०४४ रामेण मुद्रिकाप्रदानम्

**Book IV

Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys**

Rama gives ring to Hanuma as a memorabilia enabling Seetha to recognise Hanuma without dismay. Sugreeva holds Hanuma’s capabilities very high and reposes full confidence in him for locating Seetha. On seeing Sugreeva assigning the task to Hanuma, Rama perceives that Hanuma alone can achieve results and thus hands over his ring to Hanuma. Then Hanuma starts on the expedition with others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

44. श्रीरामका हनुमान् जी को अँगूठी देकर भेजना

विशेषेण तु सुग्रीवो हनूमत्यर्थमुक्तवान् ।
स हि तस्मिन् हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थोऽर्थसाधने ॥ १ ॥

विशेषेण तु सुग्रीवो हनूमति अर्थम् उक्तवान् । स हि तस्मिन् हरि श्रेष्ठे निश्चितार्थो अर्थ साधने ॥ ४-४४-१

सुग्रीवने हनुमान् जी के समक्ष विशेषरूपसे सीताके अन्वेषणरूप प्रयोजनको उपस्थित किया; क्योंकि उन्हें यह दृढ़ विश्वास था कि वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी इस कार्यको सिद्ध कर सकेंगे ॥ १ ॥

सुग्रीवनु मुख्यवागि हनुमन्तनल्लि सीतान्वेषणॆय कुरितु विशेषवागि हेळिदनु; एकॆन्दरॆ वानरश्रेष्ठ हनुमन्तने ई कार्यवन्नु सिद्धगॊळिसुववनु ऎम्ब दृढविश्वास अवनिगित्तु.॥1॥

पदच्छेदः

1. sugriivaH = Sugreeva; visheSeNa tu = expressly, on its part; hanuumati = with Hanuma; artham = [this] topic; uktavaan = has broached; saH = he - Sugreeva; artha saadhane = purpose, in achieving; tasmin hari shreSThe = in that, monkey, the best - Hanuma; nishcita arthaH hi = decidedly, determined, indeed.

अनुवादः

Sugreeva expressly broached the topic of searching Seetha with Hanuma, as Sugreeva is decidedly determined about Hanuma, because that best one among monkeys, namely Hanuma, alone is decidedly the achiever of purpose. [4-44-1]

टिप्पनी

By the word visheSeNa it is observed that Sugreeva purposefully instructed Hanuma that Rama is Vishnu’s in human form as said at:

टिप्पनी

vaayu putra samiipam tu gatvaa tam vaakyam abraviit | shR^iNu mat vacanam viira hanumaan maaruta aatmaja | ayam ikShvaaku daayaado raajaa raamaH prataapavaan | sarva aatmaa sarva lokesho vishNuH maanuSha ruupa dhR^it | - nR^isimha puraaNa; ‘on nearing Air-god’s son Sugreeva spoke, ‘oh, Hanuma listen to my saying, he this Rama, the valorous scion of Ikshvaku, is the Cosmic Soul and Vishnu in human form…’ Nrisimha Puraana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च हनूमन्तं विक्रान्तमनिलात्मजम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतः प्रभुः सर्ववनौकसाम् ॥ २ ॥

अब्रवीत् च हनूमंतम् विक्रंतम् अनिल आत्मजम् । सुग्रीवः परम प्रीतः प्रभुः सर्व वन ओकसाम् ॥ ४-४४-२

समस्त वानरोंके स्वामी सुग्रीवने अत्यन्त प्रसन्न होकर परम पराक्रमी वायुपुत्र हनुमान् से इस प्रकार कहा— ॥ २ ॥

समस्त वानरर स्वामि सुग्रीवनु अत्यन्त प्रसन्ननागि परमपराक्रमि वायुपुत्र हनुमन्तनल्लि ई प्रकार हेळिदनु .॥2॥

पदच्छेदः

2. sarva vana okasaam prabhuH = of all, forest, residents - monkeys, king of; sugriivaH = Sugreeva; parama priitaH = well, pleased; vikrantam anila aatmajam = venturesome, to Air-god’s, son; hanuumantam = to Hanuma; abraviit ca = spoke to, also.

