०३० शरद्वर्णनम्-रामविलापश्च

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Rama’s exaltation of sharad R^itu post-rainy or pre-autumnal season is the theme here. This season, which will be conducive to lovers, is painful to Rama in the absence of Seetha. This agony is compounding and turning into his ire, since Sugreeva’s efforts in searching for Seetha are neither seen nor heard. Hence, Rama sends Lakshmana as an envoy to Kishkindha to decide whether Sugreeva’s support is there or liquefied in the spree of his drinking and merrymaking.

A word about this chapter. Readers acquainted with critical version of Ramayana may find some 35 verses in this chapter that are unknown to them. They occur in all the other traditional versions and they carry the blemish of interpolation. They are inescapable in traditional versions, as age-old commentators have commented on them at length.

स्रोतः: valmikiramayan.net

30. शरद्-ऋतुका वर्णन तथा श्रीरामका लक्ष्मणको सुग्रीवके पास जानेका आदेश देना

गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ १ ॥

पूर्वोक्त आदेश देकर सुग्रीव तो अपने महलमें चले गये और उधर श्रीरामचन्द्रजी, जो वर्षाकी रातोंमें प्रस्रवणगिरिपर निवास करते थे, आकाशके मेघोंसे मुक्त एवं निर्मल हो जानेपर सीतासे मिलनेकी उत्कण्ठा लिये उनके विरहजन्य शोकसे अत्यन्त पीड़ाका अनुभव करने लगे ॥ १ ॥

हिन्दिनन्तॆ आदेशिसि सुग्रीवनु तन्न अन्तःपुरक्कॆ हॊरटुहोदनु. इत्त श्रीरामचन्द्रनु वर्षा कालद रात्रिगळल्लि प्रस्रवणगिरियल्लि वासिसुत्तिद्दनु. आकाशवु मेघमुक्तवागि निर्मलवादाग सीतॆयन्नु सेरुव उत्कण्ठतॆयिन्द विरहशोकदिन्द अत्यन्त पीडितनादनु.॥1॥

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ २ ॥

उन्होंने देखा, आकाश श्वेत वर्णका हो रहा है, चन्द्रमण्डल स्वच्छ दिखायी देता है तथा शरद्-ऋतुकी रजनीके अङ्गोंपर चाँदनीका अङ्गराग लगा हुआ है । यह सब देखकर वे सीतासे मिलनेके लिये व्याकुल हो उठे ॥

आकाशवु बॆळ्ळगागि, चन्द्रनु स्वच्छवागि तोरुत्तिद्दानॆ हागू शरदृतुविन इरुळिन मैमेलॆ बॆळदिङ्गळ अङ्गराग हच्चिदन्तिदॆ. इदॆल्ल नोडि श्रीरामनु सीतॆय मिलनक्कागि व्याकुलनादनु.॥2॥

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ३ ॥

उन्होंने सोचा ‘सुग्रीव काममें आसक्त हो रहा है, जनककुमारी सीताका अबतक कुछ पता नहीं लगा है और रावणपर चढ़ाई करनेका समय भी बीता जा रहा है ।’ यह सब देखकर अत्यन्त आतुर हुए श्रीरामका हृदय व्याकुल हो उठा ॥ ३ ॥

सुग्रीवनु कामासक्तनागिद्दानॆ, जनककुमारी सीतॆय सुळिवु इष्टरवरॆगॆ हत्तलिल्ल, रावणन मेलॆ आक्रमण माडुव समयवू कळॆयुत्ता इदॆ, ऎन्दु योचिसुत्ता अत्यन्त आतुरनाद श्रीरामन हृदय व्याकुलवायितु.॥3॥

पदच्छेदः

1. sugriive guhaam praviSTe = Sugreeva, into cave, while entering; gagane ghanaiH vimukte = sky, of clouds, while releasing - while rains are ceasing; varSa raatre = in rainy, nights; kaama shoka abhi piiDitaH = of yearning, by misery, verily, distressed; sthitaH = staying - who spent rainy nights during his stay; raamaH = Rama; paaNDuram gaganam = whitish - silvern, sky is; vimalam candra maNDalam = with immaculate, moon’s, sphere; dR^iSTvaa = on seeing; jyotsna anulepanaam = with moonbeams, enamelled; shaaradiim rajaniim caiva = autumnal, nights, also, thus; dR^iSTvaa = on observing; kaama vR^ittam sugriivam ca = in lust, engrossed, of Sugreeva, also; and; naSTaam janaka aatmajaam ca = lost - hopeless, of Janaka’s, daughter - of Seetha, also; atiitam kaalam ca = time, rolled by, furthermore; dR^iSTvaa = on observing; parama aaturaH = with highly, impatience; mumoha ca = swooned, even.

अनुवादः

On Sugreeva’s entering the cave-like Kishkindha, Rama who spent rainy nights on that mountain with much distress owing to the misery of yearning for Seetha, has seen the immaculate sphere of moon on silvern sky freed by ceasing rains, and even autumnal nights that are enamelled with moonshine, and thus he observed that Seetha is lost hopelessly, engrossed in lust Sugreeva is lost to world intractably, and furthermore time too is being lost irretrievably, and thus he became highly impatient and even swooned. [4-30-1, 2, 3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् नृपः ।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४ ॥

स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तात् मतिमान् नृपः । मनः स्थाम् अपि वैदेहीम् चिंतयामास राघवः ॥ ४-३०-४

दो घड़ीके बाद जब उनका मन कुछ स्वस्थ हुआ, तब वे बुद्धिमान् नरेश श्रीरघुनाथजी अपने मनमें बसी हुई विदेहनन्दिनी सीताका चिन्तन करने लगे ॥ ४ ॥

ऎरडु गळिगॆ कळॆदाग अवन मनस्सु स्वल्प तिळियादाग आ बुद्धिवन्त नरेश श्रीरघुनाथनु तन्न मनस्सिनल्लि नॆलॆसिद वैदेहियन्नु चिन्तिसतॊडगिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. matimaan = a thoughtful one; nR^ipaH = the king; saH raaghavaH = he, that Raghava; muhuurtaat samj~naam upaagamya = in a moment, consciousness, getting; manaH sthaam api vaidehiim = in heart, abiding, though, of Vaidehi; cintayaamaasa = started to think.

अनुवादः

But on getting consciousness in a moment, that thoughtful king Raghava started to think of Vaidehi who is abiding in his heart, though not at his side. [4-30-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद‍्बलाहकम् ।
सारसारावसङ्घुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ५ ॥

दृष्ट्वा च विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् । सारस आरव संघुष्टम् विललाप आर्तया गिरा ॥ ४-३०-५

उन्होंने देखा, आकाश निर्मल है । न कहीं बिजलीकी गड़गड़ाहट है न मेघोंकी घटा । वहाँ सब ओर सारसोंकी बोली सुनायी देती है । यह सब देखकर वे आर्तवाणीमें विलाप करने लगे ॥ ५ ॥

आकाश निर्मलवायितु. ऎल्लियू मोडगळ गर्जनॆ, विद्युत्तिन सुळिवु इल्ल. अल्लि ऎल्लॆडॆ सारसगळ कूगु केळिबरुत्तिद्दवु. इदन्नु नोडि रामनु आर्तवाणियिन्द विलापिसतॊडगिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. gata vidyut balaahakam = one which is - set free, of electric-discharges [lightning,] dark-clouds; saarasa aarava samghuSTam = with Saarasa birds, shrieks, [now] vibrant with; vimalam ca = spotless, also; vyoma dR^iSTvaa = sky, on seeing; aartayaa giraa vilalaapa = with woeful, words, bemoaned.

अनुवादः

On seeing the sky to be spic and span when set free of black-clouds and lightning, and even vibrant with the shrieks of Saarasa birds, Rama bemoaned in woeful words. [4-30-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ६ ॥

आसीनः पर्वतस्य अग्रे हेम धातु विभूषिते । शारदम् गगनम् दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ४-३०-६

सुनहरे रंगकी धातुओंसे विभूषित पर्वतशिखरपर बैठे हुए श्रीरामचन्द्रजी शरत्कालके स्वच्छ आकाशकी ओर दृष्टिपात करके मन-ही-मन अपनी प्यारी पत्नी सीताका ध्यान करने लगे ॥ ६ ॥

स्वर्ण मॊदलाद धातुगळिन्द विभूषित पर्वत शिखरदल्लि कुळितिरुव श्रीरामचन्द्रनु शरत्कालद स्वच्छ आकाशद कडॆगॆ नोडुत्ता मनस्सिनल्ले प्रियपत्नि सीतॆयन्नु ध्यानिसतॊडगिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. parvatasya = of mountain; hema dhaatu vibhuuSite = gold, [and other] ores, embellished with; agre = on summit; aasiinaH = while sitting; raama shaaradam gaganam dR^iSTvaa = autumn, skyscape, on beholding; manasaa priyaam = conceptually, to his ladylove; jagaama = journeyed - on the rove [and he soliloquised his thoughts in this way.]

अनुवादः

Rama’s concepts are on the rove towards his ladylove when he beheld the skyscape of autumn while sitting on the summit of a mountain that is embellished with gold and other ores, and he soliloquised his thoughts in this way. [4-30-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सारसारावसन्नादैः सारसारावनादिनी ।
याऽऽश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ७ ॥

सारस आरव संनादैः सारस आरव नादिनी । या आश्रमे रमते बाला सा अद्य मे रमते कथम् ॥ ४-३०-७

वे बोले—‘जिसकी बोली सारसोंकी आवाजके समान मीठी थी तथा जो मेरे आश्रमपर सारसोंद्वारा परस्पर एक-दूसरेको बुलानेके लिये किये गये मधुर शब्दोंसे मन बहलाती थी, वह मेरी भोलीभाली स्त्री सीता आज किस तरह मनोरञ्जन करती होगी? ॥ ७ ॥

अवनु हेळुत्तानॆ- सारसपक्षिगळ मधुर ध्वनियन्तॆ सुमधुरवागि मातनाडुत्तिद्द बालॆयाद सीतॆयु हिन्दॆ आश्रमदल्लि सारसपक्षिगळ ध्वनियन्नु केळि सन्तोषिसुत्तिद्दळु. ईग नानिल्लदिरुवाग अवळु हेगॆमनोरञ्जनॆ माडुवळो.॥7॥

पदच्छेदः

7. saarasa aarava naadinii = Saarasa bird-like, callings, sounding - alike, Seetha; yaa baalaa = which, young one - Seetha; aashrame = in hermitage - of ours; me = to me - with me; saarasa aarava sannaadaiH = Saarasa birds, callings, with the resonance of; ramate = used to take delight; saa = she - Seetha; adya katham ramate = now, how, she can delight herself without me.

अनुवादः

“Young Seetha with a voice that is a soundalike to the callings of Saarasa birds used to take delight in these resonant calls of Saarasa birds when we were together in hermitage, but how she might be taking delight in these chirrups now without me. [4-30-7]

टिप्पनी

When we were in hermitage, on listening the callings of Saarasa birds, Seetha used to call me to observe these birds in a voice that soundalike the Saarasa birds, and we were delighted to listen the callings of those birds together. But now staying among demons how can she take delight in seeing these seasonal birds or call me for help with such a voice, because her voice is lost in the blare of bawling demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ८ ॥

पुष्टितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं सा रमते बालापश्यन्ती मामपश्यती ॥

पुष्पिताम् च आसनान् दृष्ट्वा कांचनान् इव निर्मलान् । कथम् सा रमते बाला पश्यंती माम् अपश्यती ॥ ४-३०-८

‘सुवर्णमय वृक्षोंके समान निर्मल और खिले हुए असन नामक वृक्षोंको देखकर बार-बार उन्हें निहारती हुई भोली-भाली सीता जब मुझे अपने पास नहीं देखती होगी, तब कैसे उसका मन लगता होगा? ॥ ८ ॥

सुवर्णमय वृक्षगळन्तॆ निर्मल, अरळिद हॊन्नॆमरगळन्नु नोडि पदे-पदे नोडुत्तिद्द मुग्धळाद सीतॆयु नन्नन्नु बळियल्लि नोडदिरुवाग अवळ मनस्सु हेगॆ रमिस बहुदु.॥8॥

पदच्छेदः

8. puSpitaam kaancanaan iva = flowered, gold, as if like; nirmalaan = flawless; aasanaan = Asana trees [Terminalia alata tomentosa, Bandhuuka trees]; dR^iSTvaa = on seeing; pashyantii = for me - while seeing, checking up for me; maam a pashyatii = me, not, seeing - not finding me; saa baalaa = she, that dame; katham ramate = how, can she be happy.

अनुवादः

“On seeing the flawless Asana trees flowered as if with golden flowers, she checks up for my availability thereabout, but now finding me nowhere near her, how can she be happy. [4-30-8]

टिप्पनी

On seeing these flowers Seetha used to go near the trees to check their beauty, and even used to check up for my availability to show their beauty to me. Now if she sees these seasonal flowers in that place where she is captivated, at least for a moment, but if she does no find me there, she looses her heart for these flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम् ॥ ९ ॥

या पुरा कलहंसानाम् स्वरेण कल भाषिणी । बुध्यते चारु सर्वांगी सा अद्य मे रमते कथम् ॥ ४-३०-९

‘जिसके सभी अङ्ग मनोहर हैं तथा जो स्वभावसे ही मधुर भाषण करनेवाली है, वह सीता पहले कलहंसोंके मधुर शब्दसे जागा करती थी; किंतु आज वह मेरी प्रिया वहाँ कैसे प्रसन्न रहती होगी? ॥ ९ ॥

मनोहर अङ्गगळुळ्ळ, स्वभावतः मधुरवागि मातनाडुत्तिद्द सीतॆयु मॊदलु कलहंसगळ मधुर शब्ददिन्द ऎच्चरगॊळ्ळुत्तिद्दळु; आदरॆ इन्दु नन्न प्रियॆयु इरुवल्लि हेगॆ प्रसन्नळागिरुवळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. caaru sarva angii = enchanting, by all, her limbs; kala bhaaSiNii = clucky, voiced; yaa = which Seetha; puraa = earlier; kala hamsaanaam = of clucking-swans; svareNa [kalena] = melodious callings; [me] budhyate = [me] knowing myself, [waking up]; me saa = my, she - she who is mine; adya katham ramate = now, how, she takes delight.

अनुवादः

“She who is enchanting to me by her well-proportioned limbs that clucky-voiced Seetha earlier used to wake me up in tune with the melodious callings of clucking-swans, but how that ladylove of mine might be amusing herself now. [4-30-9]

टिप्पनी

The word budhyate means ‘waking up’ apart from ‘knowing’ etc. Thus, ’earlier, when I was with Seetha I used to know myself as the ‘Being’ as and when her divine and swanlike voice used to address me, which voice is incidentally equals the hymn Gayatri, and which I used to hear continuously. But now without her, Shri, Goddess Lakshmi, I am presently not able to know myself.’

टिप्पनी

‘Earlier when in hermitage Seetha used to wake me up with her clucky-voice synchronising with the clucking of swans. On my awakening, I used to see her auspicious face and all-charming physique, by that I daily used to have a waking up protocol, suprabhaata seva, now how she can do it or how I can enjoy her sight every morning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ १० ॥

निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकवीशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥

निःस्वनम् चक्रवाकानाम् निशम्य सहचारिणाम् । पुण्डरीकविशालाक्षी कथम् एषा भविष्यति ॥ ४-३०-१०

‘जिसके विशाल नेत्र प्रफुल्ल कमलदलके समान शोभा पाते हैं, वह मेरी प्रिया जब साथ विचरनेवाले चकवोंकी बोली सुनती होगी, तब उसकी कैसी दशा हो जाती होगी? ॥ १० ॥

अरळिद कमलदळगळन्तॆ विशालनेत्रॆयाद नन्न प्रियॆयु जॊतॆयल्लि सञ्चरिसुव चातकगळ ध्वनि केळिदाग अवळ स्थिति हेगागबल्लदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. puNDariika vishaala akSii = white-lotus like, broad, eyed one; eSaa = this -Seetha; saha caariNaam cakravaakaanaam = [that always] together - in couples, moving, of Cakravaka birds; niH svanam nishamya = out, cry - sharp notes, on listening; katham bhaviSyati = how, she, will be - what becomes of her.

अनुवादः

“On hearing the sharp notes of Cakravaka birds that always move together in couples, what will become of this white-lotus-like broad-eyed Seetha, since she is not together with me. [4-30-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ११ ॥

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च । ताम् विना मृगशावाक्षीम् चरन् न अद्य सुखम् लभे ॥ ४-३०-११

‘हाय! मैं नदी, तालाब, बावली, कानन और वन सब जगह घूमता हूँ; परंतु कहीं भी उस मृगशावकनयनी सीताके बिना अब मुझे सुख नहीं मिलता है ॥ ११ ॥

अय्यो! नदी, कल्याणी, बावी, काडु-मेडु ऎल्ल कडॆ नानु अलॆयुत्ता इरुत्तेनॆ; आदरॆ ऎल्लियू आ मृगशावाक्षि सीतॆयिल्लदॆ ईग ननगॆ सुखवु सिगुवुदिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. saraamsi saritaH vaapiiH = lakes, rivers, tanks - which are naturally enjoyable; kaananaani vanaani ca = forests, woodlands, also; caran = while wandering; adya = now; taam mR^igashaavaakSiim vinaa = her, deer-eyed lady, without; sukham na labhe = joy, not, - I am - able to get.

अनुवादः

“I am not able to enjoy myself without that deer-eyed lady though wandering around enjoyable lakes, rivers, tanks, forests and woodlands, whose thirst is drenched by rainwater and my thirsting for her is not. [4-30-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
सुदूरं पीडयेत् कामः शरद‍्गुणनिरन्तरः ॥ १२ ॥

अपि ताम् मत् वियोगात् च सौकुमार्यात् च भामिनीम् । सुदूरम् पीडयेत् कामः शरत् गुण निरंतरः ॥ ४-३०-१२

‘कहीं ऐसा तो नहीं होगा कि शरद्-ऋतुके गुणोंसे निरन्तर वृद्धिको प्राप्त होनेवाला काम भामिनी सीताको अत्यन्त पीड़ित कर दे; क्योंकि ऐसी सम्भावनाके दो कारण हैं—एक तो उसे मेरे वियोगका कष्ट है, दूसरे वह अत्यन्त सुकुमारी होनेके कारण इस कष्टको सहन नहीं कर पाती होगी’ ॥ १२ ॥

शरदृतुविन गुणगळिन्द निरन्तर वृद्धिहॊदुव कामवु भामिनी सीतॆयन्नु अत्यन्त पीडिसिरलिक्किल्लवल्ल? एकॆन्दरॆ इन्तह सम्भावनॆगॆ ऎरडु कारणगळिवॆ ऒन्दु अवळिगॆ नन्न वियोगद कष्टविदॆ, इन्नॊन्दु अवळु अत्यन्त सुकुमारियाद्दरिन्द ई कष्टवन्नु सहिसलारळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. sharat guNa nir antaraH = autumnal, features, without, gap - with plethora of provocative features of autumn; kaamaH = Love-god; saukumaaryaat = by her frailty; mat viyogaat ca = by my, separation, also; taam bhaaminiim = her, that lady; su duuram = very, long - prolongedly; piiDayet api = will agonise, is it - won’t he.

