०२३ ताराशोकः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Tara’s lamentation is narrated in here. Seeing at her departed husband Vali, Tara pitiably wails for his demise as any ordinary woman would.

स्रोतः: valmikiramayan.net

23. ताराका विलाप

ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् ।
पतिं लोकश्रुता तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् ।
पतिं लोकश्रुतां तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥

ततः समुपजिघ्रंती कपि राजस्य तत् मुखम् । पतिम् लोकश्रुता तारा मृतम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ३-२३-१

उस समय वानरराजका मुख सूँघती हुई लोकविख्यात ताराने रोकर अपने मृत पतिसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

आग वानरराजन मुखवन्नु आघ्राणिसुत्ता लोकविख्यात तारॆयु अळुत्ता तन्न पतियल्लि ई प्रकार हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; loka shrutaa = by world, well-heard - renowned; [lokaat cyutam = fell out from this world - Vali]; taaraa = Tara; kapi raajasya tat mukham = monkey, king’s, that, face; samupajighrantii [sam upa jighrantii] = very, closely, on whiffing; * mR^itam patim vacanam abraviit* = to dead, husband, words, spoke.

अनुवादः

Then that renowned Tara closely whiffed that face of monkey’s king Vali and spoke these words to her dead husband. [3-23-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम ।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥ २ ॥

शेषे त्वम् विषमे दुःखम् अकृत्वा वचनम् मम । उपल उपचिते वीर सुदुःखे वसुधा तले ॥ ३-२३-२

‘वीर! दुःखकी बात है कि आपने मेरी बात नहीं मानी और अब आप प्रस्तरसे पूर्ण अत्यन्त दुःखदायक और ऊँचे-नीचे भूतलपर शयन कर रहे हैं ॥ २ ॥

वीर! नीवु नन्न मातन्नु केळलिल्ल. ईग कल्लुगळु तुम्बिद, हळ्ळ-तिट्टुगळिरुव अत्यन्त दुःखकरवाद कठिणवाद नॆलद मेलॆ मलगिरुवुदु दुःखदायक मातागिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. viira = oh, brave one; mama vacanam a kR^itvaa = my, word, not, doing - heedless of my word; tvam = you; viSame = on an uneven; upala upacite = stones, spread over; su duHkhe = very, rough; vasudhaa tale = on earth’s, surface; duHkham sheSe = miserably, you are reposing.

अनुवादः

“Heedless of my word, oh, brave one, you are reposing miserably on a very rough and uneven ground spread with stones. [3-23-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव ।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥ ३ ॥

‘वानरराज! निश्चय ही यह पृथ्वी आपको मुझसे भी बढ़कर प्रिय है, तभी तो आप इसका आलिङ्गन करके सो रहे हैं और मुझसे बाततक नहीं करते ॥ ३ ॥

वानरराज! निश्चयवागि ई पृथिवियु निमगॆ ननगिन्तलू मिगिलागि प्रियवागिदॆ; अदरिन्दले नीवु इदन्नु आलिङ्गिसि मलगिरुविरि मत्तु नन्नॊडनॆ मातन्नू आडुवुदिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. vaanara indra = monkey’s, the best; mahii = earth; tava to you; mat taH = than me; nuunam priya taraa = definitely, dear, more; hi = why because; taam pariSvajya sheSe = her - earth, on embracing, you repose; maam na prati bhaaSase = to me, not, in turn, speaking -replying.

अनुवादः

“This earth must definitely be your beloved one, oh, best of monkeys, why because, you still embrace her while you recline on her, without replying me. [3-23-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवस्य वशं प्राप्तो विधिरेष भवत्यहो ।
सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिकप्रिय ॥ ४ ॥

सुग्रीवस्य वशम् प्राप्तो विधिः एष भवत्य अहो । सुग्रीव एव विक्रांतो वीर साहसिक प्रिय ॥ ३-२३-४

‘वीर! साहसपूर्ण कार्योंसे प्रेम रखनेवाले वानरराज! यह श्रीरामरूपी विधाता सुग्रीवके वशमें हो गया है (—आपके नहीं) यह बड़े आश्चर्यकी बात है, अतः अब इस राज्यपर सुग्रीव ही पराक्रमी राजाके रूपमें आसीन होंगे ॥ ४ ॥

वीर! साहसपूर्ण कार्यगळल्लि प्रेमवुळ्ळ वानरराजने! ई रामरूपी विधियु सुग्रीवन वशवागिरुवुदु आश्चर्यद मातागिदॆ. आद्दरिन्द इन्नु ई राज्यदल्लि सुग्रीवने पराक्रमि राजनागि विराजिसुवनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. viira = oh, valiant one; saahasika priya = oh, in adventures, enthusiast sugriivasya vasham praaptaH = Sugreeva’s, control, you obtained - you have gone in; sugriiva eva vikraantaH = Sugreeva, alone, triumphed; eSa vidhiH bhavati = this way, fate, is happening [in an interrogative]; aho = oho.

