०३७ किष्किन्धे वानरसेनामेलनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Monkey chiefs go round the earth at the behest of Sugreeva, to fetch all the monkey champions on earth to the presence of Sugreeva. They all go to different mountain, rivers, oceans, and forests and motivate all monkeys to reach Sugreeva at once. Further, having gone to Himalayas they find divine fruits, tubers and medicinal herbs there, which they fetch as royal gifts to Sugreeva. They all return to Sugreeva in the same time when Sugreeva is with Lakshmana and prior to the other monkeys that are summoned.

स्रोतः: valmikiramayan.net

37. सुग्रीवका हनुमान् जी को वानरसेनाके संग्रहके लिये दोबारा दूत भेजनेकी आज्ञा देना, उन दूतोंसे राजाकी आज्ञा सुनकर समस्त वानरोंका किष्किन्धाके लिये प्रस्थान और दूतोंका लौटकर सुग्रीवको भेंट देनेके साथ ही वानरोंके आगमनका समाचार सुनाना

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
हनूमन्तं स्थितं पार्श्वे वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

एवम् उक्तः तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । हनूमन्तम् स्थितम् पार्श्वे वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ ४-३७-१

महात्मा लक्ष्मणने जब ऐसा कहा, तब सुग्रीव अपने पास ही खड़े हुए हनुमान् जी से यों बोले— ॥ १ ॥

महात्मनाद लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग सुग्रीवनु तन्न बळियल्लि निन्तिद्द हनुमन्तनल्लि हेळिदन.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaatmanaa lakSmaNena = by great-souled one, by Lakshmana; evam uktaH tu sugriivaH = thus, who is spoken, but, Sugreeva; paarshve sthitam hanuumantam = at side, available, to Hanuma; idam vacanam abraviit ca = this, word, said, also.

अनुवादः

When the great-souled Lakshmana spoke to Sugreeva in this way, Sugreeva spoke this word to Hanuma who is available at his side. [4-37-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च ।
मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥ २ ॥
तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु नित्यशः ।
पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि ॥ ३ ॥
आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे ।
पद्माचलवनं भीमाः संश्रिता हरिपुङ्गवाः ॥ ४ ॥
अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरेन्द्रमहौजसः ।
अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः ॥ ५ ॥
महाशैलगुहावासा वानराः कनकप्रभाः ।
मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः ॥ ६ ॥
तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे ।
पिबन्तो मधु मैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः ॥ ७ ॥
वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च ।
तापसाश्रमरम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥ ८ ॥
तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
सामदानादिभिः कल्पैर्वानरैर्वेगवत्तरैः ॥ ९ ॥

महेन्द्रहिमवद्विन्ध्य कैलास शिखरेषु च ।
मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥ तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु नित्यशः ।
पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां तु ये दिशि ॥ आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे ।
पद्माचलवनं भीमाः संश्रिता हरिपुङ्गवाः ॥ अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरेन्द्र महौजसः ।
अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः ॥ महाशैलगुहावासा वानराः कनकप्रभाः ।
मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरौ स्थिताः ॥ तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे ।
पिबन्तो मधु मैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः ॥ वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च ।
तापसाश्रमरम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥ तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् |
सामदानादिभिः कल्पैर्वानरैर्वेगवत्तरैः ॥

महेन्द्र हिमवत् विंध्य कैलास शिखरेषु च । मन्दरे पाण्डु शिखरे पंच शैलेषु ये स्थिताः ॥ ४-३७-२ तरुण आदित्य वर्णेषु भ्राजमानेषु नित्यशः । पर्वतेषु समुद्र अंते पश्चिमस्याम् तु ये दिशि ॥ ४-३७-३ आदित्य भवने चैव गिरौ संध्या अभ्र संनिभे । पद्म ताल वनम् भीमाः संश्रिता हरि पुंगवाः ॥ ४-३७-४ अंजन अंबुद संकाशाः कुंजर प्रतिम ओजसः । अंजने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः ॥ ४-३७-५ महाशैल गुहा आवासा वानराः कनक प्रभाः । मेरु पार्श्व गताः चैव ये च धूम्र गिरिम् श्रिताः ॥ ४-३७-६ तरुण आदित्य वर्णाः च पर्वते ये महाअरुणे । पिबंतो मधु मैरेयम् भीम वेगाः प्लवंगमाः ॥ ४-३७-७ वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च । तापस आश्रम रम्येषु वन अन्तेषु समंततः ॥ ४-३७-८ तान् तान् त्वम् आनय क्षिप्रम् पृथिव्याम् सर्व वानरान् । साम दान आदिभिः कल्पैः वानरैः वेगवत्तरैः ॥ ४-३७-९

‘महेन्द्र, हिमवान्, विन्ध्य, कैलास तथा श्वेत शिखरवाले मन्दराचल—इन पाँच पर्वतोंके शिखरोंपर जो श्रेष्ठ वानर रहते हैं, पश्चिम दिशामें समुद्रके परवर्ती तटपर प्रातःकालिक सूर्यके समान कान्तिमान् और नित्य प्रकाशमान पर्वतोंपर जिन वानरोंका निवास है, भगवान् सूर्यके निवासस्थान तथा संध्याकालिक मेघसमूहके समान अरुण वर्णवाले उदयाचल एवं अस्ताचलपर जो वानर वास करते हैं, पद्माचलवर्ती वनका आश्रय लेकर जो भयानक पराक्रमी वानर-शिरोमणि निवास करते हैं, अञ्जनपर्वतपर जो काजल और मेघके समान काले तथा गजराजके समान महाबली वानर रहते हैं, बड़े-बड़े पर्वतोंकी गुफाओंमें निवास करनेवाले तथा मेरुपर्वतके आस-पास रहनेवाले जो सुवर्णकी-सी कान्तिवाले वानर हैं, जो धूम्रगिरिका आश्रय लेकर रहते हैं, मैरेय मधुका पान करते हुए जो महारुण पर्वतपर प्रातःकालके सूर्यकी भाँति लाल रंगके भयानक वेगशाली वानर निवास करते हैं तथा सुगन्धसे परिपूर्ण एवं तपस्वियोंके आश्रमोंसे सुशोभित बड़े-बड़े रमणीय वनों और वनान्तोंमें चारों ओर जो वानर रहते हैं, भूमण्डलके उन सभी वानरोंको तुम शीघ्र यहाँ ले आओ । शक्तिशाली तथा अत्यन्त वेगवान् वानरोंको भेजकर उनके द्वारा साम, दान आदि उपायोंका प्रयोग करके उन सबको यहाँ बुलवाओ ॥ २—९ ॥

