empty space, unpeopled lands,] cities, also; tathaa = thus; nadii dur gaan shailaan = with rivers, not, passable places, mountains; samantataH vi cinvanti = everywhere, thoroughly, searched out.

अनुवादः

Those monkeys have thoroughly searched at lakes, in the pens of creepers on riverbanks, in vacant lands and in crowded cities and at impassable places with rivers and mountains. [4-47-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवेण समाख्याताः सर्वे वानरयूथपाः ।
तत्र देशान् विचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥ ३ ॥

सुग्रीवेण समाख्याताः सर्वे वानरयूथपाः ।
कत्रदेशान्विचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥

सुग्रीवेण समाख्याताः सर्वे वानर यूथपाः । तत्र देशान् प्रविचिन्वन्ति स शैल वन काननान् ॥ ४-४७-३

सुग्रीवने जिन्हें आज्ञा दी थी, वे सभी वानरयूथपति अपनी-अपनी दिशाओंके पर्वत, वन और काननोंसहित सम्पूर्ण देशोंकी छानबीन करने लगे ॥ ३ ॥

सुग्रीवनिन्द आज्ञप्तराद आ ऎल्ल वानर यूध पतिगळु तम्म-तम्म दिक्कुगळ पर्वत, वन, अरण्यगळ सहित ऎल्ल देशगळन्नु जालाडिबिट्टरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. sugriiveNa sam aakhyaataaH = by Sugreeva, well-said [explicitly, commanded]; sarve vaanara yuuthapaaH = all, monkey’s, commanders; tatra = in that matter; pra sa shaila vana kaananaan = inclusive of, mountains, woodlands, thick forests; [sarvaan = all of the]; deshaan = provinces; vi cinvanti = carefully, searched.

अनुवादः

All the monkey commanders explicitly commanded by Sugreeva, very carefully searched all the provinces inclusive of mountains, woodlands, and thick forests of those provinces. [4-47-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचित्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः ।
समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेषु वानराः ॥ ४ ॥

विचित्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः ।
समायन्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेषु वानराः ॥

विचिन्त्य दिवसम् सर्वे सीता अधिगमने धृताः । समायान्ति स्म मेदिन्याम् निशा कालेषु वानराः ॥ ४-४७-४

सीताजीका पता लगानेकी निश्चित इच्छा मनमें लिये वे सब वानर दिनभर इधर-उधर अन्वेषण करते और रातके समय किसी नियत स्थानपर एकत्र हो जाते थे ॥

सीतॆयन्नु हुडुकलु निश्चित इच्छॆयिन्द आ ऎल्ल वानररु दिनविडी अत्त-इत्त अन्वेषणॆ माडुत्ता रात्रियल्लि यावुदादरू नियत स्थानदल्लि एकत्रितरागुत्तिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. sarve vaanaraaH = all of the, monkeys; siitaa adhigamane dhR^itaaH = in Seetha’s, attaining, firmed up; divasam vicintya = by day, on searching; nishaa kaaleSu = at night, time; medinyaam = onto earth; sam aayaanti sma = well [together,] come, they are.

अनुवादः

All the Vanara-s firmed up in finding Seetha have searched nooks and corners of earth by day, and at nighttimes they used to come together onto earth at scheduled places. [4-47-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलद्रुमान् ।
आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्वहःसु ते ॥ ५ ॥

सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलद्रुमान् ।
आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वॆष्वहःसु ते ॥

सर्व ऋतुकान् च देशेषु वानराः स फलान् द्रुमान् । आसाद्य रजनीम् शय्याम् चक्रुः सर्वेषु अहस्सु ते ॥ ४-४७-५

सारे दिन भिन्न-भिन्न देशोंमें घूम-फिरकर वे वानर सभी ऋतुओंमें फल देनेवाले वृक्षोंके पास जाकर रातको वहीं सोया अथवा विश्राम किया करते थे ॥ ५ ॥

इडी दिन बेरॆ-बेरॆ देशगळल्लि अलॆदु आ वानररु ऎल्ल ऋतुगळल्लि हण्णन्नु कॊडुव वृक्षगळ बळिगॆ होगि रात्रॆयल्लि अल्लॆ मलगि विश्रान्ति पडॆयुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. te vaanaraaH = those, Vanara-s; sarveSu ahassu [ te] = in all [those,] days; sarva R^itukaan ca = all, seasonal, also; sa phalaan drumaan = with, fruits, trees; desheSu aasaadya = in [those and those] provinces, on getting at; rajaniim shayyaam cakruH = at nights [at bedtime,] bed, made.

