०२१ हनुमता तारासान्त्वनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Hanuma tries to console Tara. He asserts that Angada will not be looked down. Though Vali is put to his plight, Hanuma says, that Tara alone is the empress to lead Kishkindha kingdom. But Tara prefers self-immolation along with her husband Vali.

स्रोतः: valmikiramayan.net

21. हनुमान् जी का ताराको समझाना और ताराका पतिके अनुगमनका ही निश्चय करना

ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् ।
शनैराश्वासयामास हनुमान् हरियूथपः ॥ १ ॥

ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् ।
शनैराश्वासयामास हनूमान् हरियूथपः ॥

ततो निपतिताम् ताराम् च्युताम् ताराम् इव अंबरात् । शनैः आश्वासयामास हनूमान् हरि यूथपः ॥ ४-२१-१

ताराको आकाशसे टूटकर गिरी हुई तारिकाके समान पृथ्वीपर पड़ी देख वानरयूथपति हनुमान् ने धीरे-धीरे समझाना आरम्भ किया— ॥ १ ॥

आकाशदिन्द कळचिबिद्द नक्षत्रदन्तॆ नॆलदल्लि बिद्द तारॆयन्नु नोडि वानरयूथपति हनुमन्तनु निधानवागि समजायिसतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; ambaraat cyutaam taaraam iva = from sky, fallen, a star, like; nipatitaam taaraam = fallen to ground, at Tara; hari yuuthapaH hanuumaan = monkey’s, leader, Hanuma; shanaiH aashvaasayaamaasa = slowly, consoled.

अनुवादः

Hanuma, the leader of monkeys, then neared and slowly consoled Tara who has fallen to ground like a star from sky. [4-21-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्म फलहेतुकम् ।
अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥ २ ॥

गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् ।
अव्यग्रस्यदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥

गुण दोष कृतम् जंतुः स्वकर्म फल हेतुकम् । अव्यग्रः तद् अवाप्नोति सर्वम् प्रेत्य शुभ अशुभम् ॥ ४-२१-२

‘देवि! जीवके द्वारा गुणबुद्धिसे अथवा दोषबुद्धिसे किये हुए जो अपने कर्म हैं, वे ही सुख-दुःखरूप फलकी प्राप्ति करानेवाले होते हैं । परलोकमें जाकर प्रत्येक जीव शान्तभावसे रहकर अपने शुभ और अशुभ—सभी कर्मोंका फल भोगता है ॥ २ ॥

देवि! गुणबुद्धियिन्द अथवा दोषबुद्धियिन्द जीवियु माडिद कर्मगळे सुख-दुःख रूपवाद फलवन्नु कॊडुववु. परलोकक्कॆ होगि प्रतियॊब्ब जीवियु शान्तभावदिन्द इद्दु तन्न शुभाशुभ ऎल्ल कर्मगळ फलगळन्नु अनुभविसुत्तानॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. jantuH = living beings; guNa doSa kR^itam = merit, demerit, doings [whether done in good intention or bad]; phala hetukam = results, cause of; sarvam tat = all, that; shubha a shubham karma = good, not, good, deed; pretya = on demise; a vyagraH avaapnoti = un, repentantly, one gets.

अनुवादः

“Living beings on doing the deeds of merit or demerit, or knowingly or unknowingly, will derive the resultant fruits of those deeds according to one’s own destiny even after demise, and they shall bear them unrepentantly, may they be provident or improvident… [4-21-2]

टिप्पनी

For this verse Dharmaakuutam says: atra ca sva karama phala hetukamiti visheShaNena anaadi bhava parampara aasaadita dharma artha vaasanaa vashena shubham ashubham vaa karma anuShThaaya tad auruupam sukaham duHkham vaa phalam avaapnoti iti uktam – dharmaakuutamThus Hanuma is saying that Vali is not dead at the hand of Sugreeva but dead due his own demerits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे ।
कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन् बुद‍्बुदोपमे ॥ ३ ॥

शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे ।
कस्य को वा नु शोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन् बुद्बुदोपमे ॥

शोच्या शोचसि कम् शोच्यम् दीनम् दीना अनुकंपसे । कः च कस्य अनुशोच्यो अस्ति देहे अस्मिन् बुद्बुद उपमे ॥ ४-२१-३