अनुवादः

“You have gone into the control of Sugreeva and Sugreeva alone triumphed, oh, brave one, oh, enthusiast in adventures, oho, is it fated to happen this way. [3-23-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ।
तेषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः ॥ ५ ॥
मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ।

ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ।
एषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः ॥
मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ।

ऋक्ष वानर मुख्याः त्वाम् बलिनम् पर्युपासते । तेषाम् विलपितम् कृच्छ्रम् अंगदस्य च शोचतः ॥ ३-२३-५ मम च इमा गिरः श्रुत्वा किम् त्वम् न प्रतिबुध्यसे ।

‘प्राणनाथ! प्रधान-प्रधान भालू और वानर जो आप महावीरकी सेवामें रहा करते थे, इस समय बड़े दुःखसे विलाप कर रहे हैं । बेटा अङ्गद भी शोकमें पड़ा है । उन वानरोंका दुःखमय विलाप, अङ्गदका शोकोद‍्गार तथा मेरी यह अनुनय-विनयभरी वाणी सुनकर भी आप जागते क्यों नहीं हैं? ॥ ५ १/२ ॥

प्राणनाथ! प्रधान-प्रधान करडि मत्तु वानररु महावीरनाद निन्न सेवॆयल्लि इरुववरु ईग बहळ दुःखदिन्द विलपिसुत्तिरुवरु. मगु अङ्गदनू शोकदल्लि मुळुगिरुवनु. आ वानरर दुःखमय विलाप, अङ्गदन शोकोद्गार हागू नन्न ई विनय तुम्बिद वाणियन्नु केळियू नीवु एकॆ ऎच्चरगॊळ्ळुवुदिल्ल.॥5½॥

पदच्छेदः

5, 6a. R^ikSa vaanara mukhyaaH = bears, monkeys, chiefs; balinam = as worshipful one [not lexical mighty]; tvaam pari upaasate = [you as the] mightiest one, you, wholly, are adoring; teSaam kR^icChram vilapitam = their, despairing, wailing; shocataH angadasya ca = lamentation, of Angada, also; mama imaa giraH ca = mine, these, utterances [in keen]; shrutvaa = on hearing; kim tvam na = why, you, not; prati budhyase = in turn, wake up, come to senses.

अनुवादः

“These chiefs of bears and monkeys are adoring you in every respect as their most worshipful one, and on hearing their despairing wailing, and the lamentation of Angada, and even these utterance of mine in keen, why do not you comeback to senses. [3-23-5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तद् वीरशयनं तत्र शेषे हतो युधि ॥ ६ ॥
शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ।

इदम् तत् वीर शयनम् तत्र शेषे हतो युधि ॥ ३-२३-६ शायिता निहता यत्र त्वया एव रिपवः पुरा ।

‘यही वह वीर-शय्या है, जिसपर पूर्वकालमें आपने ही बहुत-से शत्रुओंको मारकर सुलाया था, किंतु आज स्वयं ही युद्धमें मारे जाकर आप इसपर शयन कर रहे हैं ॥

हिन्दॆ नीवु अनेक शत्रुगळन्नु कॊन्दु मलगिसिद वीरशय्यॆयु इदे आगिदॆ, आदरॆ इन्दु नीवे स्वतः युद्धदल्लि सत्तु इदर मेलॆ मलगिरुविरि.॥6½॥

पदच्छेदः

6b, 7a. tvayyaiva [tvayaa eva] = by you, only; puraa nihataa ripavaH = once, eliminated, enemies; yatra shaayitaa = where, made to recline [by you]; tat viira shayanam = that, the brave, bed of; idam yudhi hataH = in this, fight, felled; tatra sheSe? = there [on the very daybed,] do you wish to recline; [kim = or, what.]

अनुवादः

“Do you wish to repose on the very daybed on which you have laid your enemies to rest when you have once felled them in fights, or what? [3-23-6b, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ॥ ७ ॥
मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद ।

विशुद्ध सत्त्व अभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ॥ ३-२३-७ माम् अनाथाम् विहाय एकाम् गतः त्वम् असि मानद ।

‘विशुद्ध बलशाली कुलमें उत्पन्न युद्धप्रेमी तथा दूसरोंको मान देनेवाले मेरे प्रियतम! तुम मुझ अनाथाको अकेली छोड़कर कहाँ चले गये? ॥ ७ १/२ ॥

विशुद्ध बलशालि कुलदल्लि हुट्टिद, युद्धप्रिय मत्तु बेरॆयवरिगॆ मान कॊडुव नन्न प्रियतमने! नीनु अनाथळाद नन्नॊब्बळन्ने बिट्टु ऎल्लिगॆ हॊरटु होगिरुविरि.॥7½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. vishuddha sattva abhijana = pristine, calibre, successor of clan; priya yuddha = oh, one fond of - a devotee of, fighting; maana da = oh, dignity, accorder of; mama priya = oh, my, dear one - devout one to me; tvam = you; a naatham = without, husband - protector; maam ekaam vihaaya = me, lonely, on leaving; gataH asi = gone, you are.

अनुवादः

“Oh, successor of a clan with pristine calibre, oh, accorder of dignity, oh, devotee of fighting, oh, my dear, have you gone on leaving me without a protector and lonely? [3-23-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ॥ ८ ॥
शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ।

‘निश्चय ही बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि वह अपनी कन्या किसी शूरवीरके हाथमें न दे । देखो, मैं शूरवीरकी पत्नी होनेके कारण तत्काल विधवा बना दी गयी और इस प्रकार सर्वथा मारी गयी ॥ ८ १/२ ॥

बुद्धिवन्त पुरुषनु तन्न कन्यॆयन्नु यावुदे शूरवीरन कैगॆ खण्डितवागि कॊडबारदु. नोडु, नानु शूर-वीर पत्नियाद्दरिन्द तत्काल विधवॆयादॆ मत्तु ई प्रकार सर्वथा हतळादॆ.॥8½॥

पदच्छेदः

8b, 9a. vi pashcitaa = by really, considerate ones [father of brides]; kanyaa = brides; shuuraaya na pradaatavyaa khalu = to adventurers, not, to be proposed, they say; sadyaH = immediately, in a trice; vi dhavaam kR^itaam = without, husband, made [widow, rendered as]; hataam = left in the lurch; shuura bhaaryaam = adventurer’s, wife; maam pashya = me, see.