अनुवादः

In all those days those Vanara-s used to come to trees which have fruits of all seasons, to make those trees as their beds at bedtime. [4-47-5]

टिप्पनी

Or to say in another way: drumaan saphalaan cakruH= ’trees, blessed to be fruitful…' Fruting trees will be aplenty with fruits, if monkeys visit them. Because monkeys resided on all the trees of all provinces, Rama blesses all of the trees of those and those countries through those monkeys, namely the agents of Rama, to be full of fruits. Even now allowing a troop of monkeys into orchard or groves is tolerable and sacred. But after a sumptuous meal, they start all their monkey tricks and ransack gardens, which is intolerable and then they are driven out.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः ।
कपिराजेन सङ्गम्य निराशाः कपिकुञ्जराः ॥ ६ ॥

तत् अहः प्रथमम् कृत्वा मासे प्रस्रवणम् गताः । कपि राजेन संगम्य निराशाः कपि कुंजराः ॥ ४-४७-६

जानेके दिनको पहला दिन मानकर एक मास पूर्ण होनेतक वे श्रेष्ठ वानर निराश हो लौट आये और कपिराज सुग्रीवसे मिलकर प्रस्रवणगिरिपर ठहर गये ॥ ६ ॥

हॊरट दिनवन्नु मॊदल दिनवॆन्दु तिळिदु ऒन्दु तिङ्गळु पूर्तियागुववरॆगॆ आ श्रेष्ठ वानररु निराशरागि मरळि बन्दु, कपिराज सुग्रीवनिगॆ भॆट्टियागि प्रस्रवणगिरियल्लि उळिदुकॊण्डरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tat ahaH prathamam kR^itvaa = that, day [of their starting,] first, on making [counting]; maase = in month; kapi kunjaraaH = monkey, elephants; nir aashaaH = without, hope; prasravaNam gataaH = , Mt. Prasavana, went [returned]; kapi raajena sangamya = with monkey, king, joined - met with Sugreeva.

अनुवादः

Counting the day of their starting as day one, those elephantine monkeys returned to Mt. Prasavana within one month, hopeless of Seetha, and met Sugreeva, the king of monkeys, who is with Rama awaiting the return of monkeys. [4-47-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह ।
अदृष्ट्वा विनतः सीतामाजगाम महाबलः ॥ ७ ॥

विचित्य तु दिशम् पूर्वाम् यथा उक्ताम् सचिवैः सह । अदृष्ट्वा विनतः सीताम् आजगाम महाबलः ॥ ४-४७-७

महाबली विनत अपने मन्त्रियोंके साथ पहले बताये अनुसार पूर्व दिशामें खोज करके वहाँ सीताको न पाकर किष्किन्धा लौट आये ॥ ७ ॥

महाबली विनतनु तन्न मन्त्रिगळॊन्दिगॆ मॊदलु हेळिदन्तॆ पूर्वदिक्किनल्लि हुडुकि, अल्लि सीतॆयु दॊरॆयदे किष्किन्धॆगॆ मरळि बन्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. mahaabalaH = great-mighty one; vinataH = Cmdr. Vinata; sacivaiH saha = 1] ministers, 2] colleagues, together with; yathaa uktaam = as, said [as advised by Sugreeva]; puurvaam disham vicitya = eastern, quarter, on searching; siitaam a dR^iSTvaa = Seetha, not, seeing [finding]; aa jagaama = came back.

अनुवादः

Cmdr. Vinata, the great-mighty vanara, came back after searching eastern quarter as Sugreeva had advised, but without finding Seetha there. [4-47-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिशमप्युत्तरां सर्वां विविच्य स महाकपिः ।
आगतः सह सैन्येन भीतः शतबलिस्तदा ॥ ८ ॥

दिशमप्युत्तरां सर्वां विविच्य च महाकपिः ।
आगतः सह सैन्येन भीतः शतबलिस्तदा ॥

दिशम् अपि उत्तराम् सर्वाम् विविच्य स महाकपिः । आगतः सह सैन्येन वीरः शतबलिः तदा ॥ ४-४७-८

महाकपि शतबलि सारी उत्तर दिशाकी छानबीन करके भयभीत हो तत्काल सेनासहित किष्किन्धा आ गये ॥

महाकपि शतबलियु ऎल्ल उत्तर दिक्कन्नु जालाडि भयगॊण्डु कूडले सैन्यसहित किष्किन्धॆगॆ मरळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tadaa = then; viiraH mahaa kapiH shatabaliH = valiant one, matchless, monkey, Shatabali; sainyena saha = army, along with; sarvaam uttaraam disham api = whole of, northern, direction, even; vi vicya = = explored; [siitaam a dR^iSTvaa = Seetha, without seeing]; saH = such as he is; aagataH = he came back.