अनुवादः

“The Love-god with a plethora of provocative autumnal features will be prolongedly agonising her, because she is separated from me, and because her ladyship is a frailty - won’t he?” Thus Rama worried for Seetha. [4-30-12]

टिप्पनी

‘Will the Love-god Manmatha, with all his paraphernalia of licentious autumnal aspects, like even-climate, even-circumstance and even-desire, will he leave Seetha? Even on knowing fully well that she is separated from me besides being a delicate person, will that Love-god leave her alone? No, He will not… for, merciless is that Manmatha, God of Love, and He may agonise Seetha till death, for she is an unyielding woman to otherspati vrata , nor I am at her side.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहङ्ग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ १३ ॥

एवम् आदि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः । विहंग इव सारंगः सलिलम् त्रिदशेश्वरात् ॥ ४-३०-१३

इन्द्रसे पानीकी याचना करनेवाले प्यासे पपीहेकी भाँति नरश्रेष्ठ नरेन्द्रकुमार श्रीरामने इस तरहकी बहुत-सी बातें कहकर विलाप किया ॥ १३ ॥

इन्द्रनिन्द नीरन्नु बयसुव बायारिद चातकपक्षियन्तॆ नरश्रेष्ठ नरेन्द्रकुमार श्रीरामनु हीगॆ अनेक मातुगळन्नु हेळुत्ता विलाप माडिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. nara shreSThaH = among men, the best one; nR^ipa aatmajaH = king’s, son - Rama; tridasha iishvaraat = divinities, from the king of - from Indra; salilam = for water, requiring water; saarangaH = Caataka, Saaranga, Rain-cuckoo; vihanga iva = bird, as with; evam aadi = so on, so forth; vilalaapa = keened over.

अनुवादः

So on and so forth that best one among men and the son of a king keened over, like a Rain-cuckoo which will be keen on Indra, the king of divinities, for rainy-water. [4-30-13]

टिप्पनी

The Caataka or Saaranga birds are said to be a sort of bird-flock which thrive on rain water alone, but not on water in rivers or brooks. They fly up to skies to swill the water directly from clouds granted by Indra. So also Rama is desirous of Seetha alone for his theory is ‘one-man-one-wife.’ Thereby he does not eye other women. In epical aesthetics this is called anukuula naayaka lakshaNa ‘hero in harmony.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाल्ँ लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ १४ ॥

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान् ल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥

ततः चंचूर्य रम्येषु फलार्थी गिरि सानुषु । ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणो अग्रजम् ॥ ४-३०-१४

उस समय शोभाशाली लक्ष्मण फल लेनेके लिये गये थे । वे पर्वतके रमणीय शिखरोंपर घूम-फिरकर जब लौटे तब उन्होंने अपने बड़े भाईकी अवस्थापर दृष्टिपात किया ॥ १४ ॥

आग शोभाशाली लक्ष्मणनु फलगळन्नु तरलु होगिद्दनु. अवनु पर्वतद रमणीय शिखरगळल्लि सुत्ताडि मरळिदाग अण्णन अवस्थॆयन्नु नोडिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tataH = then; phala arthii = fruits, seeker - one gone in search of; ramyeSu giri saanuSu = pleasant, on mountain, terraces; cancuurya = after meandering; paryupaavR^ittaH [pari upa aa vaR^ittaH] = who returned; lakSmiivaan lakSmaNaH = propitious, Lakshmana; agrajam dadarsha = at his elder brother, has seen.

अनुवादः

Meandering on the pleasant mountain-terraces in search of fruits brilliant Lakshmana returned and has seen his elder brother Rama. [4-30-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चिन्तया दुस्सहया परीतं
विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः
समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम् ॥ १५ ॥

स चिन्तया दुःसहया परीतं
विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः
समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम् ॥

स चिन्तया दुस्सहया परीतम् विसंज्ञम् एकम् विजने मनस्वी । भ्रातुर् विषादात् त्वरितो अति दीनः समीक्ष्य सौमित्रिः उवाच रामम् ॥ ४-३०-१५

वे दुस्सह चिन्तामें मग्न होकर अचेत-से हो गये थे और एकान्तमें अकेले ही दुःखी होकर बैठे थे । उस समय मनस्वी सुमित्राकुमार लक्ष्मणने जब उन्हें देखा तब वे तुरंत ही भाईके विषादसे अत्यन्त दुःखी हो गये और उनसे इस प्रकार बोले— ॥ १५ ॥

अवनु दुस्सह चिन्तॆयल्लि मग्ननागि ऎच्चरविल्लदवनन्तॆ, एकान्तदल्लि ऒब्बण्टिगनागि दुःखियागि कुळितिद्दनु. आग मनस्वी लक्ष्मणनु अवनन्नु नोडिदाग कूडले अण्णन विषाददिन्द अत्यन्त दुःखियागि अवनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. manasvii = noble-hearted one; saH saumitriH = he, that Saumitri; vi jane = without, people - in lonely place; ekam = he who is - lone one; duH sahayaa = un, bearable; cintayaa pariitam = sadness, beset with; vi sanj~nam = without, awareness - with a vacuous posture; samiikSya = on observing - Rama; bhraatuH viSaadaat = owing to brother’s, sadness; ati diinaH = on becoming

• very, miserable Lakshmana; tvaritaH raamam uvaaca = fretfully, to Rama, spoke.

अनुवादः

Noble-hearted Saumitri, on observing lone Rama in a lonely place, who is beset with unbearable sadness and whose posture is vacuous, became very miserable for the sad condition of his brother, and spoke to Rama fretfully. [4-30-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमार्य कामस्य वशङ्गतेन
किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः
किमत्र योगेन निवर्तते न ॥ १६ ॥

किमार्य कामस्य वशङ्गतेन
किमात्मपौरुष्य पराभवेन ।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः
किमत्र योगेन निवर्तिते न ॥

किम् आर्य कामस्य वशम् गतेन किम् आत्म पौरुष्य पराभवेन । अयम् ह्रिया संह्रियते समाधिः किम् अत्र योगेन निवर्तितेन ॥ ४-३०-१६

‘आर्य! इस प्रकार कामके अधीन होकर अपने पौरुषका तिरस्कार करनेसे—पराक्रमको भूल जानेसे क्या लाभ होगा? इस लज्जाजनक शोकके कारण आपके चित्तकी एकाग्रता नष्ट हो रही है । क्या इस समय योगका सहारा लेनेसे—मनको एकाग्र करनेसे यह सारी चिन्ता दूर नहीं हो सकती? ॥ १६ ॥

आर्यने! हीगॆ कामक्कॆ अधीननागि तन्न पराक्रमवन्नु मरॆतरॆ एनु लाभ? ई नाचिकॆगेडिन शोकदिन्द निन्न चित्तद एकाग्रतॆ नाशवागुत्ता इदॆ. ईग योगद आसरॆ पडॆदु मनस्सन्नु एकाग्रगॊळिसुवुदरिन्द ई ऎल्ल चिन्तॆ दूरवागलारदे.॥16॥

पदच्छेदः

16. aarya = oh, noble one; kaamasya vasham gatena = of passion, fetters, get into; kim prayojanam = what, is the use; aatma pauruSya paraabhavena = soul’s, bold-temper, by trouncing; kim = what - is the use and; hriyaa = remorseful - with sadness; ayam samaadhiH = this, self-concentration - self-assurance; sam hriyate = verily, stealing - arrogated; atra nivartitena yogena = now, with reverted, association - with the aim, by retracing your steps from the goal]; kim = what - purpose can be achieved.

अनुवादः

“Oh, noble one, what is the use in getting into fetters of passion, what for soul’s bold-temper is being trounced, this remorseful sadness is arrogating self-assurance, and what purpose can be achieved now in retracing steps from the goal. [4-30-16]

टिप्पनी

‘The time when one has to keep up his bold-temper, without subjugation to passional temperance has arrived now, namely the autumn, and now loosing heart to shameful sadness, and loosing manly boldness to seasonal passions… what purpose can be achieved by it?’ Maheshvara Tiirtha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं
समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः
स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात ॥ १७ ॥

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं
समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहाय सामर्थ्यमदीनसत्त्वः
स्वकर्महेतुं च कुरुष्य तात॥

क्रियाभियोगम् मनसः प्रसादम् समाधि योग अनुगतम् च कालम् । सहाय सामर्थ्यम् अदीन सत्त्वः स्व कर्म हेतुम् च कुरुष्व तात ४-३०-१७

‘तात! आप आवश्यक कर्मोंके अनुष्ठानमें पूर्णरूपसे लग जाइये, मनको प्रसन्न कीजिये और हर समय चित्तकी एकाग्रता बनाये रखिये । साथ ही, अन्तःकरणमें दीनताको स्थान न देते हुए अपने पराक्रमकी वृद्धिके लिये सहायता और शक्तिको बढ़ानेका प्रयत्न कीजिये ॥

अय्या! नीनु अवश्यवागि कर्मानुष्ठानदल्लि पूर्णवागि तॊडगु, मनस्सन्नु प्रसन्नगॊळिसु मत्तु सदाकाल चित्तद एकाग्रतॆयन्नु इरिसिकॊ. पराक्रमद वृद्धिगागि सहायवागुव हागू शक्तियन्नु सञ्चयिसलु प्रयत्नमाडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. taata = oh, dear sir; a diina sattvaH = becoming un, deterred, in spirit; kriya abhiyogam [kuruSva] = in mission, you engage in; manasaH prasaadam [kuruSva] = mind’s, good disposition [make happen]; samaadhi yoga anugatam = concentration [steadfastness,] yogic thinking [ideation,] following [in accordance with,] also; kaalam ca = time [kuruSva = you have to control]; sahaaya saamarthyam [kuruSva] = helpmate’s, capabilities [kuruSva = be gathered by you]; hetum = basis [for achieving results]; sva karma ca = your own, endeavour [daily rituals to gods,] also; hetum = as means; kuruSva = you perform.

अनुवादः

“Oh, dear sir, engage yourself in your mission with an undeterred spirit and with a good disposition of mind, and bring time under control with steadfastness and ideation, and the capabilities of your helpmates, say Sugreeva and others be gathered, and the basis for your achievements, say daily rituals towards gods, be performed by you as your means. [4-30-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न जानकी मानववंशनाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥ १८ ॥

न जानकी मानव वंश नाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण । न च अग्नि चूडाम् ज्वलिताम् उपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥ ४-३०-१८

‘मानववंशके नाथ तथा श्रेष्ठ पुरुषोंके भी पूजनीय वीर रघुनन्दन! जिनके स्वामी आप हैं, वे जनकनन्दिनी सीता किसी भी दूसरे पुरुषके लिये सुलभ नहीं हैं; क्योंकि जलती हुई आगकी लपटके पास जाकर कोई भी दग्ध हुए बिना नहीं रह सकता’ ॥ १८ ॥

मानववंशद नाथने! श्रेष्ठ पुरुषरिगू पूजनीय वीर रघुनन्दनने! निन्न पत्नियाद जनकनन्दिनी सीतॆयु यावने बेरॆ पुरुषनिगॆ सुलभळल्ल. एकॆन्दरॆ उरियुव बॆङ्किय ज्वालॆय बळिगॆ होगि कैहाकिदवनु सुडदॆ इरलारनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. maanava vamsha naatha = oh, human, kindred’s, lord of; tvayaa sa naathaa jaanakii = you, having, as husband, Janaki; pareNa su labhaa = by others, easily, attainable; na = she is not; viira = oh, brave one; vara arha = oh, for high honour, eligible one - oh, Rama; jvalitaam agni cuuDaam = flaring, fire’s, tongue; upetya = on nearing; kashcit = anyone; na dahyate = will not, bur; iti [cet na] = thus, if said, no - not so.

अनुवादः

“Oh, the lord of human kindred, with you as her husband Janaki is not an easily attainable one for others, oh, highly honourable one, if it is said that none will be burnt if he nears the tongues of flaming fire, oh, brave one, it is not so, for Janaki is a flaming fire, and anyone nearing her in ill-will will be burnt to ashes like a grass-hopper.” Thus Lakshmana said to Rama. [4-30-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं
स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं
ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ १९ ॥
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं
क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः ।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ २० ॥

सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं
स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं
ससामधर्मार्थ समाहितं च ॥ निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं
क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः ।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥

सलक्षणम् लक्ष्मणम् अप्रधृष्यम् स्वभावजम् वाक्यम् उवाच रामः । हितम् च पथ्यम् च नय प्रसक्तम् ससाम धर्मार्थ समाहितम् च ॥ ४-३०-१९ निस्संशयम् कार्यम् अवेक्षितव्यम् क्रिया विशेषो अपि अनुवर्तितव्यः । न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य कुमार वीर्यस्य फलम् च चिन्त्यम् ॥ ४-३०-२०

लक्ष्मण उत्तम लक्षणोंसे सम्पन्न थे । उन्हें कोई परास्त नहीं कर सकता था । भगवान् श्रीरामने उनसे यह स्वाभाविक बात कही—‘कुमार! तुमने जो बात कही है, वह वर्तमान समयमें हितकर, भविष्यमें भी सुख पहुँचानेवाली, राजनीतिके सर्वथा अनुकूल तथा सामके साथ-साथ धर्म और अर्थसे भी संयुक्त है । निश्चय ही सीताके अनुसंधान कार्यपर ध्यान देना चाहिये तथा उसके लिये विशेष कार्य या उपायका भी अनुसरण करना चाहिये; किंतु प्रयत्न छोड़कर पूर्णरूपसे बढ़े हुए दुर्लभ एवं बलवान् कर्मके फलपर ही दृष्टि रखना उचित नहीं है’ ॥ १९-२० ॥

लक्ष्मणनु उत्तम लक्षणगळिन्द सम्पन्ननागिद्दु, अवनन्नु यारू सोलिसलाररु. भगवान् श्रीरामनु अवनल्लि स्वाभाविकवागि हीगॆ हेळिदनु - कुमार! नीनु हेळिद मातु वर्तमानदल्लि हितकर, भविष्यदल्लियू सुखकरवागिदॆ. राजनीतिगॆ सर्वथा अनुकूलवागिद्दु, सामद जॊतॆगॆ धर्म मत्तु अर्थदिन्द संयुक्तवागिदॆ. निश्चयवागि सीतॆय अनुसन्धानद कार्यद कुरितु गमन कॊडबेकु, आदरॆ प्रयत्नबिट्टु पूर्णवागि बॆळॆदिरुव दुर्लभ हागू बलवन्त कर्मद फलदल्ले दृष्टि इरिसुवुदु उचितवल्ल.॥19-20॥

पदच्छेदः

19. sa lakSaNam = which words are - seemly; a pradhR^iSyam = un, deniable; svabhaava jam = natural [of Lakshmana’s nature,] emerged from; hitam ca pathyam ca = expedient, also, tasteful, also; naya prasaktam = moral, abiding; sa saama = which are - with, friendliness; dharma artha samaahitam ca = righteousness, meaningfulness, abounding in, also; raamaH = Rama; lakSmaNam = to Lakshmana; vaakyam = words; uvaaca = spoke; raamaH = Rama; sa lakSaNam = he who is with, seemliness - Lakshmana; a pradhR^iSyam = un, deniable one; lakSmaNam = to Lakshmana; svabhaava jam = natural [of Rama’s words,] emerged; hitam ca pathyam ca = expedient, also, tasteful, also; naya prasaktam = moral, abiding; sa saama = which are - with, friendliness; dharma artha samaahitam ca = righteousness, meaningfulness, abounding in, also; vaakyam = words; uvaaca = spoke;

अनुवादः

Lakshmana with his seemliness spoke those undeniable and expedient words that emerged from his very nature, which are tasteful, morally abiding, and further abounding with friendliness, righteousness, and meaningfulness, and on listening such words Rama spoke to Lakshmana.

Rama spoke to seemly and undeniable Lakshmana with words that emerged from his very nature, which are tasteful, morally abiding, and further abounding with friendliness, righteousness, and meaningfulness.[4-30-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. kumaara = oh, boy; niH samshayam = without, doubt; kaaryam avekSitavyam = accomplishment [of task,] is to be kept in view; kriyaa visheSaH api anu vartitavyaH = task’s, factors, even, in tow, are to be followed; pra vR^iddhasya = well, intensified - unwieldy; dur aasadasya = un, attainable; viiryasya [kaaryasya] = of formidability] of task; phalam ca = fruit, about; cintyam = is to be thought over; na nu = isn’t it.

अनुवादः

“Doubtless accomplishment of the task is to be held in view, even oh, boy, the factors that contribute to its accomplishment, like enthusiasm, helpmates etc., are to be followed through, and not only these aspects but we also have to observe the fruition of task when that task is becoming unwieldy, unattainable and formidable, along with the lapse of time and lapsing of help.” Thus Rama said to Lakshmana. [4-30-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ २१ ॥

अथ पद्म पलाश अक्षीम् मैथिलीम् अनुचिन्तयन् । उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ४-३०-२१

तदनन्तर प्रफुल्ल कमलदलके समान नेत्रवाली मिथिलेशकुमारी सीताका बार-बार चिन्तन करते हुए श्रीरामचन्द्रजी लक्ष्मणको सम्बोधित करके सूखे हुए (उदास) मुँहसे बोले— ॥ २१ ॥

अनन्तर प्रफुल्ल कमलगळन्तॆ नेत्रवुळ्ळ मिथिलेश कुमारि सीतॆयन्नु पदे-पदे चिन्तिसुत्ता श्रीरामचन्द्रनु लक्ष्मणनन्नु सम्बोधिसि बाडिद मुखदिन्द नुडिदनु .॥21॥

पदच्छेदः

21. atha = thereafter; raamaH = Rama; padma palaasha akSiim = lotus, petal, eyed one; maithiliim anucintayan = of Maithili, thinking about; pari shuSyataa mukhena = with verily, dried-up, face; lakSmaNam uvaaca = to Lakshmana, spoke.

अनुवादः

On thinking about the fruit of his mammoth task, namely that lotus-petal-eyed Maithili, thereafter Rama spoke to Lakshmana with a dried-up face. [4-30-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुन्धराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ २२ ॥

‘सुमित्रानन्दन! सहस्रनेत्रधारी इन्द्र इस पृथ्वीको जलसे तृप्त करके यहाँके अनाजोंको पकाकर अब कृतकृत्य हो गये हैं ॥ २२ ॥

सुमित्रानन्दन! सहस्रनेत्रधारी इन्द्रनु ई पृथिवियन्नु तणिसि, इल्लिन धान्यवन्नु बॆळॆसि ईग कृतकृत्यनागिरुवनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. sahasra akSaH = thousand, eyed Indra; salilena vasundharaam tarpayitvaa = with waters, mother earth, on oblating - satisfying; sasyaani nirvartayitvaa = crops, having accomplished; kR^ita karmaa vyavasthitaH = on accomplishing, his task, is complacent.

अनुवादः

“On satisfying mother earth with rainwater and on effectuating the crops on earth, the Thousand-eyed Indra is complacent as his task is effectuated, whereas my task is yet to take off. [4-30-22]

टिप्पनी

Here a selfless philanthropist who accords benefits on his own without any petition or prayer is suggested in referring to Indra and rains, and Rama has not yet done such act in respect of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज ॥ २३ ॥

दीर्घ गंभीर निर्घोषाः शैल द्रुम पुरोगमाः । विसृज्य सलिलम् मेघाः परिश्रांता नृप आत्मज ॥ ४-३०-२३

‘राजकुमार! देखो, जो अत्यन्त गम्भीर स्वरसे गर्जना किया करते और पर्वतों, नगरों तथा वृक्षोंके ऊपरसे होकर निकलते थे, वे मेघ अपना सारा जल बरसाकर शान्त हो गये हैं ॥ २३ ॥

राजकुमार! अत्यन्त गम्भीरवागि गर्जिसुत्ता पर्वत, नगरगळ, वृक्षगळ मेलिनिन्द सागुत्तिद्द मेघगळु तम्म ऎल्ल नीरन्नु सुरिसि शान्तवागिवॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. nR^ipa aatmaja = oh, king’s, son; diirgha gambhiira nirghoSaaH = protracted, profound, with peals; shaila druma puraH gamaaH = mountains, trees, overhead, going; meghaaH salilam visR^ijya = clouds, waters, on let loosing; pari shraantaa = retired.

