०१८ रामेण वालिवधसमर्थनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Rama explains to dying Vali as to why he gave such a punishment. Rama categorically explains all the question put by Vali in the last chapter from the viewpoint of scriptures that lay down principle for sanaatana dharma, eternal tradition, as well as raaja dharma, king’s duty. Vali finally concludes that there is someone superior to him and thus seeks refuge in Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

18. श्रीरामका वालीकी बातका उत्तर देते हुए उसे दिये गये दण्डका औचित्य बताना,वालीका निरुत्तर होकर भगवान् से अपने अपराधके लिये क्षमा माँगते हुए अङ्गदकी रक्षाके लिये प्रार्थना करना और श्रीरामका उसे आश्वासन देना

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ १ ॥
तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् ।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥ २ ॥
धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् ।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

इति उक्तः प्रश्रितम् वाक्यम् धर्म अर्थ सहितम् हितम् । परुषम् वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ ४-१८-१ तम् निष्प्रभम् इव आदित्यम् मुक्त तोयम् इव अंबुदम् । उक्त वाक्यम् हरि श्रेष्ठम् उपशांतम् इव अनलम् ॥ ४-१८-२ धर्म अर्थ गुण संपन्नम् हरि ईश्वरम् अनुत्तमम् । अधिक्षिप्तः तदा रामः पश्चात् वालिनम् अब्रवीत् ॥ ४-१८-३

वहाँ मारे जाकर अचेत हुए वालीने जब इस प्रकार विनयाभास, धर्माभास, अर्थाभास और हिताभाससे युक्त कठोर बातें कहीं, आक्षेप किया, तब उन बातोंको कहकर मौन हुए वानरश्रेष्ठ वालीसे श्रीरामचन्द्रजीने धर्म, अर्थ और श्रेष्ठ गुणोंसे युक्त परम उत्तम बात कही । उस समय वाली प्रभाहीन सूर्य, जलहीन बादल और बुझी हुई आगके समान श्रीहीन प्रतीत होता था ॥ १—३ ॥

हीगॆ श्रीरामन बाणदिन्द हतप्रायनागि बिद्दिद्द बुद्धिगॆट्टिद्द वालियु विनयाभास, धर्मा भास, अर्थाभास, हिताभासदिन्द कूडिद हीगॆ कठोर मातुगळन्नु हेळि, आक्षेपिसि मौनवादाग वानर श्रेष्ठ वालियल्लि श्रीरामचन्द्रनु धर्म, अर्थ मत्तु श्रेष्ठ गुणगळिन्द कूडिद परमोत्तम मातन्नु हेळिदनु. आग वालियु प्रभावहीन सूर्यनन्तॆ, जलहीन मोडगळन्तॆ, आरिहोद बॆङ्कियन्तॆ, श्रीहीननागि काणुत्तिद्दनु.॥1-3॥

पदच्छेदः

1. raamaH = Rama; nihatena = hit down; vicetasaa = without vitality [collapsing]; vaalinaa = with Vali; dharma artha sahitam = probity, meaning, containing; hitam = expedient; paruSam vaakyam = exacting, words; prashritam = [but] humbly; iti uktaH = thus, [Rama,] was addressed [by Vali.]

अनुवादः

Thus, Vali who is hit down by arrow and who is collapsing humbly spoke exacting words that contained probity, meaningfulness, and expedience, to Rama. [4-18-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. tadaa = then; raamaH = Rama; adhikSiptaH = he who is arraigned [find fault with; call into question, an action or statement, imputed, Rama by Vali]; niS prabham aadityam iva = without, luster, sun, like - to lusterless Vali; mukta toyam ambudam iva = released, waters, cloud, like; upashaantam analam iva = quenched, fire, like; hari shreSTham = to monkey, the best; hari iishvaram = to monkeys, lord; an uttamam = unexcelled one; dharma artha guNa sampannam = righteousness, meaningfulness, attributes, abounding with - in the words of Vali; ukta vaakyam = on who has the words spoken, Vali; vaalinam = to Vali; * pashcaat abraviit* = [Rama] subsequently, spoke.

अनुवादः

Then to him who is rendered like a lusterless sun, fizzling out like a cloud that released its water, and who became like a quenched fire, to such a best monkey and an unexcelled lord of monkeys who has just now imputed Rama with words that are abounding with righteousness and meaningfulness, Rama spoke subsequently. [4-18-3, 4]

टिप्पनी

The words Vali spoke contain righteousness from his viewpoint, when he said ‘How did you hit me without confronting me…’ and the meaningfulness in the words like ‘a quarrel comes when gold and silver are the cause, I should have brought Ravana without bloodshed, I would have brought Maithili and presented before your….’ etc. But these words are with the death time wisdom of Vali, and they become parroted saying but cannot be practical with the kind of righteousness followed by Vali.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् ।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥ ४ ॥

धर्मम् अर्थम् च कामम् च समयम् च अपि लौकिकम् । अविज्ञाय कथम् बाल्यात् माम् इह अद्य विगर्हसे ॥ ४-१८-४

(श्रीराम बोले—) ‘वानर! धर्म, अर्थ, काम और लौकिक सदाचारको तो तुम स्वयं ही नहीं जानते हो । फिर बालोचित अविवेकके कारण आज यहाँ मेरी निन्दा क्यों करते हो? ॥ ४ ॥

(श्रीरामनु हेळिदनु) वानरने! धर्म, अर्थ, काम मत्तु लौकिक सदाचारवन्नु नीनु तिळियुत्तिल्ल, हागिरुवाग बालकरन्तॆ अविवेकदिन्द इन्दु इल्लि नन्नन्नु एकॆ निन्दिसुत्तिरुवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. dharmam artham ca kaamam ca = probity, prosperity, pleasures gaining; laukikam samayam = social, conventions; ca api = also, even; a vij~naaya = un, knowingly - uncaring; iha adya baalyaat = in this matter, now, childishly; maam katham vigarhase = me, how, rebuking.

अनुवादः

“Uncaring for probity, prosperity, pleasure deriving, and even for the social conventions, now how do you rebuke me childishly in this matter? [4-18-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान् ।
सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि ॥ ५ ॥

अपृष्ट्वा बुद्धि संपन्नान् वृद्धान् आचार्य संमतान् । सौम्य वानर चापल्यात् त्वम् माम् वक्तुम् इह इच्छसि ॥ ४-१८-५

‘सौम्य! तुम आचार्योंद्वारा सम्मानित बुद्धिमान् वृद्ध पुरुषोंसे पूछे बिना ही—उनसे धर्मके स्वरूपको ठीक-ठीक समझे बिना ही वानरोचित चपलतावश मुझे यहाँ उपदेश देना चाहते हो? अथवा मुझपर आक्षेप करनेकी इच्छा रखते हो ॥ ५ ॥

सौम्यने! नीनु आचार्यरिन्द सम्मानित बुद्धिवन्त वृद्ध पुरुषरल्लि केळदॆये - अवरिन्द धर्मद स्वरूपवन्नु तिळियदॆये वानरोचित चपलतॆयिन्द ननगॆ इल्लि उपदेश माडलु बयसुत्तिरुवॆ अथवा नन्नन्नु आक्षेपिसुत्तिरुवॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. buddhi sampannaan = intellectually, enriched; aacaarya sammataan = to mentors, agreeable ones; vR^iddhaan = doyens [ of your race]; a pR^iSTvaa = without, asking, un, asking - unconsulting [about the deeds you undertook]; tvam = you; saumya = o, gentle one; [or saumyam maam = gentle, me]; maam = with me; vaanara caapalyaat = a monkey’s [primate’s,] with caprice; iha vaktum = in this matter, to talk - to debate; [katham = how do]; icChasi = you wish.

अनुवादः

“Unconsulted are the doyens of your race that are intellectually well off and agreeable to your mentors about rights and wrongs about your deeds, oh, gentle one, how do you wish to debate with me in this matter with your primate’s caprice. [4-18-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना ।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि ॥ ६ ॥

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना ।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्पपि ॥

इक्ष्वाकूणाम् इयम् भूमिः स शैल वन कानना । मृग पक्षि मनुष्याणाम् निग्रह अनुग्रहेषु अपि ॥ ४-१८-६

‘पर्वत, वन और काननोंसे युक्त यह सारी पृथ्वी इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी है; अतः वे यहाँके पशु-पक्षी और मनुष्योंपर दया करने और उन्हें दण्ड देनेके भी अधिकारी हैं ॥ ६ ॥

वन, पर्वत, काननगळिन्द कूडिद ई इडी पृथिवियु इक्ष्वाकुवंशी राजरद्दागिदॆ. आद्दरिन्द अवरु इल्लिय पशु-पक्षि मत्तु मनुष्यर मेलॆ दयॆ माडुवुदु अथवा दण्डिसलु अधिकारियागिद्दारॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. sa shaila vana kaananaa = with, mountains, woods, forests; iyam bhuumiH = this, earth; mR^iga pakSi manuSyaaNaam = of animals, of birds, of humans; nigraha anugraheSu api = [authority] to control, to punish, to condone, even in; ikSvaakuuNaam = [this belongs to] Ikshvaku-s.