‘तुम स्वयं शोचनीया हो; फिर दूसरे किसको शोचनीय समझकर शोक कर रही हो? स्वयं दीन होकर दूसरे किस दीनपर दया करती हो? पानीके बुलबुलेके समान इस शरीरमें रहकर कौन जीव किस जीवके लिये शोचनीय है? ॥ ३ ॥

नीनु स्वतः शोचनीयळागिरुवॆ, मत्तॆ बेरॆ यारन्नु शोचनीयनॆन्दु तिळिदु शोकिसुत्तिरुवॆ? स्वतः दीनळागि बेरॆ याव दीनन मेलॆ दयॆ माडुत्तिरुवॆ? नीरगुळ्ळॆयन्तिरुव ई शरीरदल्लि इद्द जीवियु याव जीविगागि शोचनीयनागिद्दानॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. shocyaa = a lamentable [you yourself]; shocyam kam shocasi = lamentable one, about whom, you are lamenting; diinaa = pitiable on [you yourself]; diinam = [for which] piteous one; anukampase = quivering [pitying]; asmin dehe budbuda upame = for this, body, bubble, in similitude; kaH kasya anushocyaH asti = who, for whom, lamentable, is there.

अनुवादः

“Of which lamentable one you lament while you yourself are in a lamentable state? Of which pitiable one you take pity while you yourself are in a pitiable condition? Who is pitiable by whom in these bubbles like bodies? [4-21-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया ।
आयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय ॥ ४ ॥

अंगदः तु कुमारो अयम् द्रष्टव्यो जीव पुत्रया । आयत्या च विधेयानि समर्थानि अस्य चिन्तय ॥ ४-२१-४

‘तुम्हारे पुत्र कुमार अङ्गद जीवित हैं । अब तुम्हें इन्हींकी ओर देखना चाहिये और इनके लिये भविष्यमें जो उन्नतिके साधक श्रेष्ठ कार्य हों, उनका विचार करना चाहिये ॥ ४ ॥

निन्न पुत्र अङ्गद जीवन्तनागिद्दानॆ. ईग नीनु अवन कडॆगॆ नोडबेकु मत्तु अवनिगागि भविष्यदल्लि उन्नतिगॆ साधक श्रेष्ठकार्यद कुरितु विचार माडबेकु.॥4॥

पदच्छेदः

4. jiiva putrayaa = one who has a living, son; by you; kumaaraH ayam angadaH draSTavyaH = young one, this, Angada, is to be looked after; aayatyaa ca = forthcoming - ensuing, also; asya vidheyaani samarthaani = by him, deeds of duty [funerals of Vali,] deeds for well-being; cintaya = are to be thought of.

अनुवादः

“You are the one with a living son, and you have to look after this young one Angada, and you have to think of the forthcoming activities for his well-being and for his performance of duty towards his father. [4-21-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् ।
तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नेह लौकिकम् ॥ ५ ॥

जानासि अनियताम् एवम् भूतानाम् आगतिम् गतिम् । तस्मात् शुभम् हि कर्तव्यम् पण्डितेन इह लौकिकम् ॥ ४-२१-५

देवि! तुम विदुषी हो, अतः जानती ही हो कि प्राणियोंके जन्म और मृत्युका कोई निश्चित समय नहीं है । इसलिये शुभ (परलोकके लिये सुखद) कर्म ही करना चाहिये । अधिक रोना-धोना आदि जो लौकिक कर्म (व्यवहार) है, उसे नहीं करना चाहिये ॥ ५ ॥

देवि! नीनु विदुषियागिरुवॆ, आद्दरिन्द यावुदे प्राणिगळ जन्ममृत्युवन्नु यारू निश्चयिसलाररु. अदक्कागि शुभ (परलोकक्कॆ सुखमय) कर्मवन्ने माडबेकु. हॆच्चु अळुवुदु मुन्ताद लौकिक कर्म (व्यवहार) माडबारदु.॥5॥

पदच्छेदः

5. bhuutaanaam aagatim gatim = living being’s, coming, going [birth and death]; a niyataam evam = not, certain, thus; jaanaasi = you are aware; tasmaat = therefore; * paNDitena* = by prudent one; iha laukikam shubham kartavyam hi = in here, worldly things, auspicious ones, are to be done, indeed.

