०४५ वानरसेनाप्रस्थानम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

The war cries of monkey soldiers in their enthusiasm to conquer Ravana are uttered in the audience of Sugreeva, when all of them started to their designated directions. This suggests the sugriiva aaj~na ’the inviolable order of Sugreeva.'

स्रोतः: valmikiramayan.net

45. विभिन्न दिशाओंमें जाते हुए वानरोंका सुग्रीवके समक्ष अपने उत्साहसूचक वचन सुनाना

सर्वांश्चाहूय सुग्रीवः प्लवगान् प्लवगर्षभः ।
समस्तांश्चाब्रवीद् राजा रामकार्यार्थसिद्धये ॥ १ ॥

सर्वाः च आहूय सुग्रीवः प्लवगान् प्लवगर्षभः । समस्तान् च अब्रवीत् राजा राम कार्यार्थ सिद्धये ॥ ४-४५-१ एवम् एतत् विचेतव्यम् भवद्भिः वानरोत्तमैः ।

तदनन्तर वानरशिरोमणि राजा सुग्रीव अन्य समस्त वानरोंको बुलाकर श्रीरामचन्द्रजीके कार्यकी सिद्धिके लिये उन सबसे बोले— ॥ १ ॥

कपिश्रेष्ठनाद वानरशिरोमणि राजा सुग्रीवनु ऎल्ल कपिनायकरन्नु करॆसि, श्रीरामन कार्य सिद्धिगागि अवरॆल्लरल्लि हेळिदनु .॥1॥

पदच्छेदः

1, 2a. plavaga rSabhaH = of fly-jumper, the best one; raajaa sugriivaH = king [of monkeys,] Sugreeva; sarvaaH plavagaan aahuuya = all of them, fly-jumpers, calling forth; raama kaarya artha siddhaye = Rama’s, task, purpose, to achieve; samastaan = to all of them; abraviit = spoke to; vaanara uttamaiH = vanara-s, best ones; bhavadbhiH = by you; evam etat = in this way [as I detailed,] all this [earth]; vicetavyam = shall be searched.

अनुवादः

On calling forth all the fly-jumpers for achieving the purpose of Rama’s task the best fly-jumper and the king of monkeys Sugreeva spoke to all of them, “oh, best vanara-s, you shall search all of this earth as I have detailed.” Sugreeva said so to all monkeys. [4-45-1, 2a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमेतद् विचेतव्यं भवद्भिर्वानरोत्तमैः ।
तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुङ्गवाः ॥ २ ॥
शलभा इव सञ्छाद्य मेदिनीं सम्प्रतस्थिरे ।

तत् उग्र शासनम् भर्तुर् विज्ञाय हरि पुंगवाः ॥ ४-४५-२ शलभा इव संछाद्य मेदिनीम् संप्रतस्थिरे ।

‘कपिवरो! जैसा मैंने बताया है, उसके अनुसार तुम सभी श्रेष्ठ वानरोंको इस जगत् में सीताकी खोज करनी चाहिये ।’ स्वामीकी उस कठोर आज्ञाको भलीभाँति समझकर वे सम्पूर्ण श्रेष्ठ वानर टिड्डियोंके दलकी भाँति पृथ्वीको आच्छादित करके वहाँसे प्रस्थित हुए ॥ २ १/२ ॥

कपिवररे! नानु तिळिसिदन्तॆ नीवॆल्ल श्रेष्ठ वानररु ई जगत्तिनल्लि सीतॆयन्नु हुडुकबेकु. ऒडॆयन आ कठोर आज्ञॆयन्नु चॆन्नागि तिळिदु आ श्रेष्ठ वानररु मिडतॆ हुळुगळन्तॆ भूमण्डलवन्नु मुच्चुत्ता सीतान्वेषणॆगागि हॊरटरु.॥2½॥

पदच्छेदः

2, 3a. hari pungavaaH = monkey, best ones; bhartuH = of husband [king of vanara-s]; tat ugra shaasanam = that, arduous, order; vij~naaya = on understanding; mediniim shalabhaaH iva = earth, grasshoppers, as with; samChaadya = covering over; sam pra tasthire = well started out.

