०२२ वालिमरणम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Vali recovers from his swoon and gives his parting messages to Sugreeva and Angada. He also gives his miraculous pendant, given by his father Indra, to Sugreeva and asks him to assume authority of Kishkindha kingdom, for he won it in this fight. Angada is advised to conduct appropriately for he is becoming a father-less son now. Then Vali breathes his last to pave the way for Seetha’s search.

स्रोतः: valmikiramayan.net

22. वालीका सुग्रीव और अङ्गदसे अपने मनकी बात कहकर प्राणोंको त्याग देना

वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् ।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्शानुजमग्रतः ॥ १ ॥

वीक्षमाणः तु मंदासुः सर्वतो मंदम् उच्छ्वसन् । आदौ एव तु सुग्रीवम् ददर्श अनुजम् अग्रतः ॥ ४-२२-१

वालीके प्राणोंकी गति शिथिल पड़ गयी थी । वह धीरे-धीरे ऊर्ध्व साँस लेता हुआ सब ओर देखने लगा । सबसे पहले उसने अपने सामने खड़े हुए छोटे भाई सुग्रीवको देखा ॥ १ ॥

वालिय प्राणगळ गतियु शिथिलवागित्तु. अवनु निधानवागि ऊर्ध्वश्वास तॆगॆदुकॊळ्ळुत्ता ऎल्लॆडॆ नोड तॊडगिदनु. मॊट्ट मॊदलिगॆ ऎदुरिगॆ निन्त तम्मनाद सुग्रीवनन्नु नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. manda asuH = slowed, lives; mandam ucChvasan = slowly, respiring; such as Vali is; sarvataH viikSamaaNaH tu = everywhere, glancing, but; aadau eva = firstly, thus; agrataH anujam sugriivam dadarsha = afore, brother, at Sugreeva, seen.

अनुवादः

With his life-force slowing down Vali respired slowly glancing everywhere, and he firstly saw his brother Sugreeva afore him. [4-22-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥

तम् प्राप्त विजयम् वाली सुग्रीवम् प्लवग ईश्वरम् । आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् ॥ ४-२२-२

युद्धमें जिन्हें विजय प्राप्त हुई थी, उन वानरराज सुग्रीवको सम्बोधित करके वालीने बड़े स्नेहके साथ स्पष्ट वाणीमें कहा— ॥ २ ॥

युद्धदल्लि विजय पडॆद आ वानरराज सुग्रीवनन्नु सम्बोधिसुत्ता वालियु बहळ स्नेहदिन्द स्पष्टवागि इन्तु नुडिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. praapta vijayam = at one who achieved, triumph; plavaga iishvaram = fly-jumper’s, lord of; tam sugriivam = him, at Sugreeva; vaalii = Vali; aabhaaSya = greeted - nodded at; vyaktayaa vaacaa = unambiguous, with tone; sa sneham = with, amicability; idam abraviit = this, spoke.

अनुवादः

Vali nodding at Sugreeva, who achieved triumph and became the lord of fly-jumpers, amicably spoke this to him in an unambiguous tone. [4-22-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् ।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥ ३ ॥

सुग्रीव दोषेण न माम् गन्तुम् अर्हसि किल्बिषात् । कृष्यमाणम् भविष्येण बुद्धि मोहेन माम् बलात् ॥ ४-२२-३

‘सुग्रीव! पूर्वजन्मके किसी पापसे अवश्यम्भावी बुद्धिमोहने मुझे बलपूर्वक आकृष्ट कर लिया था, इसीलिये मैं तुम्हें शत्रु समझने लगा था और इस कारण मेरे द्वारा जो तुम्हारे प्रति अपराध हुए, उसके लिये तुम्हें मेरे प्रति दोष-दृष्टि नहीं करनी चाहिये ॥ ३ ॥

सुग्रीवने! हिन्दिन जन्मद यावुदो पापदिन्द अवश्यवागि बुद्धियल्लि मोह उण्टागि नन्नन्नु बलवन्तवागि सॆळॆदुकॊण्डित्तु, अदरिन्द नानु निन्नन्नु शत्रु ऎन्दु तिळिदिद्दॆ, इदरिन्दागि नन्निन्द निनगू अपराधवायितु. अदक्कागि नीनु नन्न कुरितु दोषदृष्टि इरिसबारदु.॥3॥

पदच्छेदः

3. sugriiva = oh, Sugreeva; maam = me; doSeNa gantum = by fault, to know - reckon me by iniquities; na arhasi = not, apt of you; kilbiSaat = owing to sin - impropriety; bhaviSyeNa = futurity; buddhi mohena = mind’s, covetousness - obduracy; balaat maam kR^iSyamaaNam = forcibly, me, one who is all the while attracted - hauled, [thus you reckon.]

अनुवादः

“Sugreeva, reckon me not by my iniquities, but reckon as one who is all the while forcibly hauled into this futurity owing to my impropriety and obduracy. [4-22-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

युगपद् विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः ।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा ॥ ४ ॥

युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः ।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातनान्यथा ॥

युगपद् विहितम् तात न मन्ये सुखम् अवयोः । सौहार्दम् भ्रातृ युक्तम् हि तद् इदम् जातम् अन्यथा ॥ ४-२२-४

‘तात! मैं समझता हूँ हम दोनोंके लिये एक साथ रहकर सुख भोगना नहीं बदा था, इसीलिये दो भाइयोंमें जो प्रेम होना चाहिये, वह न होकर हमलोगोंमें उसके विपरीत वैरभाव उत्पन्न हो गया ॥ ४ ॥

अय्या! नाविब्बरू जॊतॆयागि सुख भोगिसुवुदु विधिगॆ सम्मतविरलिल्ल, आद्दरिन्द इब्बरु सोदररल्लि इरबेकाद प्रेमवु इरदॆ विपरीत वैरभाववे उण्टायितु.॥4॥

पदच्छेदः

4. taata = oh boy; avayoH = for two of us; sukham = blissfulness; yuga pad = yoked, walk in unison = simultaneously; vihitam = ordained - fated to [share]; na manye = not, I deem; bhraatR^i yuktam = for brothers, seemly to; tat idam = that, this - therefore; sauhaardam = amity; anyathaa jaatam = otherwise, cropped up.