अनुवादः

“You are aware that the coming and going of beings, in their subtle forms of earth, water, fire, air and space into this mortal life and back is uncertain, thereby the prudent ones have to perform auspicious worldly deeds here in this world, say, the funeral of Vali. [4-21-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्मिन् हरिसहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
वर्तयन्ति कृताशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः ॥ ६ ॥

यस्मिन् हरि सहस्राणि शतानि नियुतानि च । वर्तयन्ति कृत आशानि सो अयम् दिष्टांतम् आगतः ॥ ४-२१-६

‘सैकड़ों, हजारों और लाखों वानर जिनपर आशा लगाये जीवन-निर्वाह करते थे, वे ही ये वानरराज आज अपनी प्रारब्ध निर्मित आयुकी अवधि पूरी कर चुके ॥ ६ ॥

नूरारु, साविरारु, लक्षगट्टलॆ वानररु यार मेलिन आसॆयिन्द जीवन निर्वाहमाडुत्तिद्दरो, आ वानरराजनु इन्दु तन्न प्रारब्ध निर्मित आयुस्सिन अवधियन्नु पूर्ण गॊळिसिरुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. yasmin = in whom [Vali]; kR^ita aashaani = reposing, confidence; hari sahasraaNi shataani = monkeys, thousands, hundreds; niyutaani ca = harboured, also; vartayanti = abiding - living basing on him; saH ayam = such as he is; diSTa antam aagataH = fate’s, end, he came.

अनुवादः

“In whom hundreds and thousands of monkeys are harboured and astir, for they have reposed their confidence in him alone, that Vali has arrived at his end. [4-21-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः ।
गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ७ ॥

यद् अयम् न्याय दृष्ट अर्थः साम दान क्षमा परः । गतो धर्म जिताम् भूमिम् न एनम् शोचितुम् अर्हसि ॥ ४-२१-७

‘इन्होंने नीतिशास्त्रके अनुसार अर्थका साधन—राज्य-कार्यका संचालन किया है । ये उपयुक्त समयपर साम, दान और क्षमाका व्यवहार करते आये हैं । अतः धर्मानुसार प्राप्त होनेवाले लोकमें गये हैं । इनके लिये तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये ॥ ७ ॥

इवनु नीतिशास्त्रक्कगनुगुणवागि राज्यकार्यवन्नु नडॆसिरुवनु. इवनु समयक्कॆ सरियागि साम, दान मत्तु क्षमॆ माडुत्ता बन्दिरुवनु. आद्दरिन्द धर्मानुसार प्राप्तवागुव लोकक्कॆ होगिरुवनु. इवनिगागि नीनु शोकिसबारदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. nyaaya dR^iSTa arthaH = by justice, observed, having means - one who is observant of rationality, conducted himself judiciously; saama daana kSamaa paraH = friendliness, courteousness, forgivingness he was observing; ayam = this Vali; yat = by which reason; dharma jitaam bhuumim gataH = by rightness, conquered, to domain, has gone; na enam shocitum arhasi = not, for him, your sorrowing, apt of you.

अनुवादः

“By which reason this Vali conducted himself judiciously, observing friendliness, courteousness and forgivingness, by that reason alone Vali is going to a domain in heavens which he righteously conquered for himself, and it is unapt of your sorrowing for him. [4-21-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे च हरिशार्दूलाः पुत्रश्चायं तवाङ्गदः ।
हर्यृक्षपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते ॥ ८ ॥

सर्वे च हरि शार्दूलाः पुत्रः च अयम् तव अंगदः । हरि ऋक्ष पति राज्यम् च त्वत् सनाथम् अनिन्दिते ॥ ४-२१-८

‘सती साध्वी देवि! ये सभी श्रेष्ठ वानर, ये तुम्हारे पुत्र अङ्गद तथा वानर और भालुओंका यह राज्य—सब तुमसे ही सनाथ हैं—तुम्हीं इन सबकी स्वामिनी हो ॥ ८ ॥

सती साध्वी देवि! इवॆल्ल वानररु, ई निन्न पुत्र अङ्गद, वानर मत्तु करडिगळ ई राज्यवु निन्निन्दले सनाथवागिदॆ. नीने इवरॆल्लर स्वामिनियागिरुवॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. a nindite = oh, impeccable one, Tara; sarve hari shaarduulaaH = all, monkey, tigers; tava putraH = your, son; ayam angadaH ca = this, for Angada, and; hari R^ikSa pati raajyam ca = monkeys, bear, lords, kingdom of, also; tvat = in you; sa naatham = is with, guardian.