अनुवादः

Understanding that arduous order of the king of monkeys Sugreeva those best monkeys started out covering the earth like grasshoppers. [4-45-2, 3a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामः प्रस्रवणे तस्मिन् न्यवसत् सहलक्ष्मणः ॥ ३ ॥
प्रतीक्षमाणस्तं मासं सीताधिगमने कृतः ।

रामः प्रस्रवणे तस्मिन् न्यवसत्सहलक्ष्मणः ॥
प्रतीक्षमाणस्तं मासं सीताधिगमे कृतः ।

रामः प्रस्रवणे तस्मिन् न्यवसत् सह लक्ष्मणः ॥ ४-४५-३ प्रतीक्षमाणः तम् मासम् यः सीता अधिगमे कृतः ।

श्रीरामचन्द्रजी लक्ष्मणके साथ उस प्रस्रवणगिरिपर ही ठहरे रहे और सीताका समाचार लानेके लिये जो एक मासकी अवधि निश्चित की गयी थी, उसकी प्रतीक्षा करने लगे ॥ ३ १/२ ॥

श्रीरामचन्द्रनु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ आ प्रस्रवणगिरियल्ले इद्दु, सीतॆय समाचार तरलु निश्चितपडिसिद ऒन्दु तिङ्गळु अवधियन्नु प्रतीक्षॆ माडतॊडगिदनु.॥3½॥

पदच्छेदः

3b, 4a. raamaH = Rama; saha lakSmaNaH = with, Lakshmana; yaH siitaa adhigame kR^itaH = which, for Seetha’s, reaching out, made - marked for locating Seetha; tam maasam = that, month; prati iikSamaaNaH = forward, looking to; tasmin prasravaNe nyavasat = on that, Prasrvana [mountain,] he dwelled - remained.

अनुवादः

Rama remained on that Mt. Prasravana along with Lakshmana looking forward to that month which is marked for locating Seetha. [4-45-3b, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम् ॥ ४ ॥
प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस्तदा ।

उत्तराम् तु दिशम् रम्याम् गिरि राज समावृताम् ॥ ४-४५-४ प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिः तदा ।

उस समय वीर वानर शतबलिने गिरिराज हिमालयसे घिरी हुई रमणीय उत्तर दिशाकी ओर शीघ्रतापूर्वक प्रस्थान किया ॥ ४ १/२ ॥

आग वीर वानर शतबलियु गिरिराज हिमालयदिन्द आवृतवाद रमणीय उत्तर दिक्किन कडॆगॆ शीघ्रवागि प्रयाण माडिदनु.॥4½॥

पदच्छेदः

4b, 5a. tadaa = then; shatabaliH viiraH hariH = Shatabali, brave, monkey; giri raaja sam aavR^itaam = by mountain, king - Himalayas, encompassed by; ramyaam uttaraam disham = to beautiful, northern, direction; sahasaa pratasthe = swiftly, transited.

अनुवादः

Then the brave monkey Shatabali swiftly started towards the beautiful northern quarter that is encompassed by the king of mountains, namely Himavanta. [4-45-4b, 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वां दिशं प्रतिययौ विनतो हरियूथपः ॥ ५ ॥
ताराङ्गदादिसहितः प्लवगः पवनात्मजः ।
अगस्त्याचरितामाशां दक्षिणां हरियूथपः ॥ ६ ॥
पश्चिमां च दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः ।
प्रतस्थे हरिशार्दूलो दिशं वरुणपालिताम् ॥ ७ ॥

पूर्वाम् दिशम् प्रति ययौ विनतो हरि यूथपः ॥ ४-४५-५ तारा अंगदादि सहितः प्लवगः पवनात्मजः । अगस्त्य चरिताम् आशाम् दक्षिणाम् हरि यूथपः ॥ ४-४५-६ पश्चिमाम् तु दिशम् घोराम् सुषेणः प्लवगेश्वरः । प्रतस्थे हरि शार्दूलो दिशम् वरुण पालिताम् ॥ ४-४५-७