अनुवादः

“I do not think that we two are fated to share blissfulness simultaneously, oh, boy, therefore the amity seemly to brothers has cropped up otherwise. [4-22-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् ।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥ ५ ॥

प्रतिपद्य त्वम् अद्य एव राज्यम् एषाम् वन ओकसाम् । माम् अपि अद्य एव गच्छंतम् विद्धि वैवस्वत क्षयम् ॥ ४-२२-५

‘भाई! तुम आज ही यह वानरोंका राज्य स्वीकार करो तथा मुझे अभी यमराजके घर जानेको तैयार समझो ॥

तम्म! नीनु इन्दे ई वानरर राज्यवन्नु स्वीकरिसु. नानु ईगले यमन मनॆगॆ होगलु सिद्धनागिरुवॆ ऎन्दु तिळि.॥5॥

पदच्छेदः

5. tvam adya eva = you, now, only; eSaam vana okasaam raajyam = this one, forest, dwellers, kingdom; pratipadya = propose yourself; maam api = me, even; adya eva = now, only; vaivasvata kSayam gacChantam = Time-god’s, abode, one who is going to; viddhi = you know - you realize.

अनुवादः

“You realize that I am going to the abode of Time-god now itself, and hence propose yourself as king of this forest-dweller’s kingdom, now itself. [4-22-5]

टिप्पनी

Vali’s supremacy does not die with him. Here also he is taking a high profile and he himself is proposing the kingship to Sugreeva, without any grudge or grouse, on two counts. One, Sugreeva is the triumphant one and thus he shall get the kingdom forthwith, not Angada, as proposed by Hanuma. Next, Sugreeva is the next best choice for the kingship, rather than Angada, and a younger brother and also as a one-time prince regent. In either way the dying Vali is keeping his nobility high up, as an unrivalled champion and even as an elderly brother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलां तथा ।
प्रजहाम्येष वै तूर्णमहं चागर्हितं यशः ॥ ६ ॥

‘मैं अपने जीवन, राज्य, विपुल सम्पत्ति और प्रशंसित यशका भी तुरंत ही त्याग कर रहा हूँ ॥ ६ ॥

नानु नन्न जीवन, राज्य, विपुल सम्पत्तु, प्रशंसित यशवन्नु कूडले त्यजिसुत्तिद्देनॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. eSa aham = this, me such as I am - who is going to Yama; jiivitam ca hi raajyam ca = life, also, verily, kingdom, also; [tathaa = like that]; imaam vipulaam shriyam ca = this, immense, prosperity, too; a garhitam yashaH ca = un, enviable, glory, also; tuurNam pra jahaami vai = right away, forgoing, indeed.

अनुवादः

“Such as I am, I am indeed forgoing my life, kingdom, and this immense prosperity and even the unenviable glory which adduces that ‘Vali is unkillable,’ right away. [4-22-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद् वचः ।
यद्यप्यसुकरं राजन् कर्तुमेव त्वमर्हसि ॥ ७ ॥

अस्यां त्वहमनस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः ।
यद्यप्यसुकरं राजन् कर्तुमेव त्वमर्हसि ॥

अस्याम् त्वम् अहम् अवस्थायाम् वीर वक्ष्यामि यद् वचः । यदि अपि असुकरम् राजन् कर्तुम् एव तद् अर्हसि ॥ ४-२२-७

‘वीर! राजन्! इस अवस्थामें मैं जो कुछ कहूँगा,वह यद्यपि करनेमें कठिन है, तथापि तुम उसे अवश्य करना ॥ ७ ॥

वीर राजने! ई अवस्थॆयल्लि नानु हेळुवुदु माडुवुदरल्लि कठिणवागिद्दरू नीनु अदन्नु अवश्यवागि माडबेकु.॥7॥

पदच्छेदः

7. viira = oh, valiant one; raajan = oh, king; asyaam avasthaayaam = in this, situation; aham yat vacaH vakSyaami = I, which, word, going to speak; [them]; a su karam = not, easily, doable - difficult; yadi api = even if; tat kartum eva = that, to do, only - infeasible; tvam arhasi = you are, apt of.

अनुवादः

“Oh, valiant Sugreeva, it will be apt of you to make happen the word I am going to say even in such a situation in which now I am, and oh, king, even if that word of mine is infeasible. [4-22-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् ।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥ ८ ॥

सुखार्हं सुख संवृद्धं बालमेनमबालिशम् ।
भाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥

सुखार्हम् सुख संवृद्धम् बालम् एनम् अबालिशम् । बाष्प पूर्ण मुखम् पश्य भूमौ पतितम् अंगदम् ॥ ४-२२-८

‘देखो, मेरा बेटा अङ्गद धरतीपर पड़ा है । इसका मुँह आँसुओंसे भीगा है । यह सुखमें पला है और सुख भोगनेके ही योग्य है । बालक होनेपर भी यह मूढ़ नहीं है ॥ ८ ॥

नोडु, नन्न मग अङ्गद नॆलदल्लि बिद्दिरुवनु. अवन मुख कम्बनिगळिन्द तुम्बिदॆ. इवनु सुखदल्लि बॆळॆदिरुववनु मत्तु सुख भोगिसलु योग्यनागिद्दानॆ. बालकनागिद्दरू मूर्खनागिल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. sukha arham = happiness, privileged for; sukha sam vR^iddham = in comforts, well, brought up; baalam = at boy; a baalisham = not, immature [mannerly one]; baaSpa puurNa mukham = tear, filled, faced; bhuumau patitam = on ground, fallen; enam angadam pashya = at this, Angada, have a look at.

