०३८ राम-सुग्रीवसंवादः

**Book IV

Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys**

Sugreeva approaches Rama and falls prostrate on Rama’s feet as though seeking pardon for the delay. Rama gets him up and mildly admonishes him. Then Sugreeva while giving the account of legions that are coming in, informs Rama that all the Vanara armies on earth are coming for confronting Ravana in battle. On asserting that Sugreeva is at his job, Rama is pleased heartily.

स्रोतः: valmikiramayan.net

38. लक्ष्मणसहित सुग्रीवका भगवान् श्रीरामके पास आकर उनके चरणोंमें प्रणाम करना, श्रीरामका उन्हें समझाना, सुग्रीवका अपने किये हुए सैन्यसंग्रहविषयक उद्योगको बताना और उसे सुनकर श्रीरामका प्रसन्न होना

प्रतिगृह्य च तत् सर्वमुपायनमुपाहृतम् ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ १ ॥

प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् उपानयम् उपाहृतम् । वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वान् एव व्यसर्जयत् ॥ ४-३८-१

उनके लाये हुए उन समस्त उपहारोंको ग्रहण करके सुग्रीवने सम्पूर्ण वानरोंको मधुर वचनोंद्वारा सान्त्वना दी । फिर सबको विदा कर दिया ॥ १ ॥

सुग्रीवनु कपिनायकरु तन्दित्त काणिकॆगळन्नु स्वीकरिसि, अवरन्नु सविमातुगळिन्द सन्तैसि बिळ्कॊट्टनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. upaahR^itam = that are brought in; tat sarvam upaanayam = that, all gifts - all those gifts from Himalayas; pratigR^ihya ca = on receiving, also; saantvayitvaa ca = on speaking good words

• approbation, also; sarvaan eva = all of them, thus; vaanaraan vyasarjayat = Vanara-s, left them off - dispersed them.

अनुवादः

On receiving all those gifts brought in by the Vanara-s from Himalayas, Sugreeva dispersed them all with approbation. [4-38-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् कृतकर्मणः ।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ २ ॥

विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् तान् कृत कर्मणः । मेने कृतार्थम् आत्मानम् राघवम् च महाबलम् ॥ ४-३८-२

कार्य पूरा करके लौटे हुए उन सहस्रों वानरोंको विदा करके सुग्रीवने अपने-आपको कृतार्थ माना और महाबली श्रीरघुनाथजीका भी कार्य सिद्ध हुआ ही समझा ॥ २ ॥

कार्य पूर्णगॊळिसि मरळिद आ साविरारु वानररन्नु कळिसिकॊट्टु तन्नन्नु कृतार्थनॆन्दु अरितु, महाबलि श्रीरघुनाथन कार्य सिद्धवायितॆन्दे तिळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH = he that Sugreeva; kR^ita karmaNaH = who effectuated, their errand; sahasraan taan hariin visarjayitvaa = thousands of, them monkeys, on dispersing; aatmaanam = for himself; mahaabalam raaghavam ca = great-mighty, Raghava, also; kR^ita artham = achieved, aspirations; mene = deemed.

अनुवादः

On dispersing thousands of monkeys who have effectuated their errand of summoning all monkeys on the earth, Sugreeva deemed that his own aspirations and as well as those of that great-mighty Rama are achieved. [4-38-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥ ३ ॥

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत् श्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥

स लक्ष्मणो भीम बलम् सर्व वानर सत्तमम् । अब्रवीत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् संप्रहर्षयन् ॥ ४-३८-३ किष्किंधाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।

तत्पश्चात् लक्ष्मण समस्त वानरोंमें श्रेष्ठ भयंकर बलशाली सुग्रीवका हर्ष बढ़ाते हुए उनसे यह विनीत वचन बोले— ॥ ३ ॥

अनन्तर लक्ष्मणनु समस्त वानररल्लि श्रेष्ठनाद भयङ्कर शक्तिशालि सुग्रीवन हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता अवनल्लि हीगॆ विनीत मातन्नु हेळिदन.॥3॥

पदच्छेदः

3, 4a. saH lakSmaNaH = he that, Lakshmana; bhiima balam = indomitably, mighty; sarva vaanara sattamam = of all, vanara-s, an indomitable one - Sugreeva; sugriivam = to Sugreeva; sam pra harSayan = to gladden; prashritam vaakyam abraviit = courteous, sentence, spoke to; saumya = oh, gentle one; te rocate yadi = to you, it pleases, if - if it pleases you; kiSkindhaayaa vi niSkraama = from Kishkindha, verily, make an exit.

अनुवादः

Gladdening Sugreeva who is indomitably mighty and the indomitable one among all vanara-s, Lakshmana spoke these courteous words to him, “oh, gentle one, if it please you, make an exit from Kishkindha.” [4-38-3, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥ ४ ॥
सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ।

‘सौम्य! यदि तुम्हारी रुचि हो तो अब किष्किन्धासे बाहर निकलो ।’ लक्ष्मणकी यह सुन्दर बात सुनकर सुग्रीव अत्यन्त प्रसन्न हुए और इस प्रकार बोले— ॥ ४ १/२ ॥

सौम्यने! निनगॆ रुचिसिदरॆ ईग किष्किन्धॆयिन्द हॊरडु. लक्ष्मणन ई सुन्दर मातन्नु केळि सुग्रीवनु अत्यन्त प्रसन्ननागि इन्तॆन्दनु .॥4॥

एवं भवतु गच्छाम स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ ५ ॥
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विसर्जयामास तदा ताराद्याश्चैव योषितः ॥ ६ ॥

एवं भवतु गच्छाम स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ।
विसर्जयामास तदा ताराद्याश्चैव योषितः ॥

‘अच्छा, ऐसा ही हो । चलिये, चलें । मुझे तो आपकी आज्ञाका पालन करना है ।’ शुभ लक्षणोंसे युक्त लक्ष्मणसे ऐसा कहकर सुग्रीवने तारा आदि सब स्त्रियोंको तत्काल विदा कर दिया ॥ ५-६ ॥

हागॆये आगलि, नडॆयिरि. नानादरो निम्म आज्ञॆयन्नु पालिसुववने. शुभलक्षणनाद लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि सुग्रीवनु तारॆये मॊदलाद ऎल्ल स्त्रीयरन्नु बीळ्कॊट्टनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

4b, 5. sugriivaH = Sugreeva; su bhaaSitam = well, said - courteous words; tasya lakSmaNasya = of his, Lakshmana’s; tat vacanam shrutvaa = that, sentence, on hearing; parama priitaH = while extremely, pleased; etat vaakyam uvaaca ha = this, sentence, spoke, indeed; evam bhavatu = that way, it will be - so be it; gacChaamaH = let us go; mayaa = by me; tvat = in your; shaasane = command; stheyam = remain biddable - amenable to.