अनुवादः

“Clouds roving on the tops of mountains and trees with their protracted and profound peals have let the water loose and they are now retired, oh, prince, but tireless are rumbles and grumbles in my heart, thus I cannot retire. [4-30-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ २४ ॥

नील उत्पल दल श्यामः श्यामी कृत्वा दिशो दश । विमदा इव मातंगाः शान्त वेगाः पयो धराः ॥ ४-३०-२४

‘नील कमलदलके समान श्यामवर्णवाले मेघ दसों दिशाओंको श्याम बनाकर मदरहित गजराजोंके समान वेगशून्य हो गये हैं; उनका वेग शान्त हो गया है ॥ २४ ॥

नील कमलदन्तॆ शाम वर्णद मेघगळु दशदिक्कुगळन्नु श्यामलवागिसि मदरहित गजराजनन्तॆ अवुगळु वेगशून्यवादुवु.॥24॥

पदच्छेदः

24. niila utpala dala shyaamaH = blue, lotus, petal-like, blue-blackish; payaH dharaaH = water, carriers - clouds; dasha dishaH = ten, quarters; shyaamii kR^itvaa = black, on making - directions; vi madaa maatangaaH iva = without, rut, elephants, as with; shaanta vegaaH = quietened, in nimbleness.

अनुवादः

“On blackening ten quarters of earth blue-black clouds that looked like petals of blue-lotuses are now quietened in their nimbleness like rut-less elephants. [4-30-24]

टिप्पनी

There are eight elephants carrying the universe from its eight corners aSTa diggaja-s . They and the elephantine-clouds that give waters, both kinds of elephants are responsible for world’s sustenance, but they now are nonchalant on performing their duties, along with their administrator Indra. Rama is not able to do his duty due to slackness of Sugreeva, and thus he is questioning himself whether his mission / incarnation is going to be futile or worthwhile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ २५ ॥

जल गर्भा महा वेगाः कुटज अर्जुन गंधिनः । चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टि वाताः समुद्यताः ॥ ४-३०-२५

‘सौम्य! जिनके भीतर जल विद्यमान था तथा जिनमें कुटज और अर्जुनके फूलोंकी सुगन्ध भरी हुई थी, वे अत्यन्त वेगशाली झंझावात उमड़-घुमड़कर सम्पूर्ण दिशाओंमें विचरण करके अब शान्त हो गये हैं ॥

सौम्य! नीरन्नु तुम्बिकॊण्ड, कुटज मत्तु अर्जुन वृक्षगळ हूवुगळ सुगन्ध तुम्बिद, अत्यन्त वेगशालि झञ्जावातवु ऎल्ल दिक्कुगळल्लि सञ्चरिसि ईग शान्तवागिदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. saumya = oh, gentle one; jala garbhaa mahaa vegaaH [meghaaH] = water, in womb, high, speeded [clouds]; kuTaja arjuna gandhinaH = Kutaja, Arjuna flowers, fragranced; samudyataaH = which swooped; vR^iSTi vaataaH = rain’s, with winds; caritvaa vi rataaH = on wafting, without, activity - paused.

अनुवादः

“Now pausing are the high-speeded rainy-winds, which once speedily swooped with water in their wombs, and wafted the fragrance of Kutaja and Arjuna flowers. [4-30-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ २६ ॥

घनानाम् वारणानाम् च मयूराणाम् च लक्ष्मण । नादः प्रस्रवणानाम् च प्रशान्तः सहसा अनघ ॥ ४-३०-२६

‘निष्पाप लक्ष्मण! बादलों, हाथियों, मोरों और झरनोंके शब्द इस समय सहसा शान्त हो गये हैं ॥ २६ ॥

निष्पाप लक्ष्मण! मोडगळ, आनॆगळ, नविलुगळ, जलपातद शब्दगळु ईग शान्तवागि होगिवॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. anagha = oh, merited one; lakSmaNa = Lakshmana; ghanaanaam vaaraNaanaam ca = of clouds, of elephants, also; mayuuraaNaam ca = of peacocks, also; prasravaNaanaam ca = of freshets, also; naadaH = rales; sahasaa prashaantaH = suddenly, quietened.

अनुवादः

“The rales of clouds, elephants, peacocks, and oh, merited Lakshmana, of the freshets too, are suddenly quietened. [4-30-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ २७ ॥

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाभान्तिगिरयश्चिन्द्ररश्मिभिः ॥

अभिवृष्टा महा मेघैः निर्मलाः चित्र सानवः । अनुलिप्ता इव आभान्ति गिरयः चन्द्र रश्मिभिः ॥ ४-३०-२७

‘महान् मेघोंद्वारा बरसाये हुए जलसे घुल जानेके कारण ये विचित्र शिखरोंवाले पर्वत अत्यन्त निर्मल हो गये हैं । इन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता है, मानो चन्द्रमाकी किरणोंद्वारा इनके ऊपर सफेदी कर दी गयी है ॥ २७ ॥

महामेघगळु सुरिसिद नीरिनिन्द तॊळॆदिद्दरिन्द ई विचित्र शिखरवुळ्ळ पर्वतगळु अत्यन्त निर्मलवागिवॆ. इवन्नु नोडुवाग चन्द्रन किरणगळिन्द अवुगळन्नु बॆळ्ळगागिसिदन्तॆ अनिसुत्तदॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. mahaa meghaiH abhivR^iSTaa = by colossal, clouds, well, rain-scoured; nirmalaaH citra saanavaH = without grime, amusing, having terraces; girayaH = mountains; candra rashmibhiH = , with moon, beams; anuliptaa iva aabhaanti = enamelled, as though, shining forth.

अनुवादः

“Scoured well by rains from colossal clouds those amusing mountain terraces are grime-less and they shine forth as though enamelled with the moonbeams. [4-30-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शाखासु सप्तच्छदपादपानां
प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां
श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ २८ ॥

शाखासु सप्त च्छद पादपानाम् प्रभासु तार अर्क निशा कराणाम् । लीलासु चैव उत्तम वारणानाम् श्रियम् विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता ॥ ४-३०-२८

‘आज शरद्-ऋतु सप्तच्छद (छितवन) की डालियोंमें, सूर्य, चन्द्रमा और तारोंकी प्रभामें तथा श्रेष्ठ गजराजोंकी लीलाओंमें अपनी शोभा बाँटकर आयी है ॥ २८ ॥

शरदृतुवु एळॆलॆ बाळेगिडगळ कॊम्बॆगळल्लियू, नक्षत्र-सूर्य-चन्द्रर कान्तिगळल्लियू उत्कृष्टवाद आनॆगळ क्रीडा विहारगळल्लियू शान्तियन्नु हञ्चिकॊण्डु आविर्भविसिदॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. adya = presently; sharat = autumn; sapta cChada paadapaanaam shaakhaasu = seven, covered [by leaves,] of plants [the banana plants covered by their seven leaves] on branches; taara arka nishaa karaaNaam prabhaasu = of stars, sun, night, maker [moon,] in their brilliance; uttama vaaraNaanaam liilaasu caiva = of best, elephants, frolicking, also thus; shriyam vibhajya pravR^ittaa = charm, on dividing, has shown itself.

अनुवादः

“Presently autumn has shown itself dividing its charm on the branches of seven-leaved banana plants, on the stars, sun and moon, and also on those best elephants that are rollicking. [4-30-28]

टिप्पनी

The seven-leaved banana plants are bearing whitish-buds, the luminosity of sun, moon and stars is blanched and because such a congenial atmosphere of autumn is prevailing the elephants are frolicking, since no other season can make those pachyderms joyous.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा
लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना ।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु
पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ २९ ॥

संप्रति अनेक आश्रय चित्र शोभा लक्ष्मीः शरत् काल गुण उपपन्ना । सूर्य अग्र हस्त प्रतिबोधितेषु पद्माकरेषु अभ्यधिकम् विभाति ॥ ४-३०-२९

‘इस समय शरत्कालके गुणोंसे सम्पन्न हुई लक्ष्मी यद्यपि अनेक आश्रयोंमें विभक्त होकर विचित्र शोभा धारण करती हैं, तथापि सूर्यकी प्रथम किरणोंसे विकसित हुए कमल-वनोंमें वे सबसे अधिक सुशोभित होती हैं ॥

ई समयदल्लि शरत्कालद गुण गळिन्द सम्पन्नवाद लक्ष्मियु अनेक आश्रयगळल्लि विभक्तवागि विचित्र शोभॆयन्नु धरिसिद्दरू सूर्यन प्रथम किरणगळिन्द विकसितवाद कमलवनगळल्लि आकॆयु ऎल्लक्किन्त हॆच्चु शोभिसुत्तिरुवळु.॥29॥

पदच्छेदः

29. samprati = now; aneka aashraya citra shobhaa = many, resorting to, which is fascinating, which is glistening; sharat kaala guNa upapannaa = autumnal, season’s, merits of, derived from; lakshmiiH = such - grandeur; suurya agra hasta prati bodhiteSu = sun’s, first [dawning,] by hands [by rays,] in turn, made known [awakened, flourished]; padma aakareSu = lotuses’, mines of [lotus-lakes]; abhyadhikam vibhaati = very much [splendidly,] shining forth.

अनुवादः

“Fascinatingly glistening grandeur of autumn that is derived from the merits of the season and that resorts to many objects of the season, is now splendidly shining in the lotus lakes that are flourished by the rays of dawning sun. [4-30-29]

टिप्पनी

Those that are graced by the Almighty, their splendidly glistening visages are indicated by the gleaming lotuses. In autumn the sun does not scorch, thus by his first rays awakened are the pink, blue, and white lotuses, and there are many such lotus-lakes, which also gleam with their gleaming lotuses, and thus ‘Lakshmi’ - the affluence, splendour, grandeur, of nature is glorified through the sage-like lotuses’ bloom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी
षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः ।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी
दर्पं विनेष्यन्नधिकं विभाति ॥ ३० ॥

सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी
षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः ।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी
दर्पं विनेश्यन्नधिकं विभाति ॥

सप्त च्छदानाम् कुसुमोप गंधी षट् पाद वृन्दैः अनुगीयमानः । मत्त द्विपानाम् पवन अनुसारी दर्पम् विनेष्यन् अधिकम् विभाति ॥ ४-३०-३०

‘छितवनके फूलोंकी सुगन्ध धारण करनेवाला शरत्काल स्वभावतः वायुका अनुसरण कर रहा है । भ्रमरोंके समूह उसके गुणगान कर रहे हैं । वह मार्गके जलको सोखता और मतवाले हाथियोंके दर्पको बढ़ाता हुआ अधिक शोभा पा रहा है ॥ ३० ॥

एळॆलॆ बाळॆय हूवुगळ परिमळ धरिसिद शरत्कालवु स्वभावतः वायुवन्नु अनुसरिसुत्तदॆ. भ्रमरगळ समूहगळु अवन गुणगान माडुत्तिवॆ. अदु मार्गद नीरन्नु ऒणगिसुत्ता, मत्तगजगळ दर्पवन्नु हॆच्चिसुत्ता अतीववागि शोभिसुत्तिदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. SaT paada vR^indaiH = six, footed ones [hexapods, honeybees,] by swarms of; anu giiyamaanaH = in accompaniment, singing; pavana anu saarii = breeze, in tow, following [unceasingly]; sapta cChadaanaam kusuma upaH gandhii = seven, leaves-covered [banana plants,] flower’s, covered, fragrance [is wafted by the breeze]; matta dvipaanaam darpam = of rutted, elephants, pride of rut; vi neSyan = verily, to remove; adhikam vibhaati = highly, glistening.

अनुवादः

“The breeze is wafting the fragrance of flowers of seven-leaved banana plants, and the swarms of honeybees that are singing in accompaniment to the rustle of breeze are tagging along that breeze for its fragrance, and because that breeze is breezing unceasingly, that alone is fetching the pride of rut for the already rutted elephants, and thus this autumnal season is highly glistening. [4-30-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः
स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः ।
महानदीनां पुलिनोपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥ ३१ ॥

अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः
सरप्रियैः पद्मरजोवीकीर्णैः ।
महानदीनां पुलिनोपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥

अभ्यागतैः चारु विशाल पक्षैः सरः प्रियैः पद्म रजो अवकीर्णैः । महा नदीनाम् पुलिन उपयातैः क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥ ४-३०-३१

‘जिनके पंख सुन्दर और विशाल हैं, जिन्हें कामक्रीडा अधिक प्रिय है, जिनके ऊपर कमलोंके पराग बिखरे हुए हैं, जो बड़ी-बड़ी नदियोंके तटोंपर उतरे हैं और मानसरोवरसे साथ ही आये हैं, उन चक्रवाकोंके साथ हंस क्रीडा कर रहे हैं ॥ ३१ ॥

कमल परागगळु चॆल्लिहोद दॊड्ड-दॊड्ड नदीतीरदल्लि बन्दिळिदु, मानस सरोवरदिन्द बन्द हंसगळॊन्दिगॆ सुन्दर मत्तु विशाल रॆक्कॆगळुळ्ळ, कामक्रीडॆयु हॆच्चु प्रियवाद चक्रवाक पक्षिगळु क्रीडिसुत्तिवॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. hamsaaH = swans; abhi aagataiH = that have come near; caaru vishaala pakshaiH = with cute, broad, wings; saraH priyaiH = lakes, fond of; padma rajaH avakiirNaiH = lotus, pollen, dust, overspread; mahaa nadiinaam = in vast, river’s; pulina upa yaataiH = sand-dunes, nearby, coming; cakravaakaiH saha kriiDanti = Cakravaka birds, along with, they are larking.

अनुवादः

“Broad and cute winged Cakravaka birds that are fond of lakes and that have pollen of lotuses overspread on them have come to the sand-dunes of vast rivers, and with them that have come nigh the swans are larking. [4-30-31]

टिप्पनी

Swans and Cakravaka birds are said to be born enemies. But due to autumnal effect, they have stopped their infighting and came together on the sand dunes, for their mating games.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मदप्रगल्भेषु च वारणेषु
गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु
विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ ३२ ॥

मदप्रगल्भेषु च वारणेषु
गवां समूहेषु चु दर्पितेषु ।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु
विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥

मद प्रगल्भेषु च वारिणेषु गवाम् समूहेषु च दर्पितेषु । प्रसन्न तोयासु च निम्न गासु विभाति लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता ॥ ४-३०-३२

‘मदमत्त गजराजोंमें, दर्प-भरे वृषभोंके समूहोंमें तथा स्वच्छ जलवाली सरिताओंमें नाना रूपोंमें विभक्त हुई लक्ष्मी विशेष शोभा पा रही है ॥ ३२ ॥

नाना रूपगळल्लि विभक्तवाद लक्ष्मियु, मदमत्त गजराजरल्लि, दर्प तुम्बिद वृषभ समूहदल्लि, तिळियाद नीरुळ्ळ नदिगळल्लि विशेषवागि शोभिसुत्तिरुवळु.॥32॥

पदच्छेदः

32. mada pragalbheSu vaariNeSu = by rut, overbearing, in elephants; darpiteSu gavaam samuuheSu = haughty ones, in bulls, herds of; prasanna toyaasu ca nimna gaasu = in limpid, waters, also, to slope, going - that are slopping down; bahudhaa vibhaktaa = variously, divided; lakshmiiH = glory - of autumn; vibhaati = verily, shining forth.

अनुवादः

“Divided variously the autumnal glory is shining forth among the overbearingly ruttish elephants that are trumpeting, among the herds of haughty bulls bellowing, and among the limpid waters that are murmuringly slopping down. [4-30-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं
विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।
प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा
गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ ३३ ॥

नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं
विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।
प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा
गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥

नभः समीक्ष्या अंबु धरैः विमुक्तम् विमुक्त बर्ह आभरणा वनेषु । प्रियासु अरक्ता विनिवृत्त शोभा गत उत्सवा ध्यान परा मयूराः ॥ ४-३०-३३

‘आकाशको बादलोंसे शून्य हुआ देख वनोंमें पंखरूपी आभूषणोंका परित्याग करनेवाले मोर अपनी प्रियतमाओंसे विरक्त हो गये हैं । उनकी शोभा नष्ट हो गयी है और वे आनन्दशून्य हो ध्यानमग्न होकर बैठे हैं ॥

मोडगळिल्लद आकाशवन्नु नोडि वनगळल्लि पङ्खरूपी आभूषणगळन्नु परित्याग माडिद नविलुगळु तन्न प्रियतमॆयरिन्द विरक्तवादुवु. अवुगळ शोभॆयु नाशवागि, अवु आनन्दशून्यवागि ध्यानमग्नवागि कुळितिरुववु.॥33॥

पदच्छेदः

33. vaneSu = in forests; mayuuraaH = peacocks; ambu dharaiH = water, carriers - - clouds; vi muktam = verily, set free of; nabhaH sam iikshyaa = at sky, well, exploring; vi mukta barha aabharaNaa = verily, setting free, peacocks, of their ornaments - colourful tails; priyaasu = in their dear ones - peahens; a raktaa = un, interested; vinivR^itta [vi ni vR^itta] = [verily, back, turning back] divested of; shobhaa = their splendour; gata utsavaa = divested, with festivity; dhyaana paraa = in musing, abiding in.

अनुवादः

“Exploring the sky well which is now set free by the clouds, the peacocks are setting their ornamental plumaged-tails free, and they are even divested of their dear peahens as they are uninterested in them, and thus divested of their festivity those peacocks are abiding in their muse. [4-30-33]

टिप्पनी

Rama’s musing is similar to that of the peacocks. Not that he is disinterested in Seetha, but his present priority is to conquer Ravana, for which Ravana is to be located first. Further, gone is the festivity to Rama, which chanced while befriending Sugreeva, who then was in a similar state, but now completely transformed into a frivolous monkey. Thus, Rama is pondering over the possibility of locating and conquering Ravana by himself, should Sugreeva refuse the pact.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै-
रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ ३४ ॥

मनोज्ञगन्दैः प्रियकैरनल्पैः
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै
रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥

मनोज्ञ गन्धैः प्रियकैः अनल्पैः पुष्प अति भार अवनत अग्र शाखैः । सुवर्ण गौरैः नयन अभिरामैः उद्योतितान् इव वन अन्तराणि ॥ ४-३०-३४

‘वनके भीतर बहुत-से असन नामक वृक्ष खड़े हैं, जिनकी डालियोंके अग्रभाग फूलोंके अधिक भारसे झुक गये हैं । उनपर मनोहर सुगन्ध छा रही है । वे सभी वृक्ष सुवर्णके समान गौर तथा नेत्रोंको आनन्द प्रदान करनेवाले हैं । उनके द्वारा वनप्रान्त प्रकाशित-से हो रहे हैं ॥ ३४ ॥

काडिनल्लिरुव असङ्ख्य असन ऎम्ब वृक्षगळ कॊम्बॆगळु पुष्पभार दिन्द बागिकॊण्डिवॆ. अवुगळल्लि मनोहर सुगन्ध हरडिकॊण्डिदॆ. अदॆल्लवू सुवर्णदन्तॆ, नेत्रगळिगॆ आनन्दवन्नु कॊडुववु. अवुगळिन्द वनवु प्रकाशितवागिदॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. manoj~na gandhaiH = pleasingly, fragrant; puSpa ati bhaara ava nata agra shaakhaiH = flowers, much, weighty, down, bent [sagged down,] apices, of boughs; suvarNa gauraiH = golden, yellow in hue; nayana abhiraamaiH = for eyes, delightful ones; an alpaiH = not, less [umpteen]; priyakaiH = with Priyaka flowers of Asana trees; vana antaraaNi = forests, interiors; udyotitaan iva = are illuminated, as though.