अनुवादः

Even the valiant and matchless monkey Shatabali explored whole of the northern direction along with his army, but he too came back as Seetha is undiscovered there. [4-47-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणः पश्चिमामाशां विविच्य सह वानरैः ।
समेत्य मासे पूर्णे तु सुग्रीवमुपचक्रमे ॥ ९ ॥

सुषेणः पश्चिमाम् आशाम् विविच्य सह वानरैः । समेत्य मासे पूर्णे तु सुग्रीवम् उपचक्रमे ॥ ४-४७-९

वानरोंसहित सुषेण भी पश्चिम दिशाका अनुसंधान करके वहाँ सीताको न पाकर एक मास पूर्ण होनेपर सुग्रीवके पास चले आये ॥ ९ ॥

वानरर सहित सुषेणनु पश्चिमदिक्किन अनुसन्धानगैदु अल्लि सीतॆयु दॊरॆयदॆ ऒन्दु तिङ्गळु पूर्णवादाग सुग्रीवन बळिगॆ बन्दनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. suSeNaH vaanaraiH saha = Sushena [father-in-law of Sugreeva,] vanara-s, along with; pashcimaam aashaam vivicya = in western, direction, on searching; maase puurNe tu = a month, on completion, but; [a dR^iSTvaa siitaam = without seeing, Seetha]; sametya = came back; sugriivam upacakrame = to Sugreeva, nearby arrived.

अनुवादः

Sushena, the father-in-law of Sugreeva, searching whole of western quarter along with vanara-s, but not finding Seetha there, he came back when one month is completed, and approached Sugreeva. [4-47-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च ।
आसीनं सह रामेण सुग्रीवमिदमब्रुवन् ॥ १० ॥

तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च ।
आसीनं सह रावेण सुग्रीवमिदमब्रुवन् ॥

तम् प्रस्रवण पृष्ठस्थम् समासाद्य अभिवाद्य च । आसीनम् सह रामेण सुग्रीवम् इदम् अब्रुवन् ॥ ४-४७-१०

प्रस्रवणगिरिपर श्रीरामचन्द्रजीके साथ बैठे हुए सुग्रीवके पास आकर सब वानरोंने उन्हें प्रणाम किया और इस प्रकार कहा— ॥ १० ॥

प्रस्रवण गिरियमेलॆ श्रीरामनॊन्दिगॆ कुळितिरुव सुग्रीवन बळिगॆ बन्दु वानररु अवनिगॆ नमस्करिसि, ई प्रकार हेळिदरु .॥10॥

पदच्छेदः

10. raameNa saha aasiinam = Rama, along with, one who is seated; prasravaNa pR^iSThastham = Mt. Prasavana, on peak of; tam sugriivam = him, Sugreeva; sam aasaadya = on reaching; abhivaadya ca = on revering, also; idam abruvan = this, [all the expeditionists] spoke.

अनुवादः

All of the expeditionists have reached and venerated Sugreeva who is sitting along with Rama on the peak of Mt. Prasavana and spoke this to him. [4-47-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि गहनानि च ।
निम्नगाः सागरान्ताश्च सर्वे जनपदाश्च ये ॥ ११ ॥
गुहाश्च विचिताः सर्वा याश्च ते परिकीर्तिताः ।
विचिताश्च महागुल्मा लताविततसन्तताः ॥ १२ ॥

विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि गहनानि च ।
निम्नगां सागरान्ताश्च सर्वे जनपदाश्च ये ॥ गुहाश्च विचिताः सर्वायाश्च ते परिकीर्तिताः ।
विचिताश्च महागुल्मा लताविततसन्तताः ॥

विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि गहनानि च । निम्नगाः सागर अन्ताः च सर्वे जनपदाः तथा ॥ ४-४७-११ गुहाः च विचिताः सर्वा याः च ते परिकीर्तिताः । विचिताः च महागुल्मा लता वितत संतताः ॥ ४-४७-१२

‘राजन्! हमने समस्त पर्वत, घने जंगल, समुद्रपर्यन्त नदियाँ, सम्पूर्ण देश, आपकी बतायी हुई सारी गुफाएँ तथा लतावितानसे व्याप्त हुई झाड़ियाँ भी खोज डालीं ॥

राजने! नावु समस्त पर्वतगळल्लि निबिड अरण्यगळल्लि, समुद्रदवरेगिन नदिगळल्लि, ऎल्ल देशगळल्लि, नीनु तिळिसिदन्तॆ ऎल्ल गुहॆगळल्लि, लता मण्टपदिन्द कूडिद पॊदॆगळल्लियू हुडुकिदॆवु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. sarve parvataaH vicitaaH = all, mountains, are searched; gahanaani vanaani ca = serried, forests, also; nimn agaaH = low, going [flowing, rivers that slope down]; saagara antaaH ca = ocean’s, edge of [or, along the rivers that slope down into oceans]; tathaa = likewise; sarve jana padaaH = all, people’s, places [inhabitations - are thoroughly searched.]