महेन्द्र, हिममन्त, विन्ध्य, कैलास, श्वेत शिखरवुळ्ळ मन्दराचल - ई ऐदु पर्वतगळल्लि इरुव श्रेष्ठवानररन्नु; पश्चिम समुद्रतीरद प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ कान्तियुळ्ळ मत्तु नित्य प्रकाशन पर्वतगळ मेलॆ वासिसुव वानररन्नु; सूर्यन निवास स्थान हागू सन्ध्याकालद मेघ समूहदन्तॆ अरुण वर्णवुळ्ळ उदयाचल, अस्ताचलगळल्लि इरुव वानररन्नु पद्माचलद वनदल्लि इरुव भयानक पराक्रमि वानर श्रेष्ठरन्नु; काडिगॆ मत्तु मेघगळन्तॆ कप्पागिरुव, गजराजनन्तॆ महाबलि वानररन्नु; दॊड्ड-दॊड्ड पर्वतगळ गुहॆगळल्लिरुव वानररन्नु; मेरुपर्वतद अक्क-पक्कदल्लिरुव, सुवर्णदन्तॆ कान्तियुळ्ळ वानररन्नु; धूम्रगिरियन्नु आश्रयिसि मैरेय मधुपान माडुत्ता महारुण पर्वतदल्लि प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ कॆम्पागिरुव वेगशाली वानररन्नु; सुगन्धपूर्ण हागू तपस्विगळ आश्रमगळिन्द सुशोभित दॊड्ड-दॊड्ड रमणीय वन-वनान्तरगळल्लि ऎल्लॆडॆ इरुव वानररन्नु; हीगॆ भूमण्डलद ऎल्ल वानररन्नु शीघ्रवागि इल्लिगॆ बरुवन्तॆ व्यवस्थॆ माडु. शक्तिशालि अत्यन्त वेगवुळ्ळ वानररन्नु कळिसु. अवरु साम, दानादि उपायगळन्नु प्रयोगिसि ऎल्लरन्नु इल्लिगॆ करॆतरलि.॥2-9॥

पदच्छेदः

2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. mahendra himavat vindhya kailaasa shikhareSu ca = Mahendra, Himalaya, Vindhya, Kailash, in mountain-summits of, also; paaNDu shikhare mandare = on whitish, peak, of Mandara; panca shaileSu ye sthitaaH = on these - five, mountains, who [Vanara-s,] available; samudra ante = at ocean’s, edge [at seashore]; nityashaH bhraajamaaneSu = always, dazzling - like; taruNa aaditya varNeSu = youthful, sun, in colour; parvateSu = on [such] mountains [in east - udaya giri]; pashcimaayaam dishi = on western, quarter [ghats, Astagiri]; ye = which of those vanara-s are there, they; sandhyaa abhra sannibhe = evening, cloud, like ochry in shine; aaditya bhavane = Sun’s, palace; girau caiva = on those mountains, also thus; bhiimaaH hari pungavaaH = catastrophic, monkey, chiefs - that are there; padma taala vanam samshritaa = those in Padma, palm, groves, taking shelter of; anjane parvate = on Anjana, mountain; anjana ambuda samkaashaaH = those that are - black-mascara, water-giver [black-cloud] similar in shine; kunjara pratima ojasaH = elephant, matching, in vigour; ye = which of those; plavan gamaaH = fly, jumpers; vasanti caiva = who are living, also, thus; mahaashaila guhaa aavaasaa = Mahaashaila [Great-Mountain,] in caves of, dwelling in; kanaka prabhaaH vaanaraaH = golden, in hue, which of those vanara-s have that hue; meru paarshva gataaH caiva = Mt. Meru’s, on sides of, attained, also thus; ye ca = those, also; dhuumra girim shritaaH = on Dhuumra, [Red-Black,] on mountain, that are staying; mahaa aruNe parvate on Mahaaruna, [Great-Ochre,] on mountain,; maireyam madhu pibantaH = maireya [palm-toddy,] liquor, those that enjoy swilling - such a liquor; bhiima vegaaH plavamgamaaH = such of those - topmost, speeded, fly-jumpers; ye = who will be in; taruNa aaditya varNaaH ca = tender, sun, in tinge, also; su ramyeSu = very, delightful ones; su gandhiSu = richly, fragrant; mahatsu ca = lofty, also; vaneSu ca = in woodlands, also; taapasa aashrama ramyeSu = sage’s, hermitages, delightful ones; samantataH = surrounded with; vana anteSu = in forest, interiors; ye = those that are there; pR^ithivyaam = on earth; taan taan = those, and those; sarva vaanaraanall = all of the, monkeys; saama daana aadibhiH kalpaiH = by conciliations, concessions, et cetera, procedures; vegavattaraiH = those that dash fleetly; vaanaraiH = by vanara-s; kSipram tvam aanaya = quickly, you, fetch them [make them to come.]

अनुवादः

“Convoke the Vaanara-s available on the summits of these five mountains, namely Mt. Mahendra, Mt. Himalaya, Mt. Vindhya, and Mt. Kailash and those that are on the whitish peak of Mt. Mandara. As well as those that are on the mountains at seashore, udaya adri, namely ‘sunrise-mountain,’ which mountains will always be dazzling with the tinge of youthful sun. And them that are on the mountains which shine in the ochry hue of evening clouds, asta adri, namely ‘sunset-mountain’ and which mountains are situated at the Palace of Sun. And the catastrophic monkey chiefs that are abiding in the palm groves of Mt. Padma. Also thus, the fly-jumpers who are similar to black-mascara and black-clouds in their shine, and who match elephants in their vigour, and who live on Mt. Anjana, they too are to be convened. Those fly-jumpers whose complexion will be golden and dwell in the caves of Great-Mountain, besides those who are on the mountainsides of Mt. Meru, and those biding on the Black-Red mountain, along with those topmost speeded fly-jumpers living on Mt. Great-Ochre swilling palm-toddy, these are to be summoned. Further, the vanara-s who will be in the tinge of rising sun and who dwell in the highly delightful, richly fragrant and lofty woodlands that are surrounded with the delightful hermitages of sages are to be summoned. Along with them, the vanara-s who are in the interiors of forests, they are also to be called for. Why citing a few? Those and those monkeys that are on the earth, all of them are to be assembled. Oh, Hanuma, you quickly summon all of the topmost speeded vanara-s by employing concessions, conciliations and the like procedures. [4-37-2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9]