अनुवादः

“This earth with its mountains, woods, and forests, even along with the authority to condone or condemn the animals, birds, and humans on it belongs to Ikshvaku-s. [4-18-6]

टिप्पनी

Vali’s question No. 4] ‘I have not done any misdeed either in your country or city…’ is answered in this, “when entire earth belongs to us where is the question of a city or a particular country?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः ।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ७ ॥

ताम् पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवान् ऋजुः । धर्म काम अर्थ तत्त्वज्ञो निग्रह अनुग्रहे रतः ॥ ४-१८-७

‘धर्मात्मा राजा भरत इस पृथ्वीका पालन करते हैं । वे सत्यवादी, सरल तथा धर्म, अर्थ और कामके तत्त्वको जाननेवाले हैं; अतः दुष्टोंके निग्रह तथा साधु पुरुषोंके प्रति अनुग्रह करनेमें तत्पर रहते हैं ॥ ७ ॥

धर्मात्मा राजा भरतनु ई पृथिवियन्नु पालिसुत्तिद्दानॆ. अवनु सत्यवादी, सरळ मत्तु धर्म, अर्थ, कामगळ तत्त्ववन्नु तिळिदवनागिद्दानॆ; आद्दरिन्द दुष्टर निग्रह मत्तु साधु पुरुषरन्नु अनुग्रहिसलु तत्परनागिद्दानॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. dharmaatmaa satyavaan R^ijuH = virtue-souled one, one who abides truth; straightforward

• plain-speaking; dharma kaama artha tattva j~naH = probity, pleasures prosperity, import, knower of; nigraha anugrahe rataH = in controlling, in condoning, concerned in; bharataH = Bharata; taam paalayati = her [earth,] is ruling.

अनुवादः

“He who is virtue-souled, truth-abiding, plain-speaking, and the knower of the import of probity, pleasures, and prosperity, and the one who is concerned in controlling or condoning his subjects, that Bharata is the ruler of earth. [4-18-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम् ।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥ ८ ॥

नयश्च विषयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम् ।
विक्रमश्च यथादृष्टः स राजा देशकालवित् ॥

नयः च विनयः च उभौ यस्मिन् सत्यम् च सुस्थितम् । विक्रमः च यथा दृष्टः स राजा देश कालवित् ॥ ४-१८-८

‘जिसमें नीति, विनय, सत्य और पराक्रम आदि सभी राजोचित गुण यथावत्-रूपसे स्थित देखे जायँ, वही देश-काल-तत्त्वको जाननेवाला राजा होता है (भरतमें ये सभी गुण विद्यमान हैं) ॥ ८ ॥

नीति, विनय, सत्य, पराक्रम मॊदलाद राजोचित ऎल्ल गुणगळु यथावत्तागि इरुव, देश काल, तत्त्ववन्नु तिळिदवने राजनागुत्तानॆ. (भरतनल्लि इवॆल्ल गुणगळु तुम्बिकॊण्डिवॆ..॥8॥

पदच्छेदः

8. yasmin = in whom; nayaH ca vinayaH ca ubhau = scrupulousness, also, benignancy, both are there; satyam ca su sthitam = truthfulness, also, firmly, abides in; vikramaH ca yathaa dR^iSTaH = valour, also, as has been, seen [stipulated by scriptures]; saH desha kaala vit raajaa = he is, place, time, knower, king.

अनुवादः

“In whom both scrupulousness and benignancy are there, truthfulness is firmed up, and valour as evinced by scriptures is evident, and he who is the knower of time and place is the king, namely Bharata. [4-18-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः ।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसन्तानमिच्छवः ॥ ९ ॥

तस्य धर्म कृत आदेशा वयम् अन्ये च पार्थिवः । चरामो वसुधाम् कृत्स्नाम् धर्म संतानम् इच्छवः ॥ ४-१८-९

‘भरतकी ओरसे हमें तथा दूसरे राजाओंको यह आदेश प्राप्त है कि जगत् में धर्मके पालन और प्रसारके लिये यत्न किया जाय । इसलिये हमलोग धर्मका प्रचार करनेकी इच्छासे सारी पृथ्वीपर विचरते रहते हैं ॥ ९ ॥

भरतन कडॆयिन्द नमगॆ हागू इतर राजरिगॆ जगत्तिनल्लि धर्मद पालनॆ मत्तु प्रसार माडलु प्रयत्निसबेकॆम्ब आदेश दॊरॆतिदॆ. अदक्कागि नावु धर्म प्रचारद इच्छॆयिन्द इडी पृथिवियल्लि सञ्चरिसुत्तिद्देवॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. tasya = his [by him]; dharma kR^ita aadeshaa = for righteousness, made, decree; holding; vayam = we [Rama, Lakshmana]; anye paarthivaH ca = other, kings, also; dharma sam taanam = rightness, good, continuity - continuum; icChavaH = while desiring for; kR^itsnaam vasudhaam caraamaH = entire, on earth, we are moving.

अनुवादः

“Holding his virtuous decree desiring to keep up the continuum of righteousness, we and some other kings are wayfaring this earth in its entirety. [4-18-9]

टिप्पनी

The ‘virtuous decree to keep up virtue’ dharma kR^ita aadesha is not that of Bharata, but by the king raaaja dharma kR^ita aadesha. Bharata as younger brother cannot order his elder, and that too, a ‘would-have-been-king,’ but the throne demands it to be done by any subject, and now Bharata is in that throne. Actually Bharata did not give any explicit orders to Rama or others making them responsible for the upkeep of dharma, on his behalf. Rama himself orders Bharata as at: tvam raajaa bharata bhava svayam naraaNaam | vanyaanaam aham api raaja raaNmR^igaaNaam | Ayodhya Kanda II, 1-674-17 ‘Bharata, you become the king of humans, and I shall be the king of forest-beings…’ Thus, taking responsibility on his own shoulders, in his own duty as a Kshatriya to keep up dharma, Rama is trekking forests. Some ‘other kings’ roaming like this are not detailed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले ।
पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम् ॥ १० ॥

तस्मिन् नृपति शार्दूले भरते धर्मवत्सले ।
पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद्धर्मविप्रय ॥

तस्मिन् नृपति शार्दूल भरते धर्म वत्सले । पालयति अखिलाम् पृथ्वीम् कः चरेत् धर्म विप्रियम् ॥ ४-१८-१०

‘राजाओंमें श्रेष्ठ भरत धर्मपर अनुराग रखनेवाले हैं । वे समूची पृथ्वीका पालन कर रहे हैं । उनके रहते हुए इस पृथ्वीपर कौन प्राणी धर्मके विरुद्ध आचरण कर सकता है? ॥ १० ॥

राजरल्लि श्रेष्ठनाद भरतनु धर्मदल्लि अनुराग उळ्ळवनु. अवनु इडी पृथिवियन्नु पालिसुत्तिद्दानॆ. अवनु इरुवाग ई पृथिवियल्लि याव प्राणि ताने धर्मक्कॆ विरुद्धवागि आचरण माडबल्लनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. nR^ipati shaarduula = kingly, tiger; dharma vatsala = righteousness, patron of; tasmin bharate = that, Bharata; akhilaam pR^ithviim paalayati = entire, earth, while ruling; kaH = who; dharma vi priyam = to morality, un, acceptable [way]; charet = [who] conducts.

अनुवादः

“While that Bharata, the kingly-tiger and a patron of virtue, is ruling the earth in its entirety, who is there to conduct himself in an unacceptable way to morality on it? [4-18-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥ ११ ॥

ते वयं मागर्र्विभ्रष्टंस्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥

ते वयम् मार्ग विभ्रष्टम् स्वधर्मे परमे स्थिताः । भरत आज्ञाम् पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथा विधि ॥ ४-१८-११

‘हम सब लोग अपने श्रेष्ठ धर्ममें दृढ़तापूर्वक स्थित रहकर भरतकी आज्ञाको सामने रखते हुए धर्ममार्गसे भ्रष्ट पुरुषको विधिपूर्वक दण्ड देते हैं ॥ ११ ॥

नावॆल्लरू नम्म श्रेष्ठधर्मदल्लि दृढतॆयिन्द इद्दु, भरतन आज्ञॆयन्नु मन्निसि धर्ममार्गदिन्द भ्रष्टराद पुरुषरन्नु विधिवत्तागि दण्डवन्नु विधिसुत्तेवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. parame sva dharme sthitaaH = pre-eminent, our own, righteousness, abiding; vayam = we; bharata aaj~naam puraskR^itya = Bharata’s, orders, abided by; maarga vibhraSTam = of path, deviant one; yathaa vidhi = according to, custom; nigR^ihNiimaH = we control = punish.