अनुवादः

“Really considerate fathers shall never propose brides to adventurers, they say. Yes! See me the wife of an adventurer, in a trice rendered as a war-widow left in the lurch. [3-23-8b, 9a]

टिप्पनी

For this Sage Kaatyaana says : duurasthaanaam avidyaanaam mokSha maarga anusaariNaam | shuuraaNaam nir dhanaanaam ca na deyaa kanyakaa budhaiH ||’to those bridegrooms who reside in distant places, uneducated, seekers of salvation, daring ones, un-wealthy brides shall not be given by wisemen…'

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ॥ ९ ॥
अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ।

अवभग्नः च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ॥ ३-२३-९ अगाधे च निमग्ना अस्मि विपुले शोक सागरे ।

‘राजरानी होनेका जो मेरा अभिमान था, वह भङ्ग हो गया । नित्य-निरन्तर सुख पानेकी मेरी आशा नष्ट हो गयी तथा मैं अगाध एवं विशाल शोकसमुद्रमें डूब गयी हूँ ॥ ९ १/२ ॥

राजन राणियागिद्द नन्न अभिमानवु भङ्गवायितु. नित्य-निरन्तर सुखपडॆयुव नन्न आसॆयु नाशवायितु. नानु अगाध विशाल शोक समुद्रदल्लि मुळुगिहोदॆ.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. me maanaH = my, self-respect, honour as an empress; ava bhagnaH ca = down, broken - degenerated, also; me shaashvatii gatiH = my, eternal, course - happiness; bhagnaa = broken - disintegrated; agaadhe vipule shoka saagare = in abyssal, boundless, anguish, [called] ocean; nimagnaa asmi = deluged, I am.

अनुवादः

“My honour is degenerated and my eternal happiness is disintegrated, and I am deluged in an abyssal boundless ocean called anguish. [3-23-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् ॥ १० ॥
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा कृतम् ।

अश्म सारमयम् नूनम् इदम् मे हृदयम् दृढम् ॥ ३-२३-१० भर्तारम् निहतम् दृष्ट्वा यत् न अद्य शतधा गतम् ।

‘निश्चय ही यह मेरा कठोर हृदय लोहेका बना हुआ है । तभी तो अपने स्वामीको मारा गया देखकर इसके सैकड़ों टुकड़े नहीं हो जाते ॥ १० १/२ ॥

निश्चयवागियू ई नन्न हृदय उक्किनदागिदॆ, अदरिन्दले नन्न स्वामियु सत्तुहोगिरुवुदन्नु नोडियू इदु नूरारु तुण्डुगळागुवुदिल्लवल्ल.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. nihatam bhartaaram dR^iSTvaa = killed, husband, on seeing; yat = which [heart]; adya shatadhaa na gatam [kR^itam] = now, in hundredfold, not, gone into [splintered]; [tat = that heart]; me dR^iDham idam hR^idayam = mine, solid, this, heart; ashma saara mayam = metallic, substance, dense with; nuunam = definitely.

अनुवादः

“And dense with metallic substance is this heart of mine in its solidity, since it is not splintering into hundredfold even on seeing my husband killed, it is definite. [3-23-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुहृच्चैव च भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ॥ ११ ॥
प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः ।

सुहृत् चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ॥ ३-२३-११ प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पंचत्वम् आगतः ।

‘हाय! जो मेरे सुहृद्, स्वामी और स्वभावसे ही प्रिय थे तथा संग्राममें महान् पराक्रम प्रकट करनेवाले शूरवीर थे, वे संसारसे चल बसे ॥ ११ १/२ ॥

अय्यो! नन्न सुहृद्, स्वामि, स्वभावदिन्दले प्रियरागिद्द, सङ्ग्रामदल्लि महा पराक्रम प्रकटपडिसुव शूरवीरनादवनु जगत्तन्नु बिट्टुहोदनल्ल.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a mama = to me prakR^ityaa priyaH = by nature, beloved one; su hR^it caiva = good, hearted one, also thus; bhartaa ca = husband, also; prahaare para aakraantaH ca = in assaults, others - enemies, overcoming [triumphant one]; shuuraH = valiant one; such as you are, you have; pancatvam aagataH = fifth state, come over by.