अनुवादः

“All the tigerly-monkeys, oh, impeccable Tara, including this son of yours Angada, and all the lords of monkeys and bears have their guardian angel in you. [4-21-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताविमौ शोकसन्तप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि ।
त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम् ॥ ९ ॥

तौ इमौ शोक संतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि । त्वया परिगृहीतो अयम् अंगदः शास्तु मेदिनीम् ॥ ४-२१-९

‘भामिनि! ये अङ्गद और सुग्रीव दोनों ही शोकसे संतप्त हो रहे हैं । तुम इन्हें भावी कार्यके लिये प्रेरित करो । तुम्हारे अधीन रहकर अङ्गद इस पृथ्वीका शासन करें ॥ ९ ॥

भामिनि! ई अङ्गद मत्तु सुग्रीवरू शोकदिन्द सन्तप्तरागिद्दारॆ. नीनु इवरिगॆ मुन्दिन कार्यक्कागि प्रेरेपिसबेकु. निन्न अधीनदल्लिद्दु अङ्गदनु ई पृथ्वियन्नु आळलि.॥9॥

पदच्छेदः

9. bhaamini = oh, lady; shoka samtaptau tau imau = in grief, searing, these, two = Sugreeva, Angada; shanaiH preraya = slowly, inspirit; tvayaa parigR^ihiitaH = by you, taken up [acquiesce to]; ayam angadaH mediniim shaastu = this, Angada, the earth, rule over.

अनुवादः

“Oh, lady, inspirit these two, Sugreeva and Angada, that are searing in grief, and if you acquiesce then this Angada will rule over the earth. [4-21-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्ततिश्च यथा दृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् ।
राज्ञस्तत् क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः ॥ १० ॥

संततिः च यथा दृष्टा कृत्यम् यत् च अपि सांप्रतम् । राज्ञः तत् क्रियताम् सर्वम् एष कालस्य निश्चयः ॥ ४-२१-१०

‘शास्त्रमें संतान होनेका जो प्रयोजन बतलाया गया है तथा इस समय राजा वालीके पारलौकिक कल्याणके लिये जो कुछ कर्तव्य है, वही करो—यही समयकी निश्चित प्रेरणा है ॥ १० ॥

सन्तान हुट्टुव प्रयोजन शास्त्रदल्लि हेळिदन्तॆ, ईग राजा वालियु पारलौकिक श्रेयस्सिगागि इरुव कर्तव्यवन्ने माडु, इदे समयद निश्चित प्रेरणॆयागिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. santatiH yathaa dR^iSTaa = progeny, as to how, seen kin scriptures - anticipated from a male descendent; saampratam raaj~naH = presently, for king; yat kR^ityam ca api = which, is to be done, also even; tat sarvam kriyataam = that, all, is to done; eSa kaalasya nishcayaH = this is, [befitting to] time’s, decision.

अनुवादः

“Whatever duty anticipated from a male descendent towards his father, and whatever activity that is to be done presently in respect of the dying king, let them be done, and that would be a timely decision. [4-21-10]

टिप्पनी

This expression also means smashaana vyraagya ‘burial-ground renunciation…’ In that, ‘all this has happened so according to Time’s decision…’ arthaa gR^ihaat nivartante aa smashaanaat tu baandhava | sukR^itam duShkR^itam caiva gacchantam anucacChgati ||‘wealth and means remain in house, relatives come up to graveyard, only Merit and Demerit follow the goer…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि ॥ ११ ॥

संस्कार्यो हरि राजः तु अंगदः च अभिषिच्यताम् । सिंहासन गतम् पुत्रम् पश्यन्ती शान्तिम् एष्यसि ॥ ४-२१-११

‘वानरराजका अन्त्येष्टि-संस्कार और कुमार अङ्गदका राज्याभिषेक किया जाय । बेटेको राजसिंहासनपर बैठा देखकर तुम्हें शान्ति मिलेगी’ ॥ ११ ॥

वानर राजन अन्त्येष्ठि संस्कार मत्तु अङ्गद कुमारन पट्टाभिषेक माडलागुवुदु. राजसिंहासनदल्लि कुळितिरुव मगनन्नु नोडि निनगॆ शान्ति सिगबहुदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. hari raajaH samskaaryaH = monkeys, king, is to be cremated; angadaH ca abhiSicyataam = Angada’s, also, be anointed; simha aasana gatam = lion’s, seat [throne,] invested; putram pashyantii shaantim eSyasi = son, on seeing, peace, you can obtain.

