०२० ताराविलापः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Tara’s lamentation for her departing husband Vali. She unlike other forest beings who just forsake the dead partner, weeps bitterly for Vali and holds Sugreeva and Rama responsible for the untimely death of Vali. The common nature of humans is portrayed through the Vanara empress.

स्रोतः: valmikiramayan.net

20. ताराका विलाप

रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ १ ॥
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ २ ॥
वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा ।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा ॥ ३ ॥

राम चाप विसृष्टेन शरेण अंतकरेण तम् । दृष्ट्वा विनिहतम् भूमौ तारा ताराधिप आनना ॥ ४-२०-१ सा समासाद्य भर्तारम् पर्यष्वजत भामिनी । इषुणा अभिहतम् दृष्ट्वा वालिनम् कुंजरोपमम् ॥ ४-२०-२ वानरम् पर्वत इन्द्र आभम् शोक संतप्त मानसा । तारा तरुम् इव उन्मूलम् पर्यदेवयत् आतुरा ॥ ४-२०-३

चन्द्रमुखी ताराने देखा, मेरे स्वामी वानरराज वाली श्रीरामचन्द्रजीके धनुषसे छूटे हुए प्राणान्तकारी बाणसे घायल होकर धरतीपर पड़े हैं, उस अवस्थामें उनके पास पहुँचकर वह भामिनी उनके शरीरसे लिपट गयी । जो अपने शरीरसे गजराज और गिरिराजको भी मात करते थे, उन्हीं वानरराजको बाणसे आहत होकर जड़से उखड़े हुए वृक्षकी भाँति धराशायी हुआ देख ताराका हृदय शोकसे संतप्त हो उठा और वह आतुर होकर विलाप करने लगी— ॥ १—३ ॥

चन्द्रमुखि तारॆयु नोडिदळु - तन्न स्वामि वानरराज वालियु श्रीरामन धनुस्सिनिन्द बिट्ट प्राणान्तकारि बाणदिन्द गायगॊण्डु नॆलदल्लि बिद्दिरुवनु. आ स्थितियल्लि अवन बळिगॆ होगि आ भामिनियु अवन शरीरवन्नु अप्पिकॊण्डळु. तन्न शरीरदिन्द गजराज मत्तु गिरिराजनन्नु सोलिसुव आ वानर राजनु बाणदिन्द आहतनागि बेरुकित्त मरदन्तॆ धराशायियादवनन्नु नोडि तारॆय हृदय शोकदिन्द सन्तप्तवागि आतुरळागि विलापिसतॊडगिदळु.॥1-3॥

पदच्छेदः

1, 2a. taara adhipa aananaa = stars, lord, faced one [having a lovely face like moon, Tara]; bhaaminii = resentful lady; saa taaraa = such as she is, that Tara; raama caapa visR^iSTena = Rama’s, bow, released; antakareNa shareNa = terminator [like,] with arrow; vinihatam = fallen down; tam bhartaaram bhuumau dR^iSTvaa = him, that husband, on floor, on seeing; samaasaadya paryaSvajata = reached, and embraced.

अनुवादः

On seeing her husband felled to ground with a terminator like arrow released by Rama, that resentful lady Tara whose face is lovely like the moon, reached and embraced him. [4-20-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2b, 3. iSuNaa abhihatam = by arrow, shot down; kunjara upamam = elephant, in simile; parvata indra aabham = [like] mountain, best one, in shine; unmuulam tarum iva = uprooted, tree, like; vaanaram vaalinam dR^iSTvaa = vanara, at Vali, on seeing; taaraa aaturaa = Tara, agonised; shoka samtapta maanasaa = by grief, scorched, with heart; paryadevayat = wailed fretfully.

अनुवादः

Tara is agonised when she saw the elephantine and mountainous vanara, namely Vali, reduced to no more than an uprooted tree, and she wailed fretfully with grief scorching heart. [4-20-2b, 3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर ।
किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ ४ ॥

रणे दारुणविक्राङ्क प्रवीर प्लवतां वर ।
किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥

रणे दारुण विक्रान्त प्रवीर प्लवताम् वर । किम् इदीनाम् पुरो भागाम् अद्य त्वम् न अभिभाषसे ॥ ४-२०-४

‘रणमें भयानक पराक्रम प्रकट करनेवाले महान् वीर वानरराज! आज इस समय मुझे अपने सामने पाकर भी आप बोलते क्यों नहीं हैं? ॥ ४ ॥

रणदल्लि भयानक पराक्रम प्रकटपडिसुव महावीर वानरराजा! इन्दु ईग तन्न ऎदुरिगॆ नन्नन्नु नोडियू एकॆ मातनाडुवुदिल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. raNe daaruNa = in fight, a stern one; vikraanta = victorious one; pra viira = best, valiant; plavataam vara = among fliers, the best; idiinaam = now - so far; puraH bhaagaam = before, you behind - not blamed you; a puraH bhaagam = not, before, your side [at your behind, I who never blamed you before or behind you]; such as I am; tvam kim adya na abhibhaaSase = you, why, now, not, greet - talk.