अनुवादः

“Umpteen are those Priyaka trees with their pleasingly fragrant flowers, the apices of the boughs of those trees are sagging down by their much weighty flowers-bunches, and eye-delighting is the golden-yellow hue of those flowers, and with them the interiors of these forests look as though illuminated, lit with golden lamps. [4-30-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां
वने प्रियाणां कुसुमोद‍्गतानाम् ।
मदोत्कटानां मदलालसानां
गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ ३५ ॥

प्रिय अन्वितानाम् नलिनी प्रियाणाम् वन प्रियाणाम् कुसुम उद्धतानाम् । मद उत्कटानाम् मद लालसानाम् गज उत्तमानम् गतयो अद्य मन्दाः ॥ ४-३०-३५

‘जो अपनी प्रियतमाओंके साथ विचरते हैं, जिन्हें कमलके पुष्प तथा वन अधिक प्रिय हैं, जो छितवनके फूलोंको सूँघकर उन्मत्त हो उठे हैं, जिनमें अधिक मद है तथा जिन्हें मदजनित कामभोगकी लालसा बनी हुई है, उन गजराजोंकी गति आज मन्द हो गयी है ॥ ३५ ॥

तम्म प्रियतमॆगळॊन्दिगॆ विहरिसुव, कमल वन मत्तु पुष्पगळु हॆच्चु प्रियवाद, एळॆलॆ बाळॆय हूवुगळन्नु मूसि, उन्मत्तरागि, हॆच्चाद मद मत्तु मदजनित कामभोगद लालसॆ उण्टाद आ गजराजगळ गति इन्दु मन्दवागि होगिदॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. adya = now; priya anvitaanaam = dear ones, that are along with; nalinii priyaaNaam = lotus-lakes, fond of; vana priyaaNaam = forests, fond of; kusuma uddhataanaam = by flowers, up-heaved - excited on smelling fragrance of flowers; mada laalasaanaam = in rut, indulgent; mada utkaTaanaam = ruttish lather, flowing on temples; gaja uttamaanam = elephants, best ones; gatayaH mandaaH = strides, slackened.

अनुवादः

“On scenting the fragrance of the seven-leaved banana plants, the ruttish lather of those best elephants that have a fond for forests and lotus-lakes has started to flow on their temples, thus they are indulgent in rut and their strides are slackening while they are moving along with their beloved female elephants. [4-30-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं
कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ ३६ ॥

व्यक्तम् नभः शस्त्र विधौत वर्णम् कृश प्रवाहानि नदी जलानि । कह्लार शिताः पवनाः प्रवान्ति तमो विमुक्ताः च दिशः प्रकाशाः ॥ ४-३०-३६

‘इस समय आकाशका रंग शानपर चढ़े हुए शस्त्रकी धारके समान स्वच्छ दिखायी देता है, नदियोंके जल मन्दगतिसे प्रवाहित हो रहे हैं, श्वेत कमलकी सुगन्ध लेकर शीतल मन्द वायु चल रही है, दिशाओंका अन्धकार दूर हो गया है और अब उनमें पूर्ण प्रकाश छा रहा है ॥ ३६ ॥

ईग मेघगळिल्लद आकाशवु साणॆ हिडिद खड्गदन्तॆ बॆळ्ळगागिदॆ, नदिगळल्लि नीरु निधानवागि हरियुत्तिदॆ, बिळि तावरॆय सुगन्धयुक्त शीतलगाळियु बीसुत्तिदॆ. दिक्कुगळ अन्धकार इल्लवागि ईग अवुगळल्लि पूर्ण प्रकाश उण्टागिदॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. vyaktam [vybhram = clear of clouds] = clear; nabhaH = sky is; shastra vi dhauta varNam = weapon, well-scoured - whetted, in tinge; nadii jalaani = river, waters; kR^isha pravaahaani = with thinned, flows; kahlaara shitaaH pavanaaH = red-lotuses, chilly, breezes are; pravaanti = well-wafting; tamaH vi muktaaH dishaH prakaashaaH ca = from darkness, well, released, directions, are bright.

अनुवादः

“The sky is clear as with the tinge of just whetted weapon, lessened are the flows of river-waters, breeze is chilly while wafting the chillness of red-lotuses, and all the directions released from the darkness are looking bright. [4-30-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का
भूमिश्चिरोद‍्घाटितसान्द्ररेणुः ।
अन्योन्यवैरेण समायुताना-
मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ ३७ ॥

सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का
भूविश्चिरोद्धाटितसान्द्ररेणुः ।
अन्योन्यवैरेण समायुताना-
मुद्योगकालोद्य नराधिपानाम् ॥

सूर्य आतप क्रामण नष्ट पंका भूमिः चिर उद्घाटित सांद्र रेणुः । अन्योन्य वैरेण समायुतानाम् उद्योग कालो अद्य नर अधिपानाम् ॥ ४-३०-३७

‘घाम लगनेसे धरतीका कीचड़ सूख गया है । अब उसपर बहुत दिनोंके बाद घनी धूल प्रकट हुई है । परस्पर वैर रखनेवाले राजाओंके लिये युद्धके निमित्त उद्योग करनेका समय अब आ गया है ॥ ३७ ॥

सूर्यन बिसिलिनिन्दागि नॆलद कॆसरु ऒणगि होगिदॆ. ईग अदरल्लि अनेक दिनगळ बळिक धूळु काणिसिकॊण्डिदॆ. परस्पर वैरवुळ्ळ राजरिगागि युद्धोद्योग माडुव समय ईग बन्दिदॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37. suurya aatapa kraamaNa naSTa pankaa = sun’s, heat, by overcoming, lost [dried out,] sludge; bhuumiH = earth is with; cira udghaaTita saandra reNuH = after a long time [at last,] up-heaved, dense, dust; anyonya vaireNa = mutually, in animosity; sam aayutaanaam = to fore, gather [forces]; nara adhipaanaam = for people’s, lords; adya udyoga kaalaH = now, strive [against,] time.

अनुवादः

“Overcome by the sun’s heat dried out is the sludge, at last the earth is dense with the up-heaved dust, and for the lords of people who have mutual animosity this is the time to foregather their forces to strive against one another. [4-30-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरद‍्गुणाप्यायितरूपशोभाः
प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः ।
मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा
वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ ३८ ॥

शरत् गुण आप्यायित रूप शोभाः प्रहर्षित पांशु समुक्षित अंगाः । मद उत्कटाः संप्रति युद्ध लुब्धा वृषा गवाम् मध्य गता नदन्ति ॥ ४-३०-३८

‘शरद्-ऋतुके गुणोंने जिनके रूप और शोभाको बढ़ा दिया है, जिनके सारे अङ्गोंपर धूल छा रही है, जिनके मदकी अधिक वृद्धि हुई है तथा जो युद्धके लिये लुभाये हुए हैं, वे साँड़ इस समय गौओंके बीचमें खड़े होकर अत्यन्त हर्षपूर्वक हँकड़ रहे हैं ॥ ३८ ॥

शरत्कालद वातावरणदिन्द अतिशयवाद रूपदिन्दलू, कान्तियिन्दलू कूडिरुव, बहळवागि सन्तोषगॊण्डिरुव, धूळिनिन्द मुच्चिहोद शरीरदिन्द कूडिद, मददिन्द कॊब्बिरुव, काळगदल्ले आसक्तवागिरुव गूळिगळु ईग हसुगळ नडुवॆ निन्तु गुटुरुहाकुत्तिवॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. sharat guNa aapyaayita ruupa shobhaaH = autumn, nature of, enhanced by, features [of bulls,] grandeur [of bulls, bullishness]; praharSitaaH paamshu samukshita angaaH = well-gladdened - ecstatic, with dust, covered, on limbs [bodies of nulls]; mada utkaTaaH = by vigour, pepped-up; gavaam madhya gataa = cows, midst, staying; vR^iSaa = bulls; samprati yuddha lubdhaa = presently, for fight [bullfight,] hankering for; nadanti = are bellowing.

अनुवादः

“The nature of autumn has enhanced the features of bulls’ bullishness and with their bodies covered with dust and their vigour pepping them up they are ecstatic, and staying in the midst of cowherd they are bellowing hankering for bullfights. [4-30-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समन्मथा तीव्रतरानुरागा
कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः ।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं
वनेषु भर्तारमनुप्रयाति ॥ ३९ ॥

समन्मथा तीव्रतरानुरागा
कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः ।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं
वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥

स मन्मध तीव्रतर अनुरागा कुलान्विता मन्द गतिः करेणुः । मदान्वितम् संपरिवार्य यान्तम् वनेषु भर्तारम् अनुप्रयाति ॥ ४-३०-३९

‘जिसमें कामभावका उदय हुआ है, इसीलिये जो अत्यन्त तीव्र अनुरागसे युक्त है और अच्छे कुलमें उत्पन्न हुई है, वह मन्दगतिसे चलनेवाली हथिनी वनोंमें जाते हुए अपने मदमत्त स्वामीको घेरकर उसका अनुगमन करती है ॥ ३९ ॥

कामोद्रिक्तवाद कारणदिन्दले तीव्रवाद अनुराग हॊन्दिद मन्दगमनवुळ्ळ, ऒळ्ळॆय जाति यल्लि हुट्टिरुव हॆण्णानॆगळु काडिनल्लि होगुत्तिरुव मददिन्द कॊब्बिरुव गण्डानॆयन्नु ऎडॆबिडदॆ हिम्बालिसि होगुत्तिवॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. sa manmadha = with, passion; tiivratara anuraagaa = with intensified, attachment; kula anvitaa = class of elephants [homogenous,] along with - along with other she-elephants of the same order; manda gatiH = slow, paced one; kareNuH = she-elephant; vaneSu = in forests; yaantam = which is - going; mada anvitam = which is - rut, having; such an elephant who is; bhartaaram = her husband; sam parivaarya = well, encircling - rubbing and bumping into; anu prayaati = tagging along.

अनुवादः

“While a ruttish male elephant is going in the forest the slow paced she-elephant is tagging along her male along with other elephants of her breed, and with an intensified attachment and passion she is bumping and rubbing her husband. [4-30-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि
बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥ ४० ॥

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि
बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः
प्रयान्ति दीना विमुना मयूराः ॥

त्यक्त्वा वराणि आत्म विभूषणानि बर्हाणि तीर उपगता नदीनाम् । निर्भर्त्स्यमाना इव सार ओघैः प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥ ४-३०-४०

‘अपने आभूषणरूप श्रेष्ठ पंखोंको त्यागकर नदियोंके तटोंपर आये हुए मोर मानो सारस-समूहोंकी फटकार सुनकर दुःखी और खिन्नचित्त हो पीछे लौट जाते हैं ॥

शरीरक्कॆ भूषणप्रायवाद श्रेष्ठरॆक्कॆगळन्नु कळचिहाकि नदी तीरक्कॆ बन्द नविलुगळु, सारसपक्षिगळ समूहगळिन्द भयगॊळिसल्पट्टु दीनवागि, कुन्दिद मनस्सिनिन्द मरळि होगुत्तिवॆ.॥40॥

पदच्छेदः

40. aatma vibhuuSaNaani = to themselves, that are ornaments; varaaNi barhaaNi tyaktvaa = excellent, plumaged-tails, on loosing - flaked out; nadiinaam tiira upagataa = of rivers, to riverbanks, arrived near; mayuuraaH = peacocks; saara oghaiH = by Saarasa birds, flocks of; nirbhartsyamaanaa iva = intimidated, as if; diinaa vi manaa = despondently, without heart - dispiritedly; prayaanti = going - turning back.

अनुवादः

“The excellent plumaged-tails that form their individual ornaments of peacocks are now cast out, and the plumeless peacocks on nearing the banks of rivers they look as if intimidated by the Saarasa birds, thus they had to turn back despondently and dispiritedly. [4-30-40]

टिप्पनी

The peacocks are like those that have enjoyed their fortunes once but now divested of them. Thus, they have to turn away from the newly fortunate Saarasa birds, whose fortune is enriched by this autumn, though they are inferior to peacocks in anyway. This is because the lusty twitters of Saarasa birds are more or less insulations to these one-time-fortunate peacocks. So also, should the one-time-fortunate Rama, be insulted by the newly fortunate Sugreeva?

स्रोतः: valmikiramayan.net

वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्
महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।
सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ ४१ ॥

वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्
महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।
सरःसुबद्धाम्बुजभूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥

वित्रास्य कारण्डव चक्रवाकान् । महा रवैः भिन्न कटा गजेन्द्राः । सरस्सु बद्ध अंबुज भूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलम् पिबन्ति ॥ ४-३०-४१

‘जिनके गण्डस्थलसे मदकी धारा बह रही है, वे गजराज अपनी महती गर्जनासे कारण्डवों तथा चक्रवाकोंको भयभीत करके विकसित कमलोंसे विभूषित सरोवरोंमें जलको हिलोर-हिलोरकर पी रहे हैं ॥ ४१ ॥

गण्डस्थळगळल्लि मदोदकवन्नु सुरिसुत्तिरुव गजराजरुगळु गट्टियाद घीङ्कारदिन्द नीरुकोळिगळन्नु, चक्रवाक पक्षिगळन्नु हॆदरिसुत्ता, अरळिद कमलगळिन्द विभूषित सरोवरद नीरन्नु अल्लोल- कल्लोलगॊळिसुत्ता नीरन्नु कुडियुत्तिवॆ.॥41॥

पदच्छेदः

41. bhinna kaTaa = with slit, temples; gajendraaH = elephants, kingly; mahaa ravaiH = with great, alarums - blaring trumpeting; kaaraNDava cakravaakaan vi traasya = Karandava, Cakravaka birds, on alarming; baddha [buddha] ambu ja bhuuSaNeSu = bonded, [blooming,] with water, born [lotuses,] embellished with; sarassu = in lakes; jalam = water; vi kshobhya vi kshobhya = agitating, verily, agitating [swishing and swashing]; pibanti = drinking.

अनुवादः

“With their blaring trumpeting lordly elephants with slit temples are alarming Karandava and Cakravaka birds abiding in lakes that are embellished with blooming lotuses, and those elephants are drinking water after swishing and swashing the tranquillity of those lakes. [4-30-41]

टिप्पनी

The tranquillity of Rama’s lake-like heart in which Seetha abides in blooming lotus is swished and swashed by a ruttish elephant, called Sugreeva, whose sudden fortune like the seasonal water in lakes, that too made available by Rama, is making him to swill only a few mouthfuls of watery toddy-liquor. For that Rama, who is flitting so far from forest to forest, is alarmed like the flitting birds called Kaarandava and Cakravaka-s.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु
प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।
ससारसारावविनादितासु
नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥ ४२ ॥

व्यपेतपङ्कासु सुवालुकासु
प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।
ससारसारावविनादितासु
नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥

व्यपेत पंकजासु स वालुकासु प्रसन्न तोयासु स गो कुलासु । स सारसा राव विनादितासु नदिषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥ ४-३०-४२

‘जिनके कीचड़ दूर हो गये हैं । जो बालुकाओंसे सुशोभित हैं, जिनका जल बहुत ही स्वच्छ है तथा गौओंके समुदाय जिनके जलका सेवन करते हैं, सारसोंके कलरवोंसे गूँजती हुई उन सरिताओंमें हंस बड़े हर्षके साथ उतर रहे हैं ॥ ४२ ॥

शरत्कालदल्लि नदिगळल्लि कॆसरिल्लदॆ, प्रवाहवु बत्ति होगिरुवुदरिन्द मरळ दिण्णॆगळु ऎद्दुकाणुत्तिवॆ. स्वच्छवाद आ नदिय नीरन्नु कुडियलु हसुगळु हिण्डु-हिण्डागि बरुत्तिवॆ. सारस पक्षिगळ कलरवदिन्द निनादितवाद आ नदिगळल्लि हंसगळु बहळ हर्षदिन्द धुमुकुत्तिवॆ.॥42॥

पदच्छेदः

42. vyapeta pankajaasu = de-silted, is the silt; sa vaalukaasu = with, sand-dunes prasanna toyaasu = in serene, waters; sa go kulaasu = , with, cows, stock; sa saarasaa raava vinaaditaasu = with, Saarasa birds’, clucking, well-sounded; nadiSu = in such - rivers; hamsaa hR^iSTaaH nipatanti = swans, delightedly, falling down [diving deeply.]

अनुवादः

“De-silted is the silt of rivers and they are with sand-dunes and serene waters, and cow-stock is gathering there, besides, they are resonant with clucking of Saarasa birds, in such rivers swans are delightedly taking deep dives. [4-30-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदीघनप्रस्रवणोदकाना-
मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।
प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां
ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ ४३ ॥

नदी घन प्रस्रवण उदकानाम् अति प्रवृद्ध अनिल बर्हिणानाम् । प्लवंगमानाम् च गत उत्सवानाम् ध्रुवम् रवाः संप्रति संप्रणष्टाः ॥ ४-३०-४३

‘नदी, मेघ, झरनोंके जल, प्रचण्ड वायु, मोर और हर्षरहित मेढकोंके शब्द निश्चय ही इस समय शान्त हो गये हैं ॥ ४३ ॥

नदिय, मेघगळ, जलपातद, प्रचण्डवायुविन, नविलुगळ, कप्पॆगळ वट-वट हीगॆ ऎल्ल शब्दगळु ईग सम्पूर्णवागि निन्तु होगिवॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. samprati = presently; nadii ghana prasravaNa udakaanaam = river’s [ruffles,] cloud’s [rumbles,] mountain-rapid’s [rattles,] of waters; ati pravR^iddha anila barhiNaanaam = much, amplified, wind’s [gust,] peacock’s [screams]; gata utsavaanaam = gone, is their festivity; plavangamaanaam ca = of frogs’ [crocking,] also; ravaaH = noises; sam pra NaSTaaH = very, well, undone; dhruvam = definitely.

अनुवादः

“The ruffles of rivers, rumbles of clouds, rattles of rapids, such rackets of waters are quietened, and much amplified gusts of wind, and screams of peacocks along with crocks of frogs, are now completely undone as their festivity is definitely lost with the rains. [4-30-43]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया
नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य-
श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ ४४ ॥

अनेक वर्णाः सुविनष्ट कायाः नव उदितेषु अंबुधरेषु नष्टाः । क्षुध अर्दिता घोर विषा बिलेभ्यः चिर उषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ ४-३०-४४

‘नूतन मेघोंके उदित होनेपर जो चिरकालसे बिलोंमें छिपे बैठे थे, जिनकी शरीरयात्रा नष्टप्राय हो गयी थी और इस प्रकार जो मृतवत् हो रहे थे, वे भयंकर विषवाले बहुरंगे सर्प भूखसे पीड़ित होकर अब बिलोंसे बाहर निकल रहे हैं ॥ ४४ ॥

हॊसदागि मूडिबन्द मेघगळु मळॆगरॆ युवाग सर्पगळु बिलदल्ले उडुगिकॊण्डिरुत्तवॆ. आहारविल्लदॆ अत्यन्त कृशवागि अवु सायुव स्थितियल्लिरुव भयङ्कर विषवुळ्ळ आ अनेक बण्णद सर्पगळु हसिविनिन्द बळलि बिलगळिन्द हॊरक्कॆ बरुत्तिवॆ.॥44॥

पदच्छेदः

44. ambu dhareSu = water, carriers - clouds; nava uditeSu = newly, emerged ones when they have come, in rainy season; naSTaaH = lost - lost in snake holes; su vi naSTa kaayaaH = well, contracted, bodies - highly emaciated; aneka varNaaH = variously, coloured ones; kshudha arditaa = by hunger, stricken; ghora viSaa = dangerously, venomous ones; cira uSitaa = for long time, stayed - in pits and holes; sarpaaH = such - snakes; bilebhyaH = from holes - snake pits; vi prasaranti = verily, snaking out.