अनुवादः

The king of all the residents of forest Sugreeva is well pleased to pick and choose Hanuma for the purpose, and spoke to the venturesome son of Air-god, Hanuma. [4-44-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये ।
नाप्सु वा गतिसङ्गं ते पश्यामि हरिपुङ्गव ॥ ३ ॥

न भूमौ न अंतरिक्षे वा न अंबरे न अमर आलये । न अप्सु वा गति संगम् ते पश्यामि हरि पुम्गव ॥ ४-४४-३

‘कपिश्रेष्ठ! पृथ्वी, अन्तरिक्ष, आकाश, देवलोक अथवा जलमें भी तुम्हारी गतिका अवरोध मैं कभी नहीं देखता हूँ ॥ ३ ॥

कपिश्रेष्ठने! पृथिवी, अन्तरिक्ष, आकाश, देवलोक अथवा नीरिनल्लियू निन्न गतियल्लि यावुदे अडॆ-तडॆये नानु काणुवुदिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. hari pungava = oh, monkey, the foremost; bhuumau te gati sangam = on earth, to your, transit, impediment; na pashyaami = not, I foresee; antarikSe vaa na = in wild blue yonder, either, no; ambare na = in high skies, no; amara aalaye na = in immortals, abode of, no; apsu vaa na = in waters, or; no.

अनुवादः

“Oh, foremost monkey, Hanuma, I do not foresee any impediment in your transit on land where homogenous enemies will usually obstruct one another, or in high skies where there is no foothold, thus only birds and clouds hover there, or in the wild blue yonder where celestial bodies alone gravitate at random, nor in waters where there is no underwater movement for earthly beings, nor in the heaven, the abodes of immortals, where those immortals will not allow mortals like us to meander as we like. [4-44-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः ।
विदिताः सर्वलोकास्ते ससागरधराधराः ॥ ४ ॥

सासुराः सहगन्धर्वा सनाग नरदेवताः ।
विदिताः सर्वलोकास्ते ससागरधराधराः ॥

स असुराः सह गंधर्वाः स नाग नर देवताः । विदिताः सर्व लोकाः ते स सागर धरा धराः ॥ ४-४४-४

‘असुर, गन्धर्व, नाग, मनुष्य, देवता, समुद्र तथा पर्वतोंसहित सम्पूर्ण लोकोंका तुम्हें ज्ञान है ॥ ४ ॥

असुर, गन्धर्व, नाग, मनुष्य, देवतॆ, समुद्र हागू पर्वतगळ सहित सम्पूर्ण लोकगळ ज्ञान निनगिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. sa asuraaH = with, demons; saha gandharvaaH sa naaga nara devataaH = with, gandharva-s, with, naaga-s, humans, gods; sa saagara dharaa dharaaH = with, oceans, earth, sustained by [that are sustained by earth, namely, mountains]; sarva lokaaH = all, worlds; te viditaaH = to you, known.

अनुवादः

“All the worlds that contain demons, gandharva-s, naaga-s, humans, gods, and the oceans and mountains therein are known to you. [4-44-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतिर्वेगश्च तेजश्च लाघवं च महाकपे ।
पितुस्ते सदृशं वीर मारुतस्य महौजसः ॥ ५ ॥

गतिर्वेगश्च तेजस्व लाघवं च महाकपे ।
पितुस्ते सदृशं वीरमारुतस्य महौजसः ॥

गतिः वेगः च तेजः च लाघवम् च महाकपे । पितुः ते सदृशम् वीर मारुतस्य महा ओजसः ॥ ४-४४-५

‘वीर! महाकपे! सर्वत्र अबाधित गति, वेग, तेज और फुर्ती—ये सभी सद‍्गुण तुममें अपने महापराक्रमी पिता वायुके ही समान हैं ॥ ५ ॥

वीरने! महाकपिये! ऎल्लॆडॆ अबाधित गति, वेग, तेज मत्तु स्पूर्ति - इवॆल्ल सद्गुणगळु महापराक्रमि निन्न अप्पनाद वायुविनन्तॆ निन्नल्लियू इवॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. viira = oh, valiant one; mahaa kape = oh, marvellous, monkey; te gatiH = your, mobility; vegaH ca tejaH ca laaghavam ca = celerity, also, vivacity, also, ability, also; pituH = [your] father; mahaa ojasaH = of marvelling, dynamism; maarutasya = of Air-god; sadR^isham = identical to.