अनुवादः

“Oh, stern one in fights, oh, victorious one, oh, best valiant, oh, best flier, I have never blamed you either in your presence or in your absence, why do not you talk to me now? [4-20-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ ५ ॥

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्य शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥

उत्तिष्ठ हरि शार्दूल भजस्व शयन उत्तमम् । न एवम् विधाः शेरते हि भूमौ नृपति सत्तमाः ॥ ४-२०-५

कपिश्रेष्ठ! उठिये और उत्तम शय्याका आश्रय लीजिये । आप-जैसे श्रेष्ठ भूपाल पृथ्वीपर नहीं सोते हैं ॥ ५ ॥

कपिश्रेष्ठने! एळु, उत्तम शय्यॆयन्नु आश्रयिसु निन्नन्तह भूपालनु नॆलदल्लि मलगुवुदिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. hari shaarduula uttiSTha = oh, monkey, the tiger, arise; bhajasva shayana uttamam = take, bed, best one; evam vidhaaH nR^ipati sattamaaH = this, kind of, by kings, the best; bhuumau na sherate hi = on soil, will not, repose, isn’t it.

अनुवादः

“Arise, oh, tigerly monkey, you have to make use of a best bed as best kings will not on repose on soil in this way, isn’t it. [4-20-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप ।
गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ ६ ॥

अतीव खलु ते कांता वसुधा वसुधाधिप । गत असुर् अपि ताम् गात्रैः माम् विहाय निषेवसे ॥ ४-२०-६

‘पृथ्वीनाथ! निश्चय ही यह पृथ्वी आपको अत्यन्त प्यारी है, तभी तो निष्प्राण होनेपर भी आप आज मुझे छोड़कर अपने अङ्गोंसे इस वसुधाका ही आलिङ्गन किये सो रहे हैं ॥

पृथिवीनाथ! खण्डितवागि ई पृथिवियु निमगॆ अत्यन्त प्रियवागिदॆ. अदक्कॆन्दे निष्प्राणनागिद्दरू नीवु इन्दु नन्नन्नु बिट्टु तन्न शरीरदिन्द ई वसुधॆयन्नु अप्पिकॊण्डु मलगिरुविरि.॥6॥

पदच्छेदः

6. vasudhaa adhipa = land, lord - oh, king; te vasudhaa atiiva kaantaa khalu = to you, earth, highly, cherished [darling,] indeed; gata asuH api = gone - drained, lives, though; maam vihaaya = me, leaving off; gaatraiH taam niSevase = with limbs, her, you adore - embrace.

अनुवादः

“The earth seems to be a highly cherished darling of yours, oh, lord of the land, as you still embrace her with your limbs leaving me off, even when your lives are drained. [4-20-6]

टिप्पनी

These dialogs of Tara are not statements of facts but a kind of question like imperatives as, “Is this earth a highly cherished darling of yours than me, that is why you still cling to her leaving me off, am I that bad…” “Have you built a heavenly city in the pathway of heaven and you go there leaving me, am I unfit to come with you…” and the like.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता ।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ ७ ॥

व्यक्तम् अद्य त्वया वीर धर्मतः संप्रवर्तता । किष्किंधा इव पुरी रम्या स्वर्ग मार्गे विनिर्मिता ॥ ४-२०-७

‘वीरवर! आपने धर्मयुक्त युद्ध करके स्वर्गके मार्गमें भी अवश्य ही किष्किन्धाकी भाँति कोई रमणीय पुरी बना ली है, यह बात आज स्पष्ट हो गयी (अन्यथा आप किष्किन्धाको छोड़कर यहाँ क्यों सोते) ॥ ७ ॥

वीरवरने! नीवु धर्मयुक्त युद्धमाडि स्वर्गमार्गदल्लियू किष्किन्धॆयन्तह रमणीय पुरियन्नु निर्मिसिकॊण्डिरुविरि, ई मातु इन्दिगॆ स्पष्टवायितु. (इल्लदिद्दरॆ नीवु किष्किन्धॆयन्नु बिट्टु इल्लि एकॆ मलगुत्तिद्दॆ?.॥7॥

पदच्छेदः

7. viira = oh, valiant one; dharmataH = righteously; sampravartataa [sam pra vartataa] = who conducts himself; tvayaa = by you; adya kiSkindhaa iva = now, Kishkindha, like; ramyaa purii = delightful, city; svarga maarge = to heaven, on path; vi nirmitaa = well built; vyaktam = it is evident.

