०४३ उदीचीं प्रति शतबलिप्रेषणम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sugreeva sends troops to north in search of Seetha. He gives an account of the snowy regions and provinces of northern side and asks them to search in the places of Yavana, Kuru, and Darads etc., civilisations. Sugreeva specially informs them about a divine province called Uttara Kuru and a heavenly mountain called Mt. Soma on which Brahma, Vishnu and Shiva make sojourn for its sacredness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

43. सुग्रीवका उत्तर दिशाके स्थानोंका परिचय देते हुए शतबलि आदि वानरोंको वहाँ भेजना

ततः सन्दिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरेश्वरः ॥ १ ॥
उवाच राजा सर्वज्ञः सर्ववानरसत्तमः ।
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तदा ॥ २ ॥

ततः सन्दिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरेश्वरः ॥ उवाच राजा सर्वज्ञः सर्ववानरसत्तमः ।
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरम् पश्चिमाम् दिशम् । वीरम् शतबलिम् नाम वानरम् वानररेश्वर ॥ ४-४३-१ उवाच राजा सर्वज्ञः सर्व वानर सत्तम । वाक्यम् आत्म हितम् चैव रामस्य च हितम् तदा ॥ ॥ ४-४३-२

इस प्रकार अपने श्वशुरको पश्चिम दिशाकी ओर जानेका संदेश दे सर्वज्ञ, सर्व-वानर-शिरोमणि वानरेश्वर राजा सुग्रीव अपने हितैषी शतबलि नामक वीर वानरसे श्रीरामचन्द्रजीके हितकी बात बोले— ॥ १-२ ॥

ई प्रकार तन्न मावनन्नु पश्चिम दिक्किगॆ होगलु आदेशिसि, सर्वज्ञ, सर्ववानर शिरोमणि वानरेश्वर सुग्रीवनु तन्न हितैषि शतबलि ऎम्ब वीर वानरनल्लि श्रीरामचन्द्रन हितकरवाद मातन्नु हेळिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. vaanara iishvara sugriivaH = vanara-s’, king, Sugreeva; shvashuram pashcimaam disham sandishya = father-in-law, to westerly, direction, on sending; tataH = then; shatabalim naama = Shatabali, named; viiram vaanaram = to valorous, vanara; [uvaaca = spoke to.]

अनुवादः

On sending his father-in-law, namely Susheshana, to westerly direction then the king of Vanara-s Sugreeva, spoke to a valorous vanara named Shatabali. [4-43-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. raajaa sarva j~naH = king, all, knowing - knowledgeable - Sugreeva; sarva vaanara sattama = among all, vanara-s, powerful one [Sugreeva]; tadaa = thereafter; aatma hitam = for himself, advantageous; hitam raamasya ca = beneficial, for Rama, even; vaakyam uvaaca = words, spoke.

अनुवादः

That knowledgeable and the powerful one among all monkeys, King Sugreeva, spoke words to Shatabala that are advantageous to himself, and beneficial to Rama as well. [4-43-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वतसुतैः सार्धं प्रविष्टः सर्वमन्त्रिभिः ॥ ३ ॥
दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसिकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ४ ॥

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वतसुतैः सार्धं प्रविष्टः सर्वमन्त्रिभिः ॥ दिशं ह्युदीचीं विक्रान्त हिमशैलावतंसकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥

वृतः शत सहस्रेण त्वत् विधानाम् वन ओकसाम् । वैवस्वत सुतैः सार्धम् प्रविष्ठ सर्व मंत्रिभिः ॥ ॥ ४-४३-३ दिशम् हि उदीचीम् विक्रान्त हिम शैल अवतंसिकाम् । सर्वतः परिमार्गध्वम् राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥ ॥ ४-४३-४

‘पराक्रमी वीर! तुम अपने ही समान एक लाख वनवासी वानरोंको जो यमराजके बेटे हैं, साथ लेकर अपने समस्त मन्त्रियोंसहित उस उत्तर दिशामें प्रवेश करो, जो हिमालयरूपी आभूषणोंसे विभूषित है और वहाँ सब ओर यशस्विनी श्रीरामपत्नी सीताका अन्वेषण करो ॥ ३-४ ॥

पराक्रमिवीरने! नीनु निनगॆ समानराद यमराजन मक्कळाद ऒन्दु लक्ष वनवासि वानररन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु तन्न समस्त मन्त्रिगळॊन्दिगॆ हिमालयरूपी आभूषणगळिन्द विभूषितवाद उत्तर दिक्किन कडॆगॆ प्रवेशिसु. अल्लि ऎल्लॆडॆ यशस्विनी श्रीरामपत्नी सीतॆयन्नु हुडुकु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3. tvat vidhaanaam = your, kind of; vana okasaam = forest, dwellers [monkeys]; shata sahasreNa = with a hundred, thousand; vR^itaH = surrounded with - accompanied with; sarva mantribhiH = with all, misters; vaivasvata sutaiH saardham = Yama, Terminator’s, sons, along with; praviSTha = you enter - you proceed.

अनुवादः

“Accompanied with a hundred thousand forest-dwelling monkeys of your kind, and also with all of your ministers who the sons of Yama, the Terminator, you have to proceed. [4-43-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. vikraanta = oh, venturesome one - Shatabala; hima shaila avatansikaam = [the north that has] snowy, mountains, as its crown; udiiciim disham = northern, quarter; yashasviniim raama patniim = glorious, Rama’s, for wife; sarvataH parimaargadhvam = everywhere, scouted out.

अनुवादः

“Oh, venturesome Shatabala, you scout out whole of the northern quarter that has snowy Himalayan mountains as its crown for the glorious wife of Rama. [4-43-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् कार्ये विनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ ५ ॥

अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये । ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृत अर्था अर्थविदाम् वराः ॥ ॥ ४-४३-५

‘अपने मुख्य प्रयोजनको समझनेवाले वीरोंमें श्रेष्ठ वानरो! यदि हमलोगोंके द्वारा दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामका यह प्रिय कार्य सम्पन्न हो जाय तो हम उनके उपकारके ऋणसे मुक्त और कृतार्थ हो जायँगे ॥ ५ ॥

तम्म प्रयोजनवन्नु तिळिद श्रेष्ठ वीर वानररे! नम्मिन्द दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामन ई प्रियकार्य नॆरवेरिदरॆ नावु अवन उपकराद ऋणदिन्द मुक्तरागि कृतार्थरागुवॆवु.॥5॥

पदच्छेदः

5. artha vidaam varaaH = purposiveness, among experts of, oh, best ones - oh, enterprising vanara-s; asmin kaarye vinivR^itte = in this, mission, on being completed; daasharatheH priye kR^ite = to Dasharatha’s son - to Rama, agreeable [task,] when we effectuate; R^iNaan muktaa = from debt, freed; kR^ita arthaa = accomplished, of purpose; bhaviSyaamaH = we will become.

अनुवादः

“Oh, enterprising vanara-s, when this mission is complete and when we can effectuate a task agreeable to Rama, we will become debt-free and accomplished of our purpose. [4-43-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ ६ ॥

कृतम् हि प्रियम् अस्माकम् राघवेण महात्मना । तस्य चेत् प्रतिकारो अस्ति सफलम् जीवितम् भवेत् ॥ ॥ ४-४३-६

‘महात्मा श्रीरघुनाथजीने हमलोगोंका प्रिय कार्य किया है । उसका यदि कुछ बदला दिया जा सके तो हमारा जीवन सफल हो जाय ॥ ६ ॥

महात्मा श्रीरघुनाथनु नम्म प्रियकार्य माडिरुवनु. अदक्कॆ एनादरू प्रत्युपकार माडिदरॆ नम्म जीवन सफलवागुवुदु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaa aatmanaa = raaghaveNa = by great-souled, Raghava; asmaakam priyam kR^itam hi = for us, cherish [a favour,] done, isn’t it; tasya prati kaaraH asti cet = its [deed’s,] reciprocation, is there, if; jiivitam = life sa phalam = with, fruit [fruitful]; bhavet = becomes.

अनुवादः

“Great-souled Raghava has indeed done a favour to us, isn’t it. If there is reciprocation to that kind deed, our lives will become fruitful. [4-43-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत् ।
तस्य स्यात् सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥ ७ ॥

अर्थिनः कार्य निर्वृत्तिम् अकर्तुम् अपि यः चरेत् । तस्य स्यात् सफलम् जन्म किम् पुनः पूर्व कारिणः ॥ ॥ ४-४३-७

‘जिसने कोई उपकार न किया हो, वह भी यदि किसी कार्यके लिये प्रार्थी होकर आया हो तो जो पुरुष उसके कार्यको सिद्ध कर देता है, उसका जन्म भी सफल हो जाता है । फिर जिसने पहलेके उपकारीके कार्यको सिद्ध किया हो, उसके जीवनकी सफलताके विषयमें तो कहना ही क्या है ॥ ७ ॥

यावुदे उपकार माडदवनू कूड यावुदादरू कार्यक्कागि प्रार्थिसिदरॆ, अवन कार्यवन्नु सिद्धमाडिकॊडुववन जन्मवू सफलवागुत्तदॆ. हागिरुवाग मॊदलु उपकारगैदवन कार्यवन्नु माडिदरॆ जीवनद सफलतॆय बग्गॆ हेळुवुदेनिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. yaH = he who; a kartuH api = not, doing, even - even if one does not reciprocate; arthinaH kaarya nirvR^ittim = requester, deed, completion; caret = if he does; tasya janma saphalam syaat = his, life, fruitful, becomes; puurva kaariNaH = earleir, one who has done - one who has already renedered help; kim punaH = why, again - telling.

अनुवादः

“He who completes the deed of a requester, even though that requester has not rendered any hep earlier, his life becomes fruitful. Then what is there to say again about him who has already received help from the requester? [4-43-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ ८ ॥

एताम् बुद्धिम् समास्थाय दृश्यते जानकी यथा । तथा भवद्भिः कर्तव्यम् अस्मत् प्रिय हित एषिभिः ॥ ॥ ४-४३-८

‘इसी विचारका आश्रय लेकर मेरा प्रिय और हित चाहनेवाले तुम सब वानरोंको ऐसा प्रयत्न करना चाहिये, जिससे जनकनन्दिनी सीताका पता लग जाय ॥ ८ ॥

इदे विचारवन्नु आश्रयिसि नमगॆ प्रिय मत्तु हितवन्नु बयसुव नीवॆल्ल वानररू जनकनन्दिनी सीतॆयन्नु हुडुकुव प्रयत्नमाडबेकु.॥8॥

पदच्छेदः

8. etaam buddhim samaasthaaya = such a, thinking, abiding by; asmat = our; priya = well-being; hita = welfare; eSibhiH = by wishers; bhavadbhiH = by you all; jaanakii = Janaki; yathaa dR^ishyate = as to how, can be seen - can be found; tathaa kartavyam = that way, it [task] may be undertaken.