टिप्पनी

Parable: The assumed Sun’s Palace is to the East of earth. He dawns in the morning in east, travels westward, dusks in west, goes to his abode circling the earth to east, and for us he takes rest in his palace for the night and continues his next day’s routine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रेषिताः प्रथमं ये च मयाऽऽज्ञाता महाजवाः ।
त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं सम्प्रेषय हरीश्वरान् ॥ १० ॥

प्रेषिताः प्रथमम् ये च मया आज्ञाताः महाजवाः । त्वरण अर्थम् तु भूयः त्वम् संप्रेषय हरीश्वरान् ॥ ४-३७-१०

‘मेरी आज्ञासे पहले जो महान् वेगशाली वानर भेजे गये हैं, उनको जल्दी करनेके लिये प्रेरणा देनेके निमित्त तुम पुनः दूसरे श्रेष्ठ वानरोंको भेजो ॥ १० ॥

मॊदलु नन्न आज्ञॆयन्तॆ कळिसिद महावेगशालि वानररन्नु अवसरपडिसलु नीनु पुनः बेरॆ श्रेष्ठवानररन्नु कळिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mayaa aaj~naataaH = by me, commanded by; mahaa javaaH = highly speedy ones; ye = which of those vanara-s; prathamam preSitaaH ca = in first instance, sent; tvaraNa artham tu = to hasten them, for purpose of, but; tvam bhuuyaH = you, again; hariishvaraan = [some more] monkey, chiefs; sam preSaya = quickly, you hasten.

अनुवादः

“In the first instance highly speedy vanara-s are hastened at my commanded, however, you hasten some more monkey chiefs for the purpose of hastening them. [4-37-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः ।
इहानयस्व तान् शीघ्रं सर्वानेव कपीश्वरान् ॥ ११ ॥

ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः ।
इहीनयस्व तान् शीघ्रं सर्वानेह कपीश्वरान् ॥

ये प्रसक्ताः च कामेषु दीर्घ सूत्राः च वानराः । इह आनयस्व तान् शीघ्रम् सर्वान् एव कपीश्वरान् ॥ ४-३७-११

‘जो वानर कामभोगमें फँसे हुए हों तथा जो दीर्घसूत्री (प्रत्येक कार्यको विलम्बसे करनेवाले) हों, उन सभी कपीश्वरोंको शीघ्र यहाँ ले आओ ॥ ११ ॥

काम भोगदल्लि सिलुकिरुव हागू दीर्घसूत्री (प्रतियॊन्दु कार्यदल्लि विळम्ब माडुव)गळाद ऎल्ल कपीश्वररन्नु बेगने इल्लिगॆ करॆदु ता.॥11॥

पदच्छेदः

11. ye vaanaraaH = which of those, vanara-s; kaameSu pra saktaaH ca = in creature comforts, verily, involved; diirgha suutraaH ca = lengthily, stringy [dawdlers,] also; taan = sarvaan eva = them, all, in that way; kapiishvaraan = monkey, chiefs; shiighram iha aanayasva = quickly, to here, you lead them in.

अनुवादः

“Those that are entangled with creature comforts, and those that are stringy dawdlers, you quickly lead all of those monkey chiefs in here. [4-37-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥ १२ ॥

अहोभिः दशभिः ये च न आगच्छन्ति मम आज्ञया । हन्तव्याः ते दुरात्मानो राज शासन दूषकाः ॥ ४-३७-१२

‘जो मेरी आज्ञासे दस दिनके भीतर यहाँ न आ जायँ, राजाज्ञाको कलङ्कित करनेवाले उन दुरात्मा वानरोंको मार डालना चाहिये ॥ १२ ॥

नन्न आज्ञॆयन्तॆ हत्तु दिनगळल्लि इल्लिगॆ बारदिरुववरन्नु, राजाज्ञॆयन्नु कळङ्कितगॊळिसुव आ दुरात्मा वानररन्नु कॊन्दुहाकबेकु.॥12॥

पदच्छेदः

12. ye = such of those vanara-s; mama aaj~nayaa = by my, command; dashabhiH ahobhiH = by ten, days; na aagacChanti = not, going to come; raaja shaasana duuSakaaH = king’s, decree, abusers; te duraatmaanaH = those, miscreants, are eliminable.

अनुवादः

“And such of those vanara-s that do not arrive within ten days by my command, those miscreants are eliminable as the abusers of king’s decree. [4-37-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् ।
प्रयान्तु कपिसिंहानां निदेशे मम ये स्थिताः ॥ १३ ॥

शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् ।
प्रयान्तु कपिसिंहानां निदॆशे मम ये स्थिताः ॥

शतानि अथ सहस्राणि कोट्यः च मम शासनात् । प्रयान्तु कपि सिंहानाम् निदिशे मम ये स्थिताः ॥ ४-३७-१३

‘जो मेरी आज्ञाके अधीन रहते हों, ऐसे सैकड़ों, हजारों तथा करोड़ों वानरसिंह मेरे आदेशसे जायँ ॥ १३ ॥

नन्न आज्ञॆगधीनरागिरुव नूरारु, साविरारु, कोट्यावधि वानरसिंहरु नन्न आदेशदन्तॆ बरलि.॥13॥

पदच्छेदः

13. mama nidishe = in my, direction - control; ye sthitaaH = those, that are abiding; such of those vanara-s; kapi simhaanaam = monkeys, lion like ones; shataani atha sahasraaNi koTyaH ca = in hundreds, then, in thousands, in millions; mama shaasanaat = by my, command; prayaantu = shall start in - to this place.

अनुवादः

“Let all the lionly monkeys available on earth that abide by my control start coming to this place in hundreds, thousands, even in millions, by my command. [4-37-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेघपर्वतसङ्काशाश्छादयन्त इवाम्बरम् ।
घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः ॥ १४ ॥

मेघ पर्वत संकाशाः छादयन्त इव अंबरम् । घोर रूपाः कपि श्रेष्ठा यान्तु मत् शासनात् इतः ॥ ४-३७-१४

‘जो मेघ और पर्वतके समान अपने विशालशरीरसे आकाशको आच्छादित-सा कर लेते हैं, वे घोर रूपधारी श्रेष्ठ वानर मेरा आदेश मानकर यहाँसे यात्रा करें ॥ १४ ॥

मेघपर्वतदन्तॆ विशाल शरीरदिन्द आकाशवन्ने मुच्चुवन्तॆ इरुव घोररूपधारी श्रेष्ठ वानररु नन्न आदेशवन्नु मन्निसि इल्लिगॆ बरलि.॥14॥

पदच्छेदः

14. megha parvata sankaashaaH = clouds, mountains, those who are similar in shine; ghora ruupaaH = of ghastly, aspect; kapi shreSThaa = among monkeys, champions; ambaram Chaadayanta iva = sky, to overcast, as though; mat shaasanaat itaH yaantu = by my, command, towards this way - to here, they start to come.