अनुवादः

“It is evident that you, who conduct yourself righteously, must have built a Kishkindha-like delightful city in the pathway to heaven by your leaving lovely Kishkindha. [4-20-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु ।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ ८ ॥

यानि अस्माभिः त्वया सार्धम् वनेषु मधु गंधिषु । विहृतानि त्वया काले तेषाम् उपरमः कृतः ॥ ४-२०-८

‘आपके साथ मधुर सुगन्धयुक्त वनोंमें हमने जो-जो विहार किये हैं, उन सबको इस समय आपने सदाके लिये समाप्त कर दिया ॥ ८ ॥

निम्मॊन्दिगॆ मधुर सुगन्धयुक्त वनगळल्लि नावु माडिद विहारवॆल्ल ईग नीवु ऎन्दॆन्दिगू समाप्तगॊळिसिदिरि.॥8॥

पदच्छेदः

8. tvayaa = by you; asmaabhiH saardham = with us, along with; madhu gandhiSu vaneSu = sweet smelling [or, with liquor, odour,] in forests; yaani vihR^itaani kaale = which, pleasure trips, in time - from time to time; teSaam uparamaH tvayaa kR^itaH = to them, stoppage - bring to an end, by you, made.

अनुवादः

“You bring an end to the pleasure trips you made along with us in the sweet smelling forests from time to time by your departing. [4-20-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ ९ ॥

निरानंदा निराशा अहम् निमग्ना शोक सागरे । त्वयि पंचत्वम् आपन्ने महायूथप यूथपे ॥ ४-२०-९

‘नाथ! आप बड़े-बड़े यूथपतियोंके भी स्वामी थे । आज आपके मारे जानेसे मेरा सारा आनन्द लुट गया । मैं सब प्रकारसे निराश होकर शोकके समुद्रमें डूब गयी हूँ ॥

नाथ! नीवु दॊड्ड-दॊड्ड यूथपतिगळिगू ऒडॆयरागिद्दीरि. इन्दु नीवु सत्तुहोगुवुदरिन्द नन्न ऎल्ल आनन्द सूरॆहोयितु. नानु ऎल्ल रीतियिन्द निराशळागि शोक समुद्रदल्लि मुळुगि रुवॆनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaa yuuthapa yuuthape = oh, great, chief, of chiefs [ of monkeys]; tvayi pancatvam aapanne = on you, fifth state, befallen; aham = I am; nir aanandaa = without, happiness; nir aashaa = without, hope; shoka saagare nimagnaa = sadness, sea, drowned.

अनुवादः

“When this fifth state betiding you, oh, great chief of chiefs of monkeys, I am dejected, despaired and drowned in the sea of sadness. [4-20-9]

टिप्पनी

Where the preceding four states of living beings are, waking state, dream state, and the state of deep sleep. There is another undistinguished fourth called turriya Death is the fifth one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
यन्न शोकाभिसन्तप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥ १० ॥

हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वानिपतितं भुवि ।
यन्न शोकाभिसन्तप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥

हृदयम् सुस्थिरम् मह्यम् दृष्ट्वा विनिहतम् भुवि । यन् न शोक अभिसंतप्तम् स्फुटते अद्य सहस्रधा ॥ ४-२०-१०

‘निश्चय ही मेरा हृदय बड़ा कठोर है, जो आज आपको पृथ्वीपर पड़ा देखकर भी शोकसे संतप्त हो फट नहीं जाता—इसके हजारों टुकड़े नहीं हो जाते ॥ १० ॥

निश्चयवागियू नन्न हृदय बहळ कठोरवागिदॆ, इन्दु निम्मन्नु पृथिवियल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडियू शोकदिन्द सन्तप्तवागि ऒडॆदुहोगिल्लवल्ल! इदु साविर होळागि होगुवुदिल्लवल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahyam = for me; hR^idayam su sthiram = heart is, very, sturdy; yat = why because; vinihatam bhuvi [patitam] = killed, on ground, [fallen you]; dR^iSTvaa = on seeing; shoka abhisamtaptam = in sorrow, tormented; adya = now; sahasradhaa na sphuTate = into thousand [splints,] not, splintering.

अनुवादः

“My heart is very sturdy - perhaps, even on seeing you slain and fallen to ground, it is not splintering now into thousand splints, though it is tormented by sorrow. [4-20-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ ११ ॥

सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत्तत् तस्य त्वया व्यष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥

सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः । यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्ता इयम् प्लवगाधिप ॥ ४-२०-११

‘वानरराज! आपने जो सुग्रीवकी स्त्री छीन ली और उन्हें घरसे बाहर निकाल दिया, उसीका यह फल आपको प्राप्त हुआ है ॥ ११ ॥

वानरराजने! नीवु सुग्रीवन पत्नियन्नु कित्तुकॊण्डु, अवनन्नु मनॆयिन्द हॊरगॆ हाकिदिरि. अदर फलवे हीगॆ निमगॆ प्राप्तवागिदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. plavaga adhipa = oh, fliers, chief of; tvayaa = by you; yat = for which [reason]; sugriivasya = Sugreeva’s; bhaaryaa hR^itaa = wife, snatched away; saH ca vivaasitaH = he, also, expelled [ from Kishkindha]; tat = by that reason; tvayaa = by you; tasya = of that [misdeed]; iyam vyuSTiH praaptaa = this, result, obtained.