अनुवादः

“By your nature you are my beloved, besides, you are a good-hearted one, more so, you are my husband, moreover, you are a valiant triumphing over your enemies in assaults, such as you are you have attained the fifth state, the death. [3-23-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी ॥ १२ ॥
धनधान्यसमृद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः ।

पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी ॥
धनधान्यसमद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः ।

पति हीना तु या नारी कामम् भवतु पुत्रिणी ॥ ३-२३-१२ धन धान्य समृद्धा अपि विधवा इति उच्यते जनैः ।

‘पतिहीन नारी भले ही पुत्रवती एवं धन-धान्यसे समृद्ध भी हो, किन्तु लोग उसे विधवा ही कहते हैं ॥ १२ १/२ ॥

पति हीनळाद नारियु पुत्रवतियागिद्दरू, धन-धान्यगळिन्द सम्पन्नळागिद्दरू, जनरु आकॆयन्नु विधवॆ ऎन्दे हेळुत्तारॆ.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. yaa naarii = which, woman; pati hiinaa = husband, without; putriNii bhavatu kaamam = mothered [many children,] she may be, perhaps; dhana dhaanya sam vR^iddhaa api = riches, food grains [yields,] well, prosperous with, even if; janaiH [budhiaH] = by people [by elders]; vi dhavaa = departed, husband [a widow]; iti = thus as; * ucyate* = will be said, called.

अनुवादः

“Perhaps a woman might have mothered many children, and perhaps affluent with riches and crops, still people will call her a widow, if she is without husband. [3-23-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले ॥ १३ ॥
कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने यथा ।

‘वीर! अपने ही शरीरसे प्रकट हुई रक्तराशिमें आप उसी तरह शयन करते हैं, जैसे पहले इन्द्रगोप नामक कीड़ेके-से रंगवाले बिछौनेसे युक्त अपने पलंगपर सोया करते थे ॥ १३ १/२ ॥

वीर! मॊदलु इन्द्रगोप ऎम्ब कीटद बण्णदिन्द चित्रतवाद शय्यॆयल्लि मलगुत्तिद्द नीवु इन्दु तन्न शरीरदिन्दले हरिद रक्तराशियल्लि शयन माडुत्तिरुविरि.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. viira = oh, brave one; sva gaatra prabhave = you own, body parts, emerging; rudhira maNDale = blood, sheet of; kR^imi raaga = insect, red [the red coloured insects, namely Indragopa insect, a bed sheet in that colour]; paristome = spread-sheet, bed sheet spread over a bed; svakiiye shayane yathaa = on your own, bed, as if; sheSe = you repose now.

अनुवादः

“How do you repose now on a sheet of blood flowing from your own body, oh, brave one, as if you are reclining on your own bed spread with a bed sheet of red blood colour? [3-23-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः ॥ १४ ॥
परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ।

‘वानरश्रेष्ठ! आपका सारा शरीर धूल और रक्तसे लथपथ हो रहा है; इसलिये मैं अपनी दोनों भुजाओंसे आपका आलिङ्गन नहीं कर पाती ॥ १४ १/२ ॥

वानर श्रेष्ठ! निम्म शरीर वॆल्ल धूळु-रक्तदिन्द तॊय्दु होगिदॆ; अदरिन्द नानु नन्न ऎरडू भुजगळिन्द निम्मन्नु आलिङ्गिसिकॊळ्ळदागिद्देनॆ.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. plavaga R^iSabha = oh, fly-jumper, the best; samantataH = all over; * reNu shoNita samviitam* = dust, blood, covered over; [when these blood of vengeance and dust of dishonour comes in between us]; tava gaatram = your, body; bhujaabhyaam = with my two arms; pari rabdhum = to fully, embrace; na shaknomi = not, able to I have no strength.

अनुवादः

“I have no strength to closely embrace you with both my arms, oh, best fly-jumper, when the blood and dust covering your body comes in between. [3-23-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे ॥ १५ ॥
यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् ।

कृत कृत्यो अद्य सुग्रीवो वैरे अस्मिन् अतिदारुणे ॥ ३-२३-१५ यस्य राम विमुक्तेन हृतम् एक इषुणा भयम् ।

‘इस अत्यन्त भयंकर वैरमें आज सुग्रीव कृतकृत्य हो गये । श्रीरामके छोड़े हुए एक ही बाणने उनका सारा भय हर लिया ॥ १५ १/२ ॥

ई अत्यन्त भयङ्कर वैरदल्लि इन्दु सुग्रीवनु कृतकृत्यनादनु. श्रीरामनु बिट्ट ऒन्दे बाणदिन्द अवन भयवॆल्ल हॊरटुहोयितु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. ati daaruNe asmin vaire = highly, deplorable, in this, enmity [between you and Sugreeva]; adya sugriivaH kR^ita kR^ityaH = now, Sugreeva, is ambition is fulfilled - accomplished one; yasya bhayam = whose [which Sugreeva’s,] fear; raama vimuktena = by Rama, released; eka iSuNaa hR^itam = by single, arrow, evanished; [gist in vividness.]

अनुवादः

“Single arrow released by Rama has doubly benefited Sugreeva in this highly deplorable enmity between you and Sugreeva, as his ambition to become the king is fulfilled and his fear from your persecution, too, is evanished. [3-23-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव ॥ १६ ॥
वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते ।

शरेण हृदि लग्नेन गात्र संस्पर्शने तव ॥ ३-२३-१६ वार्यामि त्वाम् निरीक्षन्ती त्वयि पंचत्वम् आगते ।

‘आपकी छातीमें जो बाण धँसा हुआ है; वह मुझे आपके शरीरका आलिङ्गन करनेसे रोक रहा है, इस कारण आपकी मृत्यु हो जानेपर भी मैं चुपचाप देख रही हूँ (आपको हृदयसे लगा नहीं पाती)’ ॥ १६ १/२ ॥

निम्म ऎदॆयल्लि नाटिद बाणवु ननगॆ निम्म शरीरवन्नु आलिङ्गिसलु तडॆयुत्तिदॆ. इदरिन्द निम्म मृत्युवाद बळिकवू नानु सुम्मने नोडुत्ता इद्देनॆ. (निम्मन्नु अप्पिकॊळ्ळलागुवुदिल्ल.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. tvayi pancatvam aagate = for you, fifth state - death, when it came on - fatality has descended; tvaam = you; [though]; nir iikSantii = without wink, seeing - watching intently; tava hR^idi lagnena shareNa = in your, chest, stuck, by arrow; gaatra samsparshane = body, for touching - for embracing; vaaryaami = I am hindered.