अनुवादः

“The champions of monkeys with ghastly aspects and similar in shine with the mountains and clouds shall start coming here by my command, fly-jumping as though to overcast the sky. [4-37-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आनयन्तु हरीन् सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम ॥ १५ ॥

ते गतिज्ञा गतिम् गत्वा पृथिव्याम् सर्व वानराः । आनयंतु हरीन् सर्वान् त्वरिताः शासनान् मम ॥ ४-३७-१५

‘वानरोंके निवासस्थानोंको जाननेवाले सभी वानर तीव्र गतिसे भूमण्डलमें चारों ओर जाकर मेरे आदेशसे उन-उन स्थानोंके सम्पूर्ण वानरगणोंको तुरंत यहाँ ले आवें’ ॥

वानरर निवास स्थानगळन्नु बल्ल ऎल्ल वानररु तीव्रगतियिन्द भूमण्डलद ऎल्लॆडॆ होगि नन्न आदेशदन्तॆ आयाया स्थानगळ समस्त वानररन्नु इल्लिगॆ करॆतरलि.॥15॥

पदच्छेदः

15. gati j~naa = route-knowers; te sarva vaanaraaH = such of those, all, vanara-s; tvaritaaH = becoming expeditious; gatim gatvaa = on quick [routes,] on going; pR^ithivyaam sarvaan hariin = on earth, all, Vanara-s; mama shaasanaat = by my, command; aanayantu = lead them in.

अनुवादः

“Let those vanara-s who know the routes to the dwelling places of other monkeys expeditiously proceed on quick-routes, and gather all of the monkeys available on earth at my command.” Sugreeva ordered Hanuma that way. [4-37-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः ।
दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान् प्रेषयामास वानरान् ॥ १६ ॥

तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः ।
दिक्षु सर्वासु एक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान् ॥

वानरराज सुग्रीवकी बात सुनकर वायुपुत्र हनुमान् जी ने सम्पूर्ण दिशाओंमें बहुत-से पराक्रमी वानरोंको भेजा ॥ १६ ॥

वानरराजन मातन्नु केळि वायुपुत्र हनुमन्तनु ऎल्ल दिक्कुगळिगॆ अनेक पराक्रमि वानररन्नु कळिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vaayu sutaH = Air’s son - Hanuma; tasya vaanara raajasya = his, Vanara, king’s; vacaH shrutvaa = sentence [order,] on hearing; sarvaasu dikSu = in all, directions; vi kraantaan vaanaraan preSayaamaasa = valorous, monkeys, started to send.

अनुवादः

On hearing the order of Sugreeva, the king of vanara-s, Hanuma, the son of Air-god has started to dispatch valorous monkeys in all directions. [4-37-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्त्रिज्योतिरध्वगाः ।
प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तु क्षणेन वै ॥ १७ ॥

ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः ।
प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तु क्षणेन वै ॥

ते पदम् विष्णु विक्रान्तम् पतत्रि ज्योतिः अध्वगाः । प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयः तु क्षणेन वै ॥ ४-३७-१७

राजाकी आज्ञा पाकर वे सब वानर तत्काल आकाशमें पक्षियों और नक्षत्रोंके मार्गसे चल दिये ॥ १७ ॥

राजन आज्ञॆयन्नु पडॆदु आ ऎल्ल वानररु कूडले आकाशदल्लि पक्षिगळ मत्तु नक्षत्रगळ मार्गदिन्द हॊरटरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raaj~naa prahitaa = by king, sent off; te harayaH = those, monkeys; patatri jyotiH adhva gaaH = birds, stars, path of, on getting; kSaNena = in a split-second; viSNu vikraantam padam = by Vishnu, treaded, place [sky]; prayaataaH travelled to [skyrocketed to skies]; vai = indeed.

अनुवादः

In a split-second, the vanara-s that are sent by the king of vanara-s have skyrocketed to the airways of birds and stars on their way, and indeed reached the vault of heaven, which was once trodden by Vishnu. [4-37-17]

टिप्पनी

Vishnu stretched his foot heavenward and covered the intermediate sky with that single foot in Vamana, that Dwarf Boy, incarnation. From then on heaven is also called as tridiva. Thus it is said that the monkeys skyrocketed heavenward, i.e., to skies, but not to heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरस्सु च ।
वानरा वानरान् सर्वान् रामहेतोरचोदयन् ॥ १८ ॥

ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरःस्सु च ।
वानरा वानरान् सर्वान् रामहेतोरचोदयन् ॥

ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरःसु च । वानरा वानरान् सर्वान् राम हेतोः अचोदयन् ॥ ४-३७-१८

उन वानरोंने समुद्रोंके किनारे, पर्वतोंपर, वनोंमें और सरोवरोंके तटोंपर रहनेवाले समस्त वानरोंको श्रीरामचन्द्रजीका कार्य करनेके लिये चलनेको कहा ॥ १८ ॥

आ वानररु समुद्रतीरगळल्लि, पर्वतगळल्लि, अरण्यगळल्लि, नदि-सरोवरगळ तटदल्लि इरुव समस्त वानरवीररिगॆ श्रीरामचन्द्रन कार्य माडलु हॊरडुवन्तॆ तिळिसिदरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. te vaanaraaH = those, monkeys [after skyrocketing reached]; samudreSu giriSu vaneSu ca saraHsu ca = in oceans, in mountains, in forests, also, in lakes [living at these places,]; sarvaan vaanaraan = all of the, with monkeys; raama hetoH acodayan = for Rama’s, cause, motivated.

अनुवादः

After skyrocketing those monkeys have reached the monkeys that are living at seashores and islands, in the caves and crags of mountains, and at lakeshores and their surrounds, and motivated all of the monkeys available there towards the cause of Rama. [4-37-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः ।
सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयशङ्किताः ॥ १९ ॥

मृत्यु काल उपमस्य आज्ञाम् राज राजस्य वानराः । सुग्रीवस्य आययुः श्रुत्वा सुग्रीव भय शन्किताः ॥ ४-३७-१९

अपने सम्राट् सुग्रीवका, जो मृत्यु एवं कालके समान भयानक दण्ड देनेवाले थे, आदेश सुनकर वे सभी वानर उनके भयसे थर्रा उठे और तुरंत ही किष्किन्धाकी ओर प्रस्थित हुए ॥ १९ ॥

मृत्यु मत्तु कालदन्तॆ भयानक दण्ड विधिसुव तम्म साम्राट सुग्रीवन आदेशवन्नु केळि आ ऎल्ल वानररु अवन भयदिन्द नडुगिहोदरु हागू कूडले किष्किन्धॆय कडॆगॆ हॊरटरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vaanaraaH = Vanara-s; mR^ityuH = Death-god; kaala = Time-god, upamasya = in simile - Sugreeva’s; raaja raajasya sugriivasya = king, of kings, of Sugreeva; aaj~naam shrutvaa = command, on hearing; sugriiva bhaya shankitaa = of Sugreeva, terror, haunted by; aayayuH = arrived - all monkeys arrived.