अनुवादः

“By which reason you have snatched away Sugreeva’s wife, oh, chief of fliers, and even expelled him from Kishkindha, that is the reason why you got this result. [4-20-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता ।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी ॥ १२ ॥

निःश्रेयस परा मोहात् त्वया च अहम् विगर्हिता । या एषा अब्रुवम् हितम् वाक्यम् वानरेन्द्र हित एषिणी ॥ ४-२०-१२

‘वानरेन्द्र! मैं आपका हित चाहती थी और आपके कल्याण-साधनमें ही लगी रहती थी तो भी मैंने आपसे जो हितकर बात कही थी, उसे मोहवश आपने नहीं माना और उलटे मेरी ही निन्दा की ॥ १२ ॥

वानरेन्द्रने! नानु निम्म हितवन्नु बयसुत्तिद्दॆ. निम्म श्रेयस्सिन साधनॆयल्ले तॊडगिद्दॆ; हीगिद्दरू नानु निम्मल्लि हेळिद हितकर मातन्नु मोहवश ऒप्पिकॊळ्ळलिल्ल मत्तु बदलिगॆ नन्न निन्दॆयन्ने माडिदिरि.॥12॥

पदच्छेदः

12. vaanara indra = oh, monkey, the best; niHshreyasa paraa = well-being, interested in; hita eSiNii = welfare, wishing; yaa = she who is; eSa = = this me; hitam vaakyam abruvam = beneficial, word, when said; aham tvayaa mohaat vi garhitaa = I, by you, unmindfully, refused - brushed me aside.

अनुवादः

“I am she who said a beneficial word to you with an interest in your well-being and wishing your welfare, but oh, best monkey, you unmindfully brushed me off. [4-20-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद ।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि ॥ १३ ॥

रूप यौवन दृप्तानाम् दक्षिणानाम् च मानद । नूनम् अप्सरसाम् आर्य चित्तानि प्रमथिष्यसि ॥ ४-२०-१३

‘दूसरोंको मान देनेवाले आर्यपुत्र! निश्चय ही आप स्वर्गमें जाकर रूप और यौवनके अभिमानसे मत्त रहनेवाली केलिकलामें निपुण अप्सराओंके मनको अपने दिव्य सौन्दर्यसे मथ डालेंगे ॥ १३ ॥

इतररिगॆ मानकॊडुव आर्यपुत्र! निश्चयवागि नीवु स्वर्गक्कॆ होगि रूप-यौवनद अभिमानदिन्द मत्तराद, केळिकलॆयल्लि निपुणराद अप्सरॆयर मनस्सन्नु तन्न दिव्यसौन्दर्यदिन्द कदडिबिडुविरि.॥13॥

पदच्छेदः

13. maana da = of honour, endower of; aarya = oh, honourable one; ruupa yauvana dR^iptaanaam = by beauty, by youthfulness, those who are proud of; dakshiNaanaam = by experts in romance; apsarasaam = celestial’s, of apsara-s; cittaani = hearts; pramathiSyasi = you will stir up; nuunam = definitely.

अनुवादः

“Oh, endower of honour, apsara-s, the celestial dancers, will be proud of their beauty, youthfulness, and expertise in romance, and oh, honourable one, you can stir up their hearts towards you by your gallantry, definite is that. [4-20-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव ।
बलाद् येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ १४ ॥

कालो निःसंशयो नूनम् जीवित अंतकरः तव । बलात् येन अवपन्नो असि सुग्रीवस्य अवशो वशम् ॥ ४-२०-१४

‘निश्चय ही आज आपके जीवनका अन्त कर देनेवाला संशयरहित काल यहाँ आ पहुँचा था, जिसने किसीके भी वशमें न आनेवाले आपको बलपूर्वक सुग्रीवके वशमें डाल दिया’ ॥ १४ ॥

खण्डितवागि इन्दु निम्म जीवनवन्नु अन्त्यगॊळिसुव संशयरहित कालनु इल्लिगॆ बन्दिद्दनु, अवनु यार वशनागदिरुव निम्मन्नु बलवन्तवागि सुग्रीवन वशदल्लि हाकिबिट्टिरुवॆनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. niH samshayaH = without, doubting - undoubtable; kaalaH = Time [or, death]; tava = for you; jiivita anta karaH = life, end, made [ended your life]; nuunam = definitely; yena = by which [Time/Death]; a vashaH = uncontrollable such as you are; balaat = perforce / capability; sugriivasya vasham ava pannaH asi = Sugreeva’s, control, obtained [Time brought you down,] you are.