अनुवादः

On hearing the courteous words of Lakshmana Sugreeva is extremely pleased and he indeed spoke this sentence to him, “So be it. Let us go. I remain biddable in your command.” [4-38-4b, 5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. sugriivaH = Sugreeva; shubha lakSaNam = to one with auspicious, features; tam lakSmaNam = to him, to Lakshmana; evam uktvaa = thus, on speaking; tadaa = then; taaraa aadyaH = to Tara, and other; yoSitaH eva ca = females, thus, also; visarjayaamaasa = started to disperse.

अनुवादः

Sugreeva speaking thus to Lakshmana, whose person itself is auspicious, then bade adieu to Lady Tara and the other female vanara-s. [4-38-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एहीत्युच्चैर्हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः ॥ ७ ॥
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ।

एहि इति उच्छैः हरि वरान् सुग्रीवः समुदाहरत् । तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः ॥ ४-३८-७ बद्ध अंजलि पुटाः सर्वे ये स्युः स्त्री दर्शन क्षमाः ।

इसके बाद सुग्रीवने शेष वानरोंको ‘आओ, आओ’ कहकर उच्च स्वरसे पुकारा । उनकी वह पुकार सुनकर सब वानर, जो अन्तःपुरकी स्त्रियोंको देखनेके अधिकारी थे, दोनों हाथ जोड़े शीघ्रतापूर्वक उनके पास आये ॥ ७ १/२ ॥

बळिक सुग्रीवनु उळिद वानररिगॆ बन्नि, बन्नि! ऎन्दु गट्टियागि करॆदनु. अवन आ करॆयन्नु केळि अन्तःपुरद स्त्रीयरन्नु नोडुव अधिकारिगळागिद्द आ ऎल्ल वानररु कैमुगिदुकॊण्डु कूडले अवन बळिगॆ बन्दरु.॥7॥

पदच्छेदः

7, 8a. sugriivaH = Sugreeva; ehi = come here; iti ucChaiH = thus, sharply; hari varaan = at monkey, the best ones; sam udaaharat = shouted for; tasya tat vacanam shrutvaa = his, that, word [call,] on hearing; ye = which of those; strii darshana kSamaaH = at ladies, to see, who are spared; syuH = will be there; sarve harayaH = all of those, monkeys; baddha anjali puTaaH = with adjoined, palms, fold; shiighram aayayuH = swiftly, came.

अनुवादः

Sugreeva shouted sharply saying, “come here,” at the best monkey-adjutants and on hearing his call all of those monkeys that are spared to see the ladies of palace chambers have come there swiftly with their palms adjoined in supplication. [4-38-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानुवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः ॥ ८ ॥
उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ।

तान् उवाच ततः प्राप्तान् राजा अर्क सदृश प्रभः ॥ ४-३८-८ उपस्थापयत क्षिप्रम् शिबिकाम् मम वानराः ।

पास आये हुए उन वानरोंसे सूर्यतुल्य तेजस्वी राजा सुग्रीवने कहा—‘वानरो! तुमलोग शीघ्र मेरी शिबिकाको यहाँ ले आओ’ ॥ ८ १/२ ॥

बळिगॆ बन्दिरुव आ वानररल्लि सूर्यनन्तॆ तेजस्वी सुग्रीवनु हेळिदनु - वानररे! नीवु बेगने नन्न पल्लक्कियन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बन्नि.॥8॥

पदच्छेदः

8b, 9a. tataH = then; arka sadR^isha prabhaH = sun, similar, in refulgence; raajaa = king; praaptaan taan uvaaca = [monkeys] who arrived, to them, spoke; vaanaraaH = oh, vanara-s; mama shibikaam = my, palanquin; kSipram upa sthaapayata = immediately, at hand, be positioned.

अनुवादः

Then the king Sugreeva whose refulgence is kindred to that of sun has said to those vanara-s that have arrived there, “oh, vanara-s, immediately position my palanquin before me.” [4-38-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः ॥ ९ ॥
समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ।

उनकी बात सुनकर शीघ्रगामी वानरोंने एक सुन्दर शिबिका (पालकी) वहाँ उपस्थित कर दी ॥ ९ १/२ ॥

अवन मातन्नु केळि शीघ्रगामि वानररु ऒन्दु सुन्दरवाद पल्लक्कियन्नु अल्लि तन्दिट्टरु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. shiighra vikramaaH = in agility, adept ones; harayaH = monkeys; tasya vacanam shrutvaa = his, words, on hearing; priya darshanaam shibikaam = an exquisite one, in its appearance, such a palanquin; sam upa sthaapayaamaasuH = readily, nearby, started to position.

अनुवादः

On hearing his words those monkeys who are the adept ones in their agility right away brought an exquisite palanquin and readily started to position it at his nearby. [4-38-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ॥ १० ॥
लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ।

ताम् उपस्थापिताम् दृष्ट्वा शिबिकाम् वानराधिपः ॥ ४-३८-१० लक्ष्मण आरुह्यताम् शीघ्रम् इति सौमित्रिम् अब्रवीत् ।

पालकीको वहाँ उपस्थित देख वानरराज सुग्रीवने सुमित्राकुमारसे कहा—‘कुमार लक्ष्मण! आप शीघ्र इसपर आरूढ़ हो जायँ’ ॥ १० १/२ ॥

पल्लक्कियन्नु नोडि वानराधिप सुग्रीवनु सौमित्रियल्लि कुमार लक्ष्मण! नीनु बेगने इदर मेलॆ आरूढनागु ऎन्दु हेळिदनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. vaanara adhipaH = monkeys, king - Sugreeva; upasthaapitaam taam shibikaam dR^iSTvaa = nearby, positioned, that, palanquin, on seeing; lakSmaNa shiighram aaruhyataam = Lakshmana, quickly, mount it; iti saumitrim abraviit = thus, to Soumitri, said.