अनुवादः

“Have a look at this Angada, who is privileged for all happiness, brought up in all comforts, though a boy he is mannerly, and who with his tear-filled face fallen onto ground. [4-22-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसम् ।
मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय ॥ ९ ॥

मम प्राणैः प्रियतरम् पुत्रम् पुत्रम् इव औरसम् । मया हीनम् अहीनार्थम् सर्वतः परिपालय ॥ ४-२२-९

‘यह मुझे प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय है । मेरे न रहनेपर तुम इसे सगे पुत्रकी भाँति मानना । इसके लिये किसी भी सुख-सुविधाकी कमी न होने देना और सदा सब जगह इसकी रक्षा करते रहना ॥ ९ ॥

इवनु ननगॆ प्राणगळिगिन्त हॆच्चु प्रियनागिद्दानॆ. नानिल्लदिद्दरू नीनु इवनन्नु तन्न मगनन्ते तिळियबेकु. इवनिगॆ यावुदे सुख-सौलभ्यवू कॊरतॆयागदन्तॆ, सदा इवनन्नु ऎल्लॆडॆ रक्षिसबेकु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mama praaNaiH = ] by my, lives; priya taram = dearer, than; mayaa hiinam putram = me, without [deprived of me,] son; aurasam putram iva = your own, son, as if; sarvataH = in every way; a hiina artham = not, sparse, of resources; paripaalaya = you foster.

अनुवादः

“More dear than my own lives is my son, and when he is deprived of me you have to foster him as if he is your own son, with no resources becoming sparse in every way. [4-22-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमप्यस्य पिता दाता परित्राता च सर्वशः ।
भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥ १० ॥

त्वम् अपि अस्य पिता दाता च परित्राता च सर्वतः । भयेषु अभयदः चैव यथा अहम् प्लवगेश्वर ॥ ४-२२-१०

‘वानरराज! मेरे ही समान तुम भी इसके पिता, दाता, सब प्रकारसे रक्षक और भयके अवसरोंपर अभय देनेवाले हो ॥ १० ॥

वानरराजने! नन्नन्तॆये नीनू इवनिगॆ तन्दॆ, दाता, ऎल्ल रीतिय रक्षक मत्तु भयद सन्दर्भदल्लि अभय कॊडुववनागिरुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. plavaga iishvara = oh, fly-jumper’s, king; aham yathaa = I, as to how; thus you; tvam api = you, even; asya = his; pitaa daataa = father, patron; sarvataH pari traataa ca = from all sides, overall, protector, also; bhayeSu abhaya da caiva = in fear, assurance, giver, also thus.

अनुवादः

“Oh, king of fly-jumpers, as with me you too are his father, patron, an overall protector from all sides, and also thus an assurer in fear. [4-22-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः ।
रक्षसां च वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥ ११ ॥

एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः ।
रक्षसां तु वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥

एष तारात्मजः श्रीमान् त्वया तुल्य पराक्रमः । रक्षसाम् च वधे तेषाम् अग्रतः ते भविष्यति ॥ ४-२२-११

‘ताराका यह तेजस्वी पुत्र तुम्हारे समान ही पराक्रमी है । उन राक्षसोंके वधके समय यह सदा तुम्हारे आगे रहेगा ॥

तारॆय ई तेजस्वी पुत्रनु निन्नन्तॆये पराक्रमियागिद्दानॆ. आ राक्षसर वधॆय समय इवनु सदा निन्न मुन्दॆये इरुवनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. shriimaan = admirable one; tvayaa tulya paraakramaH = to you, coequal, triumphant; eSa taara aatmajaH = this, Tara’s, son - Angada; teSaam rakSasaam vadhe = those, demons, in elimination; te agrataH bhaviSyati = your, in fore, he will be - will be in advance guard.

अनुवादः

“This admirable son of Tara is a coequal of yours in triumphs, and in eliminating those demons he will be in your advance guard. [4-22-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे ।
करिष्यत्येष तारेयस्तेजस्वी तरुणोऽङ्गदः ॥ १२ ॥

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे । करिष्यति एष तारेयः तरस्वी तरुणो अंगदः ॥ ४-२२-१२

‘यह बलवान् तेजस्वी तरुण ताराकुमार अङ्गद रणभूमिमें पराक्रम प्रकट करते हुए अपने योग्य कर्म करेगा ॥ १२ ॥

ई बलवन्त तेजस्वी तरुण तारा कुमार अङ्गदनु रणभूमियल्लि पराक्रमवन्नु प्रकटिसुत्ता तनगॆ योग्यवाद कर्मवन्ने माडुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. balavaan = mighty one; taareyaH = Tara’s [son]; tarasvii = sinewy; taruNaH = youthful one; eSa angadaH = this, Angada; raNe vikramya = in war, on overtaking; anuruupaaNi karmaaNi = reflective [of me, seemly for my son,] actions; kariSyati = he performs - undertakes.

अनुवादः

“This mighty and sinewy son of Tara is youthful, and on overtaking in war this Angada will undertake actions seemly for a son of mine. [4-22-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये ।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥ १३ ॥

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये ।
औत्पात्तिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥

सुषेण दुहिता च इयम् अर्थ सूक्ष्म विनिश्चये । औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥ ४-२२-१३

‘सुषेणकी पुत्री यह तारा सूक्ष्म विषयोंके निर्णय करने तथा नाना प्रकारके उत्पातोंके चिह्नोंको समझनेमें सर्वथा निपुण है ॥ १३ ॥

यदेषा साध्विति ब्रूयात् कार्यं तन्मुक्तसंशयम् ।
नहि तारामतं किञ्चिदन्यथा परिवर्तते ॥ १३ ॥

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये ।
औत्पात्तिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥

‘जिस कार्यको अच्छा बताये, उसे संदेहरहित होकर करना । ताराकी किसी भी सम्मतिका परिणाम उलटा नहीं होता ॥ १४ ॥

याव कार्यवन्नु ऒळ्ळॆयदॆन्दु तिळिसुवळो, अदन्नु सन्देहरहितनागि माडु. तारॆय यावुदे सम्मतिय परिणाम विपरीतवागलारदु.॥14॥

पदच्छेदः

13. suSeNa duhitaa = Sushena’s, daughter; iyam ca = this one, also - this Tara, also; artha suukSma vinishcaye = meaning, subtlety, in deciding; vividhe autpaatike ca = diverse in presages, also; sarvataH pari niSThitaa = in every way, an insightful one.