अनुवादः

“Abiding in our own pre-eminent righteousness, and even abiding by the order of Bharata we punish him who deviated from the path of morality, according to custom. [4-18-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं तु सङ्क्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः ।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥ १२ ॥

त्वं तु सङ्क्लिष्टधर्माश्च कर्मणा च विगर्हितः ।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥

त्वम् तु संक्लिष्ट धर्मः च कर्मणा च विगर्हितः । काम तंत्र प्रधानः च न स्थितो राज वर्त्मनि ॥ ४-१८-१२

‘तुमने अपने जीवनमें कामको ही प्रधानता दे रखी थी । राजोचित मार्गपर तुम कभी स्थिर नहीं रहे । तुमने सदा ही धर्मको बाधा पहुँचायी और बुरे कर्मोंके कारण सत्पुरुषोंद्वारा सदा तुम्हारी निन्दा की गयी ॥ १२ ॥

नीनु निन्न जीवनदल्लि कामक्कॆ प्रधानतॆ कॊट्टिरुवॆ. राजोचित मार्गदल्लि नीनु ऎन्दू स्थिरनागिरलिल्ल. नीनु सदा धर्मवन्नु बाधिसुत्तिद्दॆ हागू कॆट्ट कर्मगळिन्दागि सत्पुरुषरिन्द निन्दितनादॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. tvam tu = as for you; samkliSTa dharmaH = complicated - decadent, virtue is made to; karmaNaa ca vigarhitaH = by deeds - decadent behaviour, also, reprovable; kaama tantra pradhaanaH ca = carnality, doctrine, primary, also; raaja vartmani na sthitaH = in king’s, route [conduct,] not, abided.

अनुवादः

“As for you, you brought virtue to a state of decadence, rendered yourself reprovable by your own decadent behaviour, for carnality alone has become your primary doctrine, and thus you have not abided by the conduct meetly to a king. [4-18-12]

टिप्पनी

Vali’s question 5. ‘Non-guilty being is hurt…’ is answered: ‘your only guilt is that you have not abided by conduct a king should have…’ The nature of that guilt is narrated in next verses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ १३ ॥

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यः च विद्याम् प्रयच्छति । त्रयः ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ ४-१८-१३

‘बड़ा भाई, पिता तथा जो विद्या देता है, वह गुरु—ये तीनों धर्ममार्गपर स्थित रहनेवाले पुरुषोंके लिये पिताके तुल्य माननीय हैं, ऐसा समझना चाहिये ॥ १३ ॥

हिरियण्ण, तन्दॆ मत्तु विद्याधातृवाद गुरु - इवरु मूवरु धर्ममार्गदल्लि स्थितनाद मनुष्यनिगॆ तन्दॆयन्तॆ माननीयरागिद्दारॆ ऎन्दु तिळियबेकु.॥13॥

पदच्छेदः

13. dharme pathi vartinaH = [for him who] in virtuous, way, treader; jyeSThaH bhraataa pita ca eva = elder, brother, is father, also, thus; yaH ca = he who; vidyaam prayacChati = education, endows; he too; te trayaH pitaraH j~neyaa = they, three, fathers, thus are to be known.

अनुवादः

“It is to be known by him who treads the way of righteousness that he has three fatherly personages, namely his own father, his elder brother, and the one who accords education to him. [4-18-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः ।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम् ॥ १४ ॥

यवीयान् आत्मनः पुत्रः शिष्यः च अपि गुणोदितः । पुत्रवत् ते त्रयः चिंत्या धर्मः चैव अत्र कारणम् ॥ ४-१८-१४

‘इसी प्रकार छोटा भाई, पुत्र और गुणवान् शिष्य—ये तीन पुत्रके तुल्य समझे जाने योग्य हैं । उनके प्रति ऐसा भाव रखनेमें धर्म ही कारण है ॥ १४ ॥

हीगॆये अनुज्ञ, पुत्र, गुणवन्त शिष्य - इवरु मूवरु मगनन्तॆ तिळियलु योग्यरागिद्दारॆ. अवर कुरितु इन्तह भावविडुवुदरल्लि धर्मवे कारणवागिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. yaviiyaan = younger brother; putraH = son; guNoditaH shiSyaH ca api = with good characteristics, disciple, also, even; te trayaH = these, three; aatmanaH putra vat = one’s, own, son like; cintyaa = are to be deemed; atra dharmaH caiva kaaraNam = there - in that matter, rectitude, alone, is the base.

अनुवादः

“An younger brother, a son, and a disciple with good characteristics, these three are to be deemed as one’s own sons, for such matters take base on rectitude alone. [4-18-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम ।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ १५ ॥

सूक्ष्मः परम दुर्ज्ञेयः सताम् धर्मः प्लवंगम । हृदिस्थः सर्व भूतानाम् आत्मा वेद शुभाशुभम् ॥ ४-१८-१५

‘वानर! सज्जनोंका धर्म सूक्ष्म होता है, वह परम दुर्ज्ञेय है—उसे समझना अत्यन्त कठिन है । समस्त प्राणियोंके अन्तःकरणमें विराजमान जो परमात्मा हैं, वे ही सबके शुभ और अशुभको जानते हैं ॥ १५ ॥

वानरने! सज्जनधर्मवु, सूक्ष्मवू, परम दुर्ज्ञेयवू, तिळियलु कठिणवू आगिदॆ. समस्त प्राणिगळ अन्तःकरणदल्लि विराजिसुव परमात्मने ऎल्लर शुभाशुभगळन्नु तिळियुत्तानॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. plavamgama = oh, fly-jumper Vali; sataam dharmaH su ukSmaH = by principled people, probity [practised ,] is very, subtle; parama dur j~neyaH = highly, not, ponderable; sarva bhuutaanaam hR^idi sthaH aatmaa = in all, beings, in heart, abiding, soul; shubha a shubham = good and bad, just and unjust; veda = knows - differentiates.

अनुवादः

“The probity practised by principled people is very subtle and highly imponderable, and the soul that abides in the hearts of all beings alone can differentiate between just and unjust. [4-18-15]

टिप्पनी

In another way the above is: ‘I am that Supreme Soul residing in the hearts of all beings. So I alone will decide what is right and what is wrong…’ Vali’s question 8 is taken up. ‘Your primary aspiration is to kill without probing into good or bad…’ is answered saying that ‘I am the decider…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः ।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम् ॥ १६ ॥

चपलः चपलैः सार्धम् वानरैः अकृत आत्मभिः । जात्यंध इव जात्यन्धैः मंत्रयन् द्रक्ष्यसे नु किम् ॥ ४-१८-१६

‘तुम स्वयं भी चपल हो और चञ्चल चित्तवाले अजितात्मा वानरोंके साथ रहते हो; अतः जैसे कोई जन्मान्ध पुरुष जन्मान्धोंसे ही रास्ता पूछे, उसी प्रकार तुम उन चपल वानरोंके साथ परामर्श करते हो, फिर तुम धर्मका विचार क्या कर सकते हो?—उसके स्वरूपको कैसे समझ सकते हो? ॥ १६ ॥

नीनु स्वतः चञ्चलनागिद्दु, चपलचित्तराद अजितात्मा वानररॊन्दिगॆ इरुत्तियॆ; आद्दरिन्द जन्मान्धनादवनु कण्णिल्लदवनल्लि दारिकेळिदन्तॆ नीनु चञ्चलवानररॊन्दिगॆ विचार विमर्शॆमाडुत्तिरुवॆ. नीनु धर्मद कुरितु एनु विचार माडबल्लॆ? अदर स्वरूपवन्नु हेगॆ तिळियबल्लॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. capalaH = [you are a ] vacillant; a kR^ita aatmabhiH = un, controlled [frantic,] minded ones; capalaiH vaanaraiH saardham = with vacillant, monkeys, your kind of; jaati andha jaati andhaiH iva = by birth, blind, with them who by birth, blind, like; mantrayan = by counselling; drakSyase nu kim = can you see, [can you fathom, distinguish, what is just and unjust,] really, what?

अनुवादः

“Like a blind by birth counselling with similarly blind, you being a vacillant, on your counselling only with frantic minded vacillant monkeys, what can you really fathom about right and wrong? [4-18-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ १७ ॥

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
न हि मां केवलं रोषात् त्वं निगर्हितुमर्हसि ॥

अहम् तु व्यक्तताम् अस्य वचनस्य ब्रवीमि ते । न हि माम् केवलम् रोषात् त्वम् विगर्हितुम् अर्हसि ॥ ४-१८-१७

‘मैंने यहाँ जो कुछ कहा है, उसका अभिप्राय तुम्हें स्पष्ट करके बताता हूँ । तुम्हें केवल रोषवश मेरी निन्दा नहीं करनी चाहिये ॥ १७ ॥

नानु इल्लि एनॆल्ल हेळिरुवॆनो अदर अभिप्राय निनगॆ स्पष्टपडिसुत्तिद्देनॆ. नीनु केवल रोषावेशदिन्द नन्नन्नु निन्दिसबारदु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aham = I; asya vacanasya = about these, words [of mine]; vyaktataam = will clarify; te braviimi = to you, I am telling; tvam kevalam roSaat = you, just by, outrage; maam vigarhitum = me, to disdain, scorn; na arhasi hi = not, apt of you, indeed.