अनुवादः

“Let all of you abide by such a thinking as you are the well-wishers of our well-being and welfare, and undertake your mission in such a way as to how Seetha can be found in your search. [4-43-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु च गतः प्रीतिं रामः परपुरञ्जयः ॥ ९ ॥

आयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु च गतः प्रीतीं रामः परपुरञ्जयः ॥

अयम् हि सर्व भूतानाम् मान्यः तु नर सत्तमः । अस्मासु च गतः प्रीतिम् रामः पर पुरम् जयः ॥ ॥ ४-४३-९

‘शत्रुओंकी नगरीपर विजय पानेवाले ये नरश्रेष्ठ श्रीराम समस्त प्राणियोंके लिये माननीय हैं । हमलोगोंपर भी इनका बहुत प्रेम है ॥ ९ ॥

शत्रुगळ नगरद मेलॆ विजय पडॆयुव ई नरश्रेष्ठ श्रीरामनु समस्त प्राणिगळिगॆ मान्यनागिद्दानॆ. नम्म मेलॆयू कूड इवनिगॆ तुम्बा प्रेमविदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. ayam nara sattamaH = this, among men, the best one - Rama; para puram jayaH = others [enemies’,] cities [fastnesses,] champion of; such a; raamaH = Rama; sarva bhuutaanaam maanyaH tu = for all, beings, estimable one, on his part; asmaasu priitim gataH hi = with us, interest, he entered into, indeed - he befriended us.

अनुवादः

“On his part this Rama, who is the best on among men and the champion of enemies' fastnesses, is the estimable one for all beings, and his interests have indeed fell in with ours. [4-43-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमानि बहुदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च ।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा ॥ १० ॥

इमानि बहु दुर्गाणि नद्यः शैल अंतराणि च । भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धि विक्रम संपदा ॥ ॥ ४-४३-१०

‘तुम सब लोग बुद्धि और पराक्रमके द्वारा इन अत्यन्त दुर्गम प्रदेशों, पर्वतों और नदियोंके तटोंपर जा-जाकर सीताकी खोज करो ॥ १० ॥

नीवॆल्लरू बुद्धि, पराक्रमगळिन्द ई अत्यन्त दुर्गम प्रदेशगळल्लि, पर्वत, नदिगळ तीरगळल्लि होगि सीतॆयन्नु हुडुकिरि.॥10॥

पदच्छेदः

10. bhavantaH = you all; buddhi vikrama sampadaa = wisdom, valour, with a wealth of; imaani = these; bahu durgaaNi = many, impassable - places; nadyaH shaila antaraaNi ca = rivers, mountains, canyons also; parimaargantu = rake over.

अनुवादः

“Let all of you with your assets of wisdom and valour rake over all of these impassable places, rivers, mountains and also their canyons. [4-43-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।
प्रस्थलान् भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ ११ ॥
काम्बोजयवनांश्चैव शकानां पत्तनानि च ।
अन्वीक्ष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ ॥ १२ ॥

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दांश्च शूरसेनां स्तथैव च ।
प्रस्थलान् भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ काम्भोजयवनांश्चैव शकानां पत्तनानि च ।
अन्विक्ष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ ॥

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दान् च शूरसेनान् तथैव च । प्रस्थालान् भरतान् चैव कुरूम् च सह मद्रकैः ॥ ॥ ४-४३-११ कांबोज यवनान् चैव शकान् पत्तनानि च । अन्वीक्ष्य दरदान् चैव हिमवन्तम् विचिन्वथ ॥ ४-४३-१२

‘उत्तरमें म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत (इन्द्रप्रस्थ और हस्तिनापुरके आस-पासके प्रान्त), कुरु (दक्षिण कुरु—कुरुक्षेत्रके आस-पासकी भूमि), मद्र, काम्बोज, यवन, शकोंके देशों एवं नगरोंमें भलीभाँति अनुसंधान करके दरद देशमें और हिमालय पर्वतपर ढूँढ़ो ॥

उत्तरदल्लि म्लॆन्ध, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत (इन्द्रप्रस्थ मत्तु हस्तिनापुरद सुत्तमुत्तल प्रान्त), कुरु (दक्षिणकुरु-कुरुक्षेत्रद हत्तिरद भूमि), मद्र, काम्बोज, यवन, शकरे मॊदलाद देशगळल्लि, नगरगळल्लि चॆन्नागि हुडुकि, दूरद देशदल्लि मत्तु हिमालय पर्वतदल्लियू हुडुकिरि.॥11-12॥

पदच्छेदः

11, 12. tatra = there - in north; mlecChaan pulindaan ca = Mleccha-s, Pulinda-s - provinces of; tathaiva = like that; shuurasenaan ca = Shurashena, also; prasthaalaan bharataan caiva = Prasthala, Bharata, also, thus; madrakaiH saha = Madraka, along with; kuruum ca = Kuru, also; kaamboja yavanaan caiva = Kaambhoja, Yavana [countries,] also, thus; shakaan pattanaani ca = of Shaka, cities, also; daradaan caiva = Darada, also, thus; anviikshya = on scrutinizing; himavantam vicinvatha = at Himavanta [Himalayas,] search out.

अनुवादः

“There in the north, the provinces of Mleccha-s, Pulinda-s, that way Shurashena - Prasthala - Bharata - Kuru - Madraka - Kaambhoja - Yavana shall be scrutinized along with the cities of Shaka and Darada, and then search in Himalayas. [4-43-11,12]

टिप्पनी

The Mleccha is the province of the then India to the North-West and it is defined as:

pratyanto mleccha syaat - ‘at the end of the country there is Mleccha province… amarakosha; go maa~Nsa bhakShako yastu viruddham bahu bhaaShate sarva aacaara vihiinaH ca mleccha itiu abhidiiyate - bodhaayana; – ’eaters of beef, talkers of odd languages, devoid of all ethics [with reference to Indian scriptural ethics, especially marriage as an institution, immoralities etc.,] and they are called Mleccha-s…’ bodhaayana aphorisms.

टिप्पनी

Some hold the view that Ramayana was written more lately to Greek’s invasion on India on seeing the names like this Yavana, Shaka etc. for this please see the endnote for some more information

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ १३ ॥

लोध्र पद्मक खण्डेषु देवदारु वनेषु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्या ततः ततः ॥ ॥ ४-४३-१३

‘वहाँ लोध्र और पद्मककी झाड़ियोंमें तथा देवदारुके जंगलोंमें वैदेहीसहित रावणकी खोज करनी चाहिये ॥ १३ ॥

अल्लि लोध्र मत्तु पद्मक गिडगळल्लि, देवदारु काडुगळल्लि वैदेहि सहित रावणनन्नु हुडुकबेकु.॥13॥

पदच्छेदः

13. lodhra padmaka khaNDeSu = in Lodhra, Padmaka tree, stands; devadaaru vaneSu ca = Devadaru trees, woods, also; raavaNaH = Ravana; tataH tataH = there, there; vaidehyaa saha = Videhi, together with; maargitavyaa = be searched.

अनुवादः

“In the stands of Lodhra trees, Padmaka trees and in the woods of Devadaru, or Deodar trees, Ravana is to be searched there and there, together with Seetha. [4-43-13]

टिप्पनी

Lodhra trees are of Tymplocos racemosa, and Devadaru tree is of Uvaria longifolia, commonly called as Deodar trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ ॥ १४ ॥

ततः सोम आश्रमम् गत्वा देव गन्धर्व सेवितम् । कालम् नाम महासानुम् पर्वतम् तम् गमिष्यथ ॥ ४-४३-१४

‘फिर देवताओं और गन्धर्वोंसे सेवित सोमाश्रममें होते हुए ऊँचे शिखरवाले काल नामक पर्वतपर जाओ ॥

मत्तॆ देवतॆ गळिन्द मत्तु गन्धर्वरिन्द सेवित सोमाश्रमद मूलक ऎत्तरवाद काल ऎम्ब पर्वतक्कॆ होगिरि.॥14॥

पदच्छेदः

14. tataH = then; deva gandharva sevitam = gods, gandharva-s, adored by; soma aashramam gatvaa = to Soma, hermitage, on going; mahaa saanum = great, peaked; kaalam naama = Kala, named; tam parvatam gamiSyatha = to that, mountain, you go.

अनुवादः

“You to Soma hermitage, which is adored by the gods and gandharva-s, and then you go to that great-peaked mountain named Mt. Kala. [4-43-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
विचिन्वत महाभागां रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ १५ ॥

महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
विचन्वतं महाभागां रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥

महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च । विचिन्वत महाभागाम् राम पत्नीम् अनिन्दिताम् ॥ ४-४३-१५

‘उस पर्वतकी शाखाभूत अन्य छोटे-बड़े पर्वतों और उन सबकी गुफाओंमें सती-साध्वी श्रीरामपत्नी महाभागा सीताका अन्वेषण करो ॥ १५ ॥

आ पर्वतद शाखॆगळाद इतर सण्ण-दॊड्ड पर्वतगळल्लि, अवुगळ गुहॆगळल्लि सती-साध्वी श्रीरामपत्नी महाभागा सीतॆय अन्वेषणॆ माडिरि.॥15॥

पदच्छेदः

15. tasya mahatsu shaileSu = its, on grand, cliffs; parvateSu = = on mountainsides; guhaasu ca = in caves, also; mahaa bhaagaam = highly, fortunate one; a ninditaam = not, peccable one - impeccable Seetha; raama patniim = Rama’s, wife; vicinvata = shall be searched.

अनुवादः

“On its cliffs, mountainsides and in caves the highly fortunate and impeccable wife of Rama shall be searched. [4-43-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम् ।
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ ॥ १६ ॥

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् हेम गर्भम् महागिरिम् । ततः सुदर्शनम् नाम पर्वतम् गन्तुम् अर्हथ ॥ ४-४३-१६

‘जिसके भीतर सुवर्णकी खान हैं, उस गिरिराज कालको लाँघकर तुम्हें सुदर्शन नामक महान् पर्वतपर जाना चाहिये ॥ १६ ॥

चिन्नद गणिगळुळ्ळ आ गिरिराज कालपर्वतवन्नु दाटि नीवु सुदर्शन ऎम्ब महा पर्वतक्कॆ होगबेकु.॥16॥

पदच्छेदः

16. hema garbham = gold, impregnated with; shaila indram = mountain, lordly; tam mahaa girim = that, great-mountain; atikramya = on going across; tataH = afterwards; sudarshanam naama parvatam = to Sudarshan, named, mountain; gantum arhatha = to go, apt of you.

अनुवादः

“On going across that lordly mountain Kala, which great-mountain is impregnated with gold, it will be apt of you to go to the mountain named Sudarshana afterwards. [4-43-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः ।
नानापक्षिसमाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः ॥ १७ ॥

ततो देवसखो नाम पर्वतः पतग आलय । नाना पक्षि समाकीर्णो विविध द्रुम भूषितः ॥ ४-४३-१७

‘उससे आगे बढ़नेपर देवसख नामवाला पहाड़ मिलेगा, जो पक्षियोंका निवासस्थान है । वह भाँति-भाँतिके विहंगमोंसे व्याप्त तथा नाना प्रकारके वृक्षोंसे विभूषित है ॥ १७ ॥

अल्लिन्द मुन्दॆ होदरॆ पक्षिगळ निवासस्थानवाद देवसख ऎम्ब बॆट्ट सिगुवुदु. अदु बगॆ-बगॆय विहङ्गमगळिन्द व्याप्तवागिद्दु, नाना प्रकारद वृक्ष गळिन्द विभूषितवागिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = latter; pataga aalaya = birds, a sanctuary of; naanaa pakshi sam aakiirNaH = with diverse, birds, verily, overspread; vividha druma bhuuSitaH = varied, trees, adorned with; devasakhaH naama parvataH = Devasakha, named, mountain - will be there.