वानर-यूथपति विनत पूर्व दिशाकी ओर गये । कपिगणोंके अधिपति पवनकुमार वानर हनुमान् जी तार और अङ्गद आदिके साथ अगस्त्यसेवित दक्षिण दिशाकी ओर प्रस्थित हुए तथा वानरेश्वर कपिश्रेष्ठ सुषेणने वरुणद्वारा सुरक्षित घोर पश्चिम दिशाकी यात्रा की ॥ ५—७ ॥

वानर यूथपति विनतनु पूर्वदिक्किन कडॆगॆ होदनु. कपिगळ अधिपति पवनकुमार वानर हनुमन्तनु तार मत्तु अङ्गदादिगळॊन्दिगॆ अगस्त्य सेवित दक्षिणदिक्किन कडॆगॆ हॊरटनु. वानरेश्वर कपिश्रेष्ठ सुषेणनु वरुणनिन्द सुरक्षित घोर पश्चिमदिक्किगॆ प्रयाण माडिदनु.॥5-7॥

पदच्छेदः

5b, 6. hari yuuthapaH vinataH = monkey, troop-commander, Vinata; puurvaam disham prati yayau = to eastern, direction, towards, journeyed; hari yuuthapaH = monkey, leader; pavana aatmajaH = Air-god’s, son; plavagaH = fly-jumper - Hanuma; taaraa angada aadi sahitaH = Tara, Angada, others, along with; agastya caritaam = by Agastya, trodden; dakSiNaam aashaam = direction, southerly; [yayau = travelled to.

अनुवादः

The monkey-troop commander Vinata journeyed towards the eastern direction, and the fly-jumper, leader of monkeys and Air-god’s son Hanuma travelled towards southerly quarter that is once trodden by Sage Agastya, along with Lt. Tara, Prince-regent Angada, and others. [4-45-5b, 6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. plavaga iishvaraH = fly-jumper’s, commander; hari shaarduulaH = monkey, tigerly one; suSeNaH = Sushena; varuNa paalitaam disham = by Rain-god, ruled, direction; ghoraam pashcimaam disham = horrifying, western, direction; pratasthe = started out.

अनुवादः

The commander of fly-jumpers and a tigerly monkey Sushena started out towards the horrifying western direction that is ruled by Varuna, the Rain-god. [4-45-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथातथम् ।
कपिसेनापतिर्वीरो मुमोद सुखितः सुखम् ॥ ८ ॥

ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथातथम् ।
कपिसेनापतीर्वीरो मुमोद सुखितः सुखम् ॥

ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथा तथम् । कपि सेना पतीन् वीरो मुमोद सुखितः सुखम् ॥ ४-४५-८

वानर-सेनाके स्वामी वीर राजा सुग्रीव सम्पूर्ण दिशाओंमें यथायोग्य वानरोंको भेजकर बहुत सुखी हुए और मन-ही-मन हर्षका अनुभव करने लगे ॥ ८ ॥

वानर सैन्यद स्वामि वीर राजा सुग्रीवनु समस्त दिक्कुगळिगॆ यथायोग्य वानररन्नु कळिसि बहळ सुखीयादनु हागू मनस्सिनल्ले हर्षगॊण्डनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = latter; viiraH raajaa = valorous, king - Sugreeva; kapi senaa patiin = monkey, army, commanders; yathaa tatham = according to their capabilities; sarvaa dishaH codayitvaa = to all, directions, having sent; sukhitaH = is contented; sukham mumoda = contentedly [to his heart’s content,] gladdened.