अनुवादः

“In deciding meanings in all their subtleties and also in presages of diverse nature this daughter of Sushena, Tara, is an insightful one in every way. [4-22-13]

टिप्पनी

A parable is said about SusheNa, who is now being called as Tara’s father. Tara is said to be the outcome from the churning of Milky Ocean by gods and demons, and she emerged as one among many items that emerged from that Milky Ocean. Seeing her and knowing her as the descendent of Brihaspati, the Jupiter, Vali and Sushena have held her by her hand. Vali held her by her right hand and Sushena held her by her left hand and started to quarrel for her wifedom. Then the elderly sages and gods intervened and decided that one who held her by her right hand is her husband and the other who held her by her left hand is her father. Thus Sushena is said to have become the father of Tara.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणन पुत्रियाद ई तारॆयु सूक्ष्म विषयगळ निर्णयदल्लि हागू नाना प्रकारद उत्पातगळ चिह्नॆगळन्नु अरियलु सर्वथा निपुणळागिद्दाळॆ.॥13॥

पदच्छेदः

14. eSa yat saadhu iti bruuyaat = by her, which, proper, thus, is said; tat = that; mukta samshayam = leaving off, doubt - indubitably; kaaryam = can be done; taaraa matam = Tara’s, opinion; kimcit = in the least; anyathaa na parivartate hi = contrarily, not, it deflects [happens,] indeed.

अनुवादः

“Whatever is said by her as proper that is doable indubitably, indeed nothing contrary happens to her opinions, in the least. [4-22-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया ।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्यादमानितः ॥ १५ ॥

राघवस्य च ते कार्यम् कर्तव्यम् अविशंकया । स्यात् अधर्मो हि अकरणे त्वाम् च हिंस्यात् अमानितः ॥ ४-२२-१५

‘श्रीरामचन्द्रजीका काम तुम्हें निःशङ्क होकर करना चाहिये । उसको न करनेसे तुम्हें पाप लगेगा और अपमानित होनेपर श्रीरामचन्द्रजी तुझे मार डालेंगे ॥ १५ ॥

श्रीरामचन्द्रन कार्यवन्नु नीनु निश्शङ्कनागि माडबेकु. अदन्नु माडदिद्दरॆ निनगॆ पाप तट्टीतु मत्तु अपमानितनागि श्रीरामनु निन्नन्नु कॊन्दुहाकबहुदु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raaghavasya kaaryam ca = Raghava’s, mission, too; te = to you; a vi shankayaa = without, too much, doubt - without a shadow of doubt; kartavyam = is to be accomplished; a akaraNe = in not, doing; a dharmaH = un, righteousness - infraction; syaat hi = will be there, indeed; a maanitaH = not, honoured [Rama]; tvaam himsyaat ca = you, he will torture [punish,] even.

अनुवादः

“You have to accomplish Raghava’s mission undoubtedly, and if it is unaccomplished there will be infraction on your part because you befriended him before an altar of fire, and you may even be punished for dishonouring him and your given word to him. [4-22-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम् ।
उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि ॥ १६ ॥

इमाम् च मालाम् आधत्स्व दिव्याम् सुग्रीव कांचनीम् । उदारा श्रीः स्थिता हि अस्याम् संप्रजह्यात् मृते मयि ॥ ४-२२-१६

‘सुग्रीव! मेरी यह सोनेकी दिव्यमाला तुम धारण कर लो । इसमें उदार लक्ष्मीका वास है । मेरे मर जानेपर इसकी श्री नष्ट हो जायगी । अतः अभीसे पहन लो’ ॥ १६ ॥

सुग्रीवने! नन्न ई स्वर्णमालॆयन्नु नीनु धरिसु. इदरल्लि उदार लक्ष्मियु वासिसुवळु. नानु सत्तु होद मेलॆ इदर श्रीयु नाशवादीतु. आद्दरिन्द ईगिनिन्दले धरिसु.॥16॥

पदच्छेदः

16. sugriiva = oh, Sugreeva; kaancaniim imaam maalaam aadhatsva = golden one, this, pendant, wear; asyaam sthitaa = in it, ensconced in; udaaraa shriiH = bounteous, goddess of triumph; mayi mR^ite = I, when die; sam pra jahyaat = will leave it off completely; hi = isn’t it.

अनुवादः

“The bounteous goddess of triumph ensconced in this golden pendant will completely leave it off on my death, avoiding the flaw of touching a corpse, isn’t it… hence oh, Sugreeva, you wear it.” Thus Vali spoke to Sugreeva. [4-22-16]

टिप्पनी

Sugreeva may not inherit any fortune of invincibility from this invincible pendant, but Vali has to safeguard it without getting into an insulting touch of his dead body shava sparsha doSa. As such, he is giving it Sugreeva, in preference to Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् ।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥ १७ ॥

इति एवम् उक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृ सौहृदात् । हर्षम् त्यक्त्वा पुनर् दीनो ग्रह ग्रस्त इव उडु राट् ॥ ४-२२-१७

वालीने भ्रातृस्नेहके कारण जब ऐसी बातें कहीं, तब उसके वधके कारण जो हर्ष हुआ था, उसे त्यागकर सुग्रीव फिर दुःखी हो गये, मानो चन्द्रमापर ग्रहण लग गया हो ॥ १७ ॥

वालियु भ्रातृस्नेहद कारण हीगॆ हेळिदाग अवन वधॆय कारणदिन्द आद हर्षवन्नु त्यजिसि चन्द्रनिगॆ ग्रहण हिडिदन्तॆ सुग्रीवनु पुनः दुःखितनादनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. vaalinaa = by Vali; bhraatR^i sauhR^idaat = with brother’s, kind-heartedness; iti evam uktaH = thus, that way, who is spoken; sugriivaH = Sugreeva; harSam tyaktvaa = joy, leaving off [joy of winning Vali]; punaH diinaH = again, depressed he became; [raahu] graha grasta uDu raaT iva = by [Rahu, eclipsing,] planet, eaten, star’s, lord [moon,] as with - he became.