अनुवादः

“In vain, I have been watching you without a wink, on whom fatality has descended, as this arrow stuck in your chest is hindering me to embrace you…” Thus wailed Tara. [3-23-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा ॥ १७ ॥
गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा ।

उद्बबर्ह शरम् नीलः तस्य गात्र गतम् तदा ॥ ३-२३-१७ गिरि गह्वर संलीनम् दीप्तम् आशी विषम् यथा ।

उस समय नीलने वालीके शरीरमें धँसे हुए उस बाणको निकाला, मानो पर्वतकी कन्दरामें छिपे हुए प्रज्वलित मुखवाले विषधर सर्पको वहाँसे निकाला गया हो ॥ १७ १/२ ॥

आग नीलनु पर्वतद कन्दकदल्लि अडगिरुव प्रज्वलित मुखवुळ्ळ विषधर सर्पवन्नु अल्लिन्द तॆगॆदन्तॆ वालिय शरीरदल्लि नॆट्ट बाणवन्नु कित्तुहाकिदनु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. tataH = then; Nila; tasya gaatra gatam sharam = his [Valis’s,] body - chest, gone in [stuck in,] arrow; giri gahvara = in mountain’s, cavity; sam liinam = firmly, wedged in; diiptam = sparkling [arrow]; aashiiviSam yathaa = serpent [like arrow,] as with; ut babarha = out, pulled - extricated.

अनुवादः

“Then the monkey chief Nila extricated that arrow which is stuck in the chest of Vali, as with the extraction of a firmly wedged sparkling snake from the cavity of a mound. [3-23-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्यापि बभौ द्युतिः ॥ १८ ॥
अस्तमस्तकसंरुद्धरश्मेर्दिनकरादिव ।

तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः ॥ ३-२३-१८ अस्त मस्तक संरुद्धो रश्मिः दिनकरात् इव ।

वालीके शरीरसे निकाले जाते हुए उस बाणकी कान्ति अस्ताचलके शिखरपर अवरुद्ध किरणोंवाले सूर्यकी प्रभाके समान जान पड़ती थी ॥ १८ १/२ ॥

वालिय शरीरदिन्द कित्त आ बाणद कान्तियु आस्ताचलद शिखरदल्लि तडॆद सूर्यन प्रभॆयन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. niSkR^iSyamaaNasya = while being extracted; tasya baaNasya dyutiH = that, arrow’s, sparkle; dinakaraat = from sun - that which is extricated from sun; asta mastaka = dusk-time [western mountain’s,] summit; sam ruddhaH = fully, obstructed - as contrasted with [the hue of dusk]; rashmiH iva = sparkling rays, like; babhau = it became - shone forth.

अनुवादः

The sparkle of Rama’s arrow while it is being extracted from Vali’s chest is much the same as the sparkles of more brilliant sunrays that are extracted by the end of daytime, when the sun is sinking beyond the summit of dusky western mountain, and as contrasted with the hue of dusk. [3-23-18b, 19a]

टिप्पनी

More brilliant days are indicated for the arrows of Rama as the dusky day of Vali has ended.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः ॥ १९ ॥
ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात् ।

पेतुः क्षतज धाराः तु व्रणेभ्यः तस्य सर्वशः ॥ ३-२३-१९ ताम्र गैरिक संपृक्ता धारा इव धरा धरात् ।

बाणके निकाल लिये जानेपर वालीके शरीरके सभी घावोंसे खूनकी धाराएँ गिरने लगीं, मानो किसी पर्वतसे लाल गेरूमिश्रित जलकी धाराएँ बह रही हों ॥ १९ १/२ ॥

बाणवन्नु कित्तु बिडुत्तले पर्वतदिन्द हरियुव कॆम्पाद गैरिकादि धातुगळ धारॆगळु हरियुत्तिरुवन्तॆये रक्तद धारॆगळु हरियतॊडगिदवु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. tasya vraNebhyaH = from his, gashes; kSataja dhaaraaH = blood, streams; dharaa dharaat = from the one borne, by earth - from mountain; taamra gairika sampR^iktaa = coppery, mineral-ore, saturated with; dhaaraa iva = streams of water, as with; sarvashaH petuH = all over, fell out.