अनुवादः

“Latter there will be a mountain overspread with various birds and adorned with varied trees named Devasakha which is a sanctuary for birds. [4-43-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य काननषण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ १८ ॥

तस्य कानन खण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥ ४-४३-१८

‘उसके वनसमूहों, निर्झरों और गुफाओंमें तुम्हें विदेहकुमारी सीतासहित रावणकी खोज करनी चाहिये ॥

अदर वनसमूहगळल्लि, झरिगळल्लि, गुहॆगळल्लि नीवु वैदेहि सहित रावणनन्नु हुडुकबेकु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tasya = in its - mountain’s; kaanana khaNDeSu = woods, in segments; nirjhareSu [nirdareSu] guhaasu ca = in waterfalls, [in valleys,] in caverns, even; raavaNaH = Ravana vaidehyaa saha = Vaidehi, together with; tataH tataH maargitavyaH = there, there, quested for.

अनुवादः

“Let Ravana be quested after in the segments of woods, at waterfalls, and even in caverns of that mountain, together with Vaidehi. [4-43-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम् ।
अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ १९ ॥

तम् अतिक्रम्य च आकाशम् सर्वतः शत योजनम् । अपर्वत नदी वृक्षम् सर्व सत्त्व विवर्जितम् ॥ ४-४३-१९

‘वहाँसे आगे बढ़नेपर एक सुनसान मैदान मिलेगा, जो सब ओरसे सौ योजन विस्तृत है । वहाँ नदी, पर्वत, वृक्ष और सब प्रकारके जीव-जन्तुओंका अभाव है ॥ १९ ॥

अल्लिन्द मुन्दॆ होदाग ऒन्दु निर्जन बयलु प्रदेश सिगुवुदु, अदु नूरु योजन विस्तारवागिदॆ. अल्लि नदी, पर्वत, वृक्ष हागू ऎल्ल प्रकारद जीव-जन्तुगळ अभाववागिदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. tam = that - Mt. Devasakha; atikramya ca = on crossing, even; a parvata = devoid of, mountains; nadii vR^ ikSam = rivers, trees; sarva sattva vi varjitam = by all, beings, verily, discarded; sarvataH shata yojanam = all around, hundred, yojana-s; aakaasham = sky - void land; is there.

अनुवादः

“On crossing Mt. Devasakha, there is a vacant land to a span of hundred yojana-s all around, which is devoid of mountains, rivers and even trees, and discarded by all beings. [4-43-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं प्राप्य हृष्टा यूयं भविष्यथ ॥ २० ॥

तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं प्राप्यहृष्टा यूयं भविष्यथ ॥

तत् तु शीघ्रम् अतिक्रम्य कांतारम् रोम हर्षणम् । कैलासम् पाण्डुरम् प्राप्य हृष्टा यूयम् भविष्यथ ॥ ४-४३-२०

‘रोंगटे खड़े कर देनेवाले उस दुर्गम प्रान्तको शीघ्रतापूर्वक लाँघ जानेपर तुम्हें श्वेतवर्णका कैलास पर्वत मिलेगा । वहाँ पहुँचनेपर तुम सब लोग हर्षसे खिल उठोगे ॥

रोमाञ्चकर आ दुर्गम प्रान्तवन्नु शीघ्रवागि दाटि मुन्दॆ होदाग निमगॆ श्वेतवर्णद कैलास पर्वत सिगुवुदु. अल्लिगॆ तलुपि नीवॆल्लरू हर्षगॊळ्ळुविरि.॥20॥

पदच्छेदः

20. kaantaaram = wilds; roma harSaNam = hair, raising one; tat tu = that, on its part; shiighram atikramya = quickly, on traversing; paaNDuram kailaasam praapya = whitish, Mt. Kailash, on attaining; yuuyam = you all; hR^iSTaa bhaviSyatha = overjoyed, you will be.

अनुवादः

“But you all will be overjoyed on traversing that hair-raising wasteland quickly and on attaining Mt. Kailash. [4-43-20]

टिप्पनी

‘The Kailash mountain believed to be the abode of Shiva, the tutelary god of the Snowy Range of Central Asia and the wealth god Kubera, was to the north of Himalayas. It would appear to correspond with the Kwenlun Range, which extends northwards and connects with the Altai chain. The route indicated must have been by the south skirts of the desert towards the west, to pass by the Kailash Range…’ Ancient Geography. This is presently in Tibet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ २१ ॥

‘वहीं विश्वकर्माका बनाया हुआ कुबेरका रमणीय भवन है, जो श्वेत बादलोंके समान प्रतीत होता है । उस भवनको जाम्बूनद नामक सुवर्णसे विभूषित किया गया है ॥

अल्ले विश्वकर्मनु रचिसिद कुबेरन रमणीय भवनविदॆ. अदु बिळिय मोडदन्तॆ कण्डु बरुत्तदॆ. आ भवनवन्नु जाम्बूनद ऎम्ब सुवर्णदिन्द अलङ्करिसलागिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. tatra = there; vishva karmaNaa nirmitam = by Vishvakarma [the Divine Architect,] constructed; paaNDura megha aabham = white, cloudlike, in shine; jaambuunada pariSkR^itam = gold, processed with; ramyam = delightful one; kubera bhavanam = Kubera’s, mansion; is there.

अनुवादः

“There is the delightful mansion of Kubera, which in shine will be like a silver cloud and processed with gold, and the Divine Architect Vishvakarma has constructed it. [4-43-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता ॥ २२ ॥

विशाला नलिनी यत्र प्रभूत कमलोत्पला । हंस कारण्डव आकीर्णा अप्सरो गण सेविता ॥ ४-४३-२२

‘उसके पास ही एक बहुत बड़ा सरोवर है, जिसमें कमल और उत्पल प्रचुर मात्रामें पाये जाते हैं । उसमें हंस और कारण्डव आदि जलपक्षी भरे रहते हैं तथा अप्सराएँ उसमें जल-क्रीड़ा करती हैं ॥ २२ ॥

अदर हत्तिरवे ऒन्दु बहळ दॊड्ड सरोवरविदॆ, अदरल्लि कमल मत्तु नैदिलॆ हेरळवागि इवॆ. अदरल्लि हंस हागू कारण्डव नीरु हक्किगळु तुम्बिवॆ हागू अप्सरॆयरु अदरल्लि जलक्रीडॆयाडुत्तारॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. yatra = where; prabhuuta kamala utpalaa = replete with, lotuses, costuses; hamsa kaaraNDava aakiirNaa = swans, partridges, overrun by; apsaraH gaNa sevitaa = apsara, throngs, adored by; vishaalaa nalinii = expansive, lotus-lake; is there that is the place of Kubera.

अनुवादः

“Where an expansive lake is there, which is replete with lotuses and costuses, overrun by swans and partridges, and adored by throngs of apsara-s, that is the place of Kubera, Deity for Wealth-Management. [4-43-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वलोकनमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्षराट् ॥ २३ ॥

तत्र वैश्रवणो राजा सर्व भूत नमस्कृतः । धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्ष राट् ॥ ४-४३-२३

‘वहाँ यक्षोंके स्वामी विश्रवाकुमार श्रीमान् राजा कुबेर जो समस्त विश्वके लिये वन्दनीय और धन देनेवाले हैं, गुह्यकोंके साथ विहार करते हैं ॥ २३ ॥

अल्लि यक्षर स्वामि समस्त विश्वक्कॆ वन्दनीय हागू धनवन्नु कॊडुव विश्रवस्सुविन पुत्र श्रीमान् कुबेरनु गुह्यकरॊन्दिगॆ विहरिसुत्तानॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. tatra = there - at that place; vaishravaNaH = son of Vaishravana; sarva bhuuta namaskR^itaH = by all, beings, reverenced; yakSa raaT = yaksha-s, king; shriimaan dhanadaH = fortunate one, Money-giver [Kubera]; raajaa = king; guhyakaiH saha = with Guhyaka-s [yaksha-s,] with; ramate = he rejoices.

अनुवादः

“The son of Sage Vaishravana and king of yaksha-s, who is reverenced by all beings for he is the money giver, that fortunate king will be rejoicing there along with guhyaka-s, viz., yaksha-s. [4-43-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ २४ ॥

तस्य चन्द्र निकशेषु पर्वतेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥ ४-४३-२४

‘उस कैलासके चन्द्रमाकी भाँति उज्ज्वल शाखा-पर्वतोंपर तथा उनकी गुफाओंमें सब ओर घूम-फिरकर तुम्हें सीतासहित रावणका अनुसंधान करना चाहिये ॥ २४ ॥

आ कैलासद चन्द्रनन्तॆ उज्वल शाखापर्वतगळल्लि हागू अवुगळ गुहॆगळल्लि ऎल्लॆडॆ तिरुगाडि नीवु सीतासहित रावणन अनुसन्धान माडबेकु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tasya = its [Mt. Kailash’s]; candra nikasheSu = moon, similar in shine; parvateSu guhaasu ca = in [nearby] mountains, in their caves, even; tataHtataH = there, there; raavaNaH = Ravana; maargitavyaH = shall be searched; vaidehyaa saha = Vaidehi, together with.

अनुवादः

“Ravana shall be searched on Mt. Kailash, and even in the caves of nearby mountains which will be shining like moon, together with Vaidehi. [4-43-24]

टिप्पनी

Ravana is a brother of Kubera and the aircraft of Kubera, namely Pushpaka, is seized from this very Kubera. Thus, there is every chance to hide Seetha at Kubera’s place bringing Kubera under duress.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत् स्मृतम् ॥ २५ ॥

क्रौन्चम् तु गिरिम् आसाद्य बिलम् तस्य सुदुर्गमम् । अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम् दुष्प्रवेशम् हि तत् स्मृतम् ॥ ४-४३-२५

‘इसके बाद क्रौञ्चगिरिपर जाकर वहाँकी अत्यन्त दुर्गम विवररूप गुफामें (जो स्कन्दकी शक्तिसे पर्वतके विदीर्ण होनेके कारण बन गयी है) तुम्हें सावधानीके साथ प्रवेश करना चाहिये; क्योंकि उसके भीतर प्रवेश करना अत्यन्त कठिन माना गया है ॥ २५ ॥

बळिक क्रौञ्चगिरिगॆ होगि अल्लिय अत्यन्त दुर्गम कन्दकरूपी गुहॆगळल्लि (अवु स्कन्दन शक्तियिन्द पर्वतवु विदीर्णवादद्दरिन्द उण्टादवु.) नीवु ऎच्चरिकॆयिन्द प्रवेशिसबेकु; एकॆन्दरॆ अदरॊळगॆ प्रवेशिसुवुदु अत्यन्त कठिणवॆन्दु तिळियलागिदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. krauncam tu girim aasaadya = Kraunca, but, mountain, on reaching [thereafter]; su dur gamam = highly, not, passable one; tasya bilam = its, tunnel; a pramattaiH = without, incautiously [cautiously]; praveSTavyam = is to be entered; tat = that - tunnel; duS pravesham = un, enterable; smR^itam hi = known to be, indeed - they say.