अनुवादः

“Variously coloured and dangerously venomous snakes have contracted into their snake pits with the advent of new rain clouds, and containing in there for a long time they are highly emaciated for they are hunger-stricken, but now they are snaking out of those pits. [4-30-44]

टिप्पनी

While frogs welcome the rain snakes despise the same. In the game of hunter-hunted, snakes are now on spree for their hunt, because the festivity of frogs is over and they can fall prey to snakes. But where is the prey, namely Ravana, for the snaky arrows of Rama?

स्रोतः: valmikiramayan.net

चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।
अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ ४५ ॥

चंचत् चन्द्र कर स्पर्श हर्ष उन्मीलित तारका । अहो रागवती संध्या जहाति स्वयम् अंबरम् ॥ ४-३०-४५

‘शोभाशाली चन्द्रमाकी किरणोंके स्पर्शसे होनेवाले हर्षके कारण जिसके तारे किंचित् प्रकाशित हो रहे हैं (अथवा प्रियतमके करस्पर्शजनित हर्षसे जिसके नेत्रोंकी पुतली किंचित् खिल उठी है) वह रागयुक्त संध्या (अथवा अनुरागभरी नायिका) स्वयं ही अम्बर (आकाश अथवा वस्त्र) का त्याग कर रही है, यह कैसे आश्चर्यकी बात है!* ॥ ४५ ॥

\* यहाँ संध्यामें कामुकी नायिकाके व्यवहारका आरोप होनेसे समासोक्ति अलंकार समझना चाहिये ।

शोभायमानवाद चन्द्रकिरणगळ स्पर्शदिन्द हर्षगॊण्डु विकसित नक्षत्रगळिन्द कूडिरुव सन्ध्या देवियु (अथवा अनुराग तुम्बिद नायिकॆ) अम्बर (वस्त्र-आकाश)वन्नु तॊरॆदु बिट्टिद्दाळॆ. इदु निश्चयवागियू आश्चर्यकरवागिदॆ.॥45॥

पदच्छेदः

45. cancat candra = shining, moon’s; kara = moonbeam; sparsha = by touch of; harSa = delightedly; unmiilita = unfolding; taarakaa = stars; raaga vatii = a damsel in love; sandhyaa = twilight; svayam = on her own; ambaram = sky; jahaati = is releasing; aho = Aha!; cancat candra = shining, moonlike lover’s; kara = hand of lover; sparsha = by touch of; harSa = delightedly; unmiilita = widening; taarakaa = pupils; raaga vatii = damsel in love; svayam = on her own; sandhyaa = ochry; ambaram = robe; jahaati = disrobing; aho = Aha!

अनुवादः

“Aha! By the touch of the moonbeam of the shining moon, the damsel called twilight is delightedly unfolding the stars releasing her ochry hue off the sky on her own, in all her love for the moon.

“Aha! By the touch of the hand of her twinkling hero a damsel in all her love to him is delightedly widening her pupils and disrobing her ochry robe on her own. [4-30-45]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा
तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति
नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ ४६ ॥

रात्रिः शशांक उदित सौम्य वक्त्रा तारा गण उन्मीलित चारु नेत्रा । ज्योत्स्ना अंशुक प्रावरणा विभाति नारी इव शुक्ल अंशुक संवृत अंगी ॥ ४-३०-४६

‘चाँदनीकी चादर ओढ़े हुए शरत्कालकी यह रात्रि श्वेत साड़ीसे ढके हुए अङ्गवाली एक सुन्दरी नारीके समान शोभा पाती है । उदित हुआ चन्द्रमा ही उसका सौम्य मुख है और तारे ही उसकी खुली हुई मनोहर आँखें हैं ॥ ४६ ॥

बॆळदिङ्गळे मेल्होदिकॆयुळ्ळ शरत्कालद रात्रियु बॆळ्ळगिन सीरॆयिन्द मैमुच्चिकॊण्डिरुव ओर्व सुन्दर नारियन्तॆ शोभिसुत्तिरुवळु. उदयिसिद चन्द्रने आकॆय सौम्यमुखवादरॆ, नक्षत्रगळे आकॆय अरळिद मनोहर कण्णुगळु.॥46॥

पदच्छेदः

46. shashaanka udita saumya vaktraa = moon, risen, genteel, with face; taaraa gaNa unmiilita caaru netraa = stars, myriad of, twinkling, with eyes; jyotsnaa amshuka pra avaraNaa = moonlight, cloth, well, veiled; raatriH = night; shukla amshuka sam vR^ita angii = white, clothing, fully, enfolded, limbs; naarii iva = damsel, like; vibhaati = glistening.

अनुवादः

“Damsel-night is with the risen-moon as her genteel-face, myriad-stars as her twinkling-eyes, moonlight as her veiling-cloth, and she is glistening like the one who fully-enfolded her limbs within a whitish-cloth-like moonshine. [4-30-46]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारसचारुपङ्‍‍क्तिः ।
नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा
वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ ४७ ॥

विपक्व शालि प्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारस चारु पंक्ति । नभः समाक्रामति शीघ्र वेगा वात अवधूता ग्रथित इव माला ॥ ४-३०-४७

‘पके हुए धानकी बालोंको खाकर हर्षसे भरी हुई और तीव्र वेगसे चलनेवाली सारसोंकी वह सुन्दर पंक्ति वायुकम्पित गुँथी हुई पुष्पमालाकी भाँति आकाशमें उड़ रही है ॥ ४७ ॥

पक्ववाद भत्तद तॆनॆगळन्नु तिन्दु परमहृष्टवाद सारसपक्षिगळ सुन्दर सालु, गाळियिन्द हारिसल्पट्ट हूविनमालॆयन्तॆ आकाशदल्लि वेगवागि हाराडुत्तिदॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. vi pakva shaali prasavaani = richly, ripened, rice, yield; bhuktvaa = on eating; praharSitaa = delighted; saarasa caaru pankti = Saarasa bird’s, delightful, bird-line; shiighra vegaa = swift, in speed; vaata avadhuutaa = by wind, heaved up; grathita maalaa iva = stringed, flower-tassel, as with; nabhaH sam aakramati = sky, well, overrun;

अनुवादः

“On eating richly ripened yield of rice delighted are the Saarasa birds, and in a delightful bird-line with swift speed they are overrunning the sky like a stringed flowery-tassel up-heaved by wind. [4-30-47]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं
महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं
तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ ४८ ॥

सुप्त एक हंसम् कुमुदैः उपेतम् महा ह्रदस्थम् सलिलम् विभाति । घनैः विमुक्तम् निशि पूर्ण चन्द्रम् तारा गण कीर्णम् इव अंतरिक्षम् ॥ ४-३०-४८

‘कुमुदके फूलोंसे भरा हुआ उस महान् तालाबका जल जिसमें एक हंस सोया हुआ है, ऐसा जान पड़ता है मानो रातके समय बादलोंके आवरणसे रहित आकाश सब ओर छिटके हुए तारोंसे व्याप्त होकर पूर्ण चन्द्रमाके साथ शोभा पा रहा हो ॥ ४८ ॥

मलगिरुव ऒन्दे हंसदिन्द कूडिरुव, कन्नैदिलॆगळिन्द व्याप्तवाद दॊड्डदाद सरोवरद नीरु रात्रियल्लि नक्षत्रगळिन्द सुत्तुवरियल्पट्टु चन्द्रनिरुव, मोडगळिल्लद अन्तरिक्षदन्तॆ शोभिसुत्तिदॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. supta eka hamsam = having sleeping, one, swan; kumudaiH upetam = white-lotuses, thick with; mahaa hradastham salilam = in a vast, lake, water; nishi = in night; ghanaiH vimuktam = by clouds, disengaged; taaraa gaNa kiirNam = stars, with clusters of, strewn [star-studded]; puurNa candram = having full, moon; antariksham iva vibhaati = skyscape, as though, appear to be.

अनुवादः

“One swan is sleeping in the water of a vast lake thick with white-lotuses, and that lake is glistening like the star-studded nightly skyscape that is disengaged from clouds, and that has the full-moon. [4-30-48]

टिप्पनी

Very deep and vast is the tank in which clear and unruffled water is there. On that water one white swan is sleeping around which white-lotuses are thickset. It is like the nightly autumnal vault of heaven brightened with one full moon and many stars, clear of any cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां
प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।
वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी-
र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ ४९ ॥

प्रकीर्ण हंसा अकुल मेखलानाम् प्रबुद्ध पद्म उत्पल मालिनीनाम् । वापीः उत्तमानाम् अधिक अद्य लक्ष्मीः वर अंगनाम् इव भूषितानाम् ॥ ४-३०-४९

‘सब ओर बिखरे हुए हंस ही जिनकी फैली हुई मेखला (करधनी) हैं, जो खिले हुए कमलों और उत्पलोंकी मालाएँ धारण करती हैं । उन उत्तम बावड़ियोंकी शोभा आज वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हुई सुन्दरी वनिताओंके समान हो रही है ॥ ४९ ॥

सुत्तलू हरडिकॊण्डिरुव हंसगळन्ने नडु पट्टियन्नागियू, कमलगळन्नु कन्नैदिलॆगळन्नु मालॆगळन्नागियू हॊन्दिरुव श्रेष्ठवाद बाविगळ शोभॆयु इन्दु वस्त्राभूषणगळिन्द विभूषितवाद सुन्दर वनितॆयन्तॆ इदॆ.॥49॥

पदच्छेदः

49. pra kiirNa hamsaa akula mekhalaanaam = well, spread around, swans, swaying, as girdle; pra buddha padma utpala maaliniinaam = well, bloomed, pink-lotuses, blue-lotuses, as flowery-tassels; vaapiiH uttamaanaam = of tanks, best ones; lakshmiiH = resplendence; adya = now; bhuuSitaanaam vara anganaam iva = embellished, best, dame, like; adhika = is very much - heightening.

अनुवादः

“With swans spreading and swaying around as her swaying girdle-ornaments, and with well-bloomed red and blue lotuses as her swinging flowery-tassels, the resplendence of those best tanks is now heightening as with a dame embellished with girdle-ornaments and flowery-tassels. [4-30-49]

टिप्पनी

The swaying swan-lines are the girdles of the lake-maid, and lotus-rows are her flowery tassels, and with the floating of the swans the water ruffles, then that ruffled water is ruffling those girdles and tassels on the sheet of water, thus the tank is appearing like a maiden on whose body girdles and tassels are swaying and swinging.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः
प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः ।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा-
मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ ५० ॥

वेणुस्वरव्यजिततूर्यमिश्रः
प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः ।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा-
मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥

वेणु स्वर व्यंजित तूर्य मिश्रः प्रत्यूष काले अनिल संप्रवृत्तः । संमूर्च्छितो गह्वर गो वृषाणाम् अन्योन्यम् आपूरयति इव शब्दः ॥ ४-३०-५०

‘वेणुके स्वरके रूपमें व्यक्त हुए वाद्यघोषसे मिश्रित और प्रातःकालकी वायुसे वृद्धिको प्राप्त होकर सब ओर फैला हुआ दही मथनेके बड़े-बड़े भाण्डों और साँड़ोंका शब्द, मानो एक-दूसरेका पूरक हो रहा है ॥ ५० ॥

वेणु स्वरवागि व्यक्तवाद वाद्यघोष मिश्रित शब्द मत्तु प्रातःकालद वायुविनिन्द वृद्धिगॊण्डु ऎल्लॆडॆ हरडिद मॊसरु कडॆयुव दॊड्ड-दॊड्ड पात्रॆगळ हागू गूळिगळ शब्द ऒन्दु मत्तॊन्दक्कॆ पूरकवादन्तॆ इदॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. veNu svara vyanjita tuurya mishraH = flute’s, tune, in tune, mixed up - tuned up; anila sam pra vR^ittaH = by breeze, well, started to broadcast; sam muurcChitaH = well, spreading out; shabdaH = sound; pratyuuSa kaale = in dawn, time; gahvara go vR^iSaaNaam = from caves, cows, bulls; anyonyam aapuurayati iva = one another, permeating - outdoing, as though.

अनुवादः

“In tune with the tunes of flute the dawn-time breeze is tuned-up, and it is spreading to broadcast the tuneful tunes from the caves, cows and bulls, and the sounds are as though surpassing one another. [4-30-50]

टिप्पनी

The dawn time bustle is indicated. At this time various tunes like the rhythmic churning of milk, cows bellowing for their calves to give milk, and bulls in rut bellowing for cows, and the fluting of the transverse flutes of cattle-boys, and the chanting of Vedic hymns that are audible like the sound emitted from mountain caves are permeating into the breeze. And the tuneful breeze is supplementing that intermixed sound, and thus all are commixed and broadcast by that breeze to the delight of the inhabitants of that locale.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै-
र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः
कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ ५१ ॥

नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै
र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः
कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥

नवैः नदीनाम् कुसुम प्रहासैः व्या धूयमानैः मृदु मारुतेन । धौत अमल क्षौम पट प्रकाशैः कूलानि काशैः उपशोभितानि ॥ ४-३०-५१

‘नदियोंके तट मन्द-मन्द वायुसे कम्पित, पुष्परूपी हाससे सुशोभित और धुले हुए निर्मल रेशमी वस्त्रोंके समान प्रकाशित होनेवाले नूतन कासोंसे बड़ी शोभा पा रहे हैं ॥ ५१ ॥

नदिगळ तटगळु मन्द-मन्दवायुविनिन्द अल्लाडुत्ता, पुष्परूपि नगुविनिन्द शोभित हागू ऒगॆदु मडि माडिद रेश्मॆवस्त्रगळन्तॆ प्रकाशितवाद हॊसदाद जम्बुहुल्लुगळिन्द शोभित वागिवॆ.॥51॥

पदच्छेदः

51. nadiinaam kuulaani = river’s, banks; kusuma prahaasaiH = with flowers, as smiles; mR^idu maarutena = by softy, breeze; vyaa dhuuyamaanaiH = being up, heaved - swayed; dhauta amala kshauma paTa prakaashaiH = well-washed, white, silk, cloth, with shine; navaiH kaashaiH = with new, reed-beds; upa shobhitaani = shining forth.

अनुवादः

“The riverbanks are with smiley white flowers of new reeds that are softly swayed by the gentle breeze, and the silken reed-bed on them is shining forth like a well-washed white silk-cloth that is shiny. [4-30-51]

टिप्पनी

While the reed-beds with white flowers on either side of two banks of the river are like a white silky outfit, the two riverbanks beneath them are the two buttocks of that lady-river. Since her water is tossing against each bank, her buttocks appear swinging and thereby the silk clothe like reed-bed is swinging.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः
प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः ।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां
कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ ५२ ॥

वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः
प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहष्टाः ।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां
कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥

वन प्रचण्डा मधु पान शौण्डाः प्रिय अन्विताः षट् चरणाः प्रहृष्टाः । वनेसु मत्ताः पवन अनु यात्राम् कुर्वन्ति पद्म आसन रेणु गौराः ॥ ४-३०-५२

‘वनमें ढिठाईके साथ घूमनेवाले तथा कमल और असनके परागोंसे गौरवर्णको प्राप्त हुए मतवाले भ्रमर, जो पुष्पोंके मकरन्दका पान करनेमें बड़े चतुर हैं, अपनी प्रियाओंके साथ हर्षमें भरकर वनोंमें (गन्धके लोभसे) वायुके पीछे-पीछे जा रहे हैं ॥ ५२ ॥

वनदल्लि स्वच्छन्दचारिगळाद कुसुम मधुवन्नु पान माडुवुदरल्लि चतुरराद, कमलगळ मत्तु हॊन्नॆमरद पुष्पगळ परागदिन्द बिळुपागिरुव मत्तभृङ्गगळु तम्म प्रेयसियरॊन्दिगॆ हर्षगॊण्डु अरण्यदल्लि गाळिय हिन्दॆ-हिन्दॆये होगुत्तिवॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. vana pracaNDaa = in forest, rampant ones - on the loose; madhu paana shauNDaaH = honey, drinking, roguish ones; prahR^iSTaaH = delightedly; mattaaH = saucily; padma aasana reNu gauraaH = lotuses, Asana flowers’, with pollen, yellowed; such; SaT caraNaaH = six, footed - hexapods, honeybees; priya anvitaaH = lady-loves, along with; pavana anu yaatraam = breeze, in tow, journey; kurvanti = making - journeying.

अनुवादः

“Honeybees that are on the loose in forests and roguish in drinking honey are yellowed with the pollen of lotuses and asana flowers when they had bouts of nectar, and they are saucily but delightedly making their journey along with their lady-loves in tow with the forest breeze. [4-30-52]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं
क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम् ।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः
शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ ५३ ॥

जलम् प्रसन्नम् कुसुम प्रहासम् क्रौन्च स्वनम् शालि वनम् विपक्वम् । मृदुः च वायुः विमलः च चन्द्रः शंसन्ति वर्ष व्यपनीत कालम् ॥ ४-३०-५३

‘जल स्वच्छ हो गया है, धानकी खेती पक गयी है, वायु मन्दगतिसे चलने लगी है और चन्द्रमा अत्यन्त निर्मल दिखायी देता है—ये सब लक्षण उस शरत्कालके आगमनकी सूचना देते हैं । जिसमें वर्षाकी समाप्ति हो जाती है, क्रौञ्च पक्षी बोलने लगते हैं और फूल उस ऋतुके हासकी भाँति खिल उठते हैं ॥ ५३ ॥

नीरु तिळियागिदॆ, बत्तद पैरु बॆळॆदु निन्तिदॆ, वायु मन्दगतियिन्द बीसुत्तिदॆ, चन्द्रनु निर्मलवागि गोचरिसुत्तिरुवनु इवॆल्ल लक्षणगळु शरत्कालद आगमनवन्नु सूचिसुत्तिवॆ. इदरल्लि मळॆ समाप्तवागिरुत्तदॆ, क्रौञ्चपक्षिगळु कूगलु तॊडगुववु. ई ऋतुविनल्लि हूवुगळु नगुविनन्तॆ अरळि निन्तिवॆ.॥53॥

पदच्छेदः

53. kusuma prahaasam = with flower, smiles - blooming; kraunca svanam = with crane-birds, noisy; prasannam = tranquilly; jalam = water; vipakvam shaali vanam = ripely, rice, crops; mR^iduH vaayuH ca = softly, breeze, also; vimalaH ca candraH = brightly, also, moon; varSa = rains;’ vyapaniita [vi apa niita] = removed, phased out; kaalam = time; shamsanti = denoting.