अनुवादः

Thus, that way when Vali spoke to Sugreeva with brotherly kind-heartedness, Sugreeva again waned away forgoing his spiritedness, like the lord of stars, namely the Moon, when eaten away by the planet, namely Rahu, during lunar eclipse. [4-22-17]

टिप्पनी

Mythologically there are two planets called Raahu and Ketu in Indian astrology. These two have no counterparts in western astrology. These two are neither gods, nor demons, not planets. At the time of churning Milky Ocean one demon had a share of amR^ita, the Divine nectar. But on noticing it the Sun and Moon report that episode to Vishnu. Vishnu slits that demon’s throat with his disc. Then that Rahu became a two-piece entity, one with head, named as Raahu and the other with trunk - tail, named as Ketu. Because Sun and Moon reported the wrongdoing of this two-piece entity, that entity prays to subsist on eating away Sun and Moon. That prayer is granted subject to condition, that this eating will be done only occasionally. Those are the occasions of eclipses of either Sun or Moon. Recent astrology gave names to these two entities as ‘Dragon with Head’ is Raahu and the ‘Dragon with Tail’ is Ketu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन् युक्तमतन्द्रितः ।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥ १८ ॥

तत् वालि वचनात् शान्तः कुर्वन् युक्तम् अतंद्रितः । जग्राह सो अभ्यनुज्ञातो मालाम् ताम् चैव कांचनीम् ॥ ४-२२-१८

वालीके उस वचनसे सुग्रीवका वैरभाव शान्त हो गया । वे सावधान होकर उचित बर्ताव करने लगे । उन्होंने भाईकी आज्ञासे वह सोनेकी माला ग्रहण कर ली ॥ १८ ॥

वालिय आ मातिनिन्द सुग्रीवन वैरभाव शान्तवायितु. अवनु ऎच्चरगॊण्डु वर्तिसतॊडगिदनु. अवनु अण्णन आज्ञॆयन्तॆ आ स्वर्णमालॆयन्नु स्वीकरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saH = he that Sugreeva; tat vaali vacanaat = by that, Vali’s, word; shaantaH = is quietened; a tandritaH = without, lethargy - inattention - attentively; yuktam = befitting deeds; kurvan = while doing; abhyanuj~naataH = authorised [by Vali]; kaancaniim taam maalaam jagraaha = golden one, that, pendant, taken.

अनुवादः

Quietened by Vali’s words and conducting himself befittingly and attentively in the given situation, Sugreeva has then taken that golden chain only when Vali authorised him. [4-22-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा दृष्ट्वा चैवात्मजं स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥ १९ ॥

तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा चैवात्मज स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥

ताम् मालाम् कांचनीम् दत्त्वा वाली दृष्ट्वा आत्मजम् स्थितम् । संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहात् अंगदम् अब्रवीत् ॥ ४-२२-१९

सुग्रीवको वह सुवर्णमयी माला देनेके पश्चात् वालीने मरनेका निश्चय कर लिया । फिर अपने सामने खड़े हुए पुत्र अङ्गदकी ओर देखकर स्नेहके साथ कहा— ॥ १९ ॥

सुग्रीवनिगॆ आ स्वर्णमयि मालॆयन्नु कॊट्ट बळिक वालियु सायलु निश्चयिसिदनु मत्तॆ तन्न ऎदुरिगॆ निन्तिरुव अङ्गदन कडॆगॆ नोडि स्नेहदिन्द हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. kaancaniim taam maalaam dattvaa = golden, that, pendant, having given; sthitam aatmajam ca dR^iSTvaa = available [nearby,] his son, also, on seeing; pretya bhaavaaya samsiddhaH = to lay down his life, resolved to, readying himself; vaalii snehaat angadam abraviit = Vali, affectionately, to Angada, spoke.

अनुवादः

On giving away that golden pendant, and on seeing his son who is available nearby, readying himself towards his end that is setting in, Vali affectionately spoke to Angada. [4-22-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव ॥ २० ॥

देश कालौ भजस्व अद्य क्षममाणः प्रिय अप्रिये । सुख दुःख सहः काले सुग्रीव वशगो भव ॥ ४-२२-२०

‘बेटा! अब देश-कालको समझो—कब और कहाँ कैसा बर्ताव करना चाहिये, इसका निश्चय करके वैसा ही आचरण करो । समयानुसार प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख—जो कुछ आ पड़े उसको सहो । अपने हृदयमें क्षमाभाव रखो और सदा सुग्रीवकी आज्ञाके अधीन रहो ॥ २० ॥

मगने! ईग देश कालवन्नु तिळि-यावाग ऎल्लि हेगॆ वर्तिसबेकॆन्दु निश्चयिसि अदरन्तॆ आचरणॆ माडु. समयानुसार प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख ऎदुरादरू अदन्नु सहिसु. तन्न हृदयदल्लि क्षमाभाव धरिसु हागू सदा सुग्रीवन आज्ञॆयल्ले इरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. adya = now [from now on]; priya a priye = pleasant, un, pleasant; kSamamaaNaH = while tolerating; desha kaalau bhajasva = of place, time, be observant of; kaale = according to time; sukha duHkha sahaH = mirth, misery, while enduring; sugriiva vasha gaH bhava = Sugreeva’s, control, go into - abide by, you be.

अनुवादः

“From now on, observing time and place you have to tolerate pain or pleasure, endure mirth or misery on your going under the control of Sugreeva. [4-22-20]

टिप्पनी

The vividness of the above parting message is: “On your going under the control of Sugreeva, whether his orders are pleasant or unpleasant to you, you have to execute them enduringly, for you have to conduct yourself according to time and place of your locus standi, and also you have to endure the mirth or misery caused at his behest… for you are no more independent from now on…”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया ।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मन्यते ॥ २१ ॥

‘महाबाहो! सदा मेरा दुलार पाकर जिस प्रकार तुम रहते आये हो, यदि वैसा ही बर्ताव अब भी करोगे तो सुग्रीव तुम्हारा विशेष आदर नहीं करेंगे ॥ २१ ॥

महाबाहुवे! नानु निन्नन्नु मुद्दिनिन्द साकुत्तिद्दाग नीनु हेगॆ इरुत्तिद्दॆयो, हागॆये ईगलू वर्तिसिदरॆ सुग्रीवनु निन्नन्नु विशेषवागि आदरिसलारनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. mahaabaahuH = oh, dextrous Angada; tvam satatam mayaa yathaa = you, always, by me, as to how; laalitaH = you are nurtured - entertained; vartamaanam = conducting yourself; tathaa = like that - such a behaviour; tvaam sugriivaH na bahumanyate = you, Sugreeva, may not, approve of it.