अनुवादः

The blood streams flown out of the gashes of Vali fell everywhere like the streams of water flowing from a mountain saturated with coppery mineral-ores. [3-23-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना ॥ २० ॥
अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ।

अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना ॥
आस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ।

अवकीर्णम् विमार्जन्ती भर्तारम् रण रेणुना ॥ ३-२३-२० अस्रैः नयनजैः शूरम् सिषेच अस्त्र समाहतम् ।

वालीका शरीर रणभूमिकी धूलसे भर गया था । उस समय तारा बाणसे आहत हुए अपने शूरवीर स्वामीके उस शरीरको पोंछती हुई उन्हें नेत्रोंके अश्रुजलसे सींचने लगी ॥ २० १/२ ॥

वालिय शरीरवु रणभूमिय धूळिनिन्द तुम्बिहोगित्तु. आग तारॆयु बाणदिन्द हतनाद तन्न शूर वीर स्वामिय आ शरीरवन्नु ऒरॆसुत्ता कण्णीर धारॆयिन्द तॊळॆयतॊडगिदळु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. raNa reNunaa = of war, with dust; ava kiirNam = all over, muffled up; bhartaaram = her husband; vi maarjantii = out, rubbing - dusting, wiping off; * astra samaahatam [sam aa hatam]* = by missile, summarily hit; shuuram = valorous one; nayana jaiH asraiH = eyes, born to, tears - eyes gushing tears; siSeca = drenched.

अनुवादः

On wiping off war dust with which her husband is muffled up, with tears gushing from her eyes she drenched that valiant one who is summarily hit by the missile of Rama. [3-23-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ॥ २१ ॥
उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना ।

रुधिरोक्षित सर्वान्गम् दृष्ट्वा विनिहतम् पतिम् ॥ ३-२३-२१ उवाच तारा पिंगाक्षम् पुत्रम् अंगदम् अंगना ।

अपने मारे गये पतिके सारे अङ्गोंको रक्तसे भीगा हुआ देख वालि-पत्नी ताराने अपने भूरे नेत्रोंवाले पुत्र अङ्गदसे कहा— ॥ २१ १/२ ॥

सत्तिरुव तन्न पतिय इडी शरीरवु रक्तदिन्द तॊय्दु होगिद्दुदन्नु नोडि, पिङ्गळ कण्णिन वालि पत्नी तारॆयु तन्न पुत्र अङ्गदनल्लि हेळिदळु.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. anganaa taaraa = lady, Tara; vinihatam = he who is killed; rudhira ukSita sarva angam = by blood, wet, all, limbs; patim = at husband; dR^iSTvaa = on seeing

• on giving attention; putram uvaaca pinga akSam = to son, to coppery red, eyed one; angadam uvaaca = to Angada, said.

अनुवादः

On giving attention to all of the blood wet limbs of her slain husband that lady Tara spoke to her son Angada whose eyes are coppery-red. [3-23-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ॥ २२ ॥
सम्प्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा ।

अवस्थाम् पश्चिमाम् पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ॥ ३-२३-२२ संप्रसक्तस्य वैरस्य गतो अन्तः पाप कर्मणा ।

‘बेटा! देखो, तुम्हारे पिताकी अन्तिम अवस्था कितनी भयंकर है । ये इस समय पूर्व पापके कारण प्राप्त हुए वैरसे पार हो चुके हैं ॥ २२ १/२ ॥

मगु! नोडु, निन्न तन्दॆय अन्तिम स्थिति ऎष्टु भयङ्करवागिदॆ. इवरु ईग हिन्दिन पापदिन्दागि प्राप्तवाद वैरदिन्द दाटिहोगिद्दारॆ.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. putra = oh, son; pituH su daaruNaam = of father, oh, son, highly, harrowing; pashcimaam = western [dusking, end]; avasthaam pashya = plight, you see; paapa karmaNaa = by sinful, deeds; samprasaktasya [sam pra saktasya = very, closely, attached] harnessed by; vairasya = enmity; antaH gataH = end, he reached.

अनुवादः

“See the highly harrowing end time plight of your father, oh, son, he reached his end owing to the enmity harnessed by sinful deeds. [3-23-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालसूर्योज्ज्वलतनुं प्रयातं यमसादनम् ॥ २३ ॥
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ।

बालसूर्योज्वलतनुं प्रयातं यमसादनम् ॥
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ।

‘वत्स! प्रातःकालके सूर्यकी भाँति अरुण गौर शरीरवाले तुम्हारे पिता राजा वाली अब यमलोकको जा पहुँचे । ये तुम्हें बड़ा आदर देते थे । तुम इनके चरणोंमें प्रणाम करो’ ॥

वत्स! प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ अरुणगौर शरीरवुळ्ळ निन्न तन्दॆ राजा वालियु ईग यमलोकक्कॆ तॆरळिरुवरु. इवरु निन्नन्नु तुम्बा आदरिसुत्तिद्दरु. नीनु इवर चरणगळिगॆ नमस्करिसु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. putra = oh, son; baala suurya ujjvala tanum = young [rising,] son, [as with in] dazzle, bodied - whose physical splendour is; yama saadanam prayaatam = to Time-god’s, abode, he journeyed [dead]; raajaanam maana dam = to king, honour, accorder; pitaram = to father; abhivaadaya = pay you [last] obeisance.