अनुवादः

On hearing that command of the king of kings of Vanara-s, Sugreeva, who is semblable with the Death-god and Time-god, all of the monkeys have arrived with the terror of Sugreeva haunting them. [4-37-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेऽञ्जनसङ्काशा गिरेस्तस्मान्महाबलाः ।
तिस्रः कोट्यः प्लवङ्गानां निर्ययुर्यत्र राघवः ॥ २० ॥

ततः ते अंजन संकाशा गिरेः तस्मात् महाजवाः । तिस्रः कोट्यः प्लवंगानाम् निर्ययुर् यत्र राघवः ॥ ४-३७-२०

तदनन्तर कज्जल गिरिसे काजलके ही समान काले और महान् बलवान् तीन करोड़ वानर उस स्थानपरजानेके लिये निकले, जहाँ श्रीरघुनाथजी विराजमान थे ॥ २० ॥

अनन्तर काडिगॆय बॆट्टदन्तॆ कप्पागिरुव, महाबलिष्ठराद मूरु कोटि वानररु श्रीरघुनाथनु विराजिसुत्तिद्दल्लिगॆ होगलु हॊरटरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; te plavangaanaam = those, fly-jumpers; anjana samkaashaa = to mascara, similar in shine; mahaa javaaH = terribly swift; tasmaat gireH = from that [from Mt. Anjana,] mountain; tisraH koTyaH = three, crores [thirty million]; raaghavaH yatra = Raghava, where he is; to there [to Prasravana mountain]; nir yayuH = out, travelled - sallied forth.

अनुवादः

Then thirty million fly-jumpers whose swiftness is inconceivable, and whose shine is like that of black-mascara have sallied forth from mountain Anjana to there where Raghava is camping, i.e., Mt. Prasravana. [4-37-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन् गिरिवरे रताः ।
सन्तप्तहेमवर्णाभास्तस्मात् कोट्यो दश च्युताः ॥ २१ ॥

अस्तम् गच्छति यत्र अर्कः तस्मिन् गिरिवरे रताः । संतप्त हेम वर्ण आभा तस्मात् कोट्यो दश च्युताः ॥ ४-३७-२१

जहाँ सूर्यदेव अस्त होते हैं, उस श्रेष्ठ पर्वतपर रहनेवाले दस करोड़ वानर, जिनकी कान्ति तपाये हुए सुवर्णके समान थी, वहाँसे किष्किन्धाके लिये चले ॥

काद चिन्नदन्तॆ कान्तियुळ्ळ सूर्यन आस्ताचलदल्लि इरुव हत्तुकोटि वानररु किष्किन्धॆगॆ हॊरटरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. yatra = where; arkaH astam gacChati = sun, into dusk, goes; tasmin giri vare rataaH = on that, mountain, the best, who take delight [on that mountain;] samtapta hema varNa aabhaa = well, burnt, gold, in the tinge of, in shine with; dasha koTyaH = ten, crores, [hundred million monkeys]; tasmaat cyutaaH = from there, fallen - jumped in.

अनुवादः

Hundred million monkeys who take delight on the best mountain where the sun goes into dusk, namely the westerly mountains, asta adri, and whose hue is similar to the refined gold, for dusk has a golden hue, have jumped in. [4-37-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैलासशिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम् ।
ततः कोटिसहस्राणि वानराणां समागमन् ॥ २२ ॥

कैलास शिखरेभ्यः च सिंह केसर वर्चसाम् । ततः कोटि सहस्राणि वानराणाम् समागमन् ॥ ४-३७-२२

कैलासके शिखरोंसे सिंहके अयालकी-सी श्वेत कान्तिवाले दस अरब वानर आये ॥ २२ ॥

सिंहदन्तॆ केसरवुळ्ळ श्वेतकान्तिय ऒन्दु साविर कोटि वानररु कैलास शिखरगळिन्द आगमिसिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = then; simha kesara varcasaam = lion’s, mane, in the hue of; vaanaraaNaam = of Vanara-s; koTi sahasraaNi = thousand, crores [hundred billion]; kailaasa shikharebhyaH ca = from Kailash, pinnacles of, also; samaagaman = turned up.

अनुवादः

Vanara-s who are in the hue of lion’s mane have turned up in thousand crores, say hundred billion, from the pinnacles of Mt. Kailash. [4-37-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः ।
तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥ २३ ॥

फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रितताः ।
तेषां कोटि सहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥

फल मूलेन जीवन्तो हिमवन्तम् उपाश्रिताः । तेषाम् कोटि सहस्राणाम् सहस्रम् समवर्तत ॥ ४-३७-२३

जो हिमालयपर रहकर फल-मूलसे जीवननिर्वाह करते थे, वे वानर एक नीलकी संख्यामें वहाँ आये ॥ २३ ॥

फल-मूलादिगळिन्दले जीविसुत्तिद्द साविर-साविर कोटि वानररु हिमवत्पर्वतदिन्द आगमिसिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. phala muulena jiivantaH = by fruits, by tubers, subsisting on; himavantam upaashritaaH = Himalayas, sheltered in; teSaam = their - of monkeys; koTi sahasraaNaam sahasram = crores, thousand, thousand of [thousand of thousand crores, thousand billion, trillion]; samavartata = arrived.

अनुवादः

Those that are sheltered on Himalayas subsisting on fruits and tubers have arrived in a thousand of thousand crores, say a trillion. [4-37-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गारकसमानानां भीमानां भीमकर्मणाम् ।
विन्ध्याद् वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन् द्रुतम् ॥ २४ ॥

अंगारक समानानाम् भीमानाम् भीम कर्मणाम् । विंध्यात् वानर कोटीनाम् सहस्राणि अपतन् द्रुतम् ॥ ४-३७-२४

विन्ध्याचल पर्वतसे मङ्गलके समान लाल रंगवाले भयानक पराक्रमी भयंकर रूपधारी वानरोंकी दस अरब सेना बड़े वेगसे किष्किन्धामें आयी ॥ २४ ॥

अङ्गारकनिगॆ समानरागिद्द भयङ्करराद, भयङ्कर कर्मराद ऒन्दु साविर कोटि वानररु विन्ध्यपर्वतदिन्द वेगवागि किष्किन्धॆगॆ आगमिसिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. vindhyaat = from Mt. Vindhya; angaaraka samaanaanaam = planet Mars, equal with; bhiimaanaam = gruesome ones; bhiima karmaNaam = with gruesome, deeds; vaanara koTiinaam sahasraaNi = vanara-s, crores, thousands - millions and millions; apatan drutam = fallen - alighted, swiftly.