अनुवादः

“Oh dextrous Angada, as to how I have entertained you in whichever way you conducted yourself with me, Sugreeva may not approve of such a puerile behaviour of yours, if you resort to it. [4-22-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिन्दम ।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥ २२ ॥

ना अस्य अमित्रैः गतम् गच्छेः मा शत्रुभिः अरिंदम । भर्तुः अर्थ परो दान्तः सुग्रीव वशगो भव ॥ ४-२२-२२

‘शत्रुदमन अङ्गद! तुम इनके शत्रुओंका साथ मत दो । जो इनके मित्र न हों, उनसे भी न मिलो और अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखकर सदा अपने स्वामी सुग्रीवके कार्य-साधनमें संलग्न रहते हुए उन्हींके अधीन रहो ॥ २२ ॥

शत्रुदमन अङ्गद! नीनु अवन शत्रुगळॊन्दिगॆ कैजोडिसबेड. अवन मित्ररल्लदवरन्नु सेरबेड. तन्न इन्द्रियगळन्नु हतोटियल्लिट्टुकॊण्डु सदा निन्न स्वामि सुग्रीवन कार्यसाधनॆयल्लि तत्परनागिरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. arindama = oh, enemy, destroyer; asya = his; a mitraiH = with un, friendly ones; gatam = going - associating; maa gacCheH = don’t, get into; shatrubhiH maa = enemies, don’t [come near]; bhartuH = lord’s - Sugreeva’s; artha paraH = in purposes, be interested in; daantaH = having self-control; sugriiva vashagaH bhava = in Sugreeva’s, control, you shall be.

अनुवादः

“Do not reach at his unfriendly ones, nor come near his enemies, oh, enemy-destroyer Angada, you shall be in the control of Sugreeva attending to the purposes of your lord with self-control. [4-22-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते ।
उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग् भव ॥ २३ ॥

न च अतिप्रणयः कार्यः कर्तव्यो अप्रणयः च ते । उभयम् हि महादोषम् तस्मात् अंतर दृक् भव ॥ ४-२२-२३

‘किसीके साथ अत्यन्त प्रेम न करो और प्रेमका सर्वथा अभाव भी न होने दो; क्योंकि ये दोनों ही महान् दोष हैं । अतः मध्यम स्थितिपर ही दृष्टि रखो’ ॥ २३ ॥

यारॊन्दिगू अत्यन्त प्रेमविडबेड हागू प्रेमद सर्वथा अभाववन्नु माडबेड; एकॆन्दरॆ इवॆरडू महादोषवागिदॆ. आद्दरिन्द मध्यम स्थितियल्ले दृष्टि इरलि.॥23॥

पदच्छेदः

23. na ca ati praNayaH = not, also, excessive, affinity; te na kaaryaH = for you, not, to be done; a praNayaH ca = non, affinity, also, [na] kartavyaH = [not] to be done; ubhayam mahaa doSam = this pair, has a flaw; tasmaat antara dR^ik bhava = therefore, intermediary, in outlook, you be - you cultivate.

अनुवादः

“Do not conduct yourself with excessive friendliness or unfriendliness, as this pair of opposites itself has a flaw, therefore you cultivate an intermediary outlook.” Vali thus spoke to Angada. [4-22-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम् ।
विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥ २४ ॥

इति उक्त्वा अथ विवृत्त अक्षः शर संपीडितो भृशम् । विवृतैः दशनैः भीमैः बभूव उत्क्रान्त जीवितः ॥ ४-२२-२४

ऐसा कहकर बाणके आघातसे अत्यन्त घायल हुए वालीकी आँखें घूमने लगीं । उसके भयंकर दाँत खुल गये और प्राण-पखेरू उड़ गये ॥ २४ ॥

हीगॆ हेळि बाणद आघातदिन्द अत्यन्त गायगॊण्ड वालिय कण्णु तिरुगतॊडगिदवु. अवन भयङ्कर हल्लुगळु तॆरॆदु कॊण्डवु हागू प्राणपक्षि हारिहोयितु.॥24॥

पदच्छेदः

24. bhR^isham shara sam piiDitaH = highly, by arrow, highly, tortured; iti uktvaa = thus, on saying; atha = thereafter; vi vR^itta akSaH = having rolled-up, eyes; vi vR^itaiH bhiimaiH dashanaiH = wide, opened [mouth hung open baring,] horrid, teeth; ut kraanta jiivitaH = took wings, who has his life - whose life took to flight; babhuuva = he became.

अनुवादः

He who is highly tortured by the arrow of Rama spoke to Angada in that way, and afterwards his eyeballs rolled-up, mouth hung open baring his horrid teeth, and his life too took to flight from his body. [4-22-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हतयूथपाः ।
परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगसत्तमाः ॥ २५ ॥

ततो विचुक्रुशुर् तत्र वानरा हत यूथपाः । परिदेवयमानाः ते सर्वे प्लवग सत्तमाः ॥ ४-२२-२५

उस समय अपने यूथपतिकी मृत्यु हो जानेसे सभी श्रेष्ठ वानर जोर-जोरसे रोने और विलाप करने लगे— ॥ २५ ॥

आग तम्म यूथपतिय मृत्युवादाग ऎल्ल श्रेष्ठ वानररु जोरागि अळुत्ता विलपिसतॊडगिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tataH = then; plavaga sattamaaH = fly-jumpers, the best; sarve te vaanaraaH = all, those, monkeys; hata yuuthapaaH = those that have a dead, chief; paridevayamaanaaH = started to weep; tatra = in that matter of Vali’s death; vi cukrushuH = loudly, squawked as a complaint.