अनुवादः

“I will clarify about the words I have said, but I tell you that it is indeed inapt of you to disdain me just out of your outrage. [4-18-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः ।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥ १८ ॥

तत् एतत् कारणम् पश्य यत् अर्थम् त्वम् मया हतः । भ्रातुर् वर्तसि भार्यायाम् त्यक्त्वा धर्मम् सनातनम् ॥ ४-१८-१८

‘मैंने तुम्हें क्यों मारा है? उसका कारण सुनो और समझो । तुम सनातन धर्मका त्याग करके अपने छोटे भाईकी स्त्रीसे सहवास करते हो ॥ १८ ॥

नानु निन्नन्नु एकॆ कॊन्दॆ? अदर कारणवन्नु केळि तिळि. नीनु सनातन धर्मवन्नु त्यागमाडिद्दरिन्द तन्न तम्मन पत्निय सहवास माडुत्तिरुवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. tvam yat artham mayaa hataH = you are, by which, reason, by me, killed; tat etat kaaraNam pashya = that, this, reason, behold; sanaatanam dharmam tyaktvaa = perpetual, tradition, on forsaking; bhraatuH bhaaryaayaam vartasi = in brother’s, wife, you misbehaved.

अनुवादः

“Realise this reason by which I have eliminated you… you misbehaved with your brother’s wife, forsaking the perpetual tradition. [4-18-18]

टिप्पनी

With this one and only reason Rama suffices all the thirteen questions of Vali, as summarised in endnote of last chapter. Beyond this Rama also answers other paltry questions, later.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥ १९ ॥

‘इस महामना सुग्रीवके जीते-जी इसकी पत्नी रुमाका, जो तुम्हारी पुत्रवधूके समान है, कामवश उपभोग करते हो । अतः पापाचारी हो ॥ १९ ॥

ई महामना सुग्रीवनु बदुकिरुवागले निनगॆ सॊसॆयन्तिरुव अवन पत्नी रुमॆयन्नु कामवश उपभोगिसुत्तिद्दॆ; आद्दरिन्द पापाचारियागिरुवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaatmanaH asya sugriivasya = great-souled, his, Sugreeva’s; dharamaaNasya = while alive; paapa karma kR^it = sinful, act, while doing; kaamaat = with lust; snuSaayaam rumaayaam vartase = in daughter-in-law, in Ruma, you misbehaved.

अनुवादः

“While the great-souled Sugreeva is still alive, you with your habit of sinful acts have lustily misbehaved with Sugreeva’s wife Ruma, who should be counted as your daughter-in-law. [4-18-19]

टिप्पनी

Vali being a king, he committed incest transgressing tradition. vaalii taavat sva raajye sthitvaa dharmaati kramam kR^itavaan | dharma duuShakaH ca raajaa avashyam daNDaniiyaH | dharmaakuutamThis is the very fault found by Rama when expressing ‘vaalii caaritra duuSakaH ‘abuser of history/tradition…’ in Kishkindha, 4-10-33.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर ।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥ २० ॥

तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् काम वृत्तस्य वानर । भ्रातृ भार्या अभिमर्शे अस्मिन् दण्डो अयम् प्रतिपादितः ॥ ४-१८-२०

‘वानर! इस तरह तुम धर्मसे भ्रष्ट हो स्वेच्छाचारी हो गये हो और अपने भाईकी स्त्रीको गले लगाते हो । तुम्हारे इसी अपराधके कारण तुम्हें यह दण्ड दिया गया है ॥

वानरने! हीगॆ नीनु धर्मभ्रष्टनागि, स्वेच्छाचारियागि निन्न तम्मन पत्नियन्नु आलिङ्गिसि भोगिसिदॆ. निन्न इदे अपराधदिन्दागि निनगॆ ई दण्डवन्नु विधिसलागिदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. vaanara = oh, vanara; tat = thereby; dharmaat vyatiitasya = from tradition / virtue, he who transgressed; kaama vR^ittasya = in immorality, who is abiding - for dissolute; te = to you; asmin = in this [for the sin]; bhraatR^i bhaaryaa abhimarshe = brother’s, wife, for touching - abusing; ayam daNDaH pratipaaditaH = this, punishment, proposed

• imposed.

अनुवादः

“Thereby, oh, vanara, this punishment is imposed on you, for your dissolute sinning in abusing your brother’s wife, thereby for your transgression of tradition and virtue. [4-18-20]

टिप्पनी

Vali’s question 10, ‘inveterate killers are hell-goers…’ is replied, ‘killing a sinner is no sin and no hell is ensuing thereby…’ is the reply, establishing Vali’s sin.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥ २१ ॥

न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥

न हि लोक विरुद्धस्य लोक वृत्तात् अपेयुषः । दण्डात् अन्यत्र पश्यामि निग्रहम् हरि यूथप ॥ ४-१८-२१

‘वानरराज! जो लोकाचारसे भ्रष्ट होकर लोकविरुद्ध आचरण करता है, उसे रोकने या राहपर लानेके लिये मैं दण्डके सिवा और कोई उपाय नहीं देखता ॥ २१ ॥

वानरराजने! लोकाचारदिन्द भ्रष्टनागि लोकविरुद्ध आचरण माडुववनन्नु तडॆयुवुदु अथवा दारिगॆ तरलु दण्डवल्लदॆ बेरॆ यावुदे उपाय नानु नोडुवुदिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. hari yuuthapa = oh, monkey’s, chief; loka viruddhasya = to world - society, contrary one; loka vR^ittaat apeyuSaH = world’s, convention, one who is deviant; daNDaat anyatra = from punishment, other than; nigraham = [other sort of] control; na pashyaami hi = not, I see, indeed.

अनुवादः

“I foresee no other kind of control other than punishment to him who conducts himself contrary to the society and who is deviant of conventions. [4-18-21]

टिप्पनी

Vali’s question: 2] ‘you are not punishing the wrongdoer…’ is answered. saama daanam kSamaa dharmaH satyam dhR^iti ‘influencing, largesse, forbearance, probity, candour’ etc., will work with kings of equal status and worthiness in political strategies. But you are an inferior with an immodest conduct. Then, why should I waste that much of political manoeuvre in your regard? Thus you are eliminated straightaway…’ Vali may counter Rama in asking for a lesser punishment than killing, like exiling etc., which he has given to Sugreeva. For this Rama is ready to say that no other punishment is evident than the one said by Manu: sapiNDaapatya daareShu (retaH siktvaa) praaNa tyaago vidhiiyate - - manu smR^iti.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद‍्गतः ।
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ॥ २२ ॥
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ।

न च ते मर्षये पापम् क्ष्त्रियो अहम् कुलोद्गतः । औरसीम् भगिनीम् वा अपि भार्याम् वा अपि अनुजस्य यः ॥ ४-१८-२२ प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ।

‘मैं उत्तम कुलमें उत्पन्न क्षत्रिय हूँ; अतः मैं तुम्हारे पापको क्षमा नहीं कर सकता । जो पुरुष अपनी कन्या, बहिन अथवा छोटे भाईकी स्त्रीके पास काम-बुद्धिसे जाता है, उसका वध करना ही उसके लिये उपयुक्त दण्ड माना गया है ॥ २२ १/२ ॥

नानु उत्तम कुलदल्लि हुट्टिद क्षत्रियनागिद्देनॆ; आद्दरिन्द नानु निन्न पापवन्नु क्षमिसलारॆ. तन्न मगळु, तङ्गि अथवा तम्मन हॆण्डति इवर बळिगॆ कामबुद्धियिन्द होगुववनन्नु वधिसुवुदे अवनिगागि उपयुक्त दण्डवॆन्दु तिळियलागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22, 23a. kula udgataH kshtriyaH = [from best] dynasty, emerged, as a Kshatriya; aham te paapam na marSaye = I, your, wrongdoing, do not, tolerate; yaH naraH = which, person; aurasiim = with daughter; bhaginiim vaa api = with sister, or, even; anujasya bhaaryaam vaa api = with brother’s, wife, or, even; kaamaat pracareta = lustfully, involves with; tasya daNDaH vadhaH smR^itaH = his [to him,] punishment, elimination, recalled [from scriptures, specified.]

अनुवादः

“As a Kshatriya emerged from a best dynasty I do not tolerate your wrongdoing, and the punishment to the one who lustfully indulges with his daughter, or with his sister, or with the wife of his younger brother is his elimination, as recalled from scriptures. [4-18-22, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ॥ २३ ॥
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ।

भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ॥
त्वं च धर्मादतिक्रान्त्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ।

भरतः तु महीपालो वयम् तु आदेश वर्तिनः ॥ ४-१८-२३ त्वम् च धर्मात् अतिक्रान्तः कथम् शक्यम् उपेक्षितुम् ।

‘हमारे राजा भरत हैं । हमलोग तो केवल उनके आदेशका पालन करनेवाले हैं । तुम धर्मसे गिर गये हो; अतः तुम्हारी उपेक्षा कैसे की जा सकती थी ॥ २३ १/२ ॥

नम्म राजनु भरतनागिद्दानॆ. नावादरो केवल अवन आदेशवन्नु पालिसुववरु. नीनु धर्मदिन्द पतननागिरुवॆ, आद्दरिन्द निन्नन्नु हेगॆ उपेक्षिसबहुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23b, 24a. bharataH tu mahii paalaH = Bharata, but, of land, land; vayam tu aadesha vartinaH = we, but, in his orders, moving ones - proxies adhering to; tvam ca dharmaat ati kraantaH = you, also, from rightness, over, stepped; upekSitum katham shakyam = to be lenient, how, possible.