अनुवादः

Millions and millions of Vanara-s whose looks and deeds are gruesome, and who equal the planet Mars in their crimson-flush, as they dwell on the hotbeds of Mt. Vindhya, have swiftly alighted from Mt. Vindhya. [4-37-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः ।
नारिकेलाशनाश्चैव तेषां सङ्ख्या न विद्यते ॥ २५ ॥

क्षीर उद वेला निलयाः तमाल वन वासिनः । नारि केल अशनाः चैव तेषाम् संख्या न विद्यते ॥ ४-३७-२५

क्षीरसमुद्रके किनारे और तमालवनमें नारियल खाकर रहनेवाले वानर इतनी अधिक संख्यामें आये कि उनकी गणना नहीं हो सकती थी ॥ २५ ॥

क्षीरसागर तीरदल्लि मत्तु तमालवनदल्लि तॆङ्गिनकायि तिन्दु इरुव गणनॆयिल्लद असङ्ख्य वानररु बन्दरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. kSiira uda velaa nilayaaH = milk, waters, coast, domiciled; tamaala vana vaasinaH = Tamaala, woodlands, residents of; naarikela [naari kera] ashanaaH caiva = coconuts, who feed on - i.e., dwelling in coconut groves; teSaam samkhyaa na vidyate = their, count, not, known [uncountable.]

अनुवादः

The count of those vanara-s who are basically domiciled at the coasts of milky ocean, the residents of Tamala woodlands, and those who feed on coconuts dwelling in coconut groves, and who have presently come from those places is uncountable. [4-37-25]

टिप्पनी

The milky ocean referred here is not to be construed as that of Vishnu. The word used for coconut here is naari kela whereas the real Sanskrit word is naari kera. While discussing some phonetic tendencies, Dr. Satya Vrat says ‘Inter change of certain sounds is an accepted phonetic phenomena in Sanskrit. Many classical Sanskrit poets have based their double entendres on this… Ramayana, however, is somewhat different… it preserves only an odd instance of each of the interchange of ‘Da’ and ’la’ and ‘ra’ and ’la’….’ The phonetic licence takes from the rulings like: Da la yoH abhedaH; ra la yoH abhedaH; va ba yoH abhedaH ’there is no phonetic difference between Da or la, and ra or la, and va or ba’. At 7-26-6 of uutara raamayna the commonly known naari kela is used as naari kera, in it original phonetic form. And the Bengalis even now pronounce ba for va. Even the English keyboard of typewriters too, provide b adjacent to v .

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाबलाः ।
आगच्छद् वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम् ॥ २६ ॥

वनेभ्यो गह्वरेभ्यः च सरित्भ्यः च महाबलाः । आगच्छत् वानरी सेना पिबन्ति इव दिवा करम् ॥ ४-३७-२६

वनोंसे, गुफाओंसे और नदियोंके किनारोंसे असंख्य महाबली वानर एकत्र हुए । वानरोंकी वह सारी सेना सूर्यदेवको पीती (आच्छादित करती) हुई-सी आयी ॥ २६ ॥

वनगळिन्द, गुहॆगळिन्द, नदि तीरगळिन्द असङ्ख्य महाबली वानररु ऒन्दॆडॆ सेरिदरु. वानरर आ सैन्यवु सूर्यनन्ने मुच्चि बिडुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥26॥

पदच्छेदः

26. mahaabalaaH = highly, forceful ones; vaanarii senaa = Vanara’s, military forces; divaa karam pibanti iva = day, maker - Sun, drinking up, as though; vanebhyaH gahvarebhyaH ca = from forests, from caverns, also; saridbhyaH [sarit bhyaH ] ca from rivers, also, aagacChat came forth.

अनुवादः

That highly forceful military force of vanara-s has arrived from forests, caverns and riversides with their leaping and bounding on the sky blocking up the sun as if they have gulped him down. [4-37-26]

टिप्पनी

It does not mean that these monkeys have devoured the sun as Hanuma did in his childhood. It is intended to say that the irrefutable sugreeva aaj~na ‘Sugreeva’s command…’ as said in his order at ’ monkeys have to come as though to overcast the sky’ , at 4-37-14 above, is effectuated by these troops of monkeys, who seem to overcast the sky as if they are going to gorge the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् ।
ते वीरा हिमवच्छैले ददृशुस्तं महाद्रुमम् ॥ २७ ॥

ये तु त्वारयितुं याता वानराः सर्ववानरान् ।
ते वीरा हिमवच्छैले ददृशुस्तम्महाद्रुमम् ॥

ये तु त्वरयितुम् याता वानराः सर्व वानरान् । ते वीरा हिमवत् शैले ददृशुः तम् महाद्रुमम् ॥ ४-३७-२७

जो वानर समस्त वानरोंको शीघ्र आनेके लिये प्रेरित करनेके निमित्त किष्किन्धासे दुबारा भेजे गये थे, उन वीरोंने हिमालय पर्वतपर उस प्रसिद्ध विशाल वृक्षको देखा (जो भगवान् शंकरकी यज्ञशालामें स्थित था) ॥ २७ ॥

समस्त वानररु शीघ्रवागि बरुवन्तॆ प्रेरेपिसलु किष्किन्धॆयिन्द ऎरडनॆ बारि कळिसिद आ वानर वीररु हिमालय पर्वतदल्लि भगवान् शङ्करन यज्ञस्थान दल्लिद्द प्रसिद्ध विशाल वृक्षवन्नु नोडिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. ye vaanaraaH tu = such of those, vanara-s, on their part; sarva vaanaraan = all, [other] Vanara-s; tvarayitum yaataa = to hasten up, who went; te viiraa = those, champions; himavat shaile = on Himalaya, mountains; tam mahaadrumam dadR^ishuH = that, great-tree, they have seen; [or, te viiraa dadR^ishuH tam himavat mahaadrumam = those, champions, saw, that Himalayan, mountain, having exceptional trees.]