अनुवादः

Then, all those best monkeys avaialble there have started to weep when their monkey chief is dead, and for that matter they have loudly squawked at his death in this way. [4-22-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किष्किन्धा ह्यद्य शून्या च स्वर्गते वानरेश्वरे ।
उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च ॥ २६ ॥

किष्किन्धा हि अथ शून्या च स्वर् गते वानरेश्वरे । उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः कानानि च ॥ ४-२२-२६ हते प्लवग शार्दूले निष् प्रभा वानराः कृताः ।

‘हाय! आज वानरराज वालीके स्वर्गलोक चले जानेसे सारी किष्किन्धापुरी सूनी हो गयी । उद्यान, पर्वत और वन भी सूने हो गये ॥ २६ ॥

अय्यो! इन्दु वानरराज वालियु स्वर्गस्थनाद्दरिन्द इडी किष्किन्धॆ बरिदायितु. उद्यान, पर्वत, वनगळू, पाळुबिद्दन्तादवु.॥26॥

पदच्छेदः

26, 27a. vaanara iishvare svar gate = monkey’s, lord, on going, to heaven; atha kiSkindhaa shuunyaa hi = Kishkindha, is now, empty - derelict, indeed; udyaanaani ca shuunyaani = gardens, also, empty; parvataaH kaanaani ca = mountains, forests, as well as [are void]; plavaga shaarduule hate = among fly-jumpers, tiger, when killed; vaanaraaH = monkeys; niS prabhaa kR^itaaH = without, brightness - lacklustre, they are made led into a lacklustre life.

अनुवादः

“When the lord of monkeys departed to heaven Kishkindha is indeed rendered derelict, dreary are the gardens, deserted are the mountains and forests as well, and when the tiger among fly-jumpers is dead all the vanara-s are rendered up into a lacklustre life. [4-22-26, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

1 of the mightiest characters of the rAmAyaNa was the ape vAlin. Among his great acts were the slaying of the dAnava-s dundubhi & mAyAvin &mighty gandharva golabha after a continuous 16 year battle. An account this was recited by the apes in the funerary elegy to their great lord

हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः ।
यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ॥ २७ ॥
पुष्पौघेणानुबद्‍ध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः ।

हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः ।
यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ॥
पुष्पौघेणानुबध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः ।

यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ॥ ४-२२-२७ पुष्प ओघेण अनुबद्धन्ते करिष्यति तत् अद्य कहः ।

‘वानरश्रेष्ठ वालीके मारे जानेसे सारे वानर श्रीहीन हो गये । जिनके महान् वेग (प्रताप) से समस्त कानन और वन पुष्पसमूहोंसे सदा संयुक्त बने रहते थे, आज उनके न रहनेसे कौन ऐसा चमत्कारपूर्ण कार्य करेगा? ॥

वानर श्रेष्ठ वालियु सत्तुहोदद्दरिन्द ऎल्ल वानररु कळाहीनरादरू, यार महा प्रतापदिन्द समस्त कानन, वनगळु पुष्पसमूहगळिन्द सदा कूडिद्दवो, इन्दु अवनु इल्लदिरुवाग यारु इन्तह चमत्कार माडबल्लनु.॥27½॥

पदच्छेदः

27b, 28a. yasya mahataa vegena = whose, by great, rapidity - by impetus of it; kaananaani vanaani ca = in forests, in woodlands, also; puSpa ogheNa = flowers, by torrents of; anu baddhante = trailed after, bindingly - flowers followed and enwreathe him; tat = that [type of feat]; adya kaH kariSyati = now, who, can do - who has such impetus.

अनुवादः

“And by the impetus of whose great rapidity flowers available in forests and woodlands used to shower on him in torrents and enwreathe him from behind, that Vali is no more, and now who has got such an impetus? [4-22-27b, 28a]

टिप्पनी

This verse also means: “He who has perfected the gardens and forests with full of flowers and thereby with fruits on which the monkeys subsist, and now who can make these areas so fructified to let all the monkeys thrive?”

टिप्पनी

This flowers following Vali is the same situation with Hanuma when he jumps from Mt. Mahendra to Lanka. A volley of flowers shower on him owing to kick-start and follow him up to some distance into ocean, as though to worship him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

येन दत्तं महद् युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः ॥ २८ ॥
गोलभस्य महाबाहोर्दश वर्षाणि पञ्च च ।
नैव रात्रौ न दिवसे तद् युद्धमुपशाम्यति ॥ २९ ॥

येन दत्तम् महत् युद्धम् गन्धर्वस्य महात्मनः ॥ ४-२२-२८ गोलभस्य महाबाहुः दश वर्षाणि पंच च । न एव रात्रौ न दिवसे तत् युद्धम् उपशाम्यति ॥ ४-२२-२९

‘उन्होंने महामना महाबाहु गोलभ नामक गन्धर्वको महान् युद्धका अवसर दिया था । वह युद्ध पंद्रह वर्षोंतक लगातार चलता रहा । न दिनमें बंद होता था, न रातमें ॥ २९ ॥

अवनु महामना महाबाहु गोलभ ऎम्ब गन्धर्वनिगॆ महायुद्धद अवकाश कॊट्टिद्दनु. आ युद्धवु हदिनैदु वर्ष ऒन्दे समनॆ हगलु-रात्रि निल्लदॆ नडॆयुत्तले इत्तु.॥28-29॥

पदच्छेदः

28b, 29. yena mahaatmanaH = by which, great souled one - Vali; mahaabaahuH golabhasya gandharvasya = great armed, Golabha’s, to gandharva / celestial; dasha panca varSaaNi ca = ten, five, years, also [fifteen years]; mahat yuddham dattam = ferocious, fight - duel, is given; tat yuddham = that, fight; raatrau = in nights; na eva upa shaamyati = not, only, thus, ceased; divase na = in daytime, not.