अनुवादः

While Bharata is the lord of land and we are his proxies adhering to his orders, and while you too have overstepped the bounds of rightness, then how is it possible to be lenient? [4-18-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ॥ २४ ॥
भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ।

‘विद्वान् राजा भरत महान् धर्मसे भ्रष्ट हुए पुरुषको दण्ड देते और धर्मात्मा पुरुषका धर्मपूर्वक पालन करते हुए कामासक्त स्वेच्छाचारी पुरुषोंके निग्रहमें तत्पर रहते हैं ॥

विद्वांसनाद भरतराजनु महान् धर्मदिन्द भ्रष्टनादवनन्नु दण्डिसुत्तानॆ मत्तु धर्मत्मनादवनन्नु धर्मपूर्वक पालिसुत्ता, कामासक्त स्वेच्छाचारी पुरुषर निग्रहदल्लि तत्परनागिरुत्तानॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24b, 25a. praaj~naH = sensible - Bharata; guru dharma vyati kraantam = = weighty - momentous, virtue, [one who] over steps; [him - nighnan = while punishing- Bharata]; dharmeNa paalayan = with righteousness, while ruling; such as he is; bharataH = Bharata; kaama yuktaanaam = lust, those that are with it; nigrahe paryavasthitaH = to put down, is poised for.

अनुवादः

“While ruling righteously sensible Bharata punishes him who oversteps the momentous virtue, and he is poised to put down lustful ones. [4-18-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर ।
त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः ॥ २५ ॥

वयं तु भरतादेशवधिं कृत्वा हरीश्वर ।
त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः ॥

वयम् तु भरत आदेशम् विधिम् कृत्वा हरीश्वर । त्वत् विधान् भिन्न मर्यादान् निग्रहीतुम् व्यवस्थिताः ॥ ४-१८-२५

‘हरीश्वर! हमलोग तो भरतकी आज्ञाको ही प्रमाण मानकर धर्ममर्यादाका उल्लङ्घन करनेवाले तुम्हारे-जैसे लोगोंको दण्ड देनेके लिये सदा उद्यत रहते हैं ॥ २५ ॥

हरीश्वरने! नावादरो भरतन आज्ञॆयन्ने प्रमाणवॆन्दु तिळिदु, धर्मद मेरॆमीरिद निन्नन्तह जनरन्नु दण्डिसलु सदा उद्युक्तनागिरुत्तेवॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25 b, c. hari iishvara = oh, monkey’s, lord; vayam tu = as for us; bharata aadesham = brother’s, orders; vidhim = duty; kR^itvaa = on effectuating; bhinna maryaadaan = one who shattered, ethics; tvat vidhaan = your, kind of; nigrahiitum vyavasthitaaH = to curb, we stand for.

अनुवादः

“As for us, oh, monkey’s lord, we effectuate our brother’s orders and our duty, and we stand for curbing your kind of shatterers of ethics. [4-18-25b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा ।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे ॥ २६ ॥
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसन्निधौ ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥ २७ ॥

सुग्रीवेण च मे सख्यम् लक्ष्मणेन यथा तथा । दार राज्य निमित्तम् च निःश्रेयसकरः स मे ॥ ४-१८-२६ प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानर संनिधौ । प्रतिज्ञा च कथम् शक्या मत् विधेन अनवेक्षितुम् ॥ ४-१८-२७

सुग्रीवके साथ मेरी मित्रता हो चुकी है । उनके प्रति मेरा वही भाव है, जो लक्ष्मणके प्रति है । वे अपनी स्त्री और राज्यकी प्राप्तिके लिये मेरी भलाई करनेके लिये भी कटिबद्ध हैं । मैंने वानरोंके समीप इन्हें स्त्री और राज्य दिलानेके लिये प्रतिज्ञा भी कर ली है । ऐसी दशामें मेरे-जैसा मनुष्य अपनी प्रतिज्ञाकी ओरसे कैसे दृष्टि हटा सकता है ॥ २६-२७ ॥

सुग्रीवनॊन्दिगॆ नन्न मित्रतॆ आगिहोगिदॆ. ननगॆ लक्ष्मणन कुरितु इरुव भावदन्तॆये अवन कुरितू इदॆ. अवनु तन्न पत्नी मत्तु राज्यद प्राप्तिगागि नन्न ऒळितन्नु माडलु कटिबद्धनागिद्दानॆ. नानु वानरर मुन्दॆ अवनिगॆ पत्नी मत्तु राज्यवन्नु कॊडिसुवॆनागि प्रतिज्ञॆ माडिरुवॆ. इन्तह स्थितियल्लि नन्नन्तह मनुष्यनु तन्न प्रतिज्ञॆयिन्द हेगॆ हिन्दॆगॆयबल्लनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. sugriiveNa me sakhyam = with Sugreeva, my, association; lakSmaNena yathaa tathaa = with Lakshmana, as with, so it is; daara raajya nimittam ca = wife, kingdom, owing to, also [our friendship materialised]; saH me = he, to me; niHshreyasa karaH = succour, he does.

अनुवादः

“My association with Sugreeva is as good as that with Lakshmana, nevertheless it betided with an understanding to regain Sugreeva’s wife and kingdom, and he will give succour to me. [4-18-26]

टिप्पनी

Vali’s question 13] ‘I would have brought back Maithili in one day…’ is given an answer. Bringing Maithili from the captivity of Ravana would have averted Vali’s death - so Vali thought. But who will bring Ruma, wife of Sugreeva, and give her back to Sugreeva? Vali does not consider this, and in this alone Vali’s transgression is said to have been proved. Thus any truce between Vali and Rama is an impossible and improbable proposition.

टिप्पनी

What all Rama wanted is the ‘search for Seetha…’ not bring her to his fore. Elimination of Ravana is to be done by Rama alone, for which Seetha is to be located first. If a truce is struck between Vali and Rama, Vali straightway goes to Ravana and asks for Seetha. If Ravana yields Seetha there is no cause left for his elimination. Ravana for sure refuses to yield her. Then a combat ensues between Ravana and Vali. But Vali can combat one-to-one in a duel and he may not encounter a magical war of Indrajit or Kumbhakarna. Then all the demons will combine to eliminate Vali, thus the epic concludes there haphazardly. Other way round, if Vali seeks help of Ravana and his military to combat Rama, Vali’s forces and Ravana’s forces will come down on a handful warriors like Rama, Sugreeva Hanuma, and Jambavanta et al. Then the whole of monkey force will be with Vali, and these few warriors will be routed down mercilessly. Above all, Rama has promised Sugreeva to eliminate Vali, the abuser of tradition, and Rama becomes blameworthy if he fails in his word. Hence the simplest formula ’enemy’s friend is my enemy too…’ works well and Rama followed that only.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. tadaa maya = then - at the time of befriending, by me; vaanara sannidhau = vanara-s, in presence; pratij~naa ca dattaa = promise, also, is given; mat vidhena = by my, type of [person]; pratij~naa = promise; an avekSitum = not, to honour; katham shakyaa = how is, possible.

अनुवादः

“I gave a promise to Sugreeva at the time of befriending him in the presence of vanara-s, and how is it possible for my kind to dishonour a given promise? [4-18-27]

टिप्पनी

In Aranya Kanda he tells Seetha, that he even leaves his life than to feign his promise. api aham jiivitam jahyaam tvaam vaa siite sa lakSmaNaam || 4-10-18. Hence there is no question of his going back on the word given to them that crave for his mercy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः ।
शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम् ॥ २८ ॥

तत् एभिः कारणैः सर्वैर् महद्भिः धर्म संहितैः । शासनम् तव यत् युक्तम् तत् भवान् अनुमन्यताम् ॥ ४-१८-२८

ये सभी धर्मानुकूल महान् कारण एक साथ उपस्थित हो गये, जिनसे विवश होकर तुम्हें उचित दण्ड देना पड़ा है । तुम भी इसका अनुमोदन करो ॥ २८ ॥

इवॆल्लवू धर्मानुकूल महाकारणगळु ऒट्टिगॆ उपस्थितवागिवॆ. अदरिन्द विवशनागि निनगॆ उचितवाद दण्डवन्नु कॊडबेकायितु. नीनू इदन्नु अनुमोदिसबेकु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tat = thereby; dharma samhitaiH = virtue, abounding; sarvaiH mahadbhiH = with all of them, with supreme values; ebhiH kaaraNaiH = due to these, reasons; tava yat shaasanam = to you, which, punishment; yuktam = befitting; tat bhavaan anumanyataam = that, by you, you infer.