अनुवादः

“The Time which is an undoubtable factor in respect of anybody has ended your life, definite is that, and that Time alone perforce brought you, who are otherwise an uncontrollable force, to the control of Sugreeva.

The Death / Time no doubt has a concern with anyone for it is the ender of life, and definitely it chanced upon you by the capability of Sugreeva in getting support of Rama, and Sugreeva alone controlled you, who are otherwise an uncontrollable force. [4-20-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च ।
न सन्तप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्मसुगर्हितम् ॥ १५ ॥

अस्थाने वालिनम् हत्वा युध्यमानम् परेण च । न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा सुगर्हितम् ॥ ४-२०-१५

(अब श्रीरामको सुनाकर बोली)—‘ककुत्स्थ-कुलमें अवतीर्ण हुए श्रीरामचन्द्रजीने दूसरेके साथ युद्ध करते हुए वालीको मारकर अत्यन्त निन्दित कर्म किया है । इस कुत्सित कर्मको करके भी जो ये संतप्त नहीं हो रहे हैं, यह सर्वथा अनुचित है’ ॥ १५ ॥

(ईग श्रीरामनु केळुवन्तॆ हेळिदळु-) ककुत्स्थ कुलदल्लि अवतरिसिद श्रीरामचन्द्रनु बेरॆयवरॊन्दिगॆ युद्ध माडुत्तिरुव वालियन्नु कॊन्दु अत्यन्त निन्दित कर्ममाडिदनु. ई कुत्सित कर्ममाडियू सन्तप्तनागदिरुवुदु सर्वथा अनुचितवागिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. kaakutsthaH = Rama; pareNa yudhyamaanam = with other, fighting; vaalinam = Vali; a sthaane = not, in proper place, or, in an unbefitting method; hatvaa = on killing; su garhitam [karma] = highly, deplorable [deed]; kR^itvaa = on doing; na sam tapyati = not, at all, worried.

अनुवादः

“Rama’s killing Vali when he is fighting with another is unbefitting in its method, and he too is not at all worried for doing such a highly deplorable deed. [4-20-15]

टिप्पनी

This verse is not found in some texts like critical edition and in Eastern recension etc.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैधव्यं शोकसन्तापं कृपणाकृपणा सती ।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ १६ ॥

वैधव्यम् शोक संतापम् कृपणम् अकृपणा सती । अदुह्ख उपचिता पूर्वम् वर्तयिष्यामि अनाथवत् ॥ ४-२०-१६

(फिर वालीसे बोली—)‘मैंने कभी दीनतापूर्ण जीवन नहीं बिताया था, ऐसे महान् दुःखका सामना नहीं किया था; परंतु आज आपके बिना मैं दीन हो गयी, अब मुझे अनाथकी भाँति शोक-संतापसे पूर्ण वैधव्य जीवन व्यतीत करना होगा ॥ १६ ॥

(मत्तॆ वालियल्लि हेळिदळु) नानु ऎन्दू दैन्य पूर्ण जीवन नडॆसिल्ल. इन्तह महादुःखवन्नु ऎदुरिसलिल्ल; आदरॆ इन्दु नीविल्लदॆ नानु दीनळागिद्देनॆ. ईग ननगॆ अनाथळन्तॆ शोक सन्तापपूर्ण वैधव्य जीवन कळॆयबेकागुवुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. puurvam = in early times - so far; a kR^ipaNam satii = not, doleful, I am; a duHkha upacitaa = not, sadness, accompanied with - not saddened; anaatha vat = desolated one, as with; kR^ipaNaa = dolefulness; vaidhavyam = widowhood; shoka samtaapam = sadness, seethed by; vartayiSyaami = I have to undergo.

अनुवादः

“So far I am not doleful or saddened, but now as a desolate seethed by sorrow I have to undergo widowhood and dolefulness. [4-20-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः ।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते ॥ १७ ॥

लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः ।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥

लालितः च अंगदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः । वत्स्यते काम् अवस्थाम् मे पितृव्ये क्रोध मूर्च्छिते ॥ ४-२०-१७

‘नाथ! आपने अपने वीरपुत्र अङ्गदको, जो सुख भोगने योग्य और सुकुमार है, बड़ा लाड़-प्यार किया था । अब क्रोधसे पागल हुए चाचाके वशमें पड़कर मेरे बेटेकी क्या दशा होगी? ॥ १७ ॥

नाथ! सुखभोगिसलु योग्यनाद, सुकुमार निम्म वीरपुत्र अङ्गदनन्नु नीवु बहळ मुद्दिनिन्द बॆळॆसिद्दीरि. ईग क्रोधदिन्द हुच्चाद चिक्कप्पन वशदल्लि मगन स्थिति एनागुवुदु.॥17॥

पदच्छेदः

17. pitR^ivye krodha muurcChite = when paternal-uncle, in fury, fit of; laalitaH = one who is raised fondly; sukumaaraH = graceful one; sukha ucitaH = for comforts, used to; viiraH = brave one; me angadaH = my, Angada; kaam avasthaam vatsyate = which, predicament, he undergoes.