अनुवादः

“Thereafter on reaching Mt. Kraunca you shall cautiously enter into a highly impassable tunnel of that mountain to search Seetha. That tunnel, they say, is an un-enterable one. [4-43-25]

टिप्पनी

Kumara or Skanda, the son of Shiva-Parvati-Ganga made this bore by using His shakti prayoga ‘Divine power.’ This is his birthplace, and the legend of His birth and growth are detailed in Bala Kanda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरभ्यर्थिताः सम्यग् देवरूपा महर्षयः ॥ २६ ॥

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरप्यर्थिताः सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥

वसन्ति हि महात्मानः तत्र सूर्य सम प्रभाः । देवैः अभ्यर्थिताः सम्यक् देव रूपा महर्षयः ॥ ४-४३-२६

‘उस गुफामें सूर्यके समान तेजस्वी महात्मा निवास करते हैं । उन देवस्वरूप महर्षियोंकी देवतालोग भी अभ्यर्थना करते हैं ॥ २६ ॥

आ गुहॆगळल्लि सूर्यनन्तॆ तेजस्वी महात्मरु वासिसुत्तारॆ. आ देवतास्वरूपी महर्षिगळन्नु देवतॆगळू कूड प्रार्थिसुत्तारॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. tatra = in there - in that tunnel; suurya sama prabhaaH = Sun, similar, in resplendence; devaiH abhyarthitaaH = by gods, requested; deva ruupaa = godly, in mien; mahaatmaanaH = great-souled ones; such; maharSayaH = great-sages; samyak vasanti = very well, living - in that tunnel.

अनुवादः

“In that tunnel great-souled sages reside at the request of gods, and those great-sages are similar to Sun in their resplendence and godly in their mien. Even then, you search for Ravana therein that tunnel. [4-43-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च ।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः ॥ २७ ॥

क्रौन्चस्य तु गुहाः च अन्याः सानूनि शिखराणि च । निर्दराः च नितंबाः च विचेतव्याः ततः ततः ॥ ४-४३-२७

क्रौञ्च पर्वतकी और भी बहुत-सी गुफाएँ, अनेकानेक चोटियाँ, शिखर, कन्दराएँ तथा नितम्ब (ढालू प्रदेश) हैं; उन सबमें सब ओर घूम-फिरकर तुम्हें सीता और रावणका पता लगाना चाहिये ॥ २७ ॥

क्रौञ्च पर्वतदल्लि इन्नू अनेक गुहॆगळिवॆ, अनेक शिखरगळु, कन्दरगळु, तप्पलु प्रदेशगळू इवॆ; अवॆल्लवुगळल्लि तिरुगाडि सीतॆ मत्तु रावणनन्नु हुडुकबेकु.॥27॥

पदच्छेदः

27. krauncasya tu = Mt. Kraunca, but [besides the main peak of Mt. Kraunca]; anyaaH = other; guhaaH ca = caves, also; saanuuni shikharaaNi ca = terraces, peaks, also; nirdaraaH ca [dardaraaH ca] = crevices, also; nitambaaH ca = buttocks [of mountain, midriffs,] also; tataH tataH = there, there; vicetavyaaH = shall be searched.

अनुवादः

“Besides the main peak of Mt. Kraunca, its other peaks, terraces, crevices and midriffs shall be searched, far and wide. [4-43-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ।
न गतिस्तत्र भूतानां देवानां न च रक्षसाम् ॥ २८ ॥

अवृक्षम् काम शैलम् च मानसम् विहग आलयम् । न गतिः तत्र भूतानाम् देवानाम् न च रक्षसाम् ॥ ४-४३-२८

‘वहाँसे आगे वृक्षोंसे रहित मानस नामक शिखर है, जहाँ शून्य होनेके कारण कभी पक्षीतक नहीं जाते हैं । कामदेवकी तपस्याका स्थान होनेके कारण वह क्रौञ्चशिखर कामशैलके नामसे विख्यात है । वहाँ भूतों, देवताओं तथा राक्षसोंका भी कभी जाना नहीं होता है ॥ २८ ॥

अल्लिन्द मुन्दॆ वृक्षगळ रहित मानस ऎम्ब शिखरविदॆ, अल्लि वृक्षशून्य वाद्दरिन्द पक्षिगळू होगुवुदिल्ल. कामदेवनु तपस्सु माडिद कारण आ क्रौञ्च शिखरवु कामशैल ऎन्दू विख्यातवागिदॆ. अल्लिगॆ भूतगळु, देवतॆगळु, राक्षसरू कूड ऎन्दू होगुवुदिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. a vR^ikSam = without, trees; vihaga aalayam = birds, abode; maanasam = Mt. Maanasa; kaama shailam ca = Kaama, mountain, also; are to be searched; tatra = there; bhuutaanaam gatiH na = for beings, inlet, no; devaanaam ca rakSasaam = for gods, even, for demons; [gatiH = inlet]; na = no.

अनुवादः

“The treeless Mt. Kaama and the abode of birds Mt. Maanasa are also to be searched, and there is no inlet for any being, let alone gods or demons. [4-43-28]

टिप्पनी

These mountains Maanasa and Kaama are said differently in other translations, like ’the wish-endower Kaama and the bird-less Maanasa Mountains.’ That is to say, ’even birds cannot enter there then where is the question of entry to other beings…’ If that place is un-enterable even for birds or gods how these few monkeys can enter, is the question that ensues. Sugreeva gives the answer to Rama at the start of this exodus of monkeys, saying that these monkeys can do any undoable task, which is peculiar to these genera.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः ।
क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥ २९ ॥

स च सर्वैः विचेतव्यः स सानु प्रस्थ भूधरः । क्रौन्चम् गिरिम् अतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥ ४-४३-२९

‘शिखरों, घाटियों और शाखापर्वतोंसहित समूचे क्रौञ्चपर्वतकी तुमलोग छानबीन करना । क्रौञ्चगिरिको लाँघकर आगे बढ़नेपर मैनाक पर्वत मिलेगा ॥ २९ ॥

शिखरगळु, तप्पलुगळु मत्तु शाखापर्वत सहित इडी क्रौञ्चपर्वतवन्नु नीवु हुडुकबेकु. क्रौञ्चगिरियन्नु दाटि मुन्दक्कॆ होदाग मैनाक पर्वत सिगुवुदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. sa saanu prastha bhuu dharaH = with, mountainsides, grades, fringe, mountains; saH = that Kraunca mountain; sarvaiH vicetavyaH = by you all, is to be searched; krauncam girim atikramya = from Kraunca, mountain, moving away; mainaakaH naama parvataH = Mainaaka, named, mountain - is there.

अनुवादः

“You all have to search Mt. Kraunca inclusive of its mountainsides, grades, and its fringe mountains, and on moving away from that Mt. Kraunca, a mountain named Mainaaka is there. [4-43-29]

टिप्पनी

This Mainaaka is different from the one that wanted to give hospitality to Hanuma during his flight across ocean in Sundara Kanda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयङ्कृतम् ।
मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः ॥ ३० ॥

मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ।
मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः ॥

मयस्य भवनम् तत्र दानवस्य स्वयम् कृतम् । मैनाकः तु विचेतव्यः स सानु प्रस्थ कंदरः ॥ ४-४३-३० स्त्रीणाम् अश्व मुखीनाम् च निकेताः तत्र तत्र तु ।

‘वहाँ मयदानवका घर है, जिसे उसने स्वयं ही अपने लिये बनाया है । तुमलोगोंको शिखरों, चौरस मैदानों और कन्दराओंसहित मैनाक पर्वतपर भलीभाँति सीताजीकी खोज करनी चाहिये ॥ ३० ॥

अल्लि मय दानवन मनॆ इदॆ. अदन्नु अवनु तनगागिये निर्मिसिरुवनु. नीवु शिखरगळल्लि, प्रस्थभूमियल्लि, कन्दरगळ सहित मैनाक पर्वतद मेलॆ चॆन्नागि सीतॆयन्नु हुडुकबेकु.॥30॥

पदच्छेदः

30, 31a. tatra = there; daanavasya mayasya = demon, Maya’s; svayam kR^itam = himself, made [built]; bhavanam = mansion - is there; sa saanu prastha kandaraH = with, crests, grades, caves; mainaakaH tu vicetavyaH = Mt. Mainaaka, but, searched out; tatra tatra tu = there, there - thereabout; ashva mukhiinaam striiNaam ca = horse, faced ones, of females, also - of kimpurusha females; niketaaH = dwelling - is there.

अनुवादः

“The mansion of the demon Maya is there which is built by himself and that Mt. Mainaaka is to be searched out, inclusive of its crests, grades and caves. Thereabout the dwellings of horse-faced females, namely KimpuruSa-s, are there and you have to search them also. [4-43-30, 31a]

टिप्पनी

The word ashvamukhi is taken as one word to explain the genera of kimpuruSa , a kind of sylvan beings like yaksha-s, caarana-s and the like, whereas some take it as horse-faced beings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतस्तत्र तत्र तु ।
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ॥ ३१ ॥

स्त्रीणामश्चमुखीनां तु निकेतस्तत्र तत्र तु ।
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ॥

तम् देशम् समतिक्रम्य आश्रमम् सिद्ध सेवितम् ॥ ४-४३-३१ सिद्धा वैखानसाः तत्र वालखिल्याः च तापसाः ।

‘वहाँ यत्र-तत्र घोड़ेके-से मुँहवाली किन्नरियोंके निवासस्थान हैं । उस प्रदेशको लाँघ जानेपर सिद्धसेवित आश्रम मिलेगा ॥ ३१ ॥

अल्लि ऎल्लॆडॆ कुदुरॆयन्तॆ मुखवुळ्ळ किन्नरियर निवास स्थानविदॆ. आ प्रदेशवन्नु दाटि होदाग सिद्धसेवित आश्रम सिगुवुदु.॥31॥

पदच्छेदः

31b, 32a. tam desham sam atikramya = that, province, verily, over crossing; siddha sevitam aashramam = by siddha-s [resolved-souls,] adored by, hermitage - is there; tatra = there; siddhaa vaikhaanasaaH = siddha-s, vaikhaanasa-s, vaalakhilyaaH ca taapasaaH = vaalakhilyaa-s, also, sages.

अनुवादः

“On crossing over that province there is the hermitage adored by siddha-s, the resolved-souls. There the sages, namely siddha-s, vaikhaanasa-s, and vaalakhilyaa-s will be there. [4-43-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धा वैखानसा यत्र वालखिल्याश्च तापसाः ।
वन्दितव्यास्ततः सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः ॥ ३२ ॥
प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः ।

वन्दितव्याः ततः सिद्धाः तापसा वीत कल्मषाः ॥ ४-४३-३२ प्रष्टव्याः च अपि सीतायाः प्रवृत्तिम् विनय अन्वितैः ।

‘उसमें सिद्ध, वैखानख तथा वालखिल्य नामक तपस्वी निवास करते हैं । तपस्यासे उनके पाप धुल गये हैं । उन सिद्धोंको तुमलोग प्रणाम करना और विनीतभावसे सीताका समाचार पूछना ॥ ३२ १/२ ॥

अदरल्लि सिद्धरु, वैखानसरु, वालखिल्य ऎम्ब तपस्विगळु वासिसुत्तारॆ. तपस्सिनिन्द पापगळन्नु तॊळॆदु कॊण्ड आ सिद्धरिगॆ नीवु प्रणाम माडि विनीतरागि सीतॆय समाचार केळबेकु.॥32॥

पदच्छेदः

32b, 33a. tataH = then; taapasaa viita kalmaSaaH = by asceticism, those who are relieved of, blemishes; siddhaaH = accomplished souls; vanditavyaaH = are to be reverenced; vinaya anvitaiH = humbleness, having; by you; siitaayaaH pravR^ittim = of Seetha, course [whereabouts]; praSTavyaaH ca api = [they may be] asked after, also, even.