अनुवादः

Then on disposing the commanders of monkey army to all directions according to their capabilities, that valorous king Sugreeva who is contented earlier by way of gaining his kingdom through Rama, is now gladdened to his heart’s content for sending monkey troops to all directions as a requital to Rama’s help. [4-45-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं सञ्चोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः ।
स्वां स्वां दिशमभिप्रेत्य त्वरिताः सम्प्रतस्थिरे ॥ ९ ॥

एवम् संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानर यूथपाः । स्वाम् स्वाम् दिशम् अभिप्रेत्य त्वरिताः संप्रतस्थिरे ॥ ४-४५-९

इस तरह राजाकी आज्ञा पाकर समस्त वानर-यूथपति बड़ी उतावलीके साथ अपनी-अपनी दिशाकी ओर प्रस्थित हुए ॥ ९ ॥

हीगॆ राजन आज्ञॆयन्नु पडॆदु समस्त वानर यूथपति बहळ अवसरदिन्द तम्म-तम्म दिक्कुगळिगॆ हॊरटु बिट्टरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raaj~naa evam sam coditaaH = by king [Sugreeva,] in this way, who are sent; sarve vaanara yuuthapaaH = all of the, vanara, lieutenants; svaam svaam disham = his own, his own, direction; abhi pretya = readying to go; tvaritaaH sampratasthire = expeditiously, started out.

अनुवादः

In this way when despatched by their king Sugreeva all the vanara lieutenants expeditiously started towards one’s own direction. [4-45-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
क्ष्वेडन्तो धावमानाश्च विनदन्तो महाबलाः ॥ १० ॥
एवं सञ्चोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः ।
आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश्च रावणम् ॥ ११ ॥
अहमेको वधिष्यामि प्राप्तं रावणमाहवे ।
ततश्चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥ १२ ॥
वेपमानां श्रमेणाद्य भवद्भिः स्थीयतामिति ।
एक एवाहरिष्यामि पातालादपि जानकीम् ॥ १३ ॥
विधमिष्याम्यहं वृक्षान् दारयिष्याम्यहं गिरीन् ।
धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥ १४ ॥
अहं योजनसङ्ख्यायाः प्लवेयं नात्र संशयः ।
शतयोजनसङ्ख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम् ॥ १५ ॥
भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च ।
पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः ॥ १६ ॥

नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
क्ष्वेडन्तो धावमानाश्च विनदन्तो महाबलाः ॥ एवं सञ्चोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः ।
आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश्च रावणम् ॥ अहमेको वधिष्यामि प्राप्तं रावणमाहवे ।
ततश्चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥ वेपमानां श्रमेणाद्य भवद्बिः स्थीयतामिति ।
एक एवाहरिष्यामि पातालादपि जानकीम् ॥ विधमिष्याम्यहं वृक्षान् दारयिष्याम्यहं गिरीन् ।
धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥ अहं योजनसङ्ख्यायाः प्लमेयं नात्र संशयः ।
शतयोजनसङ्ख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम् ॥ भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च ।
पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः ॥

नदन्तः च उन्नदन्तः च गर्जन्तः च प्लवंगमाः । क्ष्वेलन्तो धावमानाः च विनदन्तो महाबलाः ॥ ४-४५-१० एवम् संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानर यूथपाः । आनयिष्यामहे सीताम् हनिष्यामः च रावणम् ॥ ४-४५-११ अहम् एको वधिष्यामि प्राप्तम् रावणम् आहवे । ततः च उन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनक आत्मजाम् ॥ ४-४५-१२ वेपमानम् श्रमेण अद्य भवद्भिः स्थीयताम् इति । एक एव आहरिष्यामि पातालात् अपि जानकीम् ॥ ४-४५-१३ विधमिष्यामि अहम् वृक्षान् दारयिष्यामि अहम् गिरीन् । धरणीम् दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥ ४-४५-१४ अहम् योजन संख्यायाः प्लविता न अत्र संशयः । शतम् योजन संख्यायाः शतम् समधिकम् हि अहम् ॥ ४-४५-१५ भू तले सागरे वा अपि शैलेषु च वनेषु च । पातालस्य अपि वा मध्ये न मम आच्छिद्यते गतिः ॥ ४-४५-१६