अनुवादः

“With your unusual mobility, unstoppable celerity, unremitting vivacity, and untold ability you are identical to your father Maaruti, the Air-god of marvelling dynamism. [4-44-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेजसा वापि ते भूतं न समं भुवि विद्यते ।
तद् यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवानुचिन्तय ॥ ६ ॥

तेजसा वा अपि ते भूतम् न समम् भुवि विद्यते । तत् यथा लभ्यते सीता तत् त्वम् एव अनुचिंतय ॥ ४-४४-६

‘इस भूमण्डलमें कोई भी प्राणी तुम्हारे तेजकी समानता करनेवाला नहीं है; अतः जिस प्रकार सीताकी उपलब्धि हो सके, वह उपाय तुम्हीं सोचो ॥ ६ ॥

ई भूमण्डलदल्लि निन्न तेजक्कॆ समानवागि यावुदे प्राणियू इल्ल. आद्दरिन्द सीतॆयु दॊरॆयुवन्तह उपायवन्नु नीने योचिसु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tejasaa vaa api = by radiancy, or, even; te samam bhuutam = your, a coequal, being; bhuvi na vidyate = on earth, not, evident; tat = for that reason; siitaa yathaa labhyate = Seetha, as to how, accessible; tat = that - process; tvam eva anucintaya = you, alone, have to think about.

अनुवादः

“Or even by your radiancy none on earth is coming to mind who can be a coequal of yours, thereby you alone shall think about that process as to how to access Seetha. [4-44-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वय्येव हनुमन्नस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः ।
देशकालानुवृत्तिश्च नयश्च नयपण्डित ॥ ७ ॥

त्वयि एव हनुमन् अस्ति बलम् बुद्धिः पराक्रमः । देश काल अनुवृत्तिः च नयः च नय पण्डित ॥ ४-४४-७

‘हनुमन्! तुम नीतिशास्त्रके पण्डित हो । एकमात्र तुम्हींमें बल, बुद्धि, पराक्रम, देश-कालका अनुसरण तथा नीतिपूर्ण बर्ताव एक साथ देखे जाते हैं’ ॥ ७ ॥

हनुमन्तने! नीनु नीतिशास्त्रद पण्डितनागिरुवॆ. बल, बुद्धि, पराक्रम, देश-कालद अनुसरण, नीतिपूर्णवर्तनॆ इवॆल्ल ऒट्टिगॆ निन्नल्लि मात्र कण्डुबरुत्तवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. naya paNDita = in ethics, oh, scholar - ethicist; hanuman = oh, Hanuma; balam buddhiH paraakramaH = brawniness, astuteness, venturesomeness; desha kaala anuvR^ittiH ca = place, time, you conduct yourself - in abidance with; nayaH ca = ethicality, also; tvayi eva asti = in you, alone, are there.

अनुवादः

“Oh, Hanuma, in you alone there are brawniness, astuteness and venturesomeness, and oh, ethicist, you conduct yourself in abidance with time, place and ethicality.” Thus Sugreeva said to Hanuma. [4-44-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कार्यसमासङ्गमवगम्य हनूमति ।
विदित्वा हनुमन्तं च चिन्तयामास राघवः ॥ ८ ॥

ततः कार्य समासंगम् अवगम्य हनूमति । विदित्वा हनुमन्तम् च चिन्तयामास राघवः ॥ ४-४४-८

सुग्रीवकी बात सुनकर श्रीरामचन्द्रजीको यह ज्ञात हुआ कि इस कार्यकी सिद्धिका सम्बन्ध—इसे पूर्ण करनेका सारा भार हनुमान् पर ही है । उन्होंने स्वयं भी यह अनुभव किया कि हनुमान् इस कार्यको सफल करनेमें समर्थ हैं । फिर वे इस प्रकार मन-ही-मन विचार करने लगे— ॥ ८ ॥

सुग्रीवन मातन्नु केळि ई कार्यद सिद्धिय ऎल्ल भारवु हनुमन्तन मेलॆये इदॆ ऎन्दु तिळिदु श्रीरामचन्द्रनु मनस्सिनल्ले हीगॆ योचिसिदनु .॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = then; raaghavaH = Raghava; hanuumati = in Hanuma; kaarya = task’s; sam aasangam [aasan~njana, aasajjana] = entrustment of - onus of the task; avagamya = on cognising; hanumantam ca viditvaa = about Hanuma, also, on comprehending; cintayaamaasa = started pondaration.