अनुवादः

“Then you venerate those sages with accomplished souls, whose asceticism alone has effaced their blemishes, and you may even humbly ask them after Seetha’s whereabouts. [4-43-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हेमपुष्करसञ्छन्नं तत्र वैखानसं सरः ॥ ३३ ॥
तरुणादित्यसङ्काशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ।

हेम पुष्कर संछन्नम् तत्र वैखानसम् सरः ॥ ४-४३-३३ तरुण आदित्य संकाशैः हंसैः विचरितम् शुभैः ।

‘उस आश्रमके पास ‘वैखानस सर’ के नामसे प्रसिद्ध एक सरोवर है, जिसका जल सुवर्णमय कमलोंसे आच्छादित रहता है । उसमें प्रातःकालिक सूर्यके समान सुनहरे एवं अरुणवर्णवाले सुन्दर हंस विचरते रहते हैं ॥

आ आश्रमद बळियल्लि ‘वैखानस सर’ ऎम्ब प्रसिद्ध ऒन्दु सरोवरविदॆ. अदर नीरु सुवर्णमय कमल गळिन्द मुच्चिरुत्तदॆ. अदरल्लि प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ बङ्गार बण्णद सुन्दर हंसगळु विचरिसुत्ता इरुत्तवॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33b, 34a. tatra = there; hema puSkara sanChannam = golden, lotuses, overspread with; taruNa aaditya sankaashaiH = tender, sun, similar in resplendence; shubhaiH hamsaiH = with prosperous, swans; vi caritam = verily, moving about; vaikhaanasam = pertaining to Vaikaanasa sages; saraH = lake - is there.

अनुवादः

“There is the lake belonging to Vaikhaanasa sages, overspread with golden lotuses, and overrun with prosperous swans whose resplendence will be similar to the tender sun. [4-43-33b, 34a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः ॥ ३४ ॥
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ।

औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः ॥ ४-४३-३४ गजः पर्येति तम् देशम् सदा सह करेणुभिः ।

‘कुबेरकी सवारीमें काम आनेवाला सार्वभौम-नामक गजराज अपनी हथिनियोंके साथ उस देशमें सदा घूमता रहता है ॥ ३४ १/२ ॥

कुबेरन वाहनवाद सार्वभौम ऎम्ब गजराजनु तन्न हॆण्णानॆगळॊन्दिगॆ आ प्रदेशतल्लि तिरुगाडुत्ता इरुत्तदॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34b, 35a. sarvabhauma iti smR^itaH = Saarvabhauma, thus, known as - in legends; kuberasya aupavaahyaH gajaH = of Kubera, carrier, elephant; kareNubhiH saha = she-elephants, along with; sadaa = always; tam desham = to that, place; pari eti = goes over - will be visiting.

अनुवादः

“The carrier elephant of Kubera known as Saarvabhauma will always be visiting that place along with she-elephants. [4-43-34b, 35a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् सरः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम् ॥ ३५ ॥

तत् सारः समतिक्रम्य नष्ट चन्द्र दिवाकरम् । अनक्षत्र गणम् व्योम निष्पयोदम् अनाअदितम् ॥ ४-४३-३५

‘उस सरोवरको लाँघकर आगे जानेपर सूना आकाश दिखायी देगा । उसमें सूर्य, चन्द्रमा तथा तारोंके दर्शन नहीं होंगे । वहाँ न तो मेघोंकी घटा दिखायी देगी और न उनकी गर्जना ही सुनायी पड़ेगी ॥ ३५ ॥

आ सरोवरवन्नु दाटि मुन्दॆ होदाग बरिदाद आकाश कण्डु बन्दीतु. अदरल्लि सूर्य, चन्द्र, नक्षत्रगळ दर्शनवागुवुदिल्ल. अल्लि मेघगळागलि, मेघगर्जनॆ यागली इरुवुदिल्ल.॥35॥

पदच्छेदः

35b, c. tat saaraH samatikramya = that, lake, on passing over; naSTa candra divaakaram = devoid of, moon, sun; a nakSatra gaNam = without, star, clusters; niS payodam = without, clouds; a naaaditam = less of, noise [noiseless]; vyoma = sky - is there.

अनुवादः

“Passing that lake there will be just sky which will be devoid of moon, or sun, or the clusters of stars, and it will be cloudless and noiseless. [4-43-35b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाश्यते ।
विश्राम्यद्भिस्तपःसिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ ३६ ॥

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिस्तपः सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥

गभस्तिभिः इव अर्कस्य स तु देशः प्रकाशते । विश्राम्यद्भिः तपः सिद्धैः देव कल्पैः स्वयंप्रभैः ॥ ४-४३-३६

‘तथापि उस देशमें ऐसा प्रकाश छाया होगा, मानो सूर्यकी किरणोंसे ही वह प्रकाशित हो रहा है । वहाँ अपनी ही प्रभासे प्रकाशित तपःसिद्ध देवोपम महर्षि विश्राम करते हैं । उन्हींकी अङ्गप्रभासे उस देशमें उजाला छाया रहता है ॥ ३६ ॥

हीगिद्दरू अल्लि तम्मदे प्रभॆयिन्द प्रकाशित तपःसिद्ध देवोपम महर्षिगळु विश्राम माडुत्तारॆ. अवर अङ्गप्रभॆयिन्दले आ प्रदेशदल्लि सूर्यनन्तॆ बॆळकु हरडि कॊण्डिरुत्तदॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. deva kalpaiH = gods, like; svayam prabhaiH = self, resplendent ones; vishraamyadbhiH = who are taking rest; tapaH siddhaiH = in asceticism, accomplished ones; sa deshaH = that, place; arkasya gabhastibhiH iva = sun’s, [innumerable] sunrays, as with; prakaashate = [that place will be] luminescent.

अनुवादः

“That place will be luminescent with the self-resplendence of godlike sages who have accomplished their asceticism and who are taking rest at that place, as if illuminated with innumerable rays of the sun. [4-43-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ ३७ ॥

तम् तु देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा । उभयोः तीरयोः तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ ४-४३-३७ ते नयंति परम् तीरम् सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च ।

‘उस प्रदेशको लाँघकर आगे बढ़नेपर ‘शैलोदा’ नामवाली नदीका दर्शन होगा । उसके दोनों तटोंपर कीचक (वंशीकी-सी ध्वनि करनेवाले) बाँस हैं; यह बात प्रसिद्ध है ॥ ३७ ॥

आ प्रदेशवन्नु दाटि मुन्दॆ होदाग ‘शैलोदा’ ऎम्ब नदिय दर्शनवादीतु. अदर ऎरडू दडगळल्लि सदा कॊळलिनन्तॆ शब्द माडु त्तिरुव बिदिरुगळिवॆ, ई मातु प्रसिद्धवागिदॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37, 38a. tam desham atikramya = that, province, on crossing over; shailodaa naama = Shailoda, named; nimna gaa = deep, going - flowing river - is there; tasyaaH ubhayoH tiirayoH = on its, both, banks; kiicakaa naama veNavaH = Keecaka, named, bamboo - brakes - are there; te = they [bamboos]; siddhaan = siddha-s; param tiiram nayanti = to other, bank, they take; prati aanayant ca = in turn, bring back, also

अनुवादः

“On crossing over that province there is a deep flowing river named Shailoda. On both of its riverbanks bamboo brakes called as Keecaka-s will be there. Those bamboos will be enabling the movement of siddha-s, accomplished souls, from one bank to the other. [4-43-37, 38a]

टिप्पनी

Keecaka is the term to denote that ‘when air is puffed in the bamboo, whistles or fluting can be done…’ and this variety of bamboos is used to make the transverse flutes in India in contrast to the present day metal flutes, where the diameter and wall-thickness of each bamboo stick is carefully selected to produce a desired tone and pitch. The travel to the other bank is by the entwined bamboo-sticks-bridges across the river, and these monkeys shall make use of those bridges because anyone/anything falling in that river will be petrified, say frozen to petrifaction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ३८ ॥

‘वे बाँस ही (साधन बनकर) सिद्ध पुरुषोंको शैलोदाके उस पार ले जाते और वहाँसे इस पार ले आते हैं । जहाँ केवल पुण्यात्मा पुरुषोंका वास है, वह उत्तर कुरुदेश शैलोदाके तटपर ही है ॥ ३८ ॥

आ बिदिरुगळु नदिय कडॆगॆ बागि सेतुवॆयन्तिद्दु सिद्धरु नदि दाटलु होगलु अदन्नु साधनवागिसिवॆ. अल्लि केवल पुण्यात्मा पुरुषरद्दे वासवागिदॆ. आ उत्तर कुरुदेशवु शैलोदॆय तटदल्लॆ इदॆ.॥38॥

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ ३९ ॥

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैडूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥

‘उत्तर कुरुदेशमें नील वैदूर्यमणिके समान हरे-हरे कमलोंके पत्तोंसे सुशोभित सहस्रों नदियाँ बहती हैं, जिनके जल सुवर्णमय पद्मोंसे अलंकृत अनेकानेक पुष्करिणियोंसे मिले हुए हैं ॥ ३९ ॥

उत्तर कुरुदेशदल्लि नील वैडूर्यमणियन्तॆ हसुराद कमलगळ ऎलॆगळिन्द सुशोभित साविरारु नदिगळु हरियुत्तवॆ. अदक्कॆ सुवर्णमय पद्मगळिन्द अलङ्कृत अनेकानेक पुष्करिणिगळिन्द नीरु बन्दु सेरिरुत्तदॆ.॥39॥

पदच्छेदः

38b, 39, 40a. tatra = there; kR^ita puNya pratishriyaaH = achieved, divine merit, dwelling; uttaraaH kuravaH = northern, Kuru - is there; tataH tatra = then, there; kaancana padmaabhiH = with golden, lotuses; padminiibhiH = lotus-leaf-stalks - runners of lotuses; kR^itaH udakaaH = made [mingled,] waters [from other lakes]; niila vaiduurya patra aaDhyaa = blue, lapis [Lapis Lazuli Blue-like,] leaves, filled with; nadyaH = rivers; sahasrashaH = in thousands - are there; atra = here - at this place; hiraNmayaiH = golden in hue; rakta utpala vanaiH = with red, Costuses, thickets; maNDitaaH ca = decorated with, also.