वे समस्त महाबली वानर और उनके यूथपति अपने राजाके द्वारा इस प्रकार प्रेरित हो भाँति-भाँतिके शब्द करते, उच्च स्वरसे गर्जते, दहाड़ते, किलकारियाँ मारते, दौड़ते और कोलाहल करते हुए कहने लगे—‘राजन्! हम सीताको साथ लायेंगे और रावणका वध कर डालेंगे । युद्धमें यदि रावण मेरे सामने आ जाय तो मैं अकेला ही उसे मार गिराऊँगा । तत्पश्चात् उसकी सारी सेनाको मथकर कष्ट एवं भयसे काँपती हुई जानकीजीको सहसा यहाँ उठा लाऊँगा । आपलोग यहीं ठहरें । मैं अकेला ही पातालसे भी जनककिशोरीको निकाल लाऊँगा, वृक्षोंको उखाड़ फेकूँगा, पर्वतोंके टुकड़े-टुकड़े कर डालूँगा, पृथ्वीको विदीर्ण कर दूँगा और समुद्रोंको भी विक्षुब्ध कर डालूँगा । मैं सौ योजनतक कूद सकता हूँ, इसमें संशय नहीं है । मैं सौ योजनसे भी अधिक दूरतक जा सकता हूँ । पृथ्वी, समुद्र, पर्वत, वन और पातालमें भी मेरी गति नहीं रुकती’ ॥ १०—१६ ॥

पदच्छेदः

10. mahaabalaaH plavan gamaaH = great mighty, fly-jumpers; nadantaH ca = bawling, also; ud nadantaH ca = highly, blaring, also; garjantaH ca = thundering, also; kSvelantaH [or, kshhveDantaH] = roaring like lions; vi [vicitra naada] nadantaH = oddly, bellowing; dhaava maanaaH = they started to dash off.

अनुवादः

When those great mighty fly-jumpers have started to dash off some are bawling, some highly blaring, some more thundering, and some more oddly bellowing, while some more are roaring like lions. [4-45-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. raaj~naa = by king - Sugreeva; evam samcoditaaH = this way, well-motivated; sarve vaanara yuuthapaaH = all of the, vanara, lieutenants; aanayiSyaamahe siitaam = we will lead forth, Seetha; raavaNam haniSyaamaH ca = Ravana, we wish to kill, also; [vacanam uucuH ca = words, boasted, also.]

अनुवादः

Well-motivated this way by the king Sugreeva those vanara lieutenants put their fortitude into boastful words and said, “we lead forth Seetha, we wish to kill Ravana.” [4-45-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. aham ekaH = I, single-handedly; aahave praaptam raavaNam = on battlefield, chanced, vadhiSyaami = I wish to kill; tataH ca = then, also; unmathya = on drubbing; [itara raakshasaan = other, demons]; sahasaa janaka aatmajaam aahariSye = quickly, daughter, Seetha, I bring back.

अनुवादः

“I will kill Ravana single-handedly if he chances on battlefield, and then on drubbing the other demons I will quickly bring back Janaka’s daughter, Seetha.” Another monkey soldier said so. [4-45-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. vepamaanam shrameNa adya = shivering [Seetha,] by enervation; jaanakiim = Janaki; paataalaat api = from netherworld, even; eka eva = by myself; aahariSyaami = I will bring back; adya = now; bhavadbhiH sthiiyataam = by you [monkey colleagues,] stay back; iti = thus - one more monkey said.

अनुवादः

“I alone will bring back Janaki even from netherworlds, who might be shivering owing to enervation, and you my monkey-soldier colleagues, you all may stay behind now.” Thus another monkey-hero said. [4-45-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. aham = I will; vR^ikSaan = trees; vidhamiSyaami [vi dham iSyaami] = can completely, shatter; aham giriin daara yiSyaami = I will, mountains, shred; dharaNiim daarayiSyaami = earth, I wish to split; saagaraan kSobha yiSyaami = oceans, I wish to storm.