अनुवादः

And on seeing palanquin positioned at his nearby the king of monkeys Sugreeva said to Saumitri, “you mount it, Lakshmana, be quick.” [4-38-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसन्निभम् ॥ ११ ॥
बहुभिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ।

इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसन्निभम्॥
बहुभिर्हरिभियुक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ।

इति उक्त्वा कांचनम् यानम् सुग्रीवः सूर्य सन्निभम् ॥ ४-३८-११ बहुभिः हरिभिः युक्तम् आरुरोह स लक्ष्मणः ।

ऐसा कहकर लक्ष्मणसहित सुग्रीव उस सूर्यकी-सी प्रभावाली सुवर्णमयी पालकीपर, जिसे ढोनेके लिये बहुत-से वानर लगे थे, आरूढ़ हुए ॥ ११ १/२ ॥

हीगॆ हेळि लक्ष्मण सहित सुग्रीवनु आ सूर्यनन्तॆ प्रभॆयुळ्ळ सुवर्ण पल्लक्कियन्नु हत्तिदरु. अदन्नु अनेक वानररु हॊरुत्तिद्दरु.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. sugriivaH iti uktvaa = Sugreeva, so, saying; suurya sannibham = sun, similar in shine [palanquin]; bahubhiH haribhiH yuktam = many, monkeys, having [as carriers]; kaancanam yaanam = golden, carriage; sa lakSmaNaH aaruroha = with Lakshmana, climbed into it.

अनुवादः

Saying so Sugreeva got into that golden carriage which in shine is like the sun and which has many monkey-carriers along with Lakshmana. [4-38-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ १२ ॥
शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः ॥ १३ ॥
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च वन्दिभिश्चाभिनन्दितः ॥
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राजश्रियमनुत्तमाम् ।

पाण्डुरेण आतपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ ४-३८-१२ शुक्लैः च वाल व्यजनैः धूयमानैः समंततः । शंख भेरी निनादैः च वन्दिभिः च अभिवन्दितः ॥ ४-३८-१३ निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्य श्रियम् अनुत्तमाम् ।

उस समय सुग्रीवके ऊपर श्वेत छत्र लगाया गया और सब ओरसे सफेद चँवर डुलाये जाने लगे । शङ्ख और भेरीकी ध्वनिके साथ वन्दीजनोंका अभिनन्दन सुनते हुए राजा सुग्रीव परम उत्तम राजलक्ष्मीको पाकर किष्किन्धापुरीसे बाहर निकले ॥ १२-१३ १/२ ॥

आग सुग्रीवन मेलॆ श्वेतछत्र हिडिदिद्दरु, सुत्तलु बिळिय चामर बीसुत्तिद्दरु. शङ्ख, भेरिगळ ध्वनिगळॊन्दिगॆ वन्दिजनर अभिनन्दनॆयन्नु केळुत्ता राजा सुग्रीवनु परमोत्तम राज्यलक्ष्मियन्नु पडॆदु किष्किन्धॆयिन्द हॊरगॆ हॊरटनु.॥12-13½॥

पदच्छेदः

12b, 13, 14a. sugriivaH = Sugreeva; an uttamaam = un, excelled one; raajya shriyam praapya = of kingdom, magnificence, on achieving; vandibhiH abhi vanditaH ca = by panegyrists, highly extolling, also; muurdhani = atop head; dhriyamaaNena = held on [as shade]; paaNDureNa aata patreNa = white, sun, shade - by parasol; samantataH = all over; dhuuyamaanaiH shuklaiH vaala vyajanaiH ca = being fanned, white, with fur-fans, also; shankha bherii ni naadaiH ca = of conch-shell, of drums, with high, sounds, also; nir yayau = out, started.

अनुवादः

Sugreeva who achieved the kingdom of unexcelled magnificence has started out that magnificently to the high extolment of panegyrists, while a white royal-parasol spread overhead the palanquin, white fur-fans fanning him from all over, and while conch-shells are blowing loud and drums are drumming high. [4-38-12b, 13, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ १४ ॥
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।

स वानर शतैः तीष्क्णैः बहुभिः शस्त्र पाणिभिः ॥ ४-३८-१४ परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।

हाथमें शस्त्र लिये तीक्ष्ण स्वभाववाले कई सौ वानरोंसे घिरे हुए राजा सुग्रीव उस स्थानपर गये, जहाँ भगवान् श्रीराम निवास करते थे ॥ १४ १/२ ॥

शस्त्रधारिगळाद तीक्ष्ण स्वभाववुळ्ळ नूरारु वानररिन्द सुत्तुवरॆदु राजा सुग्रीवनु भगवान् श्रीरामनु वासिसुत्तिद्दल्लिगॆ हॊरटनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. saH = he - Sugreeva; shastra paaNibhiH = weapons, in hands - wielders; tiiSkNaiH = confrontational ones; bahubhiH vaanara shataiH = with many, vanara-s, along with, hundreds of; * pari kiirNaH* = around, spreading - surrounded with; raamaH yatra vyavasthitaH [vi ava sthitaH] = Rama, where he is, ensconced; tatra yayau = to there, they travelled.