अनुवादः

“By which great-souled Vali a ferocious duel was given to the celestial, namely the great armed Golabha, which did not cease either in the daytime or night till Vali felled Golabha, that Vali is no more. [4-22-28b, 29]

टिप्पनी

This Sanskrit expression ‘giving a duel’ is the same that is available in English like - ‘give me a duel.’ etc.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः ।
तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान् ।
सर्वाभयङ्करोऽस्माकं कथमेष निपातितः ॥ ३० ॥

ततस्तु षोडशे वर्षे गोलभो विनिपातितः ।
तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान् ।
सर्वाभयङ्करोऽस्माकं कथमेष निपातितः ॥

ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः । तम् हत्वा दुर्विनीतिम् तु वाली दंष्ट्र करालवान् । सर्वा अभयम् करः अस्माकम् कथम् एष निपातितः ॥ ४-२२-३०

‘तदनन्तर सोलहवाँ वर्ष आरम्भ होनेपर गोलभ वालीके हाथसे मारा गया । उस दुष्ट गन्धर्वका वध करके जिन विकराल दाढ़ोंवाले वालीने हम सबको अभय दान दिया था, वे ही ये हमारे स्वामी वानरराज स्वयं कैसे मार गिराये गये?’ ॥ ३० ॥

अनन्तर हदिनारनॆय वर्ष प्रारम्भवागुत्तले गोलभनु वालिय कैयिन्द हतनादनु. आ दुष्ट गन्धर्वनन्नु वधिसिद विकराळ दाडॆगळुळ्ळ वालियु नमगॆल्लरिगू अभयदान कॊट्टिद्दनु. अदे नम्म स्वामि वानरराज स्वतः हेगॆ कॊल्लल्पट्टनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tataH tu = thereafter, but; SoDashame varSe = in sixteenth, year; golabhaH = Golabha is; vinipaatitaH [vi ni paatitaH = surely, down, felled] = unquestionably felled; danSTra karaalavaan = teeth, one with sawteeth, zigzagged teet; vaali = Vali; dur viniitim tu = evil, minded one is, but; tam hatvaa = him - that Golaka, on killing; asmaakam = for us; sarvaa a bhayam karaH = to all of us, no, fear, accorder; eSa vaalii = this, Vali; katham nipaatitaH = how, he is felled.

अनुवादः

“Thereafter, in the sixteenth year Vali unquestionably felled Golabha, and on killing that evil-minded Golabha with his zigzag teeth Vali accorded fearlessness to all of us, how such a Vali is felled now?” Thus the monkeys raised hue and cry. [4-22-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा
प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे ।
वनेचराः सिंहयुते महावने
यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥ ३१ ॥

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवंगमाः तत्र न शर्म लेभिरे । वने चराः सिंह युते महावने यथा हि गावो निहते गवाम् पतौ ॥ ४-२२-३१

उस समय वीर वानरराज वालीके मारे जानेपर वनोंमें विचरनेवाले वानर वहाँ चैन न पा सके । जैसे सिंहसे युक्त विशाल वनमें साँड़के मारे जानेपर गौएँ दुःखी हो जाती हैं, वही दशा उन वानरोंकी हुई ॥ ३१ ॥

आग वीर वानर राज वालियु सत्तुहोदाग सिंहदिन्द व्याप्तवाद महारण्यदल्लि गूळियन्नु सिंहवु कॊन्दबिट्टरॆ गोवुगळु भ्रान्तरागुवन्तॆ वनगळल्लि सञ्चरिसुव वानररु भ्रान्तरादरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. simha yute mahaavane = lion, possessing with - in great forests a in a lion riddled forest,; gavaam patau nihate = cows, husbander - bull, while killed; vane caraaH gaavaH yathaa = in forest, moving, cows, as with; likewise; viire plavaga adhipe hate tu = brave one, monkeys’, lord, when killed, but; tatra = in that matter [of Vali’s death]; plavamgamaaH sharma na lebhire = fly-jumpers, quietude, not, obtained - went into a freneticness.

अनुवादः

But when that fly-jumper’s brave lord Vali is killed, those fly-jumpers have gone into a freneticness in that matter of Vali’s killing, as with the cows becoming frenetic when their husbanding bull is killed while moving in a great forest that is riddled with a lion. [4-22-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तारा व्यसनार्णवप्लुता
मृतस्य भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा ।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं
महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता ॥ ३२ ॥

ततस्तु तारा व्यसनार्णवाप्लुता
मृतस्य भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा ।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं
महाद्रुवं छिन्नमिवाश्रिता लता ॥

ततः तु तारा व्यसन अर्णव प्लुता मृतस्या भर्तुर् वदनम् समीक्ष्य सा । जगाम भूमिम् परिरभ्य वालिनम् महा द्रुमम् छिन्नम् इव आश्रिता लता ॥ ४-२२-३२

तदनन्तर शोकके समुद्रमें डूबी हुई ताराने जब अपने मरे हुए स्वामीकी ओर दृष्टिपात किया, तब वह वालीका आलिङ्गन करके कटे हुए महान् वृक्षसे लिपटी हुई लताकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ ३२ ॥

अनन्तर शोकसमुद्रदल्लि मुळुगिद तारॆयु सत्तुहोगिरुव तन्न पतिय कडॆगॆ नोडिदाग अवळु वालियन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डु कडिदु हाकिद मरक्कॆ हब्बिद बळ्ळियु नॆलक्कॆ बीळुवन्तॆ भूमियल्लि बिद्दुबिट्टळु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH tu saa taaraa = then, but, that, Tara; vyasana arNava plutaa = affliction, ocean, whelmed under; mR^itasyaa bhartuH vadanam sam iikSya = dead, husband’s, face, closely, on observing; Chinnam mahaa drumam aashritaa = hacked, giant, tree, hinging on; lataa iva = creeper plant, as with; vaalinam pari rabhya bhuumim jagaama = Vali, embraced, onto earth, gone - collapsed.

अनुवादः

But then Tara, whelmed under a ocean called affliction closely observed her dead husband’s face, embraced him and collapsed onto ground as with any creeper plant when the giant tree on which it is hinging is hacked down. [4-22-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥ २२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें बाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २२ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद इप्पत्तॆरडनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥22॥