अनुवादः

“Waters are standing tranquilly, flowers are smiley, crane-birds are noisily, rice-crops are ripely, breeze is softly, and moon is brightly, thus they denote the time of rains has phased out. [4-30-53]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मीनोपसन्दर्शितमेखलानां
नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां
प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ ५४ ॥

मीन उप संदर्शित मेखलानाम् नदी वधूनाम् गतयो अद्य मंदाः । कान्त उपभुक्त अलस गामिनीनाम् प्रभात कालेषु इव कामिनीनाम् ॥ ४-३०-५४

‘रातको प्रियतमके उपभोगमें आकर प्रातःकाल अलसायी गतिसे चलनेवाली कामिनियोंकी भाँति उन नदीस्वरूपा वधुओंकी गति भी आज मन्द हो गयी है, जो मछलियोंकी मेखला-सी धारण किये हुए हैं ॥ ५४ ॥

प्रियतमनिन्द उपभोगिसल्पट्टु, बळलि-बॆण्डागि प्रातःकालदल्लि मन्दवाद नडिगॆयुळ्ळ कामिनियरन्तॆ मीनुगळन्ने नडुपट्टियागि हॊन्दिरुव नदिगळॆम्ब वधुगळ गमनवु इन्दु मन्दवागिदॆ.॥54॥

पदच्छेदः

54. miina upa sam darshita mekhalaanaam = fish, closely, very, seen, girdle ornament; nadii vadhuunaam = river, dames; gatayaH = strutting; adya = nowadays; prabhaata kaaleSu = at dawn, time - early morning; kaanta upa bhukta alasa gaaminiinaam = with lover, on romancing, tiresomely, that are strutting; kaaminiinaam iva = lady-loves, as with; mandaaH = slothful.

अनुवादः

“In the dame-like rivers fish are very closely seen as if they are girdle ornaments of that dame, and nowadays these dames are strutting slothfully like ladyloves who strut tiresomely in the early morning of next day, after a nightlong romancing with their lovers. [4-30-54]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सचक्रवाकानि सशैवलानि
काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।
सपत्ररेखाणि सरोचनानि
वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ ५५ ॥

सचक्रवाकानि सशैवलानि
काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।
सपत्रलेखाणि सरोचनानि
वधूमुखानीव नदीमुखानि॥

स चक्रवाकानि स शैवलानि काशैः दुकूलैः इव संवृतानि । स पत्र रेखाणि स रोचनानि वधू मुखानि इव नदी मुखानि ॥ ४-३०-५५

‘नदियोंके मुख नव वधुओंके मुँहके समान शोभा पाते हैं । उनमें जो चक्रवाक हैं, वे गोरोचनद्वारा निर्मित तिलकके समान प्रतीत होते हैं, जो सेवार हैं, वे वधूके मुखपर बनी हुई पत्रभङ्गीके समान जान पड़ते हैं तथा जो काश हैं, वे ही मानो श्वेत दुकूल बनकर नदीरूपिणी वधूके मुँहको ढके हुए हैं ॥ ५५ ॥

नदिगळ मुखगळु नववधुगळ मुखदन्तॆ शोभिसुत्तिवॆ. अवुगळल्लिरुव चक्रवाकगळे गोरोचन दिन्द माडिद तिलकदन्तॆ काणुत्तिदॆ. पाचियु वधुविन मुखवर्णिकॆयन्तॆ अनिसुत्तिदॆ. जॊण्डु हुल्लुगळे बिळिय वस्त्रगळागि नदीरूपिणी वधुविन अवकुण्ठनदन्तॆ इवॆ.॥55॥

पदच्छेदः

55. sa cakravaakaani = with, Cakravaka birds; sa shaivalaani = with, river-weeds; dukuulaiH iva = silk-cloths, as if with; kaashaiH sam vR^itaani = with reeds, well, enwrapped [half-veiling]; nadii mukhaani = such - river’s, faces - river-declivities; sa patra rekhaaNi = with, foliage, lines; sa rocanaani = with, vermilion-colour [painted]; vadhuu mukhaani iva = maiden’s, faces, are like.

अनुवादः

“With Cakravaka birds, with riverweeds, and with reeds that lookalike a veiling silk-cloth, half-veiled are the river-shores and they look painted with foliage-lines in vermilion, like the faces of maidens. [4-30-55]

टिप्पनी

The face of a river is its ghat, river-shore where the holy-dips, worships etc., are performed. The citra rekhaa-s are the artistic lines drawn on visible limbs with vegetable colours, namely foliages, a design in art, resembling that of leaves. It resembles the inerasable tattooing, whereas this sort of lines are crafted with vegetable colours or with the orpiment like Gorocana, which will fade away after some days, like henna mehandi. This is a handicraft of womenfolk who sophisticatedly draw the shapes of leafs, creeper-plants etc. Nowadays these leafy-lined decorations are coming as stickers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु
प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः
प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः ॥ ५६ ॥

प्रुल्लबाणासनचित्रितेषु
प्रहृष्टषट्पादनि कूजितेषु ।
गृहीतचापोद्यत चण्डदण्डः
प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः ॥

प्रफुल्ल बाण आसन चित्रितेषु प्रहृष्ट षट्पदानि कूजितेषु । गृहीत चापः उद्यत दण्ड चण्डः प्रचण्ड चारो अद्य वनेषु कामः ॥ ४-३०-५६

‘फूले हुए सरकण्डों और असनके वृक्षोंसे जिनकी विचित्र शोभा हो रही है तथा जिनमें हर्षभरे भ्रमरोंकी आवाज गूँजती रहती है, उन वनोंमें आज प्रचण्ड धनुर्धर कामदेव प्रकट हुआ है, जो धनुष हाथमें लेकर विरही जनोंको दण्ड देनेके लिये उद्यत हो अत्यन्त कोपका परिचय दे रहा है ॥ ५६ ॥

विकसितवाद पुष्पगळुळ्ळ बाणवृक्षगळिन्दलू, सर्जवृक्षगळिन्दलू विचित्रवागि काणुव, प्रहृष्टवाद दुम्बिगळिन्द निनादिसुत्तिरुव अरण्यगळल्लि कामदेवनु धनुस्सन्नु हिडिदु प्रचण्डवाद बाणगळन्नु मेलॆत्तिकॊण्डु सञ्चरिसुत्तिद्दानॆ.॥56॥

पदच्छेदः

56. adya = these days; praphulla baaNa aasana citriteSu = flourishing, Baana, Asana trees, portrayed with; prahR^iSTa SaTpadaani kuujiteSu = elatedly, honeybees, in which they are humming; vaneSu = in such forests; gR^ihiita caapaH udyata daNDa caNDaH = taking, bow, to punish, unimpededly; kaamaH - Love-god, Manmatha; pracaNDa caaraH = predominantly, moving.

अनुवादः

“In the forest that is portrayed with the flourishing Baana and Asana trees, where the honeybees are humming elatedly, there alone the Love-god, Manmatha, is moving about unimpededly taking his bow to punish the lovesick. [4-30-56]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा
नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा
त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ ५७ ॥

लोकम् सुवृष्ट्या परितोषयित्व नदीः तटाकानि च पूरयित्वा । निष्पन्न सस्याम् वसुधाम् च कृत्वा त्यक्त्वा नभः तोय धराः प्रणष्टाः ॥ ४-३०-५७

‘अच्छी वर्षासे लोगोंको संतुष्ट करके नदियों और तालाबोंको पानीसे भरकर तथा भूतलको परिपक्व धानकी खेतीसे सम्पन्न करके बादल आकाश छोड़कर अदृश्य हो गये ॥ ५७ ॥

जनरन्नु सुवृष्टियिन्द सन्तुष्टगॊळिसि, नदिगळन्नु, कॆरॆ-कुण्टॆगळन्नु तुम्बिसि, भूमियन्नु सस्यसमृद्धवन्नागिसि मोडगळु आकाशवन्नु त्यजिसि अदृश्यवागिवॆ.॥57॥

पदच्छेदः

57. toya dharaaH = water, giver of torrents - black clouds; su vR^iSTyaa = by good, rains; lokam paritoSayitva = world, having appeased; nadiiH taTaakaani puurayitvaa ca = rivers, tanks, filling, also; vasudhaam niSpanna sasyaam kR^itvaa ca = earth, deriving, harvests, on making, also; nabhaH tyaktvaa = sky, on forsaking; praNaSTaaH = dissipated.

अनुवादः

“On appeasing the world with good rains, on filling the rivers and tanks, and on making the earth to derive good harvests also, clouds have dissipated forsaking the sky. [4-30-57]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ ५८ ॥

दर्शयन्ति शरन् नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः । नव संगम सव्रीडा जघनानि इव योषितः ॥ ४-३०-५८

‘शरद्-ऋतुकी नदियाँ धीरे-धीरे जलके हटनेसे अपने नग्न तटोंको दिखा रही हैं । ठीक उसी तरह जैसे प्रथम समागमके समय लजीली युवतियाँ शनैः-शनैः अपने जघन-स्थलको दिखानेके लिये विवश होती हैं ॥

प्रथम समागम कालदल्लि स्त्रीयरु नाचिकॆगॊण्डु प्रियतमनिगॆ जघनप्रदेशवन्नु मॆल्ल-मॆल्लनॆ तोरिसुवन्तॆ शरत्कालद नदिगळु नीरन्नु कडिमॆ माडिकॊण्डु तम्म मरळु दिण्णॆगळन्नु मॆल्ल-मॆल्लनॆ तोरिसुत्तिवॆ.॥58॥

पदच्छेदः

58. nava sangama sa vriiDaa = new, tryst, with, shying; yoSitaH jaghanaani iva = a bride’s, hips, as with; sharat nadyaH = autumnal, rivers; pulinaani dunes; shanaiH shanaiH darshayanti = slowly, slowly, showing.

अनुवादः

“The autumnal rivers are showing their dunes slowly and slowly, as with shying brides showing hips in their new trysts, slowly and slowly. [4-30-58]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ ५९ ॥

प्रसन्न सलिलाः सौम्य कुरराभिः विनादिताः । चक्रवाक गण आकीर्णा विभांति सलिल आशयाः ॥ ४-३०-५९

‘सौम्य! सभी जलाशयोंके जल स्वच्छ हो गये हैं । वहाँ कुरर पक्षियोंके कलनाद गूँज रहे हैं और चक्रवाकोंके समुदाय चारों ओर बिखरे हुए हैं । इस प्रकार उन जलाशयोंकी बड़ी शोभा हो रही है ॥ ५९ ॥

सौम्य! ऎल्ल जलाशयगळ नीरु स्वच्छवागिदॆ. अल्लि क्रौच-पक्षिगळ कलरव निनादिसुत्तिदॆ. चक्रवाक पक्षिगळु ऎल्लॆडॆ तुम्बिकॊण्डिवॆ. हीगॆ आ जलाशयगळु तुम्बा शोभिसुत्तिवॆ.॥59॥

पदच्छेदः

59. saumya = oh, gentle Lakshmana; prasanna salilaaH = that have - clear, waters; kuraraabhiH = by fish -hawks; vi naaditaaH = verily, sounded; cakravaaka gaNa aakiirNaa = with Cakravaka birds, teams, teemed; salila aashayaaH = such - water, receptacles - lakes; vibhaanti = verily, glistening.

अनुवादः

“Oh, gentle Lakshmana, with clear waters, well sounding fish-hawks, teeming teams of Cakravaka birds the lakes are glistening well. [4-30-59]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ६० ॥

अन्योन्यं बद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥

अन्योन्य बद्ध वैराणाम् जिगीषूणाम् नृपात्मज । उद्योग समयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः ॥ ४-३०-६०

‘सौम्य! राजकुमार! जिनमें परस्पर वैर बँधा हुआ है और जो एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छा रखते हैं, उन भूमिपालोंके लिये यह युद्धके निमित्त उद्योग करनेका समय उपस्थित हुआ है ॥ ६० ॥

राजकुमार! परस्पर बद्ध वैरिगळाद, ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु गॆल्लबेकॆन्दु इच्छिसुव राजरिगागि ईग युद्धोद्योग कैगॊळ्ळुव समय उपस्थितवागिदॆ.॥60॥

पदच्छेदः

60. nR^ipaatmaja = oh, king’s, son; saumya = oh, gentle one; anyonya baddha vairaaNaam = reciprocally, bound, by hostility; jigiiSuuNaam = desirous of victory; such; paarthivaanaam = of kings; udyoga samayaH = striving, time; upa sthitaH = for kings, came to the fore.

अनुवादः

“Oh, prince, those that are reciprocally bound by hostilities and desirous of victory, oh, gentle Lakshmana, for those kings their striving time has come up. [4-30-60]

टिप्पनी

Rama is also bound by hostile mood and anxious to start his campaign against evil as muhuurta ‘opportune time…’ has come. Please refer to verse 78 in this chapter for details.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम् ॥ ६१ ॥

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥

इयम् सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानाम् नृपात्मज । न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगम् वा तथा विधम् ॥ ४-३०-६१

‘नरेशनन्दन! राजाओंकी विजय-यात्राका यह प्रथम अवसर है, किंतु न तो मैं सुग्रीवको यहाँ उपस्थित देखता हूँ और न उनका कोई वैसा उद्योग ही दृष्टिगोचर होता है ॥ ६१ ॥

नरेशनन्दन! राजर विजययात्रॆय इदु मॊदल अवकाशवागिदॆ, आदरॆ सुग्रीवनु इल्लिगॆ बन्दिरुवुदिरली, आवन यावुदे अन्तह उद्योग ननगॆ काणुवुदिल्ल.॥61॥

पदच्छेदः

61. nR^ipaatmaja = oh, king’s, son; iyam paarthivaanaam = this is, for kings; saa = such as it is - that; prathamaa yaatraa [samayaH] = starting, journey [invasion, time]; sugriivam = [either] Sugreeva; tathaa vidham = in that, way - as such; udyogam vaa = [his] striving, or; na ca pashyaami = not, even, I perceive.

अनुवादः

“This is the starting time for invasions of the kings, but I do not even perceive Sugreeva, or his striving for any invasion as such. [4-30-61]

स्रोतः: valmikiramayan.net

असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ ६२ ॥

असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्टिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥

असनाः सप्त पर्णाः च कोविदाराः च पुष्पिताः । दृश्यन्ते बन्धुजीवाः च श्यामाः च गिरि सानुषु ॥ ४-३०-६२

‘पर्वतके शिखरोंपर असन, छितवन, कोविदार, बन्धु-जीव तथा श्याम तमाल खिले दिखायी देते हैं ॥ ६२ ॥

पर्वतगळ शिखरगळल्लि कॆम्पु मुत्तुगद मरगळू, एळॆलॆ बाळॆगिडगळू, कञ्चवाळ, दासवाळ गिडगळू, हॊङ्गॆमरगळू अरळिद हूवुगळिन्द शोभिसुत्तिवॆ.॥62॥

पदच्छेदः

62. giri saanuSu = on mountain, terraces; puSpitaaH = flowered; asanaaH sapta parNaaH ca = Asana trees, seven-leaved banana plants, also; kovidaaraaH ca Kovidara, also; bandhujiivaaH ca shyaamaaH ca = Bandhujiva trees, also, shyaama creepers; dR^ishyante = are appearing.

अनुवादः

“On mountain terraces there appear flowered Asana trees, seven-leaved banana plants, Kovidaara, Bandhujiiva trees, and the Shyaama creepers. [4-30-62]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ ६३ ॥

हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।
पुलीनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥

हंस सारस चक्राह्वैः कुररैः च समंततः । पुलिनानि अवकीर्णानि नदीनाम् पश्य लक्ष्मण ॥ ४-३०-६३

‘लक्ष्मण! देखो तो सही, नदियोंके तटोंपर सब ओर हंस, सारस, चक्रवाक और कुरर नामक पक्षी फैले हुए हैं ॥ ६३ ॥

लक्ष्मण! नदीतीरगळल्लि ऎल्लॆडॆ हंस, सारस, चक्रवाक, कुकर मुन्ताद पक्षिगळु तुम्बिरुवुदन्नु नोडु.॥63॥

पदच्छेदः

63. lakshmaNa = Lakshmana; nadiinaam pulinaani = rivers, dunes; hamsa saarasa cakraahvaiH kuraraiH ca = Swans, Saarasa-s, Cakravaka-s, Kraunca birds, also; samantataH = all over; vyavakiirNaani [vi ava kiirNam] = fully, overspread with; pashya = see them.

अनुवादः

“On the sand-dunes of rivers Swans, Saarasa-s, Cakravaka-s, also Kraunca birds are fully overspreading from all over, see Lakshmana. [4-30-63]

टिप्पनी

Here it is said that there is a problem with the copyist of palm-leaf books. These two verses 62 and 63 occur prior to the verse 60 in some mms. The thought of Rama is about Sugreeva as spoken at verse 61, and these two verses suddenly switching over to trees and birds, thus they are mismatching in the placement.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः ॥ ६४ ॥

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्ष शत उपमाः । मम शोक अभितप्तस्य तथा सीताम् अपश्यतः ॥ ४-३०-६४

‘मैं सीताको न देखनेके कारण शोकसे संतप्त हो रहा हूँ; अतः ये वर्षाके चार महीने मेरे लिये सौ वर्षोंके समान बीते हैं ॥ ६४ ॥

सीतॆयन्नु नोडदॆ नानु शोकदिन्द सन्तप्तनागिद्देनॆ; आद्दरिन्द ई मळॆगालद नाल्कु तिङ्गळु ननगॆ नूरु वर्षगळन्तॆ कळॆदुहोगिवॆ.॥64॥

पदच्छेदः

64. siitaam = Seetha; a pashyataH = one who is not seeing; tathaa = likewise; shoka abhitaptasya = one who - in grief, seething; mama = such as I am, to me; varSa shata upamaaH years, hundred, in simile; vaarSikaaH = pertaining to rainy season; catvaaraH maasaa gataa = four, [rainy] months, rolled by.

अनुवादः

“Four rainy months have rolled by and to me they are like a hundred years, for I have not seen Seetha, likewise I am seethed in grief. [4-30-64]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना ॥ ६५ ॥

चक्रवाकी इव भर्तारम् पृष्टतो अनुगता वनम् । विषमम् दण्डकारण्यम् उद्यान वनम् इव च अंगना ॥ ४-३०-६५

‘जैसे चकवी अपने स्वामीका अनुसरण करती है, उसी प्रकार कल्याणी सीता इस भयंकर एवं दुर्गम दण्डकारण्यको उद्यान-सा समझकर मेरे पीछे यहाँतक चली आयी थी ॥ ६५ ॥

हॆण्णु चक्रवाक तन्न स्वामियन्नु अनुसरिसुवन्तॆये, कल्याणी सीतॆयु ई भयङ्कर, दुर्गम दण्डकारण्य वन्नु उद्यानवनवॆन्दु तिळिदु नन्न हिन्दॆ इल्लिय वरॆगॆ बन्दिद्दळु.॥65॥

पदच्छेदः

65. anganaa = lady [Seetha]; bhartaaram = husband, that is what I am; viSamam vanam daNDaka araNyam = to precarious, forest, of Dandaka, forest; udyaana vanam iva = to park, lands, as though; cakravaakii iva = Cakravaka female bird, as with; pR^iSTataH anugataa = rearward, followed.

अनुवादः

“Like a female Cakravaka bird that follows rearward of her husband, that lady Seetha followed her husband, that is what I am, to the precarious forest of Dandaka, as if she is going to pleasure-gardens. [4-30-65]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ६६ ॥

प्रिया विहीने दुःख आर्ते हृत राज्ये विवासिते । कृपाम् न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ४-३०-६६

‘लक्ष्मण! मैं अपनी प्रियतमासे बिछुड़ा हुआ हूँ । मेरा राज्य छीन लिया गया है और मैं देशसे निकाल दिया गया हूँ । इस अवस्थामें भी राजा सुग्रीव मुझपर कृपा नहीं कर रहा है ॥ ६६ ॥

लक्ष्मण! नानु नन्न प्रियतमॆयिन्द अगलिरुवॆनु. नन्न राज्य कसिदुकॊळ्ळलागिदॆ, देशभ्रष्टवागिद्देनॆ. ई स्थितियल्लियू सुग्रीवराजनु नन्न मेलॆ कृपॆ माडुत्तिल्ल.॥66॥

पदच्छेदः

66. lakSmaNa = Lakshmana; priyaa vihiine = I am with - dear, departed; duHkha aarte = in anguish, agitated - in desperate straits; hR^ita raajye = plundered, kingdom; vi vaasite = rendered, homeless - exiled; such as I am; mayi = in me; raajaa sugriivaH = king, Sugreeva; kR^ipaam na kurute = benevolence, not, doing.