अनुवादः

“All of the mountains, all of the serried forests, all of the riversides up to the edge of oceans, likewise, all of the inhabitations have been searched. [4-47-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. sarvaaH = all; te pari kiirtitaaH = by you, explicitly, extolled; yaaH = which of those; guhaaH = caves are there; they too; vicitaaH = thoroughly searched; lataa vitata santataaH = climbers, entwined with, thickly; mahaa gulmaaH = immense, shrubby hutches; vicitaaH ca = rummaged, also.

अनुवादः

“Those caves that were explicitly extolled by you, they are all thoroughly searched, and immense shrubby hutches that are thickly entwined with climber plants have also been rummaged. [4-47-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च ।
सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च ।
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ॥ १३ ॥

गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च ।
सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च ।
ये चैव गहना देशा विचातास्ते पुनः पुनः ॥

गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च । सत्त्वानि अतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च । ये चैव गहना देशा विचिताः ते पुनः पुनः ॥ ४-४७-१३

‘घने वनों, विभिन्न देशों, दुर्गम स्थानों और ऊँची-ऊँची भूमियोंमें भी ढूँढ़ा है । बड़े-बड़े प्राणियोंकी भी तलाशी ली और उन्हें मार डाला । जो-जो प्रदेश घने और दुर्गम जान पड़े, वहाँ बारंबार खोज की (किंतु कहीं भी सीताजीका पता न लगा) ॥ १३ ॥

घनवाद वनगळल्लि, बेरॆ-बेरॆ देशगळल्लि, दुर्गमस्थानगळल्लि, ऎत्तर-तग्गाद भूप्रदेशगळल्लि हुडुकिदॆवु. दॊड्ड-दॊड्ड प्राणिगळन्नू परीक्षिसिदॆवु हागू अवुगळन्नु कॊन्दुहाकिदॆवु. कण्डु बन्द प्रदेशगळल्लि, दट्टवाद काडुगळल्लि, दुर्गमवॆन्दु तोरुवल्लि पदे-पदे हुडुकिदॆवु. (आदरॆ सीतॆयु कण्डुबन्दिल्ल..॥13॥

पदच्छेदः

13. gahaneSu = in compacted places; dur geSu = impenetrable areas; viSameSu ca = asymmetrical, [lopsided lands]; desheSu = in such provinces; ati pramaaNaani = too much, in size [colossal beings]; sattvaani = living beings [creatures]; vicitaani = are hunted out; hataani ca = are killed [by us,] also; gahanaaH ye deshaaH = impassable ones, which of those, provinces are there; te = they are; punaH punaH vicitaaH = again, again, searched high and low.

अनुवादः

“Search is conducted in the compacted, lopsided, and impenetrable provinces, and colossal beings are hunted out and killed presuming that Ravana might have assumed those odd shapes, and the impassable provinces are searched high and low, time and again. [4-47-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदारसत्त्वाभिजनो हनूमान्
स मैथिलीं ज्ञास्यति वानरेन्द्र ।
दिशं तु यामेव गता तु सीता
तामास्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥ १४ ॥

उदारसत्त्वाभिजनो हनूमान्
स मैथिलीं ज्ञास्यति वानरेन्द्र ।
दिशं तु यामेव गता तु सीता
तामास्थितो वायुसुतो हनुमान् ॥

उदार सत्त्व अभिजनो हनूमान् स मैथिलीम् ज्ञास्यसि वानरेन्द्र । दिशम् तु याम् एव गता तु सीता ताम् आस्थितो वायु सुतो हनूमान् ॥ ४-४७-१४

‘वानरराज! वायुपुत्र हनुमान् परम शक्तिमान् और कुलीन हैं । वे ही मिथिलेशकुमारीका पता लगा सकेंगे; क्योंकि वे उसी दिशामें गये हैं, जिधर सीता गयी हैं’ ॥ १४ ॥

वानरराजने! वायुपुत्र हनुमन्तनु परम शक्तिवन्त मत्तु कुलीननागिद्दानॆ अवने मिथिलेश कुमारियन्नु हुडुकबल्लनु; एकॆन्दरॆ अवनु सीतॆयु होद दिक्किन कडॆगॆ होगिरुवनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. vaanarendra = oh, Vanara king; udaara sattva abhijanaH = exceptionally, mighty, high-born one; saH hanuumaan = he that, Hanuma; maithiliim j~naasyasi = about Maithili, he ascertains; siitaa yaam eva disham gataa = Seetha, in which, direction, alone, has gone [taken away]; taam = that direction; vaayu sutaH hanuumaan = Air-god’s, son, Hanuma; aasthitaH = resorted to.

अनुवादः

“Hanuma is high-born and exceptionally mighty, oh, Sugreeva, the king of vanara-s, he will ascertain about Maithili, because the son of Air-god, Hanuma, resorted to the direction in which Seetha is taken away.” Thus, monkey chiefs reported to their king Sugreeva. [4-47-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें सैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४७ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद नलवत्तेळनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥47॥