अनुवादः

Raghava started pondaration when he is cognisant of the entrustment of the task to Hanuma and on cognising Hanuma as an efficient cause. [4-44-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथा निश्चितार्थोऽयं हनूमति हरीश्वरः ।
निश्चितार्थतरश्चापि हनूमान् कार्यसाधने ॥ ९ ॥

सर्वथा निश्चित अर्थो अयम् हनूमति हरि ईश्वरः । निश्चित अर्थतरः च अपि हनूमान् कार्य साधने ॥ ४-४४-९

‘वानरराज सुग्रीव सर्वथा हनुमान‍्पर ही यह भरोसा किये बैठे हैं कि ये ही निश्चितरूपसे हमारे इस प्रयोजनको सिद्ध कर सकते हैं । स्वयं हनुमान् भी अत्यन्त निश्चितरूपसे इस कार्यको सिद्ध करनेका विश्वास रखते हैं ॥ ९ ॥

वानरराज सुग्रीवनु हनुमन्तन मेलॆ इवनु निश्चितवागि नम्म ई कार्यवन्नु माडबल्लनु ऎम्ब पूर्ण भरवसॆयन्नु इट्टिरुवनु. स्वयं हनुमन्तनु तानु खण्डितवागि ई कार्यवन्नु नॆरवेरिसुवुदागि नम्बिरुवनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. ayam = this [Sugreeva]; hari iishvaraH = monkeys, king [Sugreeva]; sarvathaa = anywise; hanuumati = [reposed] in Hanuma; nishcita arthaH = definitive, in resolve; kaarya saadhane = task, in achieving; hanuumaan = Hanuma; nishcita artha taraH ca api = definite, resolute, highly, also, even

अनुवादः

“This king of monkeys, Sugreeva, is anywise definitive in his resolve reposed in Hanuma, and Hanuma is definitely resolute in achieving the task. [4-44-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेवं प्रस्थितस्यास्य परिज्ञातस्य कर्मभिः ।
भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्यफलोदयः ॥ १० ॥

तत् एवम् प्रस्थितस्य अस्य परिज्ञातस्य कर्मभिः । भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्य फलोदयः ॥ ४-४४-१०

‘इस प्रकार कार्योंद्वारा जिनकी परीक्षा कर ली गयी है तथा जो सबसे श्रेष्ठ समझे गये हैं, वे हनुमान् अपने स्वामी सुग्रीवके द्वारा सीताकी खोजके लिये भेजे जा रहे हैं । इनके द्वारा इस कार्यके फलका उदय (सीताका दर्शन) होना निश्चित है’ ॥ १० ॥

ई प्रकार कार्यगळिन्द यारन्नु परीक्षिसलागिदॆयो, ऎल्लरिगिन्त श्रेष्ठनॆन्दु तिळियलागिदॆयो आ हनुमन्तनु सुग्रीवन आज्ञॆयन्तॆ सीतान्वेषणॆगागि होगुत्तिद्दानॆ. इवनिन्द ई कार्यवु सफलवागुवुदु निश्चितवागिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. tat = by that reason; evam prasthitasya = in this way, who started out - Hanuma; karmabhiH = by [his earlier] tasks; parij~naatasya = one who is well-known - has good track record; bhartraa = by husband [preserver, king]; pari gR^ihiitasya = well-received, well chosen one; asya = his / of this task; kaarya phala udayaH = task, fruit, dawn - fruition of task; dhruvaH = is certain.

अनुवादः

“By that reason Hanuma must have good track record of the tasks he accomplished earlier, besides, he is specifically chosen by his king. As such, this Hanuma will certainly bring task to fruition.