अनुवादः

Sugreeva travelled thus surrounded with many hundreds of vanara-s, who look confrontational and who wielded weapons, to the place where Rama is staying. [4-38-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ॥ १५ ॥
अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ।
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ १६ ॥

स तम् देशम् अनुप्राप्य श्रेष्ठम् राम निषेवितम् ॥ ४-३८-१५ अवातरत् महातेजाः शिबिकायाः स लक्ष्मणः । आसाद्य च ततो रामम् कृत अंजलि पुटो अभवत् ॥ ४-३८-१६ कृत अंजलौ स्थिते तस्मिन् वानराः च अभवन् तथा ।

श्रीरामचन्द्रजीसे सेवित उस श्रेष्ठ स्थानमें पहुँचकर लक्ष्मणसहित महातेजस्वी सुग्रीव पालकीसे उतरे और श्रीरामके पास जा हाथ जोड़कर खड़े हो गये ॥ १५-१६ ॥

श्रीरामनिन्द सेवितवाद आ स्थानक्कॆ तलुपि लक्ष्मण सहित महा तेजस्वी सुग्रीवनु पल्लक्कियिन्द इळिदु श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ होगि कैमुगिदुकॊण्डु निन्तुकॊण्डनु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15b, 16a. mahaatejaaH = great-resplendent one, Sugreeva; sa lakSmaNaH = along with, Lakshmana; saH = he - Sugreeva; raama niSevitam = by Rama, adored - place adored by Rama while staying there; shreSTham tam desham = choicest, that, province; anupraapya = on attaining; shibikaayaaH = from palanquin; avaa tarat = down, climbed.

अनुवादः

On reaching the province where Rama is staying in all his adoration to that place, the great-resplendent Sugreeva descended the palanquin along with Lakshmana. [4-38-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16b, 17a. tataH = then; raamam aasaadya ca = Rama, on reaching, also; kR^ita anjali puTaH abhavat = making, adjoined, palm-fold, he became; tasmin = his; kR^ita anjalau sthite = making, palms adjoined, when he remained; vaanaraaH ca = [all of the] monkeys, also; tathaa = like that; abhavat = they became - all stood with adjoined palms.

अनुवादः

When Sugreeva reached Rama he stood still with adjoined-palms, and when he remained still with palm-fold all the other monkeys stood still with palm-fold. [4-38-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश्चाभवंस्तथा ।
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ॥ १७ ॥
वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ।

तटाकम् इव तम् दृष्ट्वा रामः कुड्मल पंकजम् ॥ ४-३८-१७ वानराणाम् महत् सैन्यम् सुग्रीवे प्रीतिमान् अभूत् ।

वानरराजके हाथ जोड़कर खड़े होनेपर उनके अनुयायी वानर भी उन्हींकी भाँति अञ्जलि बाँधे खड़े हो गये । मुकुलित कमलोंसे भरे हुए विशाल सरोवरकी भाँति वानरोंकी उस बड़ी भारी सेनाको देखकर श्रीरामचन्द्रजी सुग्रीवपर बहुत प्रसन्न हुए ॥ १७ १/२ ॥

वानरराजनु कैमुगिदु निन्तुकॊण्डाग अवन अनुयायि वानररूगळू अवनन्तॆ अञ्जलिबद्धरागि निन्तुकॊण्डरु. कमलगळ मॊग्गुगळु तुम्बिद विशाल सरोवरदन्तॆ वानरर आ भारी दॊड्ड सैन्यवन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनु सुग्रीवन मेलॆ बहळ प्रसन्ननादनु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. raamaH = Rama; kuDmala pankajam = with buds, of lotuses; tam = it [vanara fore]; taTaakam iva = a lake, as if - it is; vaanaraaNaam mahat sainyam = of Vaanaras, massive, army; dR^iSTvaa = on seeing; sugriive priitimaan abhuut = in Sugreeva, exultant, he became.

अनुवादः

Rama became exultant of Sugreeva on seeing the massive army of Vanara-s which is just like a vast lake plethoric with buds of lotuses. [4-38-17b, 18a]

टिप्पनी

Terrible looking monkeys are compared with delicate lotus buds - is this a simile at all? Not So. The ‘sense’ dhvani in this is like this. The folded and adjoined palms of all the monkeys are looking like lotus buds. While adjoining palms they raised hands over their heads, where their bodies are appearing similar to the stems of lotuses, and folded palms are like unfolded lotus buds. Rama is gladdened because the lake called Sugreeva contains these many prayerful devotees who are praying with lotus-bud-like folded palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ १८ ॥
प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ।

पादयोः पतितम् मूर्ध्ना तम् उत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ ४-३८-१८ प्रेम्णा च बहुमानात् च राघवः परिषस्वजे ।

वानरराजको चरणोंमें मस्तक रखकर पड़ा हुआ देख श्रीरघुनाथजीने हाथसे पकड़कर उठाया और बड़े आदर तथा प्रेमके साथ उन्हें हृदयसे लगाया ॥ १८ १/२ ॥

चरणगळल्लि मस्तकवन्निट्टु वन्दिसुत्तिद्द सुग्रीवनन्नु नोडि श्रीरामनु कैगळिन्द ऎब्बिसि बहळ आदरदिन्द, प्रेमदॊन्दिगॆ अवनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डनु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. raaghavaH = Raghava; muurdhnaa paadayoH patitam = with head - headlong, on feet [of Rama,] fallen; tam hariishvaram = him, monkey’s king - Sugreeva; utthaapya = on raising up; premNaa ca bahumaanaat ca = with care, and, credit, also; pari Sa svaje = tightly, hugged him.

अनुवादः

Raghava raised and tightly hugged the king of monkeys Sugreeva, who has prostrated himself with his head touching the feet of Rama, with care and credit. [4-38-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ॥ १९ ॥
निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीत् ततः ।

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषिदेति ततोऽब्रवीत् ॥
निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीत् ततः ।

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीद इति ततो अब्रवीत् ॥ ४-३८-१९ निषण्णम् तम् ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो अब्रवीत् ततः ।

हृदयसे लगाकर धर्मात्मा श्रीरामने उनसे कहा—‘बैठो’ । उन्हें पृथ्वीपर बैठा देख श्रीराम बोले— ॥

अप्पिकॊण्डु धर्मात्मा श्रीरामनु अवनल्लि हेळिदनु कुळितुको. नॆलद मेलॆ कुळितिरुव अवनन्नु नोडि श्रीरामनु नुडिदनु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. tataH = then; dharmaatmaa raamaH = virtue-souled one, Rama; pariSvajya ca = on hugging, also; tataH = then; niSiida iti abraviit = be seated, thus, said - to Sugreeva; tataH = then; kSitau niSaNNam = on ground, who is sitting - Sugreeva; tam dR^iSTvaa abraviit = him, on seeing, spoke.