अनुवादः

“My Angada is raised fondly, a brave one with gracefulness and one who is accustomed to comforts, but which will be the predicament he has to undergo when his paternal-uncle Sugreeva gets into a fit of fury. [4-20-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति ॥ १८ ॥

कुरुष्य पितरं पुत्रं सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति ॥

‘बेटा अङ्गद! अपने धर्मप्रेमी पिताको अच्छी तरह देख लो । अब तुम्हारे लिये उनका दर्शन दुर्लभ हो जायगा ॥ १८ ॥

मगु अङ्गद! धर्मप्रेमि निन्न तन्दॆयन्नु ईग चॆन्नागि नोडिको. इन्नु निनगॆ अवर दर्शन दुर्लभवागबहुदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. putra = oh, son Angada; dharma vatsalam = virtue, patron of; tava pitaram = your, father; su dR^iSTam = one who is clearly seen; kuruSva = make - see your father clearly; vatsa = oh, boy; tasya darshanam durlabham bhaviSyati = his, sight, impossible, it will be [from now on.]

अनुवादः

“Oh, son Angada, clearly see your father, a patron of virtue, oh, boy, later it is impossible to catch a glimpse of him.” Thus Tara said to her son Angada. [4-20-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाश्वासय पुत्रं त्वं सन्देशं सन्दिशस्व मे ।
मूर्ध्न्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ १९ ॥

समाश्वासय पुत्रं त्वं सन्देशं सन्दिशस्व मे ।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥

समाश्वासय पुत्रम् त्वम् संदेशम् संदिशस्व मे । मूर्ध्नि च एनम् समाघ्राय प्रवासम् प्रस्थितो हि असि ॥ ४-२०-१९

‘प्राणनाथ! आप दूसरे देशको जा रहे हैं । अपने पुत्रका मस्तक सूँघकर इसे धैर्य बँधाइये और मेरे लिये भी कुछ संदेश दीजिये ॥ १९ ॥

प्राणनाथ! नीवु परलोकक्कॆ होगुत्तिरुविरि. तन्न मगन मस्तकवन्नु आघ्राणिसि अवनल्लि धैर्य तुम्बिरि हागू ननगू एनादरू सन्देश तिळिसिरि.॥19॥

पदच्छेदः

19. tvam putram = you, let son be; sam aashvaasaya = assuage

• well, reassured; enam muurdhni samaaghraaya- him, on forehead, on smelling [kissing]; me samdesham samdishasva = to me, message, give; pravaasam prasthitaH asi hi = to another world, you started, you are, isn’t it..

अनुवादः

“You have started towards other world, isn’t it, so reassure your son, kiss goodbye on his forehead, and give me your parting messages.” So said Tara to Vali. [4-20-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामेण हि महत् कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ २० ॥

रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं च गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥

रामेण हि महत् कर्म कृतम् त्वाम् अभिनिघ्नता । आनृण्यम् तु गतम् तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ ४-२०-२०

श्रीरामने आपको मारकर बहुत बड़ा कर्म किया है । उन्होंने सुग्रीवसे जो प्रतिज्ञा की थी, उसके ऋणको उतार दिया’ ॥

श्रीरामनु निम्मन्नु कॊन्दु बहळ दॊड्ड कार्यमाडिदनु. अवनु सुग्रीवन बळि माडिद्द प्रतिज्ञॆय ऋणवन्नु तीरिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tvaam = you; abhinighnataa [abhi ni ghnataa] = [when he] hit you down; raameNa mahat karma kR^itam hi = by Rama, great, deed, is done, really; sugriivasya pratishrave = to Sugreeva, [in the matter of] promise; tasya = his - Rama’s; a nR^iNyam = no, debt - debtless; gatam tu = obtained, but.

अनुवादः

“Really, Rama has not only done a great deed of hitting you down, but he also achieved indebtedness towards Sugreeva, both in a single promise. [4-20-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ २१ ॥

सकामो भव सुग्रीव रुमाम् त्वम् प्रतिपत्स्यसे । भुंक्ष्व राज्यम् अनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुः तव ॥ ४-२०-२१

(अब सुग्रीवको सुनाकर कहने लगी—)‘सुग्रीव! तुम्हारा मनोरथ सफल हो । तुम्हारे भाई, जिन्हें तुम अपना शत्रु समझते थे, मारे गये । अब बेखटके राज्य भोगो । रुमाको भी प्राप्त कर लोगे’ ॥ २१ ॥

(ईग सुग्रीव केळुवन्तॆ हेळिदळु-) सुग्रीव! निन्न मनोरथवु सफलवागलि. नीनु शत्रुवॆन्दु तिळिद निन्न अण्णनु हतनादनु. इन्नु निष्कण्टक राज्यवन्नु भोगिसु. रुमॆयन्नु पडॆदुको.॥21॥

पदच्छेदः

21. sugriiva = oh, Sugreeva; sa kaamaH bhava = fulfilled, desires [with contentment,] you be; tvam rumaam prati patsyase = Ruma, you, again, you get; an udvignaH = un, ruffled; raajyam bhunkSva = kingdom, you wallow in; tava ripuH bhraataa shastaH = your, enemy, brother, is hushed - silenced.