अनुवादः

“Dear departed, kingdom plundered, rendered homeless, and one in desperate straits, such as I am Lakshmana, king Sugreeva is not benevolent to me. [4-30-66]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ६७ ॥
इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तपः ॥ ६८ ॥

अनाथो हृत राज्यो अयम् रावणेन च धर्षितः ॥ दीनो दूर गृहः कामी माम् चैव शरणम् गतः ॥ ४-३०-६७ इति एतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः । अहम् वानर राजस्य परिभूतः परंतप ॥ ४-३०-६८

‘सौम्यलक्ष्मण! मैं अनाथ हूँ । राज्यसे भ्रष्ट हो गया हूँ । रावणने मेरा तिरस्कार किया है । मैं दीन हूँ । मेरा घर यहाँसे बहुत दूर है । मैं कामना लेकर यहाँ आया हूँ तथा सुग्रीव यह भी समझता है कि राम मेरी शरणमें आये हैं । इन्हीं सब कारणोंसे वानरोंका राजा दुरात्मा सुग्रीव मेरा तिरस्कार कर रहा है; किंतु उसे पता नहीं है कि मैं सदा शत्रुओंको संताप देनेमें समर्थ हूँ ॥ ६७-६८ ॥

सौम्य लक्ष्मण! नानु अनाथ नागिद्देनॆ. राज्यभ्रष्टनागिद्देनॆ. रावणनु ननगॆ अपमानमाडिरुवनु. दीननाद नन्न मनॆ इल्लिन्द बहळ दूरविदॆ. कामनॆ इरिसिकॊण्डु नानु इल्लिगॆ बन्दिद्दॆ, रामनु नन्न आश्रयक्कॆ बन्दिरुवनॆन्दू सुग्रीवनु तिळियुत्तिद्दानॆ. इवॆल्ल कारणगळिन्द वानरराज दुरात्मा सुग्रीवनु नन्नन्नु तिरस्करिसुत्तिद्दानॆ; आदरॆ नानु शत्रुगळिगॆ सदा सन्ताप कॊडुववनु ऎम्बुदु अवनिगॆ तिळियदु.॥67-68॥

पदच्छेदः

67. ayam = he is; a naathaH = one without, husband - insecure; hR^ita raajyaH = forfeited, of kingdom; raavaNena dharSitaH ca = by Ravana, persecuted, also; diinaH = who is dismal; duura gR^ihaH = distanced, house - came from a distant home; kaamii = a swain; maam caiva = me, alone [Sugreeva]; sharaNam gataH = shelter, gone in - thus Sugreeva may be thinking, coupled with next verse.

अनुवादः

" ‘He is insecure, kingdom forfeited, persecuted by Ravana, a dismal, came from a distant home, lovelorn and sought shelter in me alone…’ thus Sugreeva may be thinking of me.

" ’ Since his kingdom is forfeited, he is an insecure person… since he is persecuted by a powerful demon Ravana, he is dismal… since he came from a distant homeland, he hasn’t got a leg to stand on… since he is lovelorn, he sought my shelter faint-heartedly…’ thus Sugreeva may be thinking of me. [4-30-67]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

68. saumya = oh, gentle Lakshmana; parantapa = oh, enemy-blazer Lakshmana; iti = thus; etaiH = with these; kaaraNaiH = reasons; dur aatmanaH = spite, minded one; vaanara raajasya = by vanara, king; sugriivasya = by Sugreeva; aham = I am; paribhuutaH = scoffed off.

अनुवादः

“By these reasons, oh gentle Lakshmana, I am perhaps scoffed off by the spiteful king of Vanara-s Sugreeva oh, the enemy-blazer, Lakshmana. [4-30-68]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नाववुध्यते ॥ ६९ ॥

स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥

स कालम् परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे । कृतार्थः समयम् कृत्वा दुर्मतिः न अवबुध्यते ॥ ४-३०-६९

‘उसने सीताकी खोजके लिये समय निश्चित कर दिया था; किंतु उसका तो अब काम निकल गया है, इसीलिये वह दुर्बुद्धि वानर प्रतिज्ञा करके भी उसका कुछ खयाल नहीं कर रहा है ॥ ६९ ॥

सीतॆयन्नु हुडुकलु अवनु समयवन्नु निश्चितगॊळिसिद्दनु. आदरॆ अवन कॆलस मुगिदुहोगिदॆ, अदक्कागि आ दुर्बुद्धि वानरनु प्रतिज्ञॆ माडियू अदर कडॆ गमनकॊडुवुदिल्ल.॥69॥

पदच्छेदः

69. dur matiH = base, minded one; saH = he; kR^ita arthaH = on achieving his means; siitaayaaH parimaargaNe = in Seetha’s, in searching; kaalam pari sankhyaaya = he, time, well-computed - on informing; samayam kR^itvaa = treaty, on making [entering into]; na ava budhyate = not, not, minding [unmindful.]

अनुवादः

“He computed the time for search of Seetha well, and entered into a treaty with me as well, but on achieving his means that base-minded one is unmindful of it. [4-30-69]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ७० ॥

स किष्किन्धा प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥

स किष्किंधाम् प्रविश्य त्वम् ब्रूहि वानर पुंगवम् । मूर्खम् ग्राम्य सुखे सक्तम् सुग्रीवम् वचनात् मम ॥ ४-३०-७०

‘अतः लक्ष्मण! तुम मेरी आज्ञासे किष्किन्धापुरीमें जाओ और विषयभोगमें फँसे हुए मूर्ख वानरराज सुग्रीवसे इस प्रकार कहो— ॥ ७० ॥

आद्दरिन्द लक्ष्मण! नीनु नन्न आज्ञॆयन्तॆ किष्किन्धॆगॆ होगु. विषय भोगदल्लि सिक्किहाकिकॊण्ड मूर्ख वानरराज सुग्रीवनल्लि ई प्रकार हेळु.॥70॥

पदच्छेदः

70. [ellipt. parantapa = oh, enemy-blazer Lakshmana;] saH = such as you are; tvam kiSkindhaam pravishya = you, Kishkindha, on entering; vaanara pungavam = Vanara, the arch-[enemy of mine]; muurkham = to stupid one; graamya sukhe saktam = one in uncouth, pleasures, tangled up; sugriivam = to Sugreeva; mama vacanaat bruuhi = of mine, upon word, you tell him.

अनुवादः

“Oh, enemy blazer Lakshmana, such as you are, you enter Kishkindha and upon my word speak to that arch-vanara Sugreeva, which stupid is tangled up in uncouth pleasures. [4-30-70]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ७१ ॥

अर्थिनाम् उपपन्नानाम् पूर्वम् च अपि उपकारिणाम् । आशाम् संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ४-३०-७१

‘जो बल-पराक्रमसे सम्पन्न तथा पहले ही उपकार करनेवाले कार्यार्थी पुरुषोंको प्रतिज्ञापूर्वक आशा देकर पीछे उसे तोड़ देता है, वह संसारके सभी पुरुषोंमें नीच है ॥ ७१ ॥

बल-पराक्रमदिन्द सम्पन्न हागू मॊदले उपकार माडिद कार्यार्थि पुरुषरिगॆ प्रतिज्ञापूर्वक आसॆयन्नु तोरिसि मत्तॆ अदन्नु मुरियुववनु जगत्तिन ऎल्ल पुरुषरल्लि नीचनागिद्दानॆ.॥71॥

पदच्छेदः

71. upapannaanaam = who came to your fore [for your shelter]; puurvam upakaariNaam ca api = earlier, cooperators, also, even; arthinaam = to requesters; samshrutya = well-appraised [promised]; aashaam = their hope; yaH hanti = who, breaks it - will not fulfil; loke = in world; saH puruSa adhamaH = he, person, the worst.

अनुवादः

" ‘He who promises the requesters that have come under his shelter, and especially those that have cooperated earlier, but breaks that promise, and even shatters their hope, he is the worst fellow in the world. [4-30-71]

टिप्पनी

‘We are the earnest requesters for the searching for Seetha and we have come seeking your shelter for achieving that purpose through you, and earlier we have even cooperated with you, viz., in killing your enemy and in enthroning you, and to such like us you have promised hope but now breaking it off, thus you tend to become a worst individual. Hence oh, Sugreeva, do not become the worst person in the world…’ Thus, Rama is putting words in the mouth of Lakshmana to be spoken to Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ७२ ॥

शुभम् वा यदि वा पापम् यो हि वाक्यम् उदीरितम् । सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४-३०-७२

‘जो अपने मुखसे प्रतिज्ञाके रूपमें निकले हुए भले या बुरे सभी तरहके वचनोंको अवश्य पालनीय समझकर सत्यकी रक्षाके उद्देश्यसे उनका पालन करता है, वह वीर समस्त पुरुषोंमें श्रेष्ठ माना जाता है ॥ ७२ ॥

प्रतिज्ञारूपदल्लि आडिद ऒळ्ळॆय अथवा कॆट्ट ऎल्ल रीतिय मातुगळन्नु अवश्यवागि पालनीयवॆन्दु तिळिदु सत्यद रक्षणॆगागि अदन्नु पालिसुवव वीरनु समस्त पुरुषरल्लि श्रेष्ठनॆन्दु तिळियलागुत्तदॆ.॥72॥

पदच्छेदः

72. yaH hi = who, indeed; shubham vaa = good, either; yadi vaa paapam = if, or, bad; udiiritam vaakyam = spoken, word - promise; satyena pari gR^ihNaati = truthfully, wholly, takes - makes it a reality; saH viiraH puruSa uttamaH = he, is [counted as] a champion, among men, a best one.

अनुवादः

" ‘Whether it is good or bad, he who promises a word, and truthfully takes action for its accomplishment, indeed he is the champion and a best one among men. [4-30-72]

टिप्पनी

Promising in a helpless condition and unable to fulfil it in the same helpless situation does not make matters worse. But having attained a state of fulfilling that promise and not heedful of it, then the ‘word-of-honour’ conflict occurs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान् मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते ॥ ७३ ॥

कृतार्था ह्यकृर्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥

कृतार्था हि अकृतार्थानाम् मित्राणाम् न भवन्ति ये । तान् मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् न उपभुंजते ॥ ४-३०-७३

‘जो अपना स्वार्थ सिद्ध हो जानेपर, जिनके कार्य नहीं पूरे हुए हैं । उन मित्रोंके सहायक नहीं होते—उनके कार्यको सिद्ध करनेकी चेष्टा नहीं करते, उन कृतघ्न पुरुषोंके मरनेपर मांसाहारी जन्तु भी उनका मांस नहीं खाते हैं ॥

तन्न स्वार्थ सिद्धवाद मेलॆ यार कार्य पूर्णवागिल्लवो आ मित्ररिगॆ सहायकनागुवुदिल्लवो, अवन कार्यवन्नु सिद्धगॊळिसलु प्रयत्निसुवुदिल्लवो, आ कृतघ्न पुरुषनु सत्तुहोद मेलॆयू मांसाहारि प्राणिगळू कूड अवन मांसवन्नु तिन्नुवुदिल्ल.॥73॥

पदच्छेदः

73. ye = those; kR^ita arthaa hi = one on achieving, means, indeed; a kR^ita arthaanaam = un, achieved, means - to them that still have their means unachieved; mitraaNaam = to friends; na bhavanti = will not, be - come to the rescue of friends; mR^itaan kR^itaghnaan = dead ones, ingrates; taan = them; kravya aadaaH api = flesh [carrion,] eaters [devourers, vulturine species]; na upabhunjate = will not, devour.

अनुवादः

" ‘Indeed, those that have achieved their means through their friends, but do not come to the rescue of the same friends whose means are still unachieved, the carrion-devourers will not devour even the flesh of those ingrates after their death. [4-30-73]

टिप्पनी

Here these morals are said threadbare. Whereas these are explained vividly in Maha Bharata in episodes like naaDii jangha, and others. Thus some hold the opinion that Maha Bharata is an explanatory treatise to Ramayana because more than hundred upa aakhyaana-s ‘sub-episodes’ of Ramayana are incorporated in it and in detail. In detailing these episodes of Ramayana, that epic Maha Bharata has became more voluminous than this one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छसि चापस्य रूपं विद्युद‍्गणोपमम् ॥ ७४ ॥

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥

नूनम् कांचन पृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे । द्रष्टुम् इच्छसि चापस्य रूपम् विद्युत् गण उपमम् ॥ ४-३०-७४

‘सुग्रीव! निश्चय ही तुम युद्धमें मेरे द्वारा खींचे गये सोनेकी पीठवाले धनुषका कौंधती हुई बिजलीके समान रूप देखना चाहते हो ॥ ७४ ॥

सुग्रीवने! युद्धदल्लि नानु सॆळॆद चिन्नद बॆन्नु उळ्ळ धनुष्यवन्नु, हॊळॆयुव मिञ्चिनन्तॆ नोडलु नीनु निश्चयवागियू बयसुत्तिरुवॆ.॥74॥

पदच्छेदः

74. nuunam = definitely; kaancana pR^iSThasya = that has golden, in the rear-side - bow of Rama; raNe mayaa vikR^iSTasya = in war, by me, fully, stretched; caapasya = of the bow; vidyut gaNa upamam = electric-charges, clusters, in simile; ruupam = facet - of bow; draSTum icChasi = to see, you aspire.

अनुवादः

" ‘You definitely aspire to see that facet of the gold-spined bow of mine which in simile will be like a cluster of electric-discharges when I fully stretch it in war. [4-30-74]

स्रोतः: valmikiramayan.net

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छसि ॥ ७५ ॥

घोरम् ज्या तल निर्घोषम् क्रुद्धस्य मम संयुगे । निर्घोषम् इव वज्रस्य पुनः संश्रोतुम् इच्छसि ॥ ४-३०-७५

‘संग्राममें कुपित होकर मेरे द्वारा खींची गयी प्रत्यञ्चाकी भयंकर टङ्कारको, जो वज्रकी गड़गड़ाहटको भी मात करनेवाली है, अब फिर तुम्हें सुननेकी इच्छा हो रही है ॥ ७५ ॥

सिडिलिन गर्जनॆयन्तॆ गर्जिसुव कुपितनाद नन्न घोरवाद मौर्विय ठेङ्कार शब्दवन्नु युद्धदल्लि पुनः केळलु बयसुत्तिरुवॆ; ऎन्दु सुग्रीवनिगॆ हेळु.॥75॥

पदच्छेदः

75. samyuge kruddhasya = in war, of the enraged one; mama = mine; vajrasya nirghoSam iva = Thunderbolt’s, crashing thunder, as with; ghoram = calamitous; jyaa tala = bowstring, from the surface of - flat, linear bowstring; nirghoSam = crashing boom; punaH sam shrotum icChasi = once more, clearly, to hear, you are desirous of.

अनुवादः

" ‘Once more you desire to clearly hear that calamitous crashing boom from my bowstring, which is a soundalike with the crash of thunderbolt, when I angrily clang the unbent bowstring in a given war. [4-30-75]

स्रोतः: valmikiramayan.net

काममेवङ्गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ७६ ॥

कामम् एवम् गते अपि अस्य परिज्ञाते पराक्रमे । त्वत् सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यात् नृपात्मज ॥ ४-३०-७६

‘वीर राजकुमार! सुग्रीवको तुम-जैसे सहायकके साथ रहनेवाले मेरे पराक्रमका ज्ञान हो चुका है, ऐसी दशामें भी यदि उसे यह चिन्ता न हो कि ये वालीकी भाँति मुझे मार सकते हैं तो यह आश्चर्यकी ही बात है! ॥

वीरराजकुमार! निन्नन्तह सहायकनु जॊतॆगिरुव नन्न पराक्रमद परिचय सुग्रीवनिगॆ आगिदॆयादरू इन्तह स्थितियल्लि इवनु वालियन्तॆ नन्नन्नु कॊल्लबल्लनु ऎम्ब चिन्तॆ अवनिगॆ इल्लदिरुवुदु आश्चर्यद मातागिदॆ.॥76॥

पदच्छेदः

76. nR^ipaatmaja = oh, king’s, son; viira = oh, brave Lakshmana; asya = his - Sugreeva’s; pari j~naate paraakrame = fully, made known, [my] valour; kaamam evam gate api = perhaps, that way, happened, even if - be that as it may; tvat sahaayasya = with you, as an associate; me = to me; cintaa na syaat = alarm, is not, there.

अनुवादः

“But, oh, prince Lakshmana, Sugreeva is fully aware of my valour… be that as it may… oh, brave one, I am not alarmed as I have you as my associate. [4-30-76]

टिप्पनी

‘Sugreeva is in complete knowledge about my valour for he testified it for himself when asking me to pierce the saala trees, lift the carcass of Dundubhi, and finally in killing Vali. He is aware as to why I killed Vali, viz., for transgressing the righteous path. Equally, that Sugreeva should be alarmed by now, for time is lapsed. Further, he should be alarmed, as I will eliminate him too, because he has gone back on his word, because a ‘given word’ is dearer to me. Furthermore, has he forgotten that my selfsame brother is at my side? Even then, does it not matter to him?

टिप्पनी

Another way of getting meaning is: asya parij~naate paraakrame kaamam evam gate api san ‘his, made, know, valour [of Sugreeva,] may be, that way, evanished, even…’ ‘Sugreeva’s valour which was made known to me at the time of befriending, though that might have evanished…’ tvat sahaayasya me cintaa na syaat… ‘by your help, to me, alarm, not, there…’ ‘Even then, I am un-alarmed as long as your help is there… Thus, oh, Lakshmana, you may tell Sugreeva that I depend less on his help, but I wish to eliminate him too, as he failed in his promise…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जय ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ७७ ॥

यद् अर्थम् अयम् आरंभः कृतः पर पुरम् जय । समयम् न अभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४-३०-७७

‘शत्रु-नगरीपर विजय पानेवाले लक्ष्मण! जिसके लिये यह मित्रता आदिका सारा आयोजन किया गया, सीताकी खोजविषयक उस प्रतिज्ञाको इस समय वानरराज सुग्रीव भूल गया है—उसे याद नहीं कर रहा है; क्योंकि उसका अपना काम सिद्ध हो चुका ॥ ७७ ॥

शत्रुनगरद मेलॆ विजय पडॆयुव लक्ष्मणने! यावुदक्कागि ई मित्रतॆ मॊदलाद ऎल्ल आयोजन वागिदॆयो, सीतॆयन्नु हुडुकुव विषयद आ प्रतिज्ञॆयन्नु ईग वानरराज सुग्रीवनु मरॆतु होगिरुवनु; एकॆन्दरॆ अवन कार्यसिद्धवागि होगिदॆ.॥77॥

पदच्छेदः

77. para puram jaya = oh, enemy’s, capitals, vanquisher - Lakshmana; yat artham ayam aarambhaH kR^itaH = for what, reason, this, venture [of his enthronement,] commenced; samayam = time - timeframe of that mission; kR^ita arthaH plavaga iishvaraH = one who achieved, his ends, fly-jumpers’, king - Sugreeva; na abhijaanaati = is not, recognising.