अनुवादः

After hugging Sugreeva that virtue-souled Rama then said to him, “be seated.” Then on seeing Sugreeva who took seat on ground Rama spoke to him. [4-38-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते ॥ २० ॥
विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ।
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते ॥ २१ ॥
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।

धर्मम् अर्थम् च कामम् च काले यः तु निषेवते ॥ ४-३८-२० विभज्य सततम् वीर स राजा हरिसत्तम । हित्वा धर्मम् तथा अर्थम् च कामम् यः तु निषेवते ॥ ४-३८-२१ स वृक्ष अग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।

‘वीर! वानरशिरोमणे! जो धर्म, अर्थ और कामके लिये समयका विभाग करके सदा उचित समयपर उनका (न्याययुक्त) सेवन करता है, वही श्रेष्ठ राजा है । किंतु जो धर्म-अर्थका त्याग करके केवल कामका ही सेवन करता है, वह वृक्षकी अगली शाखापर सोये हुए मनुष्यके समान है । गिरनेपर ही उसकी आँख खुलती है ॥ २०-२१ १/२ ॥

वीरने! वानर शिरोमणिये! धर्म, अर्थ, कामक्कागि समयवन्नु विभागिसि, सदा उचित समयदल्लि अवन्नु न्याययुक्त सेविसुववने श्रेष्ठराजनागिद्दानॆ. आदरॆ धर्म-अर्थवन्नु त्यजिसि केवल कामवन्ने सेविसुववनु वृक्षद कॊम्बॆय मेलॆ मलगिद मनुष्यनन्तॆ आगिद्दानॆ. बिद्द मेलॆये अवनिगॆ ऎच्चरवागुत्तदॆ.॥20-21½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. viira = oh, valiant one; hari sattama = oh, monkey’s, the best; yaH = he who; satatam = always; dharmam artham ca kaamam ca = probity, prosperity, also, pleasure-seeking, also; kaale = according to time; vibhajya = by dividing; niSevate = devote oneself to; saH raajaa = he [alone,] is the king.

अनुवादः

“He alone is the king, oh, valiant Sugreeva, who always divides time for devoting himself to probity, prosperity and pleasure-seeking. [4-38-20b, 21a]

टिप्पनी

Say, mornings for duty-bound affairs, afternoons for financial matters, and nights for pleasure-seeking programs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21b, 22a. yaH = he who; dharmam tathaa artham ca = probity, like that, prosperity, also; * hitvaa* = on discarding; kaamam tu niSevate = to pleasure-seeking, alone, devotes to; saH = he; vR^ikSa agre suptaH yathaa = on tree, top, one who slept, as with; patitaH prati budhyate = after falling, in turn, wakes up [awakens.]

अनुवादः

“If one devotes himself to pleasure-seeking alone, casting off the probity and like that the prosperity also, he is like the one who slept on a treetop who awakens only after falling down. [4-38-21b, 22a]

टिप्पनी

An out-and-out pleasure-seeker wakes up only when he runs into troubles. Till such time he uses slender branches and tender leaves available on the infirm treetop, called his pleasuring area, as his cushion bed and foam pillows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां सङ्ग्रहे रतः ॥ २२ ॥
त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते ।

‘जो राजा शत्रुओंके वध और मित्रोंके संग्रहमें संलग्न रहकर योग्य समयपर धर्म, अर्थ और कामका (न्याययुक्त) सेवन करता है, वह धर्मके फलका भागी होता है ॥ २२ १/२ ॥

शत्रुगळ वधॆ मत्तु मित्रर सङ्ग्रहदल्लि मुळुगिद्दु, योग्य समयदल्लि धर्म, अर्थ, कामगळन्नु न्याययुक्तवागि सेविसुव राजने आ धर्मद फलक्कॆ भागियागुत्तानॆ.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. a mitraaNaam vadhe yuktaH = un, friendly ones, in killing, bound up in; mitraaNaam sangrahe rataH = of friends, forgathering, bound up with; such a; raajaa = king; dharmeNa yujyate = with righteousness, enjoined with; tri varga phala bhoktaa ca = three, fold [probity, prosperity, pleasures] fruit, enjoyer, also - he becomes.

अनुवादः

“And the king who is bound up in eliminating unfriendly ones and bound up with forgathering friends, he will be enjoined with righteousness, and he even becomes the real enjoyer of the fruit of threefold virtues, namely dharma, artha, kaama - probity, prosperity and pleasures. [4-38-22b, 23a]

टिप्पनी

A sheer pleasure-seeker will be awakened when he suddenly falls from heights of pleasures, may it be due any factor like wealth, age or destitution. This happens if only he summarily rejects the other two, probity in life and pursuance to acquire real and everlasting prosperity, in lifetime. And a real king worth his kingship is the one who practises and enjoys all the threefold virtues, namely probity, prosperity and pleasures at appropriate timings and at appreciable limits, unlike Sugreeva who is indulgent in only one among those three, namely pleasures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुनिषूदन ॥ २३ ॥
सञ्चिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ।

उद्योग समयः तु एष प्राप्तः शत्रु निषूदन ॥ ४-३८-२३ संचिंत्यताम् हि पिंगेश हरिभिः सह मंत्रिभिः ।

‘शत्रुसूदन! यह हमलोगोंके लिये उद्योगका समय आया है । वानरराज! तुम इस विषयमें इन वानरों और मन्त्रियोंके साथ विचार करो’ ॥ २३ १/२ ॥

शत्रुसूदन! ईग नमगॆ उद्योगद समय बन्दिदॆ. वानरराजने! नीनु ई विषयदल्लि वानरर मत्तु मन्त्रिगळ जॊतॆयल्लि विचार विनिमय माडु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. shatru niSuudana = oh, enemy, eliminator; pinga iisha = oh, monkeys, king of - Sugreeva; eSa udyoga samayaH praaptaH = this is, for endeavour, time, has chanced; mantribhiH haribhiH saha = with monkeys, ministers, along with - jointly; sam cintyataam = let it be thought over; hi = indeed.