अनुवादः

“I will completely shatter the trees, shred the mountains, split the earth and storm the oceans.” Thus another monkey gave war cry. [4-45-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ समस्त महाबलि वानररु मत्तु अवर यूथपतिगळु तम्म राजनिन्द प्रेरितरागि बगॆ-बगॆयाद शब्दगळिन्द गट्टियागि गर्जिसुत्ता, किरुचुत्ता, ओडुत्ता, कोलाहल माडुत्ता हेळुत्तारॆ - राजने! नावु सीतॆयन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु बरुवॆवु मत्तु रावणनन्नु वधिसुवॆवु. युद्धदल्लि रावणनु नन्न ऎदुरिगॆ बन्दरॆ नानॊब्बने अवनन्नु कॊन्दुहाकुवॆनु. अनन्तर अवन ऎल्ल सैन्यवन्नु नाशमाडि, कष्ट हागू भयदिन्द नडुगुत्तिरुव जानकियन्नु कूडले नीवु इद्दल्लिगॆ करॆतरुवॆवु. नानॊब्बने पाताळदिन्दलादरू जानकियन्नु करॆतरुवॆनु. वृक्षगळन्नु कित्तु ऎसॆयुवॆनु. पर्वतगळन्नु पुडि-पुडि माडि बिडुवॆनु. भूमियन्नु विदीर्णगॊळिसुवॆनु. समुद्रगळन्नु क्षुब्धगॊळिसुवॆनु. नानु नूरु योजनदवरॆगॆ हारबल्लॆनु, इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. नानु नूरु योजनगळिगिन्तलू दूर होगबल्लॆ. पृथिवी, समुद्र, पर्वत, वन, पाताळदल्लियू कूड नन्न गतिगॆ, वेगक्कॆ यावुदे तडॆयिल्ल.॥10-16॥

पदच्छेदः

15. aham yojana sankhyaayaaH shatam = I will, yojana numbers, a hundred, - hundred yojana-s in number; plavitaa atra na sanshayaH = can fly-jump, there is, no, doubt; aham = I; [plavitaa = can leap]; shatam yojana sankhyaayaaH = hundred, yojana, in number; sam adhikam = even, more; hi = for sure; [I will fly-jump.]

अनुवादः

“I can fly-jump a hundred yojana-s, undoubtedly,” said one monkey while the other said, “I can jump even more than a hundred yojana-s, for sure.” [4-45-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. bhuu tale = on earth’s, plane; saagare vaa api = in ocean, or, even; shaileSu ca vaneSu ca = in mountains, also, in forests, also; paataalasya api vaa madhye = in netherworld, even, or, in the core of; mama gatiH = my, transit; na aacChidyate = not, thwarted.

अनुवादः

“My transit cannot be thwarted either on the plane of earth, or in the ocean, or on mountains or in forests, or in the netherworld, or in its core.” This is the slogan of another monkey-warrior. [4-45-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येकैकस्तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः ।
ऊचुश्च वचनं तस्य हरिराजस्य सन्निधौ ॥ १७ ॥

इति एकैकः तदा तत्र वानरा बल दर्पिताः । ऊचुः च वचनम् तस्य हरि राजस्य सन्निधौ ॥ ४-४५-१७

इस तरह वहाँ वानरराज सुग्रीवके समीप बलके घमंडमें भरे हुए वानर उस समय एक-एक करके आते और उनके सामने उपर्युक्त बातें कहते थे ॥ १७ ॥

ई प्रकार अल्लि वानरराज सुग्रीवन बळिगॆ बलदर्पितराद वानररु ऒब्बॊब्बरागि बन्दु मेलिनन्तॆ मातुगळन्नु आडुत्तिद्दरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tadaa = then; vaanaraa = vanara-s; bala darpitaaH = by might, in proper pride; tatra = there; tasya hari raajasya sannidhau = that, monkey, king’s, in audience; eka ekaH = one by one; iti = in this way; vacanam uucuH = words [war whoops,] uttered - and departed.

अनुवादः

Thus each individual vanara gave war-whoops with the proper proud of his might in the audience of monkeys king Sugreeva and departed. [4-45-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें पैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४५ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धा काण्डद नलवत्तैदनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥45॥