अनुवादः

“Then there is the North Kuru, the dwelling of those who have achieved divine merit in their previous births and now born in that country to enjoy the fruits of that divine merit, thus that country itself is earmarked for meritorious beings. At that place, the lotuses in the rivers will be golden in hue. The runners and stalks of lotus plants bear lotus-leaves that are bluish like the bluishness of lapis lazuli. There will be thousands of such rivers filled with such plants in water, and with waters mingled with the waters of other lakes, and decorated with the thickets of red Costuses alongshore. [4-43-38b, 39, 40a]

टिप्पनी

The Costus is a lotus-like plant grwoing on land, like Kashmir’s Saussurea hypoleuca, Latinised from Greek ‘kostos’.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसङ्काशा भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ ४० ॥

‘वहाँके जलाशय लाल और सुनहरे कमल-समूहोंसे मण्डित होकर प्रातःकाल उदित हुए सूर्यके समान शोभा पाते हैं ॥ ४० ॥

अल्लिय जलाशयगळु कॆम्पु मत्तु बङ्गारद बण्णद कमलगळिन्द कूडिद्दु, प्रातः कालदल्लि उदयिसुव सूर्यनन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तिदॆ.॥40॥

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।
नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः ॥ ४१ ॥

‘बहुमूल्य मणियोंके समान पत्तों और सुवर्णके समान कान्तिमान् केसरोंवाले विचित्र-विचित्र नील कमलोंके द्वारा वहाँका प्रदेश सब ओरसे सुशोभित होता है ॥ ४१ ॥

अमूल्य मणिगळन्तह ऎलॆगळिन्द, सुवर्णदन्तॆ कान्तिय केसरवुळ्ळ चित्र-विचित्र नील कमलगळिन्द अल्लिय प्रदेश ऎल्लॆडॆ शोभितवागिदॆ.॥41॥

पदच्छेदः

40b, 41. sa deshaH = that, province; sarvataH = everywhere; mahaa arha maNi patraiH [ratnaiH] ca = with highly, valuable, sapphirine [in hue,] leaves [gemstones,] also; kaancana prabha kesaraiH = golden, in shine, with fibrils; citraiH = amazing ones; niila utpala vanaiH = blue, costuses, with thickets of; taruNa aaditya sankaashaa jala aashayaaH = tender, Sun, similar, with water, receptacles [lakes]; vR^itaH = surrounded with; tatra bhaanti = there, shines forth.

अनुवादः

“Everywhere that province shines forth with highly valuable leaves which will be in the hue of sapphires, with fibrils in the hue of gold, and with amazing thickets of blue costuses around lakes, which lakes will be surrounding that province with a resplendence similar to sun. [4-43-40b, 41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद‍्धूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥ ४२ ॥
सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ॥ ४३ ॥

निस्तुलाभिः च मुक्ताभिः मणिभिः च महाधनैः । उद्भूत पुलिनाः तत्र जातरूपैः च निम्नगाः ॥ ४-४३-४२ सर्व रत्नमयैः चित्रैः अवगाढा नगोत्तमैः । जातरूपमयैः च अपि हुताशन सम प्रभैः ॥ ४-४३-४३

‘वहाँकी नदियोंके तट गोल-गोल मोतियों, बहुमूल्य मणियों और सुवर्णोंसे सम्पन्न हैं । इतना ही नहीं, उन नदियोंके किनारे सम्पूर्ण रत्नोंसे युक्त विचित्र-विचित्र पर्वत भी विद्यमान हैं, जो उनके जलके भीतरतक घुसे हुए हैं । उन पर्वतोंमेंसे कितने ही सुवर्णमय हैं, जिनसे अग्निके समान प्रकाश फैलता रहता है ॥ ४२-४३ ॥

अल्लिय नदीतीरगळु गुण्डाद मुत्तुगळिन्द, अमूल्य मणिगळिन्द मत्तु सुवर्णदिन्द सम्पन्नवागिवॆ. अष्टे अल्ल, आ नदिगळ दडगळल्लि समस्तरत्नगळिन्द कूडिद चित्र-विचित्र पर्वतगळू इवॆ. अवु अवुगळ नीरिनॊळगॆ मुळुगिवॆ. आ पर्वतगळल्लि ऎष्टो सुवर्णमयवागिद्दु, अग्नियन्तॆ प्रकाश चॆल्लुत्तवॆ.॥42-43॥

पदच्छेदः

42. tatra = there; niH tulaabhiH ca muktaabhiH = un, weighable [incomparable,] also, with pearls; mahaa dhanaiH maNibhiH ca = with highly, valuable, jewels; nimnagaaH = deep flowing rivers; jaataruupaiH = with gold; udbhuuta pulinaaH = mixed, sand dunes - will be there.

अनुवादः

“There the sand dunes of deep flowing rivers are lumped together with incomparable pearls, highly valuable jewels and gold. [4-43-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

43. citraiH = amazing ones [mountains]; sarva ratnamayaiH = all, jewels filled with; jaataruupamayaiH ca api = golden in aspect also; hutaashana sama prabhaiH = to Ritual-fire, similar, in splendour; naga uttamaiH = with mountain, lofty ones; avagaaDhaa = intercalated - into rivers.

अनुवादः

“That province is with amazing mountains that are replete with every kind of jewel, golden in hue, splendorous like Ritual-fire, and they are intercalated into the deep flowing rivers. [4-43-43]

टिप्पनी

Perhaps these poetic accounts of golden, jewelled riverbanks and golden lotuses etc. might have attracted the then invaders towards India, presuming that the loot is over there on the riverbanks like sand. However mythical these accounts might be, they portray that the lands and rivers are self-contained and self-sufficient.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति च ॥ ४४ ॥

नित्यपुष्पलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति च ॥

नित्य पुष्प फलाः तत्र नगाः पत्ररथ आकुलाः । दिव्य गन्ध रस स्पर्शाः सर्व कामान् स्रवन्ति च ॥ ४-४३-४४ नाना आकाराणि वासांसि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।

‘वहाँके वृक्षोंमें सदा ही फल-फूल लगे रहते हैं और उनपर पक्षी चहकते रहते हैं । वे वृक्ष दिव्य गन्ध, दिव्य रस और दिव्य स्पर्श प्रदान करते हैं तथा प्राणियोंकी सारी मनचाही वस्तुओंकी वर्षा करते रहते हैं ॥ ४४ ॥

अल्लिय वृक्षगळल्लि सदाकाल हूवु-हण्णुगळु बिडुत्तवॆ हागू अवुगळल्लि पक्षिगळु चिलिपिलिगुट्टुत्तवॆ. आ वृक्षगळु दिव्यगन्ध, रस, स्पर्श नीडुत्तवॆ मत्तु प्राणिगळु बयसुव ऎल्ल वस्तुगळन्नु मळॆगरॆयुत्तवॆ.॥44॥

पदच्छेदः

44, 45a. tatra nagaaH = there, trees are; nitya puSpa phalaaH = with eternal, flowers, fruits; patra ratha [nitya] aakulaaH = by wings, charioting [birds,] [endlessly] squawking; divya gandha rasa sparshaaH = divine, for smell, for taste, for touch; sarva kaamaan sravanti ca = for all, desires [delicacies,] spill forth their yield, also; anye naga uttamaaH = other, trees, best ones; naanaa aakaaraaNi vaasaansi = numerous, shapes, of clothing; phalanti bear fruits - they yield.

अनुवादः

“There the trees will be eternally flowering and fruiting on which birds will be endlessly squawking. Their yield will be spilling forth meeting every delicacy with a divine smell, taste and touch. Some other best trees will yield clothing in numerous shapes. [4-43-44, 45a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ।
स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ॥ ४५ ॥

नाना काराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्तावैडूर्यचित्राणिभूषणानि तथैव च ।
स्त्रीणां चान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ॥

‘इनके सिवा दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ वृक्ष फलोंके रूपमें नाना प्रकारके वस्त्र, मोती और वैदूर्यमणिसे जटित आभूषण देते हैं, जो स्त्रियों तथा पुरुषोंके भी उपयोगमें आने योग्य होते हैं ॥ ४५ ॥

इदल्लदॆ बेरॆ-बेरॆ श्रेष्ठ वृक्षगळु फलरूपदल्लि नाना प्रकारद वस्त्रगळन्नु, मुत्तु, वैडूर्यरत्नखचित ऒडवॆगळन्नु कॊडुववु. पुरुषरिगॆ उपयोगीयाद स्त्रीयरन्नु कॊडुत्तवॆ.॥45॥

सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
महार्हमणिचित्राणि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ ४६ ॥

सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
महार्हाणि च चित्राणि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥

‘दूसरे उत्तम वृक्ष सभी ऋतुओंमें सुखपूर्वक सेवन करने योग्य अच्छे-अच्छे फल देते हैं । अन्यान्य सुन्दर वृक्ष बहुमूल्य मणियोंके समान विचित्र फल उत्पन्न करते हैं ॥ ४६ ॥

बेरॆ उत्तम वृक्षगळु ऎल्ल ऋतुगळल्लि सुखवागि सेविसलु योग्यवाद ऒळ्ळॊळ्ळॆय फलगळन्नु कॊडुत्तवॆ. इतर सुन्दर वृक्षगळु अमूल्य मणिगळन्तह विचित्र फलगळन्नु नीडुत्तिवॆ.॥46॥

पदच्छेदः

45, 46. anye naga uttamaaH = yet other, best, trees; yaani = which of those - adornments; striiNaam = for females; tathaiva ca = like that, also; puruSaaNaam anuruupaaNi = for males, are befitting to; muktaa vaiduurya citraaNi = pearly, lapis gems like, wondrous ones; tathaiva ca = like that, also; sarva R^itu sukha sevyaani = in all, seasons, happily, wear; bhuuSaNaani = adornments; phalanti = will be fruiting - yielding; anye naga uttamaaH = other, trees, best ones; mahaa arhaaNi = highly people, applicable to [to noblesse]; maNi citraaNi [aabharaNaani] = gemlike, marvellous [ornaments]; phalanti = will be producing.

अनुवादः

“Some of the best trees will be yielding such of those adornments which will be vying with ornament made with pearls or with lapis gemstones, and suitable both for women and men. Like that, they can be worn happily in all seasons. Some other best trees will be yielding gemlike marvellous decorations applicable to noblesse. [4-43-45, 46]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च ।
मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ॥ ४७ ॥
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः ॥ ४८ ॥

शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च ।
मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ॥ पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्री यश्च गुणपन्न्ना रूपयौवनलक्षिताः ॥

‘कितने ही अन्य वृक्ष विचित्र बिछौनोंसे युक्त शय्याओंको ही फलोंके रूपमें प्रकट करते हैं, मनको प्रिय लगनेवाली सुन्दर मालाएँ भी प्रस्तुत करते हैं, बहुमूल्य पेय पदार्थ और भाँति-भाँतिके भोजन भी देते हैं तथा रूप और यौवनसे प्रकाशित होनेवाली सद‍्गुणवती युवतियोंको भी जन्म देते हैं ॥ ४७-४८ ॥

बेरॆ ऎष्टो वृक्षगळु विचित्र हासिगॆगळिन्द कूडिद शय्यॆगळन्नु लरूप वागि प्रटिसुत्तवॆ. मनस्सिगॆ प्रियवाद सुन्दरमालॆगळन्नु, अमूल्य पेय पदार्थगळन्नु, बगॆ-बगॆय भोजनगळन्नु मत्तु रूप-यौवनॆयराद सद्गुणवतियराद युवतियरन्नु उत्पन्नमाडुत्तवॆ.॥47-48॥

पदच्छेदः

47, 48a. atra apare drumaaH = there, other, trees; citra aastaaraNavanti ca = astonishing, with upholsteries, also; shayanaani = [wooden-] beds; prasuuyante = will be producing; manaH kaantaani maalyaani = heart, longing [attracting,] garlands; phalanti = they yield; mahaa arhaaNi paanaani ca = for highly, choicest ones, juices, also; vividhaani bhakSyaaNica = diverse, foodstuffs, also.