अनुवादः

“Oh, enemy-eliminator, time for endeavour has come, oh, king of monkeys, let this be discussed along with your monkey-ministers.” Thus Rama spoke to Sugreeva. [4-38-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ २४ ॥
प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ २५ ॥

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वजनमब्रवीत् ॥ प्रणष्टा श्रीश्चकीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥

एवम् उक्तः तु सुग्रीवो रामम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ४-३८-२४ प्रनष्टा श्रीः च कीर्तिः च कपि राज्यम् च शाश्वतम् । त्वत् प्रसादात् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदम् मया ॥ ४-३८-२५

श्रीरामके ऐसा कहनेपर सुग्रीवने उनसे कहा— ‘महाबाहो! मेरी श्री, कीर्ति तथा सदासे चला आनेवाला वानरोंका राज्य—ये सब नष्ट हो चुके थे । आपकी कृपासे ही मुझे पुनः इन सबकी प्राप्ति हुई है ॥ २४-२५ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग सुग्रीवनु अवनल्लि हेळिदु-महाबाहो! नन्न श्री,कीर्ति, हिन्दिनिन्दलू बन्द राज्य - इवॆल्लवू नाशवागित्तु. निन्न कृपॆयिन्दले ननगॆ पुनः इवॆल्लदर प्राप्तियायितु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24b, 25. evam uktaH tu sugriivaH = thus, who is spoken to, on his part, Sugreeva; raamam vacanam abraviit = to Rama, words, said; mahaabaahuH = oh dextrous one; pra naSTaa shriiH ca kiirtiH ca = verily, mislaid, prosperity, also, popularity, also; shaashvatam = everlasting one; idam kapi raajyam ca = this, monkeys, kingdom, also; mayaa = by me; tvat prasaadaat = by your, beneficence, punaH praaptam = again, achieved.

अनुवादः

When Rama addressed him in this way, Sugreeva said these words to Rama, “oh, dextrous Rama, by your beneficence I have repossessed prosperity, popularity and this everlasting kingdom of monkeys which are actually mislaid. [4-38-24b, 25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां हि दूषकः ॥ २६ ॥

तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥

तव देव प्रसदात् च भ्रातुः च जयताम् वर । कृतम् न प्रतिकुर्यात् यः पुरुषाणाम् स दूषकः ॥ ४-३८-२६

‘विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ देव! आप और आपके भाईकी कृपासे ही मैं वानर-राज्यपर पुनः प्रतिष्ठित हुआ हूँ । जो किये हुए उपकारका बदला नहीं चुकाता है, वह पुरुषोंमें धर्मको कलङ्कित करनेवाला माना गया है ॥ २६ ॥

विजयी वीररल्लि श्रेष्ठदेवने! निन्न मत्तु निन्न तम्मन कृपॆयिन्दले नानु पुनः वानरर राज्यदल्लि प्रतिष्ठितनागिद्देनॆ. माडिद उपकारक्कॆ प्रत्युपकार माडद पुरुषनन्नु धर्मवन्नु कलङ्कित माडुववनॆन्दु तिळियलागिदॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. deva = oh, god; jayataam vara = oh, among victors, the best one; tava = your; and; bhraatuH ca = [your] brother’s; prasadaat = by benevolence; kR^itam = done; [upakaaram = favour]; yaH = he, who; na prati kuryaat = doest not, in turn, does - does not requite; saH puruSaaNaam duuSakaH = he, among people, is a vitiator [of probity.]

अनुवादः

“Oh, god, by your and your brother’s benevolence alone I regained what I lost, oh, victorious one among victors, and he who does not requite the favour that has been done for him will become the vitiator of probity among men. [4-38-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ २७ ॥

एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥

‘शत्रुसूदन! ये सैकड़ों बलवान् और मुख्य वानर भूमण्डलके सभी बलशाली वानरोंको साथ लेकर यहाँ आये हैं ॥ २७ ॥

शत्रुसूदन! ई साविरारु बलिष्ठ मत्तु मुख्य वानररु भू मण्डलदल्लि ऎल्ल बलशालि वानररन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु बल्लिगॆ बन्दिरुवरु.॥27॥

ऋक्षाश्च वानराः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।
कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ २८ ॥

‘रघुनन्दन! इनमें रीछ हैं, वानर हैं और शौर्य-सम्पन्न गोलाङ्गूल (लङ्गूर) हैं । ये सब-के-सब देखनेमें बड़े भयंकर हैं और बीहड़ वनों तथा दुर्गम स्थानोंके जानकार हैं ॥ २८ ॥

रघुनन्दन! इवरल्लि करडिगळिद्दारॆ, वानररु इद्दारॆ मत्तु शौर्यसम्पन्न गोलाङ्गूलरू (कप्पुमुखद वानररु) इद्दारॆ. इवरॆल्लरू नोडलु भयङ्करवागिद्दु, निबिडवन मत्तु दुर्गम स्थानगळन्नु बल्लवरु.॥28॥

पदच्छेदः

27. shatru suudana = oh, enemy, subjugator; shatashaH = hundreds are; ete vaanara mukhyaaH ca = these, Vanara, chiefs, also; pR^ithivyaam = on earth available; balinaH sarva vaanaraan aadaaya = forceful ones, all of the, Vanara-s, on fetching; praaptaaH ca = they came, also - they just returned on forgathering.

अनुवादः

“These are the hundreds of vanara chiefs, oh, enemy-subjugator, who have just returned on forgathering all of the forceful vanara-s on earth. [4-38-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ २९ ॥

‘रघुनाथजी! जो देवताओं और गन्धर्वोंके पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप धारण करनेमें समर्थ हैं, वे श्रेष्ठ वानर अपनी-अपनी सेनाओंके साथ चल पड़े हैं और इस समय मार्गमें हैं ॥ २९ ॥

रघुनाथने! इवरु देवतॆगळ मत्तु गन्धर्वर पुत्ररागिद्दारॆ. इच्छानुसाररूप धरिसलु समर्थराद ई श्रेष्ठवानररु तम्म सैन्यगळॊन्दिगॆ हॊरटिरुवरु हागू ईग मार्गदल्लि इरुवरु.॥29॥

पदच्छेदः

28. raaghava = one born in Raghu’s dynasty; raaghava = oh, Raghava; abhij~naaH = knowers [experts of places that are] kaantaara = impenetrable forests; vana = woodlands; dur gaaNaam = not, passable - say mountains; ghora darshanaaH = those that are dreadful, in look; R^ikSaaH ca = bears, also; vaanaraaH = monkeys; shuuraaH golaanguulaaH ca = brave ones; baboons, also; deva gandharva putraaH ca = of gods, of gandharva-s, sons, also; kaama ruupiNaH = by wish, guise-changers; such; vaanaraaH = Vanara-s; svaiH svaiH sainyaiH = their, their [their own,] with forces; parivR^itaaH = fenced round; pathi vartante = in path, are on the move.