अनुवादः

“Cremation of the king of monkeys and anointment of Angada are the present time affairs, and seeing your son invested on the throne you can obtain peace.” Thus spoke Hanuma to Tara. [4-21-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता ।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ १२ ॥

सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता ।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनुमन्तमवस्थितम् ॥

सा तस्य वचनम् श्रुत्वा भर्तृ व्यसन पीडिता । अब्रवीत् उत्तरम् तारा हनूमन्तम् अवस्थितम् ॥ ४-२१-१२

तारा अपने स्वामीके विरह-शोकसे पीड़ित थी । वह उपर्युक्त वचन सुनकर सामने खड़े हुए हनुमान् जी से बोली—

तारॆयु तन्न स्वामिय विरह शोकदिन्द पीडितळागिद्दळु. ई मेलिन मातन्नु केळि ऎदुरिगॆ निन्तिरुव हनुमन्तनल्लि हेळिदळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. bhartR^i vyasana piiDitaa = husband’s, by plight, tormented; saa taaraa = she, Tara; tasya vacanam shrutvaa = his [Hanuma’s,] words, on hearing; avasthitam hanuumantam = available nearby, to Hanuma; uttaram abraviit = reply, spoke.

अनुवादः

On hearing Hanuma’s words she who is tormented by the plight of her husband, that Tara replied Hanuma who is standing nearby. [4-21-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम् ।
हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥ १३ ॥

अंगद प्रतिरूपाणाम् पुत्राणाम् एकतः शतम् । हतस्य अपि अस्य वीरस्य गात्र संश्लेषणम् वरम् ॥ ४-२१-१३

‘अङ्गदके समान सौ पुत्र एक ओर और मरे होनेपर भी इस वीरवर स्वामीका आलिङ्गन करके सती होना दूसरी ओर—इन दोनोंमेंसे अपने वीर पतिके शरीरका आलिङ्गन ही मुझे श्रेष्ठ जान पड़ता है ॥ १३ ॥

अङ्गदनन्तह नूरु पुत्ररु ऒन्दॆडॆ हागू सत्तिरुव ई वीरवर स्वामियन्नु आलिङ्गिसुत्ता सतिहोगुवुदु इन्नॊन्दॆडॆ; इवॆरडरल्लि वीरपतियॊन्दिगॆ सहगमन माडुवुदे ननगॆ श्रेष्ठवॆन्दु तोरुत्तदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. angada prati ruupaaNaam = Angada like, alternative, reflections - selfsame Angada-s; shatam = , hundred; putraaNaam = sons; ekataH = on one side; hatasya api asya viirasya = struck dead, though, this, brave one’s; gaatra samshleSaNam varam = body, for embracing, the best.

अनुवादः

“Let there be a hundred selfsame Angada-s on one side, and this brave one the other, for me embracing him who is put to death is the best …. [4-21-13]

टिप्पनी

This verse is said to be difficulkt one to derive meaning kiSTa anvaya. There is another narration of this verse omitting the first foot of next stanza and it reads: * kim kaaryam pati hiinayaaH putraaNaam ayutaiH api | pitR^ivyah tasya sugriivaH sarva kaaryeShu anantaraH ||*

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चाहं हरिराज्यस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा ।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥ १४ ॥

न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा ।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥

न च अहम् हरि राज्यस्य प्रभवामि अंगदस्य वा । पितृव्यः तस्य सुग्रीवः सर्व कार्येषुइ अनंतरः ॥ ४-२१-१४

‘मैं न तो वानरोंके राज्यकी स्वामिनी हूँ और न मुझे अङ्गदके लिये ही कुछ करनेका अधिकार है । इसके चाचा सुग्रीव ही समस्त कार्योंके लिये समर्थ हैं और वे ही मेरी अपेक्षा इसके निकटवर्ती भी हैं ॥ १४ ॥

नानादरो वानर राज्यद ऒडतियागिल्ल मत्तु अङ्गदनिगागि एनादरू माडुव अधिकार ननगिल्ल. इवन चिक्कप्प सुग्रीवने समस्त कार्यगळिगॆ समर्थनागिद्दानॆ. अवने ननगिन्त इवनिगॆ निकटवर्तियागिद्दानॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. aham hari raajyasya ca = I am, for monkey’s, kingdom, either; angadasya vaa = of Angada, or; na prabhavaami = not, capable - who am I; tasya = his [Angada’s]; pitR^ivyaH sugriivaH = paternal-uncle, Sugreeva; sarva kaaryeSu anantaraH = in all, affairs, close at hand.