“This Sugreeva is well-aware of each individual’s accomplishments and hence he specifically chose Hanuma, and Hanuma who is now transiting must be individually well-known for accomplishment of any task assigned to him. Hence the fruition of the task is certain.” Thus, Rama pondered. [4-44-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरं हरिम् ।
कृतार्थ इव संहृष्टः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः ॥ ११ ॥

तम् समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरम् हरिम् । कृतार्थ इव संहृष्टः प्रहृष्ट इन्द्रिय मानसः ॥ ४-४४-११

ऐसा विचारकर महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रजी कार्यसाधनके उद्योगमें सर्वश्रेष्ठ हनुमान् जी की ओर दृष्टिपात करके अपनेको कृतार्थ-सा मानते हुए प्रसन्न हो गये । उनकी सारी इन्द्रियाँ और मन हर्षसे खिल उठे ॥

हीगॆ विचारमाडि महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रनु कार्यसाधकरल्लि सर्वश्रेष्ठ हनुमन्तन कडॆगॆ नोडि, तन्नन्नु कृतार्थ नन्तॆ तिळिदु सन्तोषगॊण्डनु. अवन ऎल्ल इन्द्रियगळु मत्तु मनस्सु हर्षगॊण्डवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. mahaatejaaH = highly resplendent [Rama]; vyavasaayaat taram = by his endeavours, ablest one; tam harim = at that, monkey - Hanuma; samiikSya = on perusing; prahR^iSTa indriya maanasaH = with gladdened, senses, heart; kR^itaartha iva = archived, purpose, as if; sam hR^iSTaH = highly, delighted - Rama.

अनुवादः

On perusing Hanuma who is the ablest one in his endeavours, the highly resplendent Rama is immensely delighted, and his heart and senses are elated as if his purpose has been achieved. [4-44-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददौ तस्य ततः प्रीतः स्वनामाङ्कोपशोभितम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानं राजपुत्र्याः परन्तपः ॥ १२ ॥

ददौ तस्य ततः प्रीतः स्व नामांक उपशोभितम् । अंगुलीयम् अभिज्ञानम् राजपुत्र्याः परंतपः ॥ ४-४४-१२

तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले श्रीरामने प्रसन्नतापूर्वक अपने नामके अक्षरोंसे सुशोभित एक अँगूठी हनुमान् जी के हाथमें दी, जो राजकुमारी सीताको पहचानके रूपमें अर्पण करनेके लिये थी ॥ १२ ॥

अनन्तर परन्तप श्रीरामनु प्रसन्नतॆयिन्द तन्न हॆसरिनिन्द सुशोभित ऒन्दु उङ्गुरवन्नु हनुमन्तन कैगॆ इत्तु, राजकुमारी सीतॆगॆ परिचय रूपवागि अर्पिसलिक्कागि सूचिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; parantapaH = enemy-inflamer [Rama]; priitaH = happily; sva naama anka upa shobhitam = his own [Rama’s,] with name, sign, shining forth; anguliiyam = ring; raaja putryaaH = for king’s daughter - for princess Seetha; abhij~naanam = as a remembrancer; tasya = to him [to Hanuma]; dadau = gave.

अनुवादः

Then that enemy-inflamer Rama happily gave his ring that is shining forth with his own name engraved as sign to Hanuma, as a remembrancer for princess Seetha. [4-44-12]

टिप्पनी

When Rama shed all his regalia while coming to forests how he kept a ring on his finger, and when Angada is there as troop leader why this ring is given to Hanuma - are the debated topics. Please refer to the endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा ।
मत्सकाशादनुप्राप्तमनुद्विग्नानुपश्यति ॥ १३ ॥

अनेन त्वाम् हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकाअत्मजा । मत् सकाशात् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्ना अनुपश्यति ॥ ४-४४-१३

अँगूठी देकर वे बोले—‘कपिश्रेष्ठ! इस चिह्नके द्वारा जनककिशोरी सीताको यह विश्वास हो जायगा कि तुम मेरे पाससे ही गये हो । इससे वह भय त्यागकर तुम्हारी ओर देख सकेगी ॥ १३ ॥