अनुवादः

“Oh, Raghava, the legatee of Raghu, those vanara-s with dreadful appearance, and who are the experts in permeating the impenetrable forests, woodlands and impassable mountains are coming. And the bears, monkeys and brave baboons who are the children of gods and gandharva-s, and who change their guise just by their wish are halfway through on their path duly fenced round with one’s own forces. [4-38-28, 29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतैः शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिस्तथा ।
अयुतैश्चावृता वीर शङ्कुभिश्च परन्तप ॥ ३० ॥

शतैः शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिस्तथा ।
अयुतैश्चावृता वीराः शङ्कुभिश्च परन्तप ॥

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले वीर! इनमेंसे किसीके साथ सौ, किसीके साथ लाख, किसीके साथ करोड़, किसीके साथ अयुत (दस हजार) और किसीके साथ एक शंकु वानर हैं ॥ ३० ॥

परन्तप वीरने! इवरल्लि कॆलवर जॊतॆगॆ नूरु, कॆलवरॊन्दिगॆ लक्ष, कॆलवरॊन्दिगॆ कोटि, कॆलवर जॊतॆगॆ अयुत (हत्तुसाविर), कॆलवरॊन्दिगॆ ऒन्दु शङ्कुवानररु इद्दारॆ.॥30॥

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः ।
समुद्राश्च परार्धाश्च हरयो हरियूथपाः ॥ ३१ ॥

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः ।
समुद्राश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥

‘कितने ही वानर अर्बुद (दस करोड़), सौ अर्बुद (दस अरब), मध्य (दस पद्म) तथा अन्त्य (एक पद्म) वानर-सैनिकोंके साथ आ रहे हैं । कितने ही वानरों तथा वानर-यूथपतियोंकी संख्या समुद्र (दस नील) तथा परार्ध (शंख) तक पहुँच गयी है* ॥ ३१ ॥

\* यहाँ अर्बुद, शंकु, अन्त्य और मध्य आदि संख्या वाचक शब्दोंका आधुनिक गणितके अनुसार मान समझनेके लिये प्राचीन संज्ञाओंका पूर्ण रूपसे उल्लेख किया जाता है और कोष्ठमें उसका आधुनिक मान दिया जा रहा है—एक (इकाई), दश (दहाई), शत (सैकड़ा), सहस्र (हजार), अयुत (दस हजार), लक्ष (लाख), प्रयुत (दस लाख), कोटि (करोड़), अर्बुद (दस करोड़), अब्ज (अरब), खर्व (दस अरब), निखर्व (खर्व), महापद्म (दस खर्व), शंकु (नील), जलधि (दस नील), अन्त्य (पद्म), मध्य (दस पद्म), परार्ध (शंख)—ये संख्याबोधक संज्ञाएँ उत्तरोत्तर दस गुनी मानी गयी हैं । (नारदपुराणसे)

ऎष्टो वानररु अर्बुद (हत्तुकोटि) नूरु अर्बुद (हत्तु अरब), मध्य (हत्तु पद्म), अन्त्य (ऒन्दु पद्म) वानर सैनिक रॊन्दिगॆ बरुत्तिद्दारॆ. ऎष्टो वानररु हागू वानर यूथपतिगळ सङ्ख्यॆ समुद्र (हत्तु नील) हागू परार्ध (शङ्ख)दवरॆगॆ तलुपिदॆ.॥31॥*

आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्रसमविक्रमाः ।
मेघपर्वतसङ्काशा मेरुविन्ध्यकृतालयाः ॥ ३२ ॥

‘राजन्! वे देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी तथा मेघों और पर्वतोंके समान विशालकाय वानर, जो मेरु और विन्ध्याचलमें निवास करते हैं, यहाँ शीघ्र ही उपस्थित होंगे ॥ ३२ ॥

राजने! देवेन्द्रनन्तॆ पराक्रमिगळु हागू मेघ, पर्वत गळन्तॆ विशालकाय वानररु विन्ध्याचलदल्लि वासिसुव इवरु शीघ्रवागि इल्लि उपस्थितरागुवरु.॥32॥

पदच्छेदः

30, 31, 32. paran tapa = oh, enemy-flamer; raajan = oh, king; viira = oh, valiant one; plavan gamaaH = fly-jumpers; shataiH = in hundreds; shata sahasraiH ca = in hundred, thousands, even - in lakhs; tathaa = likewise; koTibhiH ca = in crores [millions]; ayutaiH ca = in legion named aayuta; shankubhiH ca = with legions named shanku-s, also; arbudaiH = with legions named arbuda; arbuda shataiH = such arbuda-s, hundreds of; madhyaiH ca = with legions named madhya-s, also; antaiH ca = with legions named antaH-s; aavR^itaa = surrounded with such legions; vaanaraaH = Vanara-s; [pathi vartante = are on the path]; samudraaH ca paraardhaaH ca = with legions named as - samudra-s, also, paraardha-s; harayaH = monkeys; mahendra sama vikramaaH = Mahendra, [vanara-s who] equal, in valour; megha parvata samkaashaa = clouds, mountains, similar to; meru vindhya kR^ita aalayaaH = on Mt. Meru, Mt. Vindhya, who made, their domicile; te = for you for your purpose; hari yuuthapaaH = monkey, commanders; aagamiSyanti = will be coming.