अनुवादः

“Thereby you have to infer that a befitting punishment is given to you, owing to all these great reasons that abound with virtue and with supreme value. [4-18-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः ।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥ २९ ॥

सर्वथा धर्म इति एव द्रष्टव्यः तव निग्रहः । वयस्यस्य उपकर्तव्यम् धर्मम् एव अनुपश्यता ॥ ४-१८-२९

‘धर्मपर दृष्टि रखनेवाले मनुष्यके लिये मित्रका उपकार करना धर्म ही माना गया है; अतः तुम्हें जो यह दण्ड दिया गया है, वह धर्मके अनुकूल है । ऐसा ही तुम्हें समझना चाहिये ॥ २९ ॥

धर्मदल्लि दृष्टि इरुव मनुष्यनिगॆ मित्रनु उपकारमाडुवुदु धर्मवॆन्दे तिळियलागिदॆ; आद्दरिन्द निनगॆ कॊट्टिरुव शिक्षॆयु धर्मक्कॆ अनुकूलवागिये इदॆ ऎन्दे नीनु तिळिदुकॊळ्ळबेकु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tava nigrahaH = your, control [keeping you under control, punishing you]; sarvathaa dharmaH iti eva = anywise, is righteous - condign, legitimate, thus, only; draSTavyaH = is to be seen [you shall regard it]; dharmam anupashyataa = rectitude, he who is guided by it; vayasyasya upakartavyam eva = to a friend, has to render assistance, alone - in any event.

अनुवादः

“Anywise, you have to regard the punishment given to you is legitimate, and he whom rectitude guides has to render assistance to his friend, in any event. [4-18-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता ।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ ।
गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया ॥ ३० ॥

शक्यम् त्वया अपि तत् कार्यम् धर्मम् एव अनुवर्तता । श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्र वत्सलौ ॥ गृहीतौ धर्म कुशलैः तथा तत् चरितम् मयाअ ॥ ४-१८-३०

‘यदि राजा होकर तुम धर्मका अनुसरण करते तो तुम्हें भी वही काम करना पड़ता, जो मैंने किया है । मनुने राजोचित सदाचारका प्रतिपादन करनेवाले दो श्लोक कहे हैं, जो स्मृतियोंमें सुने जाते हैं और जिन्हें धर्मपालनमें कुशल पुरुषोंने सादर स्वीकार किया । उन्हींके अनुसार इस समय यह मेरा बर्ताव हुआ है (वे श्लोक इस प्रकार हैं—) ॥ ३० ॥

राजनागि नीनु धर्मवन्नु अनुसरिसुत्तिद्दरॆ नीनू कूड नानु माडिदुदे कॆलस माडबेकागित्तु. मनुवु राजोचित सदाचारवन्नु प्रतिपादिसुव ऎरडु श्लोकगळन्नु हेळिरुवनु. अवु स्मृतिगळल्लि केळि बरुत्तदॆ हागू अवन्नु धर्मपालनॆयल्लि कुशलरादवरु आदरदिन्द स्वीकरिसिरुवरु. अदक्कनुसारवे ईग नानु वर्तिसिरुवॆनु. (आ श्लोकगळु इन्तिवॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. dharmam eva anuvartataa = righteous, only, if seen - if pursued [had you pursued]; * tvayaa api* = by you, even; tat kaaryam shakyam = that, deed [deed of imposing such a punishment,] possible - you too would have done the same; manunaa = by Manu; caaritra vatsalau = good convention, advocates of [the verses said next]; shlokau = two verses - verses of law; giitau = said to be sung - as said to be; shruuyate = we hear so; dharma kushalaiH = in rightness, experts; gR^ihiitau = they [verses] taken - accepted; mayaaa tat tathaa caritam = by me, that [way,] likewise, done - I have conducted myself.

अनुवादः

“Had you pursued rightness you too would have done the same deed in imposing such a punishment, and we hear two verses that are given to the advocacy of good conventions, which the experts of rightness have also accepted, and which are said to be coined by Manu, and I too conducted myself only as detailed in those verses of law. [4-18-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ३१ ॥
शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते ।
राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम् ॥ ३२ ॥

राजभिः धृत दण्डाः च कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४-१८-३१ शसनात् वा अपि मोक्षात् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते । राजा तु अशासन् पापस्य तद् आप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-१८-३२

‘मनुष्य पाप करके यदि राजाके दिये हुए दण्डको भोग लेते हैं तो वे शुद्ध होकर पुण्यात्मा साधु पुरुषोंकी भाँति स्वर्गलोकमें जाते हैं । (चोर आदि पापी जब राजाके सामने उपस्थित हों उस समय उन्हें) राजा दण्ड दे अथवा दया करके छोड़ दे । चोर आदि पापी पुरुष अपने पापसे मुक्त हो जाता है; किंतु यदि राजा पापीको उचित दण्ड नहीं देता तो उसे स्वयं उसके पापका फल भोगना पड़ता है* ॥

\* मनुस्मृतिमें ये दोनों श्लोक किंचित् पाठान्तरके साथ इस प्रकार मिलते हैं—
राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥
शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनःस्तेयाद् विमुच्यते ।
अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥

मनुष्यनु पाप माडि राजनु विधिसिद शिक्षॆयन्नु अनुभविसि शुद्धनागि पुण्यात्मा साधुपुरुषरन्तॆ स्वर्गलोकक्कॆ होगुत्तानॆ. (कळ्ळरे आदि पापिगळु राजन ऎदुरिगॆ उपस्थितरादाग) राजनु शिक्षॆ कॊडबहुदु अथवा दयॆमाडि बिट्टुबिडबहुदु. कळ्ळरे आदि पापिपुरुषनु तन्न पापदिन्द मुक्तरागुत्तारॆ; आदरॆ राजनु पापिगॆ उचितवाद शिक्षॆ कॊडदिद्दरॆ अवनु आ पापद फल भोगिसबेकागुत्तदॆ.॥31-32॥*

पदच्छेदः

31. maanavaaH = humans; paapaani kR^itvaa = sins, on making; raajabhiH dhR^ita daNDaaH ca = by kings, imposed, punishment, also; nirmalaaH sukR^itinaH santaH yathaa = unblemished - sinless, with good deeds, pious souled ones, as with; svargam aayaanti = to heaven, they come.

अनुवादः

" ‘When kings impose proper punishment on the humans who have sinned, they become sinless and enter heaven as with the pious souls with good deeds.’ So says one verse of Manu. [4-18-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. stenaH = a thief; shasanaat vaa api mokshaat vaa = by punishment, either, even, by releasing - by clemency, or; paapaat pramucyate = from sin, will be released; a shaasan raajaa tu = un, punishing, king, but; paapasya tat kilbiSam aapnoti = sin’s, that, blot, he derives.

अनुवादः

" ‘Either by punishment or by clemency a thief will be absolved from sin, but the king who does not impose proper punishment will derive the blot of that sin.’ So says the other verse of Manu. [4-18-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

(८ ।३१८,३१६)

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम् ।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥ ३३ ॥

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनम् घोरम् ईप्सितम् । श्रमणेन कृते पापे यथा पापम् कृतम् त्वया ॥ ४-१८-३३

‘तुमने जैसा पाप किया है, वैसा ही पाप प्राचीन कालमें एक श्रमणने किया था । उसे मेरे पूर्वज महाराज मान्धाताने बड़ा कठोर दण्ड दिया था, जो शास्त्रके अनुसार अभीष्ट था ॥ ३३ ॥

नीनु माडिदन्तह पापवन्ने हिन्दॆ ऒब्ब श्रमणनु माडिद्दनु. अवनिगॆ नन्न पूर्वज मान्धात महाराजरु बहळ कठोरवाद शास्त्रक्कनुसार शिक्षॆयन्नु कॊट्टिद्दनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. mama aaryeNa maandhaatraa = by my [ancestor,] venerable, Maandhaata; tvayaa yathaa paapam kR^itam = by you, as you have, sin, done - committed; likewise; shramaNena paape kR^ite = by renouncer, [as with] sin, committed; iipsitam ghoram vyasanam = what is desired, terrible, problem [punishment is given.]

अनुवादः

“When a renouncer has committed sin like that of the one committed by you, my venerable ancestor Maandhaata has given punishment which he desired. [4-18-33]

टिप्पनी

This is according to the meaning derived by ancient commentators which doe not go well with the import of earlier verse ’the king derives the blot if he does not punish properly’ or with the next one. Rama’s ancestor Maandhaata should have got that blot for not punishing a renouncer in proper way. Other mms has this verse like this: puurveNa mama maandhaataa sampraaptam vyasanam mahat | shramaNena kR^ite paape yathaa paapam kR^itam tvayaa || And which verse is to be kept, it is up to the pundits.

टिप्पनी

Rama is quoting a precedent from his own dynasty. Maandhaata has to impose capital punishment to a sage, for that sage committed some immoral act. Here also the shramaNa is used for a wandering sage, called yati. Because he is religious person is he to let off; a religious person’s sinning is doubly punishable; are the problems of Maandhaata. This word shramaNa yati, need not be equated with a Buddhist monk, for they also have same titles, and Maandhaata is said to have existed long before Buddha’s era.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः ।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥ ३४ ॥

अन्यैः अपि कृतम् पापम् प्रमत्तैः वसुधा अधिपैः । प्रायश्चित्तम् च कुर्वन्ति तेन तत् शाम्यते रजः ॥ ४-१८-३४

‘यदि राजा दण्ड देनेमें प्रमाद कर जायँ तो उन्हें दूसरोंके किये हुए पाप भी भोगने पड़ते हैं तथा उसके लिये जब वे प्रायश्चित्त करते हैं तभी उनका दोष शान्त होता है ॥ ३४ ॥

राजनु शिक्षॆ कॊडुवुदरल्लि प्रमाद माडिदरॆ, अवनिगॆ इतररु माडिद पापवन्नु अनुभविसबेकागुत्तदॆ. अदक्कागि अवनु प्रायश्चित्तमाडिकॊण्डागले अवन दोष शान्तवागुत्तदॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. anyaiH api = by others, even; kR^itam paapam = committed [acquired,] sin; * pramattaiH vasudhaa adhipaiH* = by unobservant, land, lords [kings]; praayashcittam ca kurvanti = make amends, also, do; tena tat rajaH shaamyate = by that, that, filth of sin, they mitigate.