अनुवादः

“Now, you are to your heart’s content Sugreeva as you regain your wife Ruma, you may even wallow in the kingdom unworriedly as your enemy-brother is silenced.” So said Tara to Sugreeva. [4-20-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बाह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ २२ ॥

किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बह्व्योभार्यास्ते वानरेश्वर ॥

किम् माम् एवम् प्रलपतीम् प्रियाम् त्वम् न अभिभाषसे । इमाः पश्य वरा बह्वयः भार्याः ते वानरेश्वर ॥ ४-२०-२२

(फिर वालीसे बोली—)‘वानरेश्वर! मैं आपकी प्यारी पत्नी हूँ और इस तरह रोती-कलपती हूँ, फिर भी आप मुझसे बोलते क्यों नहीं हैं? देखिये, आपकी ये बहुत-सी सुन्दरी भार्याएँ यहाँ उपस्थित हैं’ ॥ २२ ॥

(मत्तॆ वालियल्लि हेळिदळु) वानरेश्वर! निम्म प्रियपत्नियाद नानु ई रीति अळुत्ता मरुगुत्तिरुवॆनु; हीगिद्दरू नीवु नन्नॊन्दिगॆ एकॆ मानाडुवुदिल्ल? नोडि, निम्म सुन्दरियराद अनेक भार्यॆयरु इल्लि इरुवरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. vaanara iishvara = oh, vanara-s, lord; evam = this way; pra lapatiim = highly, one who is prattling; priyaam = to dear one; maam = to me; tvam kim na abhi bhaaSase = you, why, not, talk to me; te bahvayaH varaaH bhaaryaaH = your, several, comely, wives; imaaH = here they are; pashya = you see.

अनुवादः

““Oh, lord of monkeys, why do not you talk to me, the dear wife of yours, when I am prattling at length, by the way, several of your comely wives are here, they are here, see them.” Thus Tara lamented. [4-20-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः ।
परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः ॥ २३ ॥

तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्चताः ।
परगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ताः परिचुक्रुशुः ॥

तस्या विलपितम् श्रुत्वा वानर्यः सर्वतः च ताः । परिगृह्य अंगदम् दीना दुह्ख आर्ताः परिचुक्रुशुः ॥ ४-२०-२३

ताराका विलाप सुनकर अन्य वानर-पत्नियाँ भी सब ओरसे अङ्गदको पकड़कर दीन एवं दुःखसे व्याकुल हो जोर-जोरसे क्रन्दन करने लगीं ॥ २३ ॥

तारॆय विलाप केळि इतर वानर पत्नियरू अङ्गदनन्नु सुत्तुगट्टि दीनरागि, दुःखदिन्द व्याकुलरागि जोरागि अळ तॊडगिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sarvataH = those that are around; taaH vaanaryaH = those, vanara females; tasyaa vilapitam shrutvaa = her [Tara’s], lamentation, on listening; angadam parigR^ihya = Angada, on embracing; diinaa = becoming pathetic; duhkha aartaaH = saddened, pitiably; paricukrushuH = piteously wept.

अनुवादः

On listening Tara’s lamentation the vanara females that are around became plaintive, saddened pitiably and wept piteously embracing Angada. [4-20-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो
विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम् ।
न युक्तमेवं गुणसन्निकृष्टं
विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम् ॥ २४ ॥

किम् अंगदम् स अंगद वीर बाहो विहाय यातो असि अद्य चिरम् प्रवासम् । न युक्तम् एवम् गुण संनिकृष्टम् विहाय पुत्रम् प्रिय पुत्रम् प्रिय चारु वेषम् ॥ ४-२०-२४

(तदनन्तर ताराने फिर कहा—) ‘बाजूबन्दसे विभूषित वीर भुजाओंवाले वानरराज! आप अङ्गदको छोड़कर दीर्घकालके लिये दूसरे देशमें क्यों जा रहे हैं? जो गुणोंमें आपके सर्वथा निकट है—जो आपके समान ही गुणवान् है तथा जिसका प्रिय एवं मनोहर वेश है, ऐसे प्रिय पुत्रको त्यागकर इस प्रकार चला जाना आपके लिये कदापि उचित नहीं है ॥ २४ ॥