अनुवादः

“Oh, king, some of the fly-jumpers that are arriving are with a hundred-legion, some with a hundred-thousand legion, and even some with millions of legions, while the some are on the way with specific legions like aayuta-s, shanku-s. And oh, valiant one Rama, some with legions of arbuda-s, and some with hundreds of arbuda-s, some with madhya-s, and some with antaH-s are coming. Some more are coming with samudra-s and some with paraardha-s legions of monkeys. Oh, enemy-flamer Rama, the legions of monkeys along with their monkey commanders who are viable to Mahendra in valour, and who compare with massive clouds and mountains, and who domiciled on Mt. Meru and Mt. Vindhya will be coming in your service. [4-38-30, 31, 32]

टिप्पनी

In the Indian counting system hundred thousands becomes one lakh, [1,00, 000.] One hundred lakhs become one crore, [10,000,000.] The ancient Indian legionaries have names like aayuta ‘one thousand per unit…’ shanku ‘one lakh crores…’ a trillion - 1012. One arbuda ’thousand shanku-s…’ madhyama ’ten arbuda-s…’ antam ’ten madhyama-s…’ samudra ’twenty antya-s…’ paraardha ’thirty samudra-s…’ Rama Tilaka says that by giving these numbers it is to be understood that ‘innumerable monkeys are coming…’ But others hold the view that the ancients have organised military pattern hence particular nomenclature is given to each, apart from the generalisation of Rama Tilaka.

टिप्पनी

Govindaraja takes up the enumeration as given in Indian Astrology, which multiplies ten times each, as said in verse:

टिप्पनी

*ekam dasha shatam asmaat sahasram ayutam tataH param lakSham | prayutam koTim atha arbudam vR^inde kharvam nikharvam ca | tasmaat mahaa sarojam shankum saritaam patim tvat antam | madhyam paraadham aaruuhya atha uttaram dasha guNam tathaa j~neyam || ‘one, ten, hundred, thousand, ten thousand, one lakh, prayutam ’ten lakhs or a million, then a crore and then an arbuda ten-crore or a billion, and then ten arbuda-s makes one * bR^inda and ten brinda-s make one kharva and ten kharva-s make one nikharva and ten nikharva-s make one mahaa padma and ten mahaa padma-s make one shanku ‘one lakh crores or a trillion, and ten shanku-s make one samudra and then ten samudra-s make one anta and ten anta-s make a madhyama and ten madhyama-s make one paraardha it may be known thus…

टिप्पनी

By this, the nomenclature of million, billion and trillion was there in ancient days and this may be observed by the names: prayutam ‘a million…’ arbuda ‘a billion..’ and shanku ‘a trillion…’ and this exactly relates to the decimal system which is based on the number ten, in which the smaller units are related to the principal units as powers of ten [units, tens, hundreds, thousands, etc.]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं योद्धुमाहवे ।
निहत्य रावणं युद्धे ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ३३ ॥

ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसम् योद्धुम् आहवे । निहत्य रावणम् युद्धे हि आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ४-३८-३३

‘जो युद्धमें रावणका वध करके मिथिलेश-कुमारी सीताको लङ्कासे ला देंगे, वे महान् शक्तिशाली वानर संग्राममें उस राक्षससे युद्ध करनेके लिये अवश्य आपके पास आयेंगे’ ॥ ३३ ॥

इवरु युद्धदल्लि रावणनन्नु वधिसि मिथिलेशकुमारि सीतॆयन्नु लङ्कॆयिन्द तन्दुकॊडुवरु. आ महा शक्तिशालि वानररु सङ्ग्रामदल्लि राक्षसरॊन्दिगॆ युद्ध माडलु अवश्यवागि निन्न बळिगॆ बरुवरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. [ye = which of those vanara-s]; yuddhe yoddhum = in war, to combat - whoi are combative; aahave raakSasam raavaNam nihatya = in war, demon, Ravana, on killing; maithiliim aanayiSyanti = Maithili, who can bring her; te = such of those vanara-s; tvaam abhi gamiSyanti = you, they will be approaching; hi = surely.

अनुवादः

“Those vanara-s who are combative in wars, and those who can fetch Maithili on eliminating Ravana in war, will be approaching you soon.” Thus Sugreeva informed Rama. [4-38-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समुद्योगमवेक्ष्य वीर्यवान्
हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद् वसुधाधिपात्मजः
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ ३४ ॥

ततः मुद्योगमवेक्ष्य वीर्यवान्
हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥

ततः समुद्योगम् अवेक्ष्य वीर्यवान् हरि प्रवीरस्य निदेश वर्तिनः । बभूव हर्षात् वसुधा अधिप आत्मजः प्रबुद्ध नील उत्पल तुल्य दर्शनः ॥ ४-३८-३४

यह सुनकर परम पराक्रमी राजकुमार श्रीराम अपनी आज्ञाके अनुसार चलनेवाले वानरोंके प्रमुख वीर सुग्रीवका यह सैन्य-विषयक उद्योग देखकर बड़े प्रसन्न हुए । उनके नेत्र हर्षसे खिल उठे और प्रफुल्ल नील कमलके समान दिखायी देने लगे ॥ ३४ ॥

इदन्नु केळि परमपराक्रमि राजकुमार श्रीरामनु तन्न आज्ञॆगनुसार नडॆयुव वानरर प्रमुख वीर सुग्रीवन ई सैन्य विषयक उद्योगवन्नु नोडि प्रसन्ननादनु. अवन कण्णुगळु हर्षदिन्द अरळिदवु हागू अरळिद नीलकमलदन्तॆ कण्डु बरतॊडगिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = then; viiryavaan = valorous one - Rama; vasudhaa adhipa aatmajaH = of earth, king’s, son - prince Rama; nidesha vartinaH = under order [of Rama,] operating; hari pra viirasya = monkey, prominent, valorous one’s - Sugreeva’s; sam udyogam = perfect, effort; avekSya = on observing; harSaat = by jubilance; pra buddha niila utpala tulya = well, bloomed, blue, Costus

• a kind of Indian lotus, similar; darshanaH = with such eyes - not appearance in general; babhuuva = became.

अनुवादः

Then on seeing the perfect effort made by the prominent one among all monkeys, Sugreeva, who is operating under his control, the eyes of valorous prince Rama are widened in jubilance, like the well-bloomed blue-lotuses. [4-38-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३८ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद मूवत्तॆण्टनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥38॥