अनुवादः

The Vanara-s who went from Kishkindha to hasten up all the other monkeys of all quarters, those champions have reached Himalayan Mountains and saw exceptional trees on them. [4-37-27]

टिप्पनी

Usually it is said that ’they saw a great tree on Himalayan mountains…’ which offers no speciality to the following verses. Instead of one tree, some decipher the meaning, that ’they have seen Himalayas with many a great tree…’ thereby it will be reinforcing the ‘doubt that occurred to Hanuma’ in identifying Sanjivini herb among many trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् गिरिवरे पुण्ये यज्ञो माहेश्वरः पुरा ।
सर्वदेवमनस्तोषो बभूव सुमनोरमः ॥ २८ ॥

तस्मिन् गिरि वरे पुण्ये यज्ञो माहेश्वरः पुरा । सर्व देव मनः तोषो बभूव सु मनोरमः ॥ ४-३७-२८

उस पवित्र एवं श्रेष्ठ पर्वतपर पूर्वकालमें भगवान् शंकरका यज्ञ हुआ था, जो सम्पूर्ण देवताओंके मनको संतोष देनेवाला और अत्यन्त मनोरम था ॥ २८ ॥

आ पवित्र, श्रेष्ठ पर्वतदल्लि हिन्दॊम्मॆ सम्पूर्ण देवतॆगळिगॆ मनस्सन्तोषपडिसुव अत्यन्त मनोरमवाद भगवान् शङ्करन यज्ञवु नडॆदित्तु.॥28॥

पदच्छेदः

28. puNye tasmin giri vare = auspicious one, on that, mountain, the best; puraa = once; sarva deva manaH toSaH = to all, gods, heart, pleasing; su manaH ramaH = verily, heart, delighting - a glorious ritual; maaheshvaraH = Shiva’s, aiming Shiva; yaj~naH babhuuva = Vedic-ritual, took place.

अनुवादः

On that best and auspicious mountain, once a glorious Vedic-ritual intending God Shiva took place, which pleased the hearts of all gods. [4-37-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ननिस्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च ।
अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः ॥ २९ ॥

अन्ननिष्यन्द जातानि मूलानि च फलानि च ।
अमृतास्वादकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः ॥

अन्न निस्यंद जातानि मूलानि च फलानि च । अमृत स्वादु कल्पानि ददृशुः तत्र वानराः ॥ ४-३७-२९

उस पर्वतपर खीर आदि अन्न (होमद्रव्य) से घृत आदिका स्राव हुआ था, उससे वहाँ अमृतके समान स्वादिष्ट फल और मूल उत्पन्न हुए थे । उन फलोंको उन वानरोंने देखा ॥ २९ ॥

आ पर्वतदल्लि पायसान्न, तुप्प मॊदलाद होम द्रव्यद स्राववागित्तु, अदरिन्द अल्लि अमृतदन्तह रुचिकर फल-मूलगळु उत्पन्नवागिद्दवु. आ फलगळन्नु वानररु नोडिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tatra = at there; vaanaraaH = Vanara-s; anna nisyanda jaataani = food [oblational material,] by spattering, originated from; amR^ita svaadu kalpaani = nectar, luscious, similar to; muulaani ca phalaani ca = tubers, fruits, also; dadR^ishuH = they saw.

अनुवादः

There the vanara-s have seen luscious tubers and fruits similar to nectar, which have originated from the oblational food material spattered in the Vedic-ritual for Shiva. [4-37-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदन्नसम्भवं दिव्यं फलमूलं मनोहरम् ।
यः कश्चित् सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥ ३० ॥

तदन्नसम्भवं दिव्यं फलं मूलं मनोहरम् ।
यः कश्चित् सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥

तत् अन्न संभवम् दिव्यम् फलम् मूलम् मनोहरम् । यः कश्चित् सकृत् अश्नाति मासम् भवति तर्पितः ॥ ४-३७-३०

उक्त अन्नसे उत्पन्न हुए उस दिव्य एवं मनोहर फल-मूलको जो कोई एक बार खा लेता था, वह एक मासतक उससे तृप्त बना रहता था ॥ ३० ॥

मेलॆ हेळिद अन्नदिन्द उत्पन्नवाद आ दिव्य, मनोहर फल-मूलगळन्नु ऒम्मॆ तिन्दवनु ऒन्दु तिङ्गळिनवरॆगॆ तृप्तनागि इरुत्तानॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. tat anna sambhavam = that, from food [oblational material,] birthed; divyam = divine; manaH haram = heart, stealing; phalam muulam = fruits, tubers; yaH kashcit sakR^it ashnaati = who, a little, at one time, eats; maasam bhavati tarpitaH = a month, remains, satiated.

अनुवादः

If one eats for one time, a little of those divine and heart-pleasing fruits and tubers that have taken their origin from that oblational food material, he remains satiated for a month. [4-37-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः ।
औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरिपुङ्गवाः ॥ ३१ ॥

तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फल अशनाः । औषधानि च दिव्यानि जगृहुर् हरि पुंगवाः ॥ ४-३७-३१

फलाहार करनेवाले उन वानरशिरोमणियोंने उन दिव्य मूल-फलों और दिव्य औषधोंको अपने साथ ले लिया ॥

फलगळन्ने तिन्नुव आ वानरश्रेष्ठरु आ दिव्य फल-मूलगळन्नु मत्तु दिव्य औषधिगळन्नु तम्मॊन्दिगॆ ऒय्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. phala ashanaaH hari pungavaaH = fruit, eaters, monkeys, the best; divyaani = divine ones; taani muulaani phalaani ca = those, tubers, fruits, also; divyaani auSadhaani ca = unique divine, medicinal-herbs, even; jagR^ihuH = collected.

अनुवादः

The best monkeys that are fruit-eaters have collected those divine fruits, tubers, and even the divine medicinal herbs. [4-37-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्माच्च यज्ञायतनात् पुष्पाणि सुरभीणि च ।
आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् ॥ ३२ ॥

तस्माच्च ज्ञायतनात्पुष्पाणि सुरभीणि च ।
आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीव प्रियकारणात् ॥

तस्मात् च यज्ञ आयतनात् पुष्पाणि सुरभीणि च । आनिन्युर् वानरा गत्वा सुग्रीव प्रिय कारणात् ॥ ४-३७-३२

वहाँ जाकर उस यज्ञ-मण्डपसे वे सब वानर सुग्रीवका प्रिय करनेके लिये सुगन्धित पुष्प भी लेते आये ॥ ३२ ॥

अल्लिगॆ होगि ऎल्ल वानररु आ यज्ञमण्टपदिन्द सुग्रीवन प्रीतिगागि सुगन्धित पुष्पगळन्नु तन्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. vaanaraa gatvaa = vanara-s, on going; tasmaat yaj~na aayatanaat ca = from that, Vedic-ritual’s, cardinal ground, also; surabhiiNi puSpaaNi ca = highly fragrant, flowers, also; sugriiva priya kaaraNaat = Sugreeva, pleasing, for purpose of; aaninyuH [ aa nin yuH] = fetched.