अनुवादः

“To him, whose physical splendour vied with the dazzle of rising sun, to that father, king, and the accorder of honour you pay you last obeisance as he journeyed to the abode of Time-god.” Thus Tara said to Angada. [3-23-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ॥ २४ ॥
भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन् ।

एवम् उक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ॥ ३-२३-२४ भुजाभ्याम् पीन वृताभ्याम् अंगदो अहम् इति ब्रुवन् ।

माताके ऐसा कहनेपर अङ्गदने उठकर अपनी मोटी और गोलाकार भुजाओंद्वारा पिताके दोनों पैर पकड़ लिये और प्रणाम करते हुए कहा—‘पिताजी! मैं अङ्गद हूँ’ ॥

तायियु हीगॆ हेळिदाग अङ्गदनु तन्न पुष्टवाद भुजगळिन्द तन्दॆय ऎरडू कालुगळन्नु हिडिदु- ‘अप्पा! अङ्गदनाद नानु वन्दिसुत्तिद्देनॆ’ ऎन्दु हेळि प्रणाम माडिदनु.॥24½॥

पदच्छेदः

24b, 25a. evam uktaH = thus, who is said to, Angada; sam utthaaya = swiftly, on rising up; aham angadaH = I am, Angada; iti bruvan = thus, saying; piina vR^itaabhyaam = with sinewy, spherical shoulders; bhujaabhyaam = with arms; pituH caraNau jagraaha = father’s, feet, he took.

अनुवादः

When he is said so, Angada swiftly rose and touched the feet of his father with both of his rotund-shouldered sinewy arms saying, “father, I am Angada…” [3-23-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथा पुरा ॥ २५ ॥
दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ।

अभिवादयमानम् त्वाम् अंगदम् त्वम् यथा पुरा ॥ ३-२३-२५ दीर्घ आयुर् भव पुत्र इति किम् अर्थम् न अभिभाषसे ।

तब तारा फिर कहने लगी— ‘प्राणनाथ! कुमार अङ्गद पहलेकी ही भाँति आज भी आपके चरणोंमें प्रणाम करता है, किंतु आप इसे ‘चिरंजीवी रहो बेटा’ ऐसा कहकर आशीर्वाद क्यों नहीं देते हैं? ॥ २५ १/२ ॥

आग तारॆयु पुनः हेळिदळु - प्राणनाथ! कुमार अङ्गदनु मॊदलिनन्तॆ इन्दू कूड निम्म चरणगळिगॆ नमस्करिसुत्तिद्दानॆ. आदरॆ नीवु ‘चिरञ्जीवियागु’ ऎन्दु एकॆ आशीर्वदिसुवुदिल्ल.॥25½॥

पदच्छेदः

25b, 26a. tvaam = at you; abhivaadayamaanam = to him who is paying respects; angadam = at Angada; tvam = you; putra = oh, son; diirgha aayuH bhava = long, live, you be; iti = thus as; kim artham = what, for - why don’t you; yathaa puraa = as, earlier; abhibhaaSase = not, speaking [blessing.]

अनुवादः

“Why do not you bless Angada saying, ’long live, son…’ when he is paying resects to you, as earlier?” Thus Tara is addressing Vali in her anguish. [3-23-25b, 26a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् ।
सिंहेन पातितं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥ २६ ॥

अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् ।
सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥

अहम् पुत्र सहाया त्वाम् उपासे गत चेतनम् । सिंहेन पातितम् सद्यो गौः स वत्सा इव गो वृषम् ॥ ३-२३-२६

‘जैसे कोई बछड़ेसहित गाय सिंहके द्वारा तत्काल मार गिराये हुए साँड़के पास खड़ी हो, उसी प्रकार पुत्रसहित मैं प्राणहीन हुए आपकी सेवामें बैठी हूँ ॥ २६ ॥

सिंहवु आगले कॊन्दिरुव गूळिय बळि करुसहित निन्तिरुव हसुविनन्तॆ नानु पुत्रसहित प्राणहीनराद निम्म सेवॆयल्लि कुळितिरुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26b, c. sadyaH = just now; simhena paatitam = lion, felled; go vR^iSam = cow, male [when bull is felled]; sa gauH vatsaa iva = with, calf, [a helpless] cow, as like; putra sahaayaa = son, with the help of; aham = I; gata cetanam = [ you who] lost, vitality - lifeless; tvaam = to you [at your near]; upaase = sitting close - living through.

अनुवादः

“I am living through seeing the lifeless state of yours with the help of my son, no more than a helpless cow that sits near her bull with its calf, when that bull is slain by a lion, just now. [3-23-26b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्ट्वा सङ्ग्रामयज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा ।
तस्मन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥ २७ ॥

इष्ट्वा सङ्ग्राम यज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा ।
अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्यामया विना ॥

इष्ट्वा संग्राम यज्ञेन राम प्रहरण अंभसा । अस्मिन् अवभृथे स्नातः कथम् पत्न्या मया विना ॥ ३-२३-२७

‘आपने युद्धरूपी यज्ञका अनुष्ठान करके श्रीरामके बाणरूपी जलसे मुझ पत्नीके बिना अकेले ही अवभृथस्नान कैसे कर लिया? ॥ २७ ॥

नीवु युद्धरूपी यज्ञद अनुष्ठान माडि श्रीरामन बाणरूपी जलदल्लि पत्नियाद नन्नन्नु बिट्टु ऒब्बण्टिगरागि अवभृत स्नान हेगॆ माडिदिरि.॥27॥

पदच्छेदः

27. sangraama yaj~nena iSTvaa = war, ritual, on performing; patnyaa mayaa vinaa = wife, me, without; raama praharaNa ambhasaa = Rama’s, weapon [arrow,] [called] waters; * asmin avabhR^ithe* = in there, avabridtha, [ritual bath]; katham snaataH = how, you take bath [singly.]