उङ्गुरवन्नित्तु हेळिदनु - कपिश्रेष्ठ! ई चिह्नॆयिन्द जानकिगॆ नीनु नन्न कडॆयिन्द बन्दिरुवनु ऎम्ब विश्वास उण्टादीतु. इदरिन्द अवळु भय बिट्टु निन्नन्नु नोडुवळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. harishreSTha = oh, best monkey; anena cihnena = by this, emblematic [ring]; janaka aatmajaa = Janaka’s, daughter [Seetha]; tvaam = you; mat sakaashaat anupraaptam = from my, proximity, has arrived; an udvignaa = without, apprehension; anupashyati = she identifies.

अनुवादः

“By this emblematic ring, oh, best monkey, Janaka’s daughter Seetha identifies you to have reached her from my proximity, without apprehension. [4-44-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यवसायश्च ते वीर सत्त्वयुक्तश्च विक्रमः ।
सुग्रीवस्य च सन्देशः सिद्धिं कथयतीव मे ॥ १४ ॥

व्यवसायः च ते वीर सत्त्व युक्तः च विक्रमः । सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिम् कथयति इव मे ॥ ४-४४-१४

‘वीरवर! तुम्हारा उद्योग, धैर्य, पराक्रम और सुग्रीवका संदेश—ये सब मुझे इस बातकी सूचना-सी दे रहे हैं कि तुम्हारे द्वारा कार्यकी सिद्धि अवश्य होगी’ ॥ १४ ॥

वीरवरने! निन्न उद्योग, धैर्य, पराक्रम मत्तु सुग्रीवन सन्देश - इवॆल्लवुगळिन्द निन्निन्द ई कार्यवु अवश्यवागि सिद्धिसुवुदु ऎम्ब सूचनॆ सिगुत्तिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. viira = oh, brave one; vyavasaayaH = enthusiasm; sattva yuktaH vikramaH ca = vital-force, combined with, venturesomeness, also; sugriivasya sandeshaH ca = Sugreeva’s, message, also; me siddhim = to me, achievement; kathayati iva = heralding, as if.

अनुवादः

“Oh, brave one, your enthusiasm, vital-force combined with your venturesomeness, and also the message of Sugreeva to you, are as if heralding achievement to me.” Thus, Rama spoke to Hanuma while giving his ring. [4-44-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तद् गृह्य हरिश्रेष्ठः कृत्वा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगर्षभः ॥ १५ ॥

स तद् गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगर्षभः ॥

स तत् गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृतांजलिः । वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगर्षभः ॥ ४-४४-१५

वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने वह अँगूठी लेकर उसे मस्तकपर रखा और फिर हाथ जोड़कर श्रीरामके चरणोंमें प्रणाम करके वे वानरशिरोमणि वहाँसे प्रस्थित हुए ॥ १५ ॥

वानरश्रेष्ठ हनुमन्तनु आ उङ्गुरवन्नु पडॆदु तलॆयल्लिट्टुकॊण्डु, कैमुगिदु श्रीरामन चरणगळल्लि प्रणाम माडि आ वानर शिरोमणियु अल्लिन्द हॊरटनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. plavagarSabhaH = monkey, foremost one; saH harishreSThaH = he that, monkey, noteworthy one

• Hanuma; tat gR^ihya = that [ring,] on taking; muurdhni sthaapya = on head, placing it; * kR^ita anjaliH* = making, palm-fold; caraNau caiva vanditvaa = at two feet, having reverenced - Rama; prasthitaH = started off.

अनुवादः

On taking the ring that foremost monkey Hanuma kept it on his own head, and making palm-fold he reverenced the feet of Rama, and then that noteworthy monkey started off. [4-44-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत् प्रकर्षन् हरिणां महद् बलं
बभूव वीरः पवनात्मजः कपिः ।
गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः
शशीव नक्षत्रगणोपशोभितः ॥ १६ ॥

स तत् प्रकर्षन् हरिणाम् महत् बलम् बभूव वीरः पवनात्मजः कपिः । गत अंबुदे व्योम्नि विशुद्ध मण्डलः शशी इव नक्षत्र गणोपशोभितः ॥ ४-४४-१६