अनुवादः

“There are other trees that produce wooden-beds with astonishing upholsteries, and even garlands that will be attractively heartening, while some other trees will be yielding juices and foodstuffs that are relevant to highly choicest consumers. [4-43-47]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गन्धर्वाः किन्नराः सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।
रमन्ते सततं तत्र नारीभिर्भास्वरप्रभाः ॥ ४९ ॥

‘वहाँ सूर्यके समान कान्तिमान् गन्धर्व, किन्नर, सिद्ध, नाग और विद्याधर सदा नारियोंके साथ क्रीडा-विहार करते हैं ॥ ४९ ॥

अल्लि सूर्यनन्तॆ कान्तियुळ्ळ गन्धर्वरु, किन्नररु, सिद्धरु, नागरु, विद्याधररु, सदा तम्म नारियरॊन्दिगॆ क्रीडिसुत्ता इरुत्तारॆ.॥49॥

पदच्छेदः

48b, 49. guNa sampannaaH = attributes, enriched with; ruupa yauvana lakSitaaH = handsomeness, youthfulness, along with - having; striyaH ca = females, also; that Uttaara Kuru has; bhaasvara prabhaaH = radiantly, bright; gandharvaaH kinnaraa siddhaa naagaa = gandharva-s, kinnaraa-s, siddha-s; tathaa vidyaadharaaH = likewise, vidyaadharaa-s; tatra = there; naariibhiH sahitaaH ramante = females, along with, delight in.

अनुवादः

“The females of Uttara Kuru province will be handsome and youthful and they are rich by their attributes. There the radiantly bright celestials like gandharva-s, kinnaraa-s, siddha-s, vidyaadharaa-s will be delighting along with their own females. [4-43-48b, 49]

टिप्पनी

Some say that the females are also born out of the very same trees by adding the word prasuuyante to these compounds of trees. Nevertheless, it is better taken as ‘daughters of soil.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः ।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः ॥ ५० ॥

सर्वे सुकृत कर्माणः सर्वे रति परायणाः । सर्वे काम अर्थ सहिता वसंति सह योषितः ॥ ४-४३-५०

‘वहाँके सब लोग पुण्यकर्मा हैं, सभी अर्थ और कामसे सम्पन्न हैं तथा सब लोग काम-क्रीडापरायण होकर युवती स्त्रियोंके साथ निवास करते हैं ॥ ५० ॥

अल्लिय ऎल्ल जनरु पुण्यकर्मरू, अर्थ-कामगळिन्द सम्पन्नरू आगिद्दारॆ. ऎल्लरू कामक्रीडा परायणरागि युवती स्त्रीयरॊन्दिगॆ वासिसुत्तारॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. sarve = all of them - inhabitants of Uttara Kuru; sukR^ita karmaaNaH = good deeds, carried through; sarve rati paraayaNaaH = all of them, in passion, engaged; sarve kaama artha sahitaa = all of them, pleasures, prosperity, having; saha yoSitaH = with, youthful females; vasanti = they will be dwelling - there.

अनुवादः

“All the inhabitants of North Kuru have carried out good deeds in earlier births, hence they are accorded with paradisiacal pleasures now. All are engaged in passion, all of them live in pleasure and prosperity along with their youthful females. [4-43-50]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः ।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोरमः ॥ ५१ ॥

गीत वादित्र निर्घोषः स उत्कृष्ट हसित स्वनः । श्रूयते सततम् तत्र सर्व भूत मनोरमः ॥ ४-४३-५१

‘वहाँ निरन्तर उत्कृष्ट हास-परिहासकी ध्वनिसे युक्त गीतवाद्यका मधुर घोष सुनायी देता है, जो समस्त प्राणियोंके मनको आनन्द प्रदान करनेवाला है ॥ ५१ ॥

अल्लि निरन्तर हास्य-विनोदद ध्वनिगळिन्द कूडिद, गीत-वाद्यगळ मधुरनाद केळि बरुत्तदॆ. अदु समस्त प्राणिगळ मनस्सिगॆ आनन्दप्रदवागिदॆ.॥51॥

पदच्छेदः

51. sa utkR^iSTa hasita svanaH = with, heightened [vivacious,] laughing, sounds - mixed with vivacious peels of laughter; sarva bhuuta manoramaH = for all, beings, heart-stealing; giita vaaditra nir ghoSaH = vocal, instrumental [musical notes,] out flowing, sound; tatra satatam shruuyate = there, always, comes to ears.

अनुवादः

“The notes of vocal and instrumental music will be flowing out mixed with the peals of vivacious laughter, which will always come to ears in a heart-stealing manner for all beings. [4-43-51]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र नामुदितः कश्चिन्नात्र कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ ५२ ॥

तत्र नामुदितः कश्चिन्नात्र कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुमास्तत्र मनोरमाः ॥

तत्र न अमुदितः कश्चिन् न अत्र कश्चित् असत् प्रियः । अहनि अहनि वर्धन्ते गुणाः तत्र मनोरमाः ॥ ४-४३-५२

‘वहाँ कोई भी अप्रसन्न नहीं रहता । किसीकी भी बुरे कामोंमें प्रीति नहीं होती । वहाँ रहनेसे प्रतिदिन मनोरम गुणोंकी वृद्धि होती है ॥ ५२ ॥

अल्लि यारू अप्रसन्नरागिरुवुदिल्ल. यारिगू कॆट्ट कार्यगळल्लि प्रीति इरुवुदिल्ल. अल्लि वासिसुवुदरिन्द प्रतिदिन मनोरम गुणगळ वृद्धियागुत्तदॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. tatra = there; a muditaH = not, felicitous one; kashcit na = someone, none; a sat priyaH = not, truth, loving ones, - friendly to untruthful ones; atra = there; kashcit na = someone, none; tatra = in that province; ahani ahani = day, by day; manaH ramaaH guNaaH = heart, pleasing, attributes; vardhante = will be enhancing.

अनुवादः

“There is none who is infelicitous and there is none who is friendly to untruthful ones, and in that province these heart-pleasing attributes of those blessed souls like rejoicing, festivity etc. will be enriching day by day. [4-43-52]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः ।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ ५३ ॥

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् उत्तरः पय्साम् निधिः । तत्र सोम गिरिर् नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ ४-४३-५३

‘उस देशको लाँघकर आगे जानेपर उत्तरदिग्वर्ती समुद्र उपलब्ध होगा । उस समुद्रके मध्यभागमें सोमगिरि नामक एक बहुत ऊँचा सुवर्णमय पर्वत है ॥ ५३ ॥

आ देशवन्नु दाटि मुन्दक्कॆ होदाग उत्तर दिक्किन समुद्र सिगुवुदु. आ समुद्रद नडुवॆ सोमगिरि ऎम्ब बहळ ऎत्तरवाद ऒन्दु सुवर्णमय पर्वतविदॆ.॥53॥

पदच्छेदः

53. tam shailendram atikramya = that, mountain, the best, on passing beyond; uttaraH paysaam nidhiH = north, waters, treasure trove of - vast of Northern Ocean is there; tatra madhye = in its, midst; hema mayaH = completely golden one; mahaan = a gigantic one; soma giriH naama = Soma, mountain, named; mountain is there.

अनुवादः

“On passing beyond that mountain in Uttara Kuru, there is a treasure trove of waters, namely vast of Northern Ocean, in the mid of which there is gigantic golden mountain named Mt. Soma. [4-43-53]

टिप्पनी

The north of Himalayas is referred as the northern ocean. It is held that Himalayas have emerged from an ocean to where Vali used to leap everyday in the early hours to offer water oblation to the Sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः ॥ ५४ ॥

इन्द्र लोक गता ये च ब्रह्म लोक गताः च ये । देवाः तम् समवेक्षन्ते गिरि राजम् दिवम् गताः ॥ ४-४३-५४

‘जो लोग स्वर्गलोकमें गये हैं, वे तथा इन्द्रलोक और ब्रह्मलोकमें रहनेवाले देवता उस गिरिराज सोमगिरिका दर्शन करते हैं ॥ ५४ ॥

स्वर्गलोकक्कॆ होगुव जनरु हागू इन्द्रलोक ब्रह्मलोकगळल्लि वासिसुव देवतॆगळु आ गिरिराज सोमगिरिय दर्शन माडुत्तारॆ.॥54॥

पदच्छेदः

54. ye = those; indra loka gataa = Indra’s, in world, are there; ye brahma loka gataaH ca = Brahma’s, world, have gone, also; such of those; devaaH = gods; divam gataaH = sky, on attaining - from the sky; tam giri raajam = at it, mountain, lordly; sam avekSante = they will be clearly seeing.

अनुवादः

“Those who have gone to the sphere of Indra, and those who have gone to the sphere of Brahma can clearly see that lordly Mt. Soma, situated in the vast of ocean from the vast of heavens. [4-43-54]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता ॥ ५५ ॥

स तु देशो विसूर्येऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता ॥

स तु देशो विसूर्यो अपि तस्य भासा प्रकाशते । सूर्य लक्ष्म्या अभिविज्ञेयः तपता इव विवस्वता ॥ ४-४३-५५

‘वह देश सूर्यसे रहित है तो भी सोमगिरिकी प्रभासे सदा प्रकाशित होता रहता है । तपते हुए सूर्यकी प्रभासे जो देश प्रकाशित होते हैं, उन्हींकी भाँति उसे सूर्यदेवकी शोभासे सम्पन्न-सा जानना चाहिये ॥ ५५ ॥

आ प्रदेशवु सूर्यरहितवागिद्दरू सोमगिरिय प्रभॆयिन्द सदा प्रकाशितवागुत्ता इरुत्तदॆ. सूर्य प्रभॆयन्तॆये अदु बॆळगुत्ता इरुत्तदॆ.॥55॥

पदच्छेदः

55. saH deshaH = that, place; vi suuryaH api = without, sun, even though; suurya lakSmyaa = with Sun’s, resplendence; abhi vi j~neyaH = comprehensible; tapataa vivasvataa iva = irradiated, by Sun, as though; tasya bhaasaa prakaashate = its own [mountain’s,] resplendence, illuminated with.