अनुवादः

“How can you singly take the ultimate bath of a Vedic ritual after your conducting a ritual like combat, in the waters called bloodstreams caused by Rama’s arrow, that too, when I, your wife, am available like a co-officiator of a Vedic ritual? [3-23-27]

टिप्पनी

This avabR^itha is a religious bath taken after completion of the Vedic ritual by the conductor of that ritual along with his wife. Vedic ritual itself is forbidden to a wifeless person, and taking this final bath after *puurNa aahuti *, total oblation, is against the rules of ritual if taken without his wife. Here Vali, an adorer of combats as good as Vedic rituals is taking that bath for himself in the bloodstreams, called ritual waters, and Tara is questioning him about her propriety to participate in it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे ।
शातकौम्भीं प्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥ २८ ॥

या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे ।
शातकौम्भीप्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥

या दत्ता देव राजेन तव तुष्टेन संयुगे । शात कौम्भीम् प्रियाम् मालाम् ताम् ते पश्यामि न इह किम् ॥ ३-२३-२८

‘युद्धमें आपसे संतुष्ट हुए देवराज इन्द्रने आपको जो सोनेकी प्रिय माला दे रखी थी, उसे मैं इस समय आपके गलेमें क्यों नहीं देखती हूँ? ॥ २८ ॥

युद्धदल्लि सन्तुष्टनाद देवेन्द्रनु निमगॆ कॊट्टिरुव स्वर्णमालॆयु नानु ईग निम्म कॊरळल्लि एकॆ नोडुवुदिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. samyuge = in combat [about your conduct in combats]; tuSTena deva raajena = by the satisfied, gods, king - Indra; yaa tava dattaa = which one, to you, given; taam = that one; shaata kaumbhiim = golden one; te priyaam maalaam = to you, a treasured, pendant; iha kim na pashyaami = now, why, not, I see.

अनुवादः

“Now where is that treasured golden pendant of yours which the king of gods gave to you when he is satisfied with your conduct in wars, I don’t see it? [3-23-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद ।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥ २९ ॥

राजश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद ।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥

राज्यश्रीः न जहाति त्वाम् गत असुम् अपि मानद । सूर्यस्य आवर्तमानस्य शैल राजम् इव प्रभा ॥ ३-२३-२९

‘दूसरोंको मान देनेवाले वानरराज! प्राणहीन हो जानेपर भी आपको राज्यलक्ष्मी उसी प्रकार नहीं छोड़ रही है, जैसे चारों ओर चक्कर लगानेवाले सूर्यदेवकी प्रभा गिरिराज मेरुको कभी नहीं छोड़ती है ॥ २९ ॥

बेरॆयवरिगॆ मानकॊडुव वानरराज! प्राणहीनरादरू ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुव सूर्यन प्रभॆयु गिरिराज मेरुवु ऎन्दू बिडदन्तॆ, राज्यलक्ष्मियु निम्मन्नु अगलि होगिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. maana da = dignity, accorder; shaila raajam aavartamaanasya = mountain, best [Mt. Meru,] circumnavigating; suuryasya prabhaa iva = sun’s, shine, as with; raajya shriiH = kingly, pomp [majesty]; gata asum api = one with gone, lives, even if; tvaam na jahaati = you, not, leaving.

अनुवादः

“Majesty is not deserting you even if your lives have departed, oh, accorder of dignity, as with the sunshine that departs the sun while he circumnavigates Mt. Meru, which mount is supposed to overshadow everything by its vastness. [3-23-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं
न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव ।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे
सह त्वया श्रीर्विजहाति मामपि ॥ ३० ॥

न मे वचः पथ्यम् इदम् त्वया कृतम् न च अस्मि शक्ता हि निवारणे तव । हता सपुत्रा अस्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीः विजहाति माम् अपि ॥ ३-२३-३०

‘मैंने आपके हितकी बात कही थी; परंतु आपने उसे नहीं स्वीकार किया । मैं भी आपको रोक रखनेमें समर्थ न हो सकी । इसका फल यह हुआ कि आप युद्धमें मारे गये । आपके मारे जानेसे मैं भी अपने पुत्रसहित मारी गयी । अब लक्ष्मी आपके साथ ही मुझे और मेरे पुत्रको भी छोड़ रही है’ ॥ ३० ॥

नानु निमगॆ हितद मातन्नु हेळिद्दॆ, आदरॆ नीवु अदन्नु स्वीकरिसलिल्ल. निम्मन्नु तडॆयलु नानू समर्थळागलिल्ल. इदर फल नीवु युद्धदल्लि हतरादिरि. नीवु सत्तुहोदाग नानू पुत्रसहित सत्तुहोदॆ. ईग लक्ष्मियु निम्मॊन्दिगे नन्नन्नु मत्तु नन्न पुत्रनन्नू बिट्टुहोगुत्तिद्दाळॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. tvayaa = by you; me = my; pathyam idam vacaH = expedient, this, words [my advise]; na kR^itam = not, done [heeded]; tava nivaaraNe = you, forestalling; shaktaa na asmi ca hi = capable, not, I am, also, indeed; samyuge hatena = in fight, by you who is killed; sa putraa = along with, son; hataa asmi = doomed, I am; * shriiH* = Grace; tvayaa saha = you, along with; maam api = me, even; vi jahaati = completely, deserting.

अनुवादः

“Neither you heeded my word of expediency, nor I was indeed capable to forestall you, and I am doomed along with my son when you are exterminated in fight, whereby the Grace that forsook you, is deserting me too, in its entirety. [3-23-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥ २३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें तेईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद इप्पत्तमूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥23॥