अनुवादः

“Such sin is acquired even by other kings who are unobservant in imposing proper punishment, and those kings had to make amends for it at appropriate time, by that propitiation they used to mitigate that filth of that sin. [4-18-34]

टिप्पनी

The kings who are otherwise busy may not hanker after thieves and sinners always, thus they become unobservant of each and every individual’s behaviour. So the kings used to make amends at appropriate time. It is up to the individual to comport properly or improperly. An offender may escape hundred offences, but if caught once, he has to pay for all his wrongdoings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ३५ ॥

तत् अलम् परितापेन धर्मतः परिकल्पितः । वधो वानरशार्दूल न वयम् स्व वशे स्थिताः ॥ ४-१८-३५

‘अतः वानरश्रेष्ठ! पश्चात्ताप करनेसे कोई लाभ नहीं है । सर्वथा धर्मके अनुसार ही तुम्हारा वध किया गया है; क्योंकि हमलोग अपने वशमें नहीं हैं (शास्त्रके ही अधीन हैं) ॥ ३५ ॥

आद्दरिन्द वानरश्रेष्ठने! पश्चात्तापपडुवुदरिन्द याव लाभवू इल्ल. सर्वथा धर्मक्कनुसारवे निन्नन्नु वधिसलागिदॆ; एकॆन्दरॆ नावु नम्म वशदल्लि इल्ल. (शास्त्रद अधीनरागिद्देवॆ).॥35॥

पदच्छेदः

35. vaanara shaarduula = Vanara, the tiger; tat alam paritaapena = thereby, enough, with annoyance; vadhaH dharmataH parikalpitaH = [your] elimination, righteously, devised; vayam sva vashe na sthitaaH = we, our own, control, not, abiding - we are not independent.

अनुवादः

“Thereby, enough with your annoyance, oh, tigerly vanara, as your elimination is devised righteously, and we too are not independent. [4-18-35]

टिप्पनी

They are bound by duty. They are not at their free will to act on their own whims and fancies. Vali’s question: 9] ‘How do you face criticism by scholars?’ is answered. ’ None can criticise because I have not acted on my own, but bound by scriptures and precedents…’ *yaa vaa na vadhasya vadhe taavaan vadhasya mokShNe | adharmo nR^ipateH dR^iShTo dharmastu viniyacchataH

• manu smR^iti 9-249-*‘How much sin is acquired by executing a murderer, that much sin is acquired by executing a non-murderer…’ which again is somewhat similar to the present day saying, ’let hundred criminals go unpunished, but let no innocent be punished.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुङ्गव ।
तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि ॥ ३६ ॥

श्रुणु च अपि अपरम् भूयः कारणम् हरिपुंगव । तत् श्रुत्वा हि महत् वीर न मन्युम् कर्तुम् अर्हसि ॥ ४-१८-३६

‘वानरशिरोमणे! तुम्हारे वधका जो दूसरा कारण है, उसे भी सुन लो । वीर! उस महान् कारणको सुनकर तुम्हें मेरे प्रति क्रोध नहीं करना चाहिये ॥ ३६ ॥

वानर शिरोमणिये! निन्न वधॆय इन्नॊन्दु कारणवन्नु केळु. वीरने! आ महाकारणवन्नु केळि नीनु नन्न कुरितु क्रोधमाडबारदु.॥36॥

पदच्छेदः

36. mahat viira = oh, great, brave one; hari pungava = monkey’s, best of; bhuuyaH aparam kaaraNam shruNu = further, another, reason, you hear; tat mahat shrutvaa = that, important [cause,] on hearing; manyum kartum na arhasi = fury, to do, not, apt of you - you will not be infuriated.

अनुवादः

“Oh, brave and best one among monkeys, further listen to another cause, and on listening that important cause you will not be infuriated. [4-18-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुङ्गव ।
वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ॥ ३७ ॥
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान् ।
प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान् ॥ ३८ ॥

‘वानरश्रेष्ठ! इस कार्यके लिये मेरे मनमें न तो संताप होता है और न खेद ही । मनुष्य (राजा आदि) बड़े-बड़े जाल बिछाकर फंदे फैलाकर और नाना प्रकारके कूट उपाय (गुप्त गड्ढोंके निर्माण आदि) करके छिपे रहकर सामने आकर बहुत-से मृगोंको पकड़ लेते हैं; भले ही वे भयभीत होकर भागते हों या विश्वस्त होकर अत्यन्त निकट बैठे हों ॥ ३८ ॥

वानरश्रेष्ठने! ई कार्यक्कागि नन्न मनस्सिनल्लि सन्तापवागली, खेदवागली इल्ल. मनुष्यनु (राजनु) दॊड्ड-दॊड्ड बलॆयन्नु हरडि, नाना प्रकारद कूट उपाय (गुप्तवाद हॊण्डगळन्नु निर्मिसि) माडि अडगिकॊण्डु आ मृगगळु भयदिन्द ओडुत्तिरलि अथवा विश्वासदिन्द अत्यन्त हत्तिर कुळितिरलि, मुन्दॆ बन्दु अनेक मृगगळन्नु हिडियुत्तानॆ.॥37-38॥

पदच्छेदः

37, 38a. tatra = in that matter - of my killing you, or, your reviling me; me = to me; manaH taapaH = at heart, grief - angst; manyuH = ire; na = are not there; hari pungava = oh, monkey, the best; naraaH = people; vaaguraabhiH ca = with snares, also; paashaiH ca = with loops, also; vividhaiH kuuTaiH ca = numerous, by contrivances, even; praticChannaaH ca dR^ishyaaH ca = covertly, either, overtly, or; su bahuun = very many; mR^igaan gR^ihNanti = animals, they capture.

अनुवादः

“I have neither angst nor ire in this matter of my eliminating you, or, your reviling me, oh, best monkey, but listen to the other point I wish to make clear. People will be capturing several animals, either covertly or overtly, with snares, springes and even with numerous contrivances. [4-18-37, 38a]

टिप्पनी

So far Rama replied Vali with a view that Vanara-s are a species of Vedic-beings who hold fast to Vedic duties like sandhyaa vandana, suuryopasthaana performed by Vali, and swasthyana performed by Tara, and the other their daily routines of Veda-s. But Vali takes a U-turn declaring himself an animal and asks: 6] Why fruits, tubers eating being is killed; 11] Un-wearable is my skin uneatable is my flesh; 12] Five kinds of five-nailed animals are usable by humans…’ Rama started to tell how humans deal with animals, should Vali declare himself an animal, if not a specific Vedic-being.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम् ।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥ ३९ ॥

‘मांसाहारी मनुष्य (क्षत्रिय) सावधान, असावधान अथवा विमुख होकर भागनेवाले पशुओंको भी अत्यन्त घायल कर देते हैं; किंतु उनके लिये इस मृगयामें दोष नहीं होता ॥ ३९ ॥

मांसाहारी मनुष्यनु (क्षत्रियरु) जागरूकरागिरली, अजागरूकरागिरलि अथवा विमुखरागि ओडुत्तिरली पशुगळन्नु अत्यन्त गायगॊळिसुत्तारॆ; आदरॆ अवरिगॆ ई बेटॆयल्लि दोष इरुवुदिल्ल.॥39॥

पदच्छेदः

38b, 39. maamsa ashinaH naraaH = meat, eating, humans; pra dhaavitaan vaa = speedily, sprinting away, or, vi trastaan = fully, dismayed; vi srabdhaan = without, dismay - roaming with confidence; ati viSThitaan = steadily, standing; pra mattaan = very, vigilant ones; a pramattaan vaa = un, vigilant ones, or; vi mukhaam ca api = away, faced, also, even; bhR^isham vidhyanti = undeniably, will kill; atra doSaH na vidyate ca = in that, blame [sacrilege,] not, evident.

अनुवादः

“Meat eating people will undeniably kill animals, either they are speedily sprinting or standing steadily, fully dismayed or undismayed, vigilant or unvigilant, and even if they are facing away, in that there is no sacrilege. [4-18-38b, 39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

One of the aikShvAkava’s justifications for killing vAlin. In the process, he mentions that hunting was practiced specifically by v2 R^iShi-s. Does this imply that only v2 R^iShi-s had the sanction to hunt? May be, though earlier vaidika texts indicate v1 R^iShi-s like gaurivIti shAktya of the vasiShTha clan hunted to obtain meat for the pashu-puroDhASha-s.