अनुवादः

“Even though that place is sunless it is comprehensible as if with sunshine, since it is illuminated with the resplendence of Mt. Soma itself, which will be irradiating that place as if with the resplendence of the Sun. [4-43-55]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगवांस्तत्र विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ ५६ ॥

भगवान् तत्र विश्वात्मा शम्भुः एकादश आत्मकः । ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्म ऋषि परिवारितः ॥ ४-४३-५६

‘वहाँ विश्वात्मा भगवान् विष्णु, एकादश रुद्रोंके रूपमें प्रकट होनेवाले भगवान् शंकर तथा ब्रह्मर्षियोंसे घिरे हुए देवेश्वर ब्रह्माजी निवास करते हैं ॥ ५६ ॥

अल्लि विश्वात्मा भगवान् विष्णु, एकादशरुद्रर रूपदिन्द प्रकटवागुव भगवान् शङ्कर हागू ब्रह्मर्षिगळिन्द सुत्तुवरॆद देवेश्वर ब्रह्मदेवरु वासवागिरुत्तारॆ.॥56॥

पदच्छेदः

56. tatra = there; bhagavaan vishva aatmaa = God, Cosmic-Soul - Vishnu; eka dasha aatmakaH shambhuH = one, ten [an embodiment of eleven selfsame] Souls [eleven Rudra-s, or, eleven souled god,] Shiva; brahma R^iSi parivaaritaH = Brahma-Sages, surrounded by; deva iishaH brahmaa = gods, god, Brahma; vasati = sojourn - there on Mt. Soma.

अनुवादः

“The God and Cosmic-Souled Vishnu and Shambhu or Shiva, an embodiment of eleven selfsame Souls, called ekaadasha rudra-s , and the god of gods Brahma who is surrounded by Brahma-Sages, will be sojourning on that Mt. Soma. [4-43-56]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कथञ्चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।
अन्येषामपि भूतानां नानुक्रामति वै गतिः ॥ ५७ ॥

न कथंचन गंतव्यम् कुरूणाम् उत्तरेण वः । अन्येषाम् अपि भूतानाम् न अनुक्रामति वै गतिः ॥ ४-४३-५७

‘तुमलोग उत्तर कुरुके मार्गसे सोमगिरितक जाकर उसकी सीमासे आगे किसी तरह न बढ़ना । तुम्हारी तरह दूसरे प्राणियोंकी भी वहाँ गति नहीं है ॥ ५७ ॥

नीवु उत्तर कुरु मार्गदिन्द सोमगिरिय तनक होगि अदर सीमॆय मुन्दॆ याव रीति यिन्दलू होगबारदु. निम्मन्तॆ बेरॆ प्राणिगळू कूड अल्लि होगलाररु.॥57॥

पदच्छेदः

57. kuruuNaam uttareNa = from Kuru, to north of; kathancana = under any circumstances; vaH na gantavyam = you, not, to go; anyeSaam bhuutaanaam api = to other, beings, even; gatiH = a course, passage; na anukraamati = not, follows - no course is there; vai = indeed.

अनुवादः

“Under any circumstances you shall not go to the north of Kuru province as there is no other way out to follow, even for other beings like daitya, daanava, yaksha, gandharva-s, though they possess some extraordinary capabilities. [4-43-57]

टिप्पनी

‘Here we have a glimpse of the Arctic region with the Aurora Borealis to the north of the Uttara Kuru realms. The Uttara Kurus, it should be remembered, may have been a real people, as they mentioned in the aitareya braahmaNa viii-14 wherefore the several nations who dwell in this northern quarter beyond the Himalayas, the Uttara Kurus and the Uttara Madras are consecrated to glorious dominion and people term them glorious…’ Mouris, Sanskrit Series, Vol. I

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ ५८ ॥

सा हि सोम गिरिः नाम देवानाम् अपि दुर्गमः । तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हथ ॥ ४-४३-५८

‘वह सोमगिरि देवताओंके लिये भी दुर्गम है । अतः उसका दर्शनमात्र करके तुमलोग शीघ्र लौट आना ॥ ५८ ॥

आ सोमगिरि देवतॆगळिगू दुर्गमवागिदॆ. आद्दरिन्द अदन्नु दर्शन माडि नीवु बेगने मरळि बरुवुदु.॥58॥

पदच्छेदः

58. soma giriH naama = Soma, mountain, named; saa hi = that, indeed; devaanaam api durgamaH = to gods, even, impassable; tam aalokya = that, on seeing; tataH = from there; kSipram = quickly; upa aa vartitum = to return; arhatha = apt of you.

अनुवादः

“That mountain named Soma is an impassable one even for gods, and it will be apt of you to quickly return from there on seeing that mountain. [4-43-58]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ५९ ॥

एतावत् वानरैः शक्यम् गंतुम् वानर पुंगवाः । अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥ ४-४३-५९

‘श्रेष्ठ वानरो! बस, उत्तर दिशामें इतनी ही दूरतक तुम सब वानर जा सकते हो । उसके आगे न तो सूर्यका प्रकाश है और न किसी देश आदिकी सीमा ही । अतः आगेकी भूमिके सम्बन्धमें मैं कुछ नहीं जानता ॥ ५९ ॥

श्रेष्ठवानररे! साकु, उत्तर दिक्किन कडॆगॆ इष्टेदूर नीवॆल्ल वानररु होगबल्लिरि. अदक्किन्त मुन्दॆ सूर्यन प्रकाशविल्ल, यावुदे देशद सीमॆयू इल्ल. आद्दरिन्द मुन्दिन भूभागद सम्बन्धवागि नानु एनन्नू तिळियलारॆनु.॥59॥

पदच्छेदः

59. vaanara pungavaaH = oh, vanara-s, the best; etaavat = up to there; vaanaraiH gantum shakyam = by vanara-s, to go, it is possible; a bhaaskaram = without, sun [sunless]; a maryaadam = not, with boundaries [boundless realms]; about them; tataH param = there, after - far and beyond; na jaaniimaH = not, we know - I do not know.

अनुवादः

" It is possible for the vanara-s to go only up to there, oh, best vanara-s, and we have no knowledge of those sunless and boundless realms available far and beyond. [4-43-59]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वमेतद् विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ ६० ॥

सर्वम् एतत् विचेतव्यम् यन् मया परिकीर्तितम् । यत् अन्यत् अपि न उक्तम् च तत्र अपि क्रियताम् मतिः ॥ ४-४३-६०

‘मैंने जो-जो स्थान बताये हैं, उन सबमें सीताकी खोज करना और जिन स्थानोंका नाम नहीं लिया है, वहाँ भी ढूँढ़नेका ही निश्चित विचार रखना ॥ ६० ॥

नानु तिळिसिद ऎल्ल स्थानगळल्लि सीतॆयन्नु हुडुकिरि. उल्लेखिसदिरुव स्थानगळल्लियू हुडुकुव विचारवू दृढवागलि.॥60॥

पदच्छेदः

60. mayaa yat parikiirtitam = by me, which [province,] is extolled - explained; etat sarvam vicetavyam = all these [provinces,] in entirety, are to be searched; anyat api = others, even; yat na uktam ca = which, not, spoken of [by me,] also; tatra api = in them, even; for searching; matiH kriyataam = your mind, you make up.

अनुवादः

“You shall thoroughly search in all those provinces that are explained by me, and you have to make up your mind for searching in other places that are not referred by me. [4-43-60]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं
महत्प्रियं चापि ततो मम प्रियम् ।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा
विदेहजादर्शनजेन कर्मणा ॥ ६१ ॥

ततः कृतम् दाशरथेः महत् प्रियम् महत्तरम् च अपि ततो मम प्रियम् । कृतम् भविष्यति अनिलोअनलौपमा विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥ ४-४३-६१

‘अग्नि और वायुके समान तेजस्वी तथा बलशाली वानरो! विदेहनन्दिनी सीताके दर्शनके लिये तुम जो-जो कार्य या प्रयास करोगे, उन सबके द्वारा दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामका महान् प्रिय कार्य सम्पन्न होगा तथा उसीसे मेरा भी प्रिय कार्य पूर्ण हो जायगा ॥ ६१ ॥

बॆङ्कि-गाळिगॆ समानराद तेजस्वी, बलशाली वानररे! विदेहनन्दिनी सीतॆय दर्शनक्कागि नीवु माडुव परिश्रमदिन्द दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामन महान् प्रिय कार्य नॆरवेरिसिदन्तादीतु हागू अदरिन्दले नन्न प्रिय कार्यवू पूर्णवादीतु.॥61॥

पदच्छेदः

61. anila anala upamaa = oh, Air-god, Wind-god, similar vanara-s; tataH = thereby; videha jaa = in Videha kingdom, born in [Vaidehi’s]; darshana jena = by seeing her; karmaNaa = by that task; daasharatheH = to Dasharatha’s son [to Rama]; mahat priyam = extremely, desirable [deed]; kR^itam = [considered as] done; tataH = thereby; api mama ca = even, to me, also; mahat taram = higher, still; priyam kR^itam bhaviSyati = propitious, accomplishment, it becomes.

अनुवादः

“Thereby, oh, Air-godlike and Wind-godlike vanara-s, on your seeing the princess born in Videha kingdom, namely Vaidehi, an extremely desirable task for the sake of Dasharatha’s son Rama is considered as done. Thereby it becomes a still privileged accomplishment even for me achieved through your efforts. [4-43-61]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा
मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः ।
चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रवः
सहप्रिया भूतधराः प्लवङ्गमाः ॥ ६२ ॥

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा मया अर्चिताः सर्व गुणैः मनो रमैः । चरिष्यथ उर्वीम् प्रतिशान्त शत्रवाअः सह प्रिया भूत धराः प्लवंगमाः ॥ ४-४३-६२

‘वानरो! श्रीरामचन्द्रजीका प्रिय कार्य करके जब तुम लौटोगे, तब मैं सर्वगुणसम्पन्न एवं मनोऽनुकूल पदार्थोंके द्वारा तुम सब लोगोंका सत्कार करूँगा । तत्पश्चात् तुमलोग शत्रुहीन होकर अपने हितैषियों और बन्धु-बान्धवोंसहित कृतार्थ एवं समस्त प्राणियोंके आश्रयदाता होकर अपनी प्रियतमाओंके साथ सारी पृथ्वीपर सानन्द विचरण करोगे’ ॥

वानररे! श्रीरामचन्द्रन प्रिय कार्य माडि मरळिदाग नानु सर्वगुणसम्पन्न मनमॆच्चुव वस्तुगळिन्द निम्मॆल्लरन्नु सत्करिसुवॆनु. बळिक नीवु शत्रुहीनरागि तम्म हितैषिगळ, बन्धु बान्धवर सहित कृतार्थरागि प्राणिगळिगॆ आश्रयदातरागि तम्म प्रियतमॆयरॊन्दिगॆ इडी पृथिवियल्लि आनन्दवागि सञ्चरिसिरि.॥62॥

पदच्छेदः

62. plavangamaaH = oh, fly-jumpers; tataH = latter; kR^ita arthaaH = purpose, accomplished; sa hitaaH sa baandhavaa = with, friends, with, relatives; mayaa = by me; manaH ramaiH = heart, pleasing; sarva guNaiH = with all, attributes [concessions]; arcitaaH = adored; shaanta shatravaaaH = with silenced, enemies; saha priyaa = with, beloveds ones; bhuuta dharaaH = beings, sustaining [fostering progeny]; urviim [prati ] cariSyatha = on earth, over, rove - rove over.

अनुवादः

“Thereafter, oh, fly-jumpers, when you with accomplished purpose and adored by me with heart-pleasing concessions, and when your enemies are silenced, you will rove over the earth with your friends and relatives and with your beloveds, also fostering your progeny.” Thus Sugreeva said to the monkeys going to North. [4-43-62]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें तैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद नलवत्तमूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥43॥