अनुवादः

On going to the cardinal ground of Vedic-ritual which was performed once, those vanara-s fetched highly fragrant flowers in order to please Sugreeva. [4-37-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
सञ्चोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः ॥ ३३ ॥

ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्याम् सर्व वानरान् । संचोदयित्वा त्वरितम् यूथानाम् जग्मुर् अग्रतः ॥ ४-३७-३३

वे समस्त श्रेष्ठ वानर भूमण्डलके सम्पूर्ण वानरोंको तुरंत चलनेका आदेश देकर उनके यूथोंके पहुँचनेके पहले ही सुग्रीवके पास आ गये ॥ ३३ ॥

आ समस्त श्रेष्ठ वानररु भूमण्डल सम्पूर्ण वानररिगॆ कूडले हॊरडुवन्तॆ आदेशिसि, अवर तुकुडिगळु तलुपुव मॊदले सुग्रीवन बळिगॆ बन्दरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. sarve te hari varaaH tu = all of those, monkeys, best ones, on their part; pR^ithivyaam sarva vaanaraan = on earth, all of the, monkeys; samcodayitvaa = on motivating; yuuthaanaam = of troops of [other] monkeys; agrataH = ahead of - earlier than; tvaritam jagmu = quickly, went [to Kishkindha.]

अनुवादः

On motivating all of the monkeys on earth, all those best monkeys who proceeded to forgather other monkeys, quickly returned to Kishkindha ahead of the forgathered troops of monkeys. [4-37-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु तेन मुहूर्तेन कपयः शीघ्रचारिणः ।
किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ३४ ॥

वे शीघ्रगामी वानर उसी मुहूर्तमें चलकर बड़ी उतावलीके साथ किष्किन्धापुरीमें जहाँ वानरराज सुग्रीव थे, जा पहुँचे ॥ ३४ ॥

आ शीघ्रगामि वानररु अदे मुहूर्तदल्लि हॊरटु बहळ अवसरदिन्द किष्किन्धॆगॆ होगि वानरराज सुग्रीवनिद्दल्लिगॆ तलुपिदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. shiighra caariNaH = quick, paced ones; te kapayaH = those, monkeys [motivators]; tena muhuurtena = by the very, moment; vaanaraH sugriivaH = vanara, Sugreeva; yatra = where he is; to there; kiSkindhaam tvarayaa praaptaaH = to Kishkindha, quickly, arrived.

अनुवादः

Those quick paced monkeys quickly reached Kishkindha just at that moment when Lakshmana is still with Sugreeva, and those monkeys arrived at that place where Sugreeva is available along with Lakshmana. [4-37-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलमूलं च वानराः ।
तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन् ॥ ३५ ॥

ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलं मूलं च वानराः ।
तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन् ॥

ते गृहीत्वा ओषधीः सर्वाः फल मूलम् च वानराः । तम् प्रतिग्राहयामासुर् वचनम् च इदम् अब्रुवन् ॥ ४-३७-३५

उस सम्पूर्ण ओषधियों और फल-मूलोंको लेकर उन वानरोंने सुग्रीवकी सेवामें अर्पित कर दिया और इस प्रकार कहा— ॥ ३५ ॥

आ सम्पूर्ण औषधिगळन्नु, फल-मूलगळन्नु ऎत्तिकॊण्ड वानररु सुग्रीवन सेवॆयल्लि अर्पिसि, इन्तॆन्दरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. te vaanaraaH sarvaaH = those, vanara-s, all of them; oSadhiiH phala muulam ca = medicinal-herbs, frits, tubers, also; gR^ihiitvaa = taking with them; tam = him [Sugreeva]; prati graahayaamaasuH = in turn, obliged to take them [fruits, tubers]; idam vacanam ca abruvan = this, word, also, they spoke.

अनुवादः

Taking the medicinal herbs, fruits, and tubers along with them, all of those Vaanaras obliged Sugreeva to accept fruits, tubers and herbs as royal gifts, and they also spoke this word to Sugreeva. [4-37-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे परिसृताः शैलाः सरितश्च वनानि च ।
पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते ॥ ३६ ॥

सर्वे परिसृताः शैलाः सरितः च वनानि च । पृथिव्याम् वानराः सर्वे शासनात् उपयान्ति ते ॥ ४-३७-३६

‘महाराज! हमलोग सभी पर्वतों, नदियों और वनोंमें घूम आये । भूमण्डलके समस्त वानर आपकी आज्ञासे यहाँ आ रहे हैं’ ॥ ३६ ॥

महाराजा! नावु ऎल्ल पर्वत, नदी, वनगळन्नु सुत्ताडि बन्दॆवु. भूमण्डलद समस्त वानररु निम्म आज्ञॆयन्तॆ इल्लिगॆ बरुत्तिद्दारॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. sarve = all of the; shailaaH saritaH ca vanaani ca = mountains, rivers, also, forests, even; pari sR^itaaH = round, circled - all are covered by us; [te ] shaasanaat = by [your] command; pR^ithivyaam sarve vaanaraaH = on earth, all of the, vanara-s; te upa yaanti = for you, coming near.

अनुवादः

“We have rounded up all the mountains, rivers, and forests even, and all of the Vanara-s available on earth are fetched to your fore according to your command.” Thus the monkeys said to Sugreeva. [4-37-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम् ॥ ३७ ॥

एवम् श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवग अधिपः । प्रतिजग्राह च प्रीतः तेषाम् सर्वम् उपायनम् ॥ ४-३७-३७

यह सुनकर वानरराज सुग्रीवको बड़ी प्रसन्नता हुई । उन्होंने उनकी दी हुई सारी भेंट-सामग्री सानन्द ग्रहण की ॥ ३७ ॥

इदन्नु केळि सुग्रीवनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवरित्त ऎल्ल काणिकॆयन्नु स्वीकरिसिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tataH = then; plavaga adhipaH sugriivaH = fly-jumper’s, king, Sugreeva; evam shrutvaa hR^iSTaH = thus - these words, on listening, gladdened; teSaam sarvam upaayanam = from them, all, gifts; priitaH = gladly; prati jagraaha ca = in turn, taken - accepted, also.

अनुवादः

On listening these words then the king of fly-jumpers Sugreeva is gladdened and accepted the gifts brought from Himalayas from all of them. [4-37-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥ ३७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें सैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३७ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद मूवत्तेळनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥37॥