उस समय वीर-वानर पवनकुमार हनुमान् अपने साथ वानरोंकी उस विशाल सेनाको ले जाते हुए उसी तरह शोभा पाने लगे, जैसे मेघरहित आकाशमें विशुद्ध (निर्मल) मण्डलसे उपलक्षित चन्द्रमा नक्षत्र-समूहोंके साथ सुशोभित होता है ॥ १६ ॥

आग वीरवानर पवनकुमार हनुमन्तनु तन्नॊन्दिगॆ वानरर विशाल सैन्यवन्नु करॆदुकॊण्डु होगुवाग मेघरहित आकाशदल्लि नक्षत्र समूहदिन्द सुशोभित निर्मल चन्द्रनन्तॆ शोभितनागुत्तिद्दनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. hariNaam mahat tat balam = of monkeys, massive, that, force; prakarSan = dragging along

• like a dragoon without coercion - leading monkey; viiraH = brave one; pavana aatmajaH saH kapiH = Air-god’s, son, he, that monkey - Hanuma; gata ambude vyomni = gone, clouds, on sky - on a cloudless sky; vi shuddha maNDalaH = with very, clear, sphere; nakSatra gaNa upashobhitaH = stars, with clusters, brightened by; shashii iva = moon, like; babhuuva = he became - appeared to be.

अनुवादः

That brave monkey-son of Air-god leapt to sky along with that massive force of monkeys as if he is hauling them up, and he who is brightened by monkeys around him on the skyscape appeared like the moon in a very clear lunar sphere on a cloudless sky brightened by clusters of stars around. [4-44-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिबल बलमाश्रितस्तवाहं
हरिवर विक्रम विक्रमैरनल्पैः ।
पवनसुत यथाधिगम्यते सा
जनकसुता हनुमंस्तथा कुरुष्व ॥ १७ ॥

अतिबल बलम् आश्रितः तव अहम् हरि वर विक्रम विक्रमैः अनल्पैः । पवन सुत यथा अधिगम्यते सा जनक सुता हनुमन् तथा कुरुष्व ॥ ४-४४-१७

जाते हुए हनुमान् को सम्बोधित करके श्रीरामचन्द्रजीने फिर कहा—‘अत्यन्त बलशाली कपिश्रेष्ठ! मैंने तुम्हारे बलका आश्रय लिया है । पवनकुमार हनुमान्! जिस प्रकार भी जनकनन्दिनी सीता प्राप्त हो सके, तुम अपने महान् बल-विक्रमसे वैसा ही प्रयत्न करो । अच्छा, अब जाओ’ ॥ १७ ॥

हॊरट हनुमन्तनन्नु सम्बोधिसि श्रीरामनु पुनः हेळिदनु- अत्यन्त बलशाली कपिश्रेष्ठने! नानु निन्न बलवन्ने आश्रयिसिरुवॆनु. पवनकुमार हनुमन्तने! यावुदे रीतियिन्दलादरू सीतॆयु दॊरॆयुवन्तॆ नीनु निन्न बल-पराक्रमदिन्द प्रयत्न माडु, सरि ईग हॊरडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. ati bala = oh, highly, powerful one [Hanuma]; hari vara vikrama = monkey, the best, venturesome one [or, lion, the best, charging, i.e., a best lion charging - this synonym of hari as lion is not taken here]; pavana suta = oh, Air-god’s, son; hanuman = oh, Hanumaan; aham tava balam aashritaH = I [Rama,] on your, vivacity, relying upon; an alpaiH = not, with inconsequential; vikramaiH = by adventures; saa janaka sutaa = she, that Janaka’s, daughter; yathaa adhigamyate = as to how, she can be accessed; tathaa kuruSva = in that way, you do - you make happen.

अनुवादः

“Oh, highly powerful Hanuma, I rely upon your vivacity, being the best venturesome monkey, oh, son of Air-god, showing your adventures that are not inconsequential you make happen as to how access can be gained to Janaka’s daughter, Seetha.” Thus, Rama shouted at Hanuma flying in the sky. [4-44-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें चौवालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४४ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद नलवत्तनाल्कनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥44॥