(अनन्तर तारॆयु पुनः हेळिदळु) तोळ्बन्दिगळिन्द विभूषित वीर भुजगळुळ्ळ वानरराजने! नीवु अङ्गदनन्नु बिट्टु दीर्घकालक्कागि बेरॆ देशक्कॆ एकॆ होगुत्तिरुविरि? अवनु गुणगळल्लि निम्म समीपविद्दानॆ-अवनु निम्मन्तॆ गुणवन्तनागिद्दानॆ. प्रिय हागू मनोहर वेषवुळ्ळ प्रियपुत्रनन्नु त्यजिसि ई प्रकार हॊरटु होगुवुदु निमगॆ ऎन्दिगू उचितवल्ल.॥24॥

पदच्छेदः

24. sa angada viira baahuH = with, bicep-lets, mighty, armed one [Vali]; priya putram angadam vihaaya = dear, son, Angada, on leaving; ciram pravaasam = eternal, abode; kim yaataH asi = why, going, you are; guNa samnikR^iSTam = with qualities, come close to - one with best aptitudes; priya caaru veSam = in pleasant, exquisite, getup; putram son [in such a getup]; vihaaya = on leaving; evam = this way of going; na yuktam = not, befitting.

अनुवादः

“Oh, one with bracelets on your mighty arms, why you are going to an eternal abode leaving your dear son Angada? Your going away leaving such a son, who possesses best aptitudes that comes close to your abilities, and the one who always wears an exquisitely pleasant getup, is unbefitting. [4-20-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यप्रियं किञ्चिदसम्प्रधार्य
कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो ।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ
व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ २५ ॥

यदि अप्रियम् किंचिद् असंप्रधार्य कृतम् मया स्यात् तव दीर्घ बाहो । क्षमस्व मे तत् हरि वंश नाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ ४-२०-२५

‘महाबाहो! यदि नासमझीके कारण मैंने आपका कोई अपराध किया हो तो आप उसे क्षमा कर दें । वानरवंशके स्वामी वीर आर्यपुत्र! मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखकर यह प्रार्थना करती हूँ’ ॥ २५ ॥

महाबाहो! अरियदॆ नानु निमगॆ एनादरू अपराध माडिद्दरॆ अदन्नु नीवु क्षमिसिरि. वानरवंशद स्वामी! वीर आर्यपुत्र! नानु निम्म चरणगळल्लि तलॆयन्निट्टु हीगॆ प्रार्थिसुत्तिद्देनॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. diirgha baaho = oh, long, armed one - masterful one; hari vamsha naatha = oh, monkeys, lineage, lord of; viira = oh, brave one; a sampradhaarya = not, discriminatingly; mayaa tava = by me, to you [with you]; a priyam = un, desirable; kimcit = in the lest; kR^itam syaat yadi = done, is there, if; me tat kSamasva = me, for that, pardon me; muurdhnaa tava paadau vrajaami = with forehead, at your, two feet, I am going - I bow down.

अनुवादः

“If I have done any undesirable deed in an indiscriminate way, even in the least, I may be pardoned for that, and here I bow down at your feet… oh, masterful one… oh, the lord of monkeys lineage… oh, brave one… [Thus Tara wept for Vali.] [4-20-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा तु तारा करुणं रुदन्ती
भर्तुः समीपे सह वानरीभिः ।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा
उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥ २६ ॥

तथा तु तारा करुणम् रुदंती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः । व्यवस्यत प्रायम् अनिन्द्य वर्णा उपोपवेष्टुम् भुवि यत्र वाली ॥ ४-२०-२६

इस प्रकार अन्य वानर-पत्नियोंके साथ पतिके समीप करुण विलाप करती हुई अनिन्द्य सुन्दरी ताराने जहाँ वाली पृथ्वीपर पड़ा था, वहीं उसके समीप बैठकर आमरण अनशन करनेका निश्चय किया ॥ २६ ॥

ई प्रकार इतर वानर पत्नियरॊन्दिगॆ पतिय बळियल्लि करुणक्रन्धन माडुत्तिरुव अनिन्द्य सुन्दरी तारॆयु वालियु पृथिवियल्लि बिद्दल्लिये बळियल्लि कुळितु आमरण उपवासमाडलु निश्चयिसिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. a nindya varNaa = un, blemished, complexion - one with; taaraa = Tara; bhartuH samiipe = husband’s, in proximity; vaanariibhiH saha = female Vanara-s, along with; tathaa = that way; karuNam rudantii = pitiably, weeping; vaalii yatra = Vali, where he is; bhuvi = [there] on ground; praayam = death; upa upaveSTum = to sit nearby of [death, self-immolation]; vyavasyata [vi ava syata] = she dropped down.

अनुवादः

That Tara with her unblemished complexion is seated in the close proximity of her husband along with other vanara females, and weeping pitiably in that way, she decided to self-immolate, and thus she flounced down onto ground where Vali is slouching. [4-20-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः ॥ २० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद इप्पत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥ 20 ॥