अनुवादः

“For which reason this venture of eliminating Vali and its sequel is commenced, oh, the vanquisher of enemy-capitals, Lakshmana, and the timeframe set for it, that king of fly-jumpers Sugreeva is not recognising, as his ends are achieved. [4-30-77]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वर्षाः समयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन् नावबुध्यते ॥ ७८ ॥

वर्षा समय कालम् तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः । व्यतीतान् चतुरो मासान् विहरन् न अवबुध्यते ॥ ४-३०-७८

‘सुग्रीवने यह प्रतिज्ञा की थी कि वर्षाका अन्त होते ही सीताकी खोज आरम्भ कर दी जायगी, किंतु वह क्रीड़ा-विहारमें इतना तन्मय हो गया है कि इन बीते हुए चार महीनोंका उसे कुछ पता ही नहीं है ॥ ७८ ॥

मळॆगाल मुगिदाक्षण सीतान्वेषणॆ प्रारम्भिसुवुदागि सुग्रीवनु प्रतिज्ञॆ माडिद्दनु; आदरॆ क्रीडाविहारदल्लि तिङ्गळु कळॆदुहोदुदु अवनिगॆ तिळियदष्टु तन्मयनागि होगिद्दानॆ.॥78॥

पदच्छेदः

78. hariishvaraH = Vanara-s, king; varSaa samaya kaalam tu = rainy, season, time, but; pratij~naaya [pratiikshya iti] = on promising [you await, thus]; viharan = wallowing in; vyatiitaan caturaH maasaan = slipped away, four, months; na avabudhyate = not, sensible of it.

अनुवादः

“But on promising to get back after rainy season that king of vanara-s is insensible to the slipping away of those four months time of rainy season, for he is wallowing in his pleasures. [4-30-78]

टिप्पनी

The Hindu season is calculated as two-month-period of Gregorian calendar and thus there are six seasons in Indian calendar. But here it said that four months time is elapsed and it is captioned to be rainy season. The commentary of Kulluka Bhatt says that four are the months for rainy season. *

*vaarShikaam caturo maasaan yathaa indro abhi pra varShati - ShraavaNaadii~N caturo maasaasaan… *When the specified season is calculated as four month period it takes part in the preceding and succeeding seasons. Thus griiSma ‘summer’ takes part in vasanta ‘spring’ and sharat ‘post rainy season’ in varSa ‘rainy season’ and shishira ‘cold’ in hemanta ‘winter’ season. Thus the month to start campaigns is maargashira roughly ‘Nov-Dec’ has come, for which arrangements have to be made in kaartika ‘Sept - Oct’ month. Verse Locator

स अमात्य परिषत् क्रीडन् पानम् एव उपसेवते |

शोक दीनेषु न अस्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् || ४-३०-७९

79. sugriivaH sa amaatya pariSat kriiDan = Sugreeva, with, ministers, council of, while frolicking; paanam eva upasevate = drinking, alone, absorbed in; shoka diineSu asmaasu = by grief, agonising, in us; na kurute dayaam = not, doing [bestowing,] sympathy.

“Frolicking with all in the council of ministers Sugreeva is absorbed in drinking alone, and he is not sympathising with us who are agonised by grief. [4-30-79] Verse Locator

उच्यताम् गच्छ सुग्रीवः त्वया वीरः महाबल |

मम रोषस्य यत् रूपम् ब्रूयाः च एनम् इदम् वचः || ४-३०-८०

80. mahaabala = oh, great-mighty one; viiraH = oh, brave one; gacCha = you go - to Kishkindha; tvayaa = by you - through you; sugriivaH = [let] Sugreeva; mama roSasya yat ruupam = mine, fury’s, which, shape

• takes; ucyataam = let it be said; enam = to him; idam vacaH bruuyaaH ca = this, word, be told, also.

“Oh, great-mighty Lakshmana, you may proceed to Kishkindha and let Sugreeva know through you as to how my fury takes shape, and oh, brave one, he may be told this word also. [4-30-80] Verse Locator

न स संकुचितः पंथा येन वाली हतो गतः |

समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालि पथम् अन्वगाः || ४-३०-८१

81. sugriiva = oh, Sugreeva; samaye tiSTha = by commitment, you abide; hataH vaalii = killed, Vali; yena = by which - path; gataH = has gone; that; pamthaaH = that path; na ca samkucitaH = not, even, tapered off; vaali patham maa anvagaaH = Vali’s, path, do not, follow.

" ‘Oh, Sugreeva, abide by your commitment. The path by which slain Vali has gone is not tapered off, as such do not tread Vali’s path. [4-30-81] Verse Locator

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया |

त्वाम् तु सत्यात् अतिक्रांतम् हनिष्यामि स बान्धवम् || ४-३०-८२

82. mayaa raNe = by me, in conflict; shareNa = with arrow; eka vaalii eva nihataH = singly, Vali, alone, is killed; satyaat ati kraantam = from truthfulness, over, stepped; tvaam tu = you, but; sa baandhavam haniSyaami = along with, kith and kin, I wish to slay.

" ‘In a clash Vali is slain singly with my arrow, but I wish to slay you along with your kith and kin since you have transgressed truthfulness. [4-30-82] Verse Locator

तत् एवम् विहिते कार्ये यत् हितम् पुरुषर्षभ |

तत् तत् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर काल व्यतिक्रमः || ४-३०-८३

83. puruSarSabha = oh, best one among men - Lakshmana; nara shreSTha = oh, foremost of men - Lakshmana; tat = therefore; kaarye evam vihite = in mission - of search, this way, is scheduled - hampered; yat hitam = which is, appropriate; tat tat bruuhi that, that - all in all, you speak about; tvara = hurry up; kaala vyatikramaH = time, lapse [let not time lapse.]

“Oh, best one among men, Lakshmana, when the mission of searching for Seetha is scheduled in this way but hampered, you speak about all things that are appropriate for us and for Sugreeva even, oh, foremost one among men, hurry up, let there be no time lapse. [4-30-83] Verse Locator

कुरुष्व सत्यम् मम वानरेश्वर

प्रतिश्रुतम् धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् |

मा वालिनम् प्रेत गतो यम क्षयम्

त्वम् अद्य पश्येः मम चोदितः शरैः || ४-३०-८४

84. vaanareshvara = oh, monkeys king; shaashvatam = perpetual; dharmam = virtuousness; avekSya = on apperceiving; mama pratishrutam = to me, what is promised; satyam kuruSva = as a reality, render it; adya tvam mama sharaiH coditaH = now, you, by my, arrows, driven; preta gataH = dead body, on getting - after death; vaalinam yama kSayam maa pashyeH = to Vali, in Yama, Time-god’s, house [hell,] do not, see.

" ‘Oh, king of monkeys, on apperceiving the perpetual virtuousness in what you have promised to me, render it as a reality. Otherwise, now driven by my arrows to death, and on going to Yama, the Time-god’s Inferno, you will see Vali " Thus Rama appraised Lakshmana about his thinking of Sugreeva. [4-30-84] Verse Locator

स पूर्वजम् तीव्र विवृद्ध कोपम्

लालप्यमानम् प्रसमीक्ष्य दीनम् |

चकार तीव्राम् मतिम् उग्र तेजा

हरीश्वरे मानव वंश वर्थनः || ४-३०-८५

85. maanava vamsha varthanaH = Manu’s, dynasty, augmenter of; ugra tejaa = intensively, resplendent one; saH = he that Lakshmana; tiivra vivR^iddha kopam = by far, verily intensified, with anger - who became ruthlessly uncompassionate; diinam laalapyamaanam = pitiably, prating - small talk; puurva jam = earlier, born one -elder brother; pra samiikSya = clearly, on examining; hariishvare = towards monkeys’, king - Sugreeva; tiivram matim cakaara = hostile, mood, he made.

On clearly examining his elder brother Rama, who has become ruthlessly uncompassionate and pitiably prating, the mood of that intensively resplendent Lakshmana, who is an augmenter of Manu’s dynasty, has become hostile towards the monkey-king Sugreeva. [4-30-85]

इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्ध काण्डे त्रिंश सर्गः

Thus, this is the 30th chapter in Kishkindha Kanda of Valmiki Ramayana, the First Epic poem of India. Verse Locator for Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys : Chapter 30

Top of Page 1 2 3 4

5 6 7 8 9

10 11 12 13 14

15 16 17 18 19

20 21 22 23 24

25 26 27 28 29

30 31 32 33 34

35 36 37 38 39

40 41 42 43 44

45 46 47 48 49

50 51 52 53 54

55 56 57 58 59

60 61 62 63 64

65 66 67 68 69

70 71 72 73 74

75 76 77 78 79

80 81 82 83 84

85

© 2002, Desiraju Hanumanta Rao [Revised : August 04] *

स्रोतः: valmikiramayan.net

सामात्यपरिषत्क्रीडन् पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ७९ ॥

सामात्यपरिषत्क्रिडन् पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीनः कुरुते दयाम् ॥

स अमात्य परिषत् क्रीडन् पानम् एव उपसेवते । शोक दीनेषु न अस्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४-३०-७९

‘सुग्रीव मन्त्रियों तथा परिजनोंसहित क्रीडाजनित आमोद-प्रमोदमें फँसकर विविध पेय पदार्थोंका ही सेवन कर रहा है । हमलोग शोकसे व्याकुल हो रहे हैं । तो भी वह हमपर दया नहीं करता है ॥ ७९ ॥

मन्त्रिगळ हागू परिजनरॊन्दिगॆ सुग्रीवनु क्रीडा जनित आमोद-प्रमोददल्लि सिक्किहाकिकॊण्डु पेय पदार्थगळन्नु सेविसुत्ता इरुवनु. नावु शोकदल्लि व्याकुलरागिद्दरू अवनिगॆ नम्म मेलॆ दयॆ बन्दिल्ल.॥79॥

पदच्छेदः

79. sugriivaH sa amaatya pariSat kriiDan = Sugreeva, with, ministers, council of, while frolicking; paanam eva upasevate = drinking, alone, absorbed in; shoka diineSu asmaasu = by grief, agonising, in us; na kurute dayaam = not, doing [bestowing,] sympathy.

अनुवादः

“Frolicking with all in the council of ministers Sugreeva is absorbed in drinking alone, and he is not sympathising with us who are agonised by grief. [4-30-79]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वीर महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ८० ॥

उच्यताम् गच्छ सुग्रीवः त्वया वीरः महाबल । मम रोषस्य यत् रूपम् ब्रूयाः च एनम् इदम् वचः ॥ ४-३०-८०

‘महाबली वीर लक्ष्मण! तुम जाओ । सुग्रीवसे बात करो । मेरे रोषका जो स्वरूप है, वह उसे बताओ और मेरा यह संदेश भी कह सुनाओ ॥ ८० ॥

महाबली वीर लक्ष्मण! नीनु होगु, सुग्रीवनल्लि मातनाडु. नन्न रोषद स्वरूपवन्नु अवनिगॆ तिळिसु हागू नन्न ई सन्देशवन्नु तिळिसु.॥80॥

पदच्छेदः

80. mahaabala = oh, great-mighty one; viiraH = oh, brave one; gacCha = you go - to Kishkindha; tvayaa = by you - through you; sugriivaH = [let] Sugreeva; mama roSasya yat ruupam = mine, fury’s, which, shape

• takes; ucyataam = let it be said; enam = to him; idam vacaH bruuyaaH ca = this, word, be told, also.

अनुवादः

“Oh, great-mighty Lakshmana, you may proceed to Kishkindha and let Sugreeva know through you as to how my fury takes shape, and oh, brave one, he may be told this word also. [4-30-80]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न स सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ ८१ ॥

न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समयेतिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥

न स संकुचितः पंथा येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालि पथम् अन्वगाः ॥ ४-३०-८१

सुग्रीव! वाली मारा जाकर जिस रास्तेसे गया है, वह आज भी बंद नहीं हुआ है । इसलिये तुम अपनी प्रतिज्ञापर डटे रहो । वालीके मार्गका अनुसरण न करो ॥ ८१ ॥

सुग्रीवने! वालियु सत्तुहोद दारियु इन्दू मुच्चिल्ल. अदक्कागि नीनु निन्न प्रतिज्ञॆयल्लि स्थिरवागिरु. वालिय मार्गवन्नु अनुसरिसबेड.॥81॥

पदच्छेदः

81. sugriiva = oh, Sugreeva; samaye tiSTha = by commitment, you abide; hataH vaalii = killed, Vali; yena = by which - path; gataH = has gone; that; pamthaaH = that path; na ca samkucitaH = not, even, tapered off; vaali patham maa anvagaaH = Vali’s, path, do not, follow.

अनुवादः

" ‘Oh, Sugreeva, abide by your commitment. The path by which slain Vali has gone is not tapered off, as such do not tread Vali’s path. [4-30-81]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ८२ ॥

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया । त्वाम् तु सत्यात् अतिक्रांतम् हनिष्यामि स बान्धवम् ॥ ४-३०-८२

‘वाली तो रणक्षेत्रमें अकेला ही मेरे बाणसे मारा गया था, परंतु यदि तुम सत्यसे विचलित हुए तो मैं तुम्हें बन्धु-बान्धवोंसहित कालके गालमें डाल दूँगा ॥ ८२ ॥

वालियादरो रणरङ्गदल्लि ऒब्बने नन्न बाणदिन्द सत्तुहोगिद्दनु, आदरॆ नीनु सत्यदिन्द विचलितनादरॆ नानु निन्नन्नु बन्धुबान्धवर सहित कालक्कॆ तुत्तागिसुवॆ.॥82॥

पदच्छेदः

82. mayaa raNe = by me, in conflict; shareNa = with arrow; eka vaalii eva nihataH = singly, Vali, alone, is killed; satyaat ati kraantam = from truthfulness, over, stepped; tvaam tu = you, but; sa baandhavam haniSyaami = along with, kith and kin, I wish to slay.

अनुवादः

" ‘In a clash Vali is slain singly with my arrow, but I wish to slay you along with your kith and kin since you have transgressed truthfulness. [4-30-82]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥ ८३ ॥

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥

तत् एवम् विहिते कार्ये यत् हितम् पुरुषर्षभ । तत् तत् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर काल व्यतिक्रमः ॥ ४-३०-८३

‘पुरुषप्रवर! नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! जब इस तरह कार्य बिगड़ने लगे, ऐसे अवसरपर और भी जो-जो बातें कहनी उचित हों— जिनके कहनेसे अपना हित होता हो, वे सब बातें कहना । जल्दी करो; क्योंकि कार्य आरम्भ करनेका समय बीता जा रहा है ॥ ८३ ॥

पुरुषप्रवर! नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! ई रीति कार्यकॆट्टु होगुव सन्दर्भदल्लि, यावुदन्नु हेळिदरॆ नम्म हितवागुवुदो अदॆल्लवन्नु नीनु अवनिगॆ हेळु. कार्य प्रारम्भिसुव समय कळॆदु होगुत्ता इदॆ. ईग तड माडबेड.॥83॥

पदच्छेदः

83. puruSarSabha = oh, best one among men - Lakshmana; nara shreSTha = oh, foremost of men - Lakshmana; tat = therefore; kaarye evam vihite = in mission - of search, this way, is scheduled - hampered; yat hitam = which is, appropriate; tat tat bruuhi that, that - all in all, you speak about; tvara = hurry up; kaala vyatikramaH = time, lapse [let not time lapse.]

अनुवादः

“Oh, best one among men, Lakshmana, when the mission of searching for Seetha is scheduled in this way but hampered, you speak about all things that are appropriate for us and for Sugreeva even, oh, foremost one among men, hurry up, let there be no time lapse. [4-30-83]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुरुष्व सत्यं मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये
त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः ॥ ८४ ॥

कुरुष्व सत्यं मम वारनेश्वर
प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये
त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः ॥

कुरुष्व सत्यम् मम वानरेश्वर प्रतिश्रुतम् धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् । मा वालिनम् प्रेत गतो यम क्षयम् त्वम् अद्य पश्येः मम चोदितः शरैः ॥ ४-३०-८४

‘सुग्रीवसे कहो—‘वानरराज! तुम सनातन धर्मपर दृष्टि रखकर अपनी की हुई प्रतिज्ञाको सत्य कर दिखाओ, अन्यथा ऐसा न हो कि तुम्हें आज ही मेरे बाणोंसे प्रेरित हो प्रेतभावको प्राप्त होकर यमलोकमें वालीका दर्शन करना पड़े’ ॥ ८४ ॥

सुग्रीवनल्लि हेळु - वानरराजने! नीनु सनातन धर्मदल्लि दृष्टि इरिसि, तानु माडिद प्रतिज्ञॆयन्नु सत्यवागिसि तोरिसु; इल्लदिद्दरॆ नीनु इन्दे नन्न बाणगळिन्द प्रेरितनागि प्रेतभाववन्नु पडॆदु यमलोकदल्लि वालिय दर्शन माडुवुदु आगदिरलि.॥84॥

पदच्छेदः

84. vaanareshvara = oh, monkeys king; shaashvatam = perpetual; dharmam = virtuousness; avekSya = on apperceiving; mama pratishrutam = to me, what is promised; satyam kuruSva = as a reality, render it; adya tvam mama sharaiH coditaH = now, you, by my, arrows, driven; preta gataH = dead body, on getting - after death; vaalinam yama kSayam maa pashyeH = to Vali, in Yama, Time-god’s, house [hell,] do not, see.

अनुवादः

" ‘Oh, king of monkeys, on apperceiving the perpetual virtuousness in what you have promised to me, render it as a reality. Otherwise, now driven by my arrows to death, and on going to Yama, the Time-god’s Inferno, you will see Vali " Thus Rama appraised Lakshmana about his thinking of Sugreeva. [4-30-84]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं
लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा
हरीश्वरे मानववंशवर्धनः ॥ ८५ ॥

स पूर्वजम् तीव्र विवृद्ध कोपम् लालप्यमानम् प्रसमीक्ष्य दीनम् । चकार तीव्राम् मतिम् उग्र तेजा हरीश्वरे मानव वंश वर्थनः ॥ ४-३०-८५

मानव-वंशकी वृद्धि करनेवाले उग्र तेजस्वी लक्ष्मणने जब अपने बड़े भाईको दुःखी, बढ़े हुए तीव्र रोषसे युक्त तथा अधिक बोलते देखा, तब वानरराज सुग्रीवके प्रति कठोर भाव धारण कर लिया ॥ ८५ ॥

मानव वंशद वृद्धि माडुव उग्र तेजस्वी लक्ष्मणनु दुःखियागिरुव, तीव्ररोष युक्तनाद हागू हॆच्चु मातनाडुव अण्णनन्नु नोडिदाग वानरराज सुग्रीवन कुरितु कठोर भाववन्नु ताळिदनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. maanava vamsha varthanaH = Manu’s, dynasty, augmenter of; ugra tejaa = intensively, resplendent one; saH = he that Lakshmana; tiivra vivR^iddha kopam = by far, verily intensified, with anger - who became ruthlessly uncompassionate; diinam laalapyamaanam = pitiably, prating - small talk; puurva jam = earlier, born one -elder brother; pra samiikSya = clearly, on examining; hariishvare = towards monkeys’, king - Sugreeva; tiivram matim cakaara = hostile, mood, he made.

अनुवादः

On clearly examining his elder brother Rama, who has become ruthlessly uncompassionate and pitiably prating, the mood of that intensively resplendent Lakshmana, who is an augmenter of Manu’s dynasty, has become hostile towards the monkey-king Sugreeva. [4-30-85]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद मूवत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥30॥