अनुवादः

“Who am I either for conducting the monkeys kingdom or to anoint Angada when Angada’s paternal-uncle Sugreeva is close at hand? [4-21-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति ।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥ १५ ॥

न ह्येषा बुद्धिरास्थेया हनुमन्नङ्गदं प्रति ।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥

न हि एषा बुद्धिः आस्थेया हनूमन् अंगदम् प्रति । पिता हि बंधुः पुत्रस्य न माता हरि सत्तम ॥ ४-२१-१५

‘कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी ! अङ्गदके विषयमें आपकी यह सलाह मेरे लिये काममें लाने योग्य नहीं है । आपको यह समझना चाहिये कि पुत्रके वास्तविक बन्धु (सहायक) पिता और चाचा ही हैं । माता नहीं ॥ १५ ॥

कपिश्रेष्ठ हनुमन्तने! अङ्गदन विषयदल्लि निन्न ई सलहॆ ननगॆ कार्यगत माडलु योग्यवल्ल. पुत्रन निजवाद बन्धु (सहायक) तन्दॆ मत्तु चिक्कप्पने आगिद्दानॆ, तायि अल्ल ऎम्बुदु नीनु तिळियबेकु.॥15॥

पदच्छेदः

15. hanuman = oh, Hanuma; angadam prati = Angada, towards; eSaa buddhiH = this kind of, thinking; na aastheyaa hi = not, to be pursued, indeed; hari sattama = oh monkey, the best; putrasya = for son; pitaa hi bandhuH = father, really, is the defender; na maataa = not, mother.

अनुवादः

“Hanuma, this thinking of yours that Angada is to be crowned is really untenable, oh, best monkey, father is the real defender of a son, but not the mother. [4-21-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मम हरिराजसंश्रयात्
क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा ।
अभिमुखहतवीरसेवितं
शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥ १६ ॥

न हि मम हरिराजसंश्रयात्
क्षत्क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा ।
अभिमुखहतवीरसेवितं
शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥

न हि मम हरि राज संश्रयात् क्षमतरम् अस्ति परत्र च इह वा । अभिमुख हत वीर सेवितम् शयनम् इदम् मम सेवितुम् क्षमम् ॥ ४-२१-१६

मेरे लिये वानरराज वालीका अनुगमन करनेसे बढ़कर इस लोक या परलोकमें कोई भी कार्य उचित नहीं है । युद्धमें शत्रुसे जूझकर मरे हुए अपने वीर स्वामीके द्वारा सेवित चिता आदिकी शय्यापर शयन करना ही मेरे लिये सर्वथा योग्य है’ ॥ १६ ॥

ननगॆ वानरराज वालियन्नु अनुगमन माडुवुदक्किन्त मिगिलाद कार्य ई लोकदल्लि अथवा परलोकदल्लि यावुदू उचितवागिल्ल. युद्धदल्लि शत्रुविनॊडनॆ होराडुत्ता सत्तिरुव नन्न वीर स्वामिय चितॆ एरुवुदे ननगॆ सर्वथा योग्यवागिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. mama = to me; iha vaa = here, either; paratra ca = other where, also; hari raaja = monkey’s, king’s; samshrayaat = than patronage; kSama taram = befitting, highly; na asti hi = not, there, indeed; abhi mukha hata = when facing away, who is killed; viira sevitam = by such brave one, adored; idam shayanam = this, [death] bed; sevitum mama kSamam = to adore - join in the death bed, to me, befitting.

अनुवादः

“Indeed there is nothing highly befitting to me, either in this world or in the other, than the auspices of the king of monkeys, and now to me the only befitting thing is to join in this brave one on this death bed, which he is adoring when put to death while he is facing away. [4-21-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥ २१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें इक्कीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २१ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद इप्पत्तॊन्दनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥21॥