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः ।
तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।
अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥ ४० ॥

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयान्धर्मकोविदाः ।
तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।
आयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥

यान्ति राजर्षयः च अत्र मृगयाम् धर्म कोविदाः । तस्मात् त्वम् निहतो युद्धे मया बाणेन वानर । अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्मात् शाखा मृगो हि असि ॥ ४-१८-४०

‘वानर! धर्मज्ञ राजर्षि भी इस जगत् में मृगयाके लिये जाते हैं और विविध जन्तुओंका वध करते हैं । इसलिये मैंने तुम्हें युद्धमें अपने बाणका निशाना बनाया है । तुम मुझसे युद्ध करते थे या नहीं करते थे, तुम्हारी वध्यतामें कोई अन्तर नहीं आता; क्योंकि तुम शाखामृग हो (और मृगया करनेका क्षत्रियको अधिकार है) ॥ ४० ॥

वानरने! धर्मज्ञ राजर्षिगळू ई जगत्तिनल्लि बेटॆगॆ होगुत्तारॆ मत्तु विविध प्राणिगळन्नु कॊल्लुत्तारॆ. अदक्कागि नानु निन्नन्नु युद्धदल्लि बाणक्कॆ गुरियागिसिदॆ. नीनु नन्नॊन्दिगॆ युद्ध माडुत्तिद्दॆयो, इल्लवो निन्नन्नु कॊल्लुवुदरल्लि यावुदे अन्तर बीळुवुदिल्ल; एकॆन्दरॆ नीनु शाखामृगनागिरुवॆ. (बेटॆयाडुवुदु क्षत्रियरिगॆ अधिकारविदॆ).॥40॥

पदच्छेदः

40. atra = in this [world]; dharma kovidaaH = in virtue, well versed ones; raaja R^iSayaH = kings, sagely; mR^igayaam yaanti ca = for hunting, they go, even; vaanara = oh, vanara; tvam = you; a yudhyan = not, combating; prati yudhyan vaa = counter, combating, or; yasmaat shaakhaa mR^igaH asi = by which reason [because,] tree-branch, animal, you are; tasmaat = therefore; mayaa yuddhe baaNena nihataH hi = by me, in combat, with arrow, I felled, indeed.

अनुवादः

“In this world even the kingly sages well-versed in virtue will go on hunting, and hunting is no face to face game, as such, oh, vanara, therefore I felled you in combat with my arrow because you are a tree-branch animal, whether you are not combating with me or combating against me. [4-18-40]

टिप्पनी

‘Whether you face this way or that you are an animal, as you alone said, besides being an enemy of my friend…’ For this Griffith says - I cannot understand how Valmiki could put such an excuse as this into Rama’s mouth. Rama with all solemn ceremony, has made a league of alliance with Vali’s younger brother whom he regards as a dear friend and almost as an equal, and now he winds up his reasons for killing Vali by coolly saying: ‘Besides you are only a monkey, you know, after all, and as such I have every right to kill you how, when, and where I like.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥ ४१ ॥

‘वानरश्रेष्ठ! राजालोग दुर्लभ धर्म, जीवन और लौकिक अभ्युदयके देनेवाले होते हैं; इसमें संशय नहीं है ॥ ४१ ॥

वानर श्रेष्ठने! राजरु दुर्लभ धर्म, जीवन मत्तु लौकिक अभ्युदय कॊडुववरागिद्दारॆ; इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥41॥

पदच्छेदः

41. vaanara shreSTha = oh, Vanara, the best; raajaanaH = kings are; dur labhasya dharmasya = un, obtainable, of righteousness; shubhasya jiivitasya ca = of propitious, lifestyles, also; pra daataaraH = are bounteous, benefactors; na samshayaH = no, doubt.

अनुवादः

“Kings are the bounteous benefactors of the unobtainable righteousness and propitious lifestyles, oh, best vanara, no doubt about it. [4-18-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥ ४२ ॥

तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ।
देवा मनुष्यरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥

तान् न हिंस्यात् न च आक्रोशेन् न आक्षिपेन् न अप्रियम् वदेत् । देवा मानुष रूपेण चरन्ति एते मही तले ॥ ४-१८-४२

‘अतः उनकी हिंसा न करे, उनकी निन्दा न करे, उनके प्रति आक्षेप भी न करे और न उनसे अप्रिय वचन ही बोले; क्योंकि वे वास्तवमें देवता हैं, जो मनुष्यरूपसे इस पृथ्वीपर विचरते रहते हैं ॥ ४२ ॥

आद्दरिन्द अवरन्नु हिंसिसबारदु, निन्दिसबारदु, अवर कुरितु आक्षेपिसलू बारदु. अवरल्लि प्रियवागिये मातनाडबेकु; एकॆन्दरॆ अवरु वास्तववागि देवतॆ यागिद्दारॆ. अवरु मनुष्य रूपदिन्द ई पृथिवियल्लि सञ्चरिसुत्ता इरुत्तारॆ.॥42॥

पदच्छेदः

42. taan na himsyaat = them, not, to be harmed; na ca aakroshet = not, also, reproved; na aakSipet = not, disparaged; na a priyam vadet = not, dis, pleasing, to be spoken to them; ete devaaH = these, divinities [the kings]; maanuSa ruupeNa = in human, form; mahii tale caranti = earth’s, plane, they are moving - conducting themselves.

अनुवादः

“They the kings are not to be harmed, also not to be reproved, not disparaged and nothing displeasing is spoken to them, as they are the divinities conducting themselves in human form on the plane of earth. [4-18-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ।
विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ४३ ॥

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ।
प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥

त्वम् तु धर्मम् अविज्ञाय केवलम् रोषम् आस्थितः । विदूषयसि माम् धर्मे पितृ पैतामहे स्थितम् ॥ ४-१८-४३

‘तुम तो धर्मके स्वरूपको न समझकर केवल रोषके वशीभूत हो गये हो, इसलिये पिता-पितामहोंके धर्मपर स्थित रहनेवाले मेरी निन्दा कर रहे हो’ ॥ ४३ ॥

नीनादरो धर्मद स्वरूपवन्नु तिळियदॆ केवल रोषक्कॆ वशनागिरुवॆ, अदक्कागि पितृ-पितामहर धर्मदल्लि स्थितनाद नन्नन्नु निन्दिसुत्तिरुवॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. tvam tu = as for you; dharmam a vij~naaya = righteousness, without, knowing; kevalam roSam aasthitaH = solely, to rancour, clinging to; pitR^i paitaamahe dharme sthitam = of fathers, forefathers, in righteousness, abiding by; maam viduuSayasi = me, you revile.

अनुवादः

“I am abiding by the ethicalness practised by my father and forefathers, but you revile me without the knowledge of rightness, just by clinging to your rancour.” Thus said Rama to dying Vali. [4-18-43]

टिप्पनी

There is none to say that Vali is ‘unkillable…’ or ’not to be killed…’ But to every one a doubt occurs as to why Rama did not come face to face with and killed him? Why hit him from a remote place? For these doubts, the above said arguments may not suffice or satisfactory, either to Vali or to us, the readers. Dharmaakuutam, the only commentary on Ramayana insofar as dharma is concerned explains that for us.

टिप्पनी

*evam ca adya eva tam haniShyaamiiti pratij~naa paripaalanam tadaa bhavet yadaa pracchannatayaa hanam iti ? prakaashatayaa yuddhaaya aahuutastu, bhayaan aagacchet - rumaam gR^ihiitvaa deshaantaram vaa gacchet

• raavaNam vaa samaashrayet - sharaNam vaa samaagacchet - sa sahaayam sugriivam avalokya sakala vaanara senayaa yuddhaartham samaagacchet - vaa tatra adya pakShatraye tad hananasya cirakaala saadhyatvena adyaiva tam haniShyaami rumaam raajyam ca tava daasyaami iti puurva pratijnaa kaalatipaata syaat | pratijnaakaalaatipaate ca doShaH sharanaagatam anapakShe ca sharaNaagato vaalii hanyeta vaa na vaa - na adyaH - sharaNaagata hananasya niShiddhatvaat - - - - raama kR^ite vaali vadhaH adharmadhaayako na bhavati - kim tu dharma eva*

टिप्पनी

When it is said by Rama that ’today only I will kill Vali…’ then it may be countered by saying, ’then why killing him from distance, why not confront him?’ If Rama comes to fore, fear may grip Vali, then he may take Ruma, Sugreeva’s wife, and to insult, Sugreeva further, Vali may go to a distant place with her. Or, he may seek shelter with Ravana. Or, he may even take refuge in Rama like Sugreeva. Or, on seeing Sugreeva with enough support, he may summon all his Vanara army to fight with Sugreeva and his supporters. Then it will prolong for a time. Then the promise of Rama made to Sugreeva to accord his wife and his kingdom by killing Vali, also prolongs. Justice delayed is denied. Otherwise, if Vali surrenders to Rama, as the killing of a refugee is not a merited act, Rama has to pardon Vali. Whether Vali takes refuse or not, killing Vali on that day itself, and establishing Sugreeva in Kishkindha are the promises made by Rama, at the time of befriending Sugreeva. The word given is to be kept up. So Rama did it and there is no unrighteous deed done by Rama. And Vali also accepts this in the coming stanzas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।
न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः ॥ ४४ ॥

एवम् उक्तः तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् । न दोषम् राघवे दध्यौ धर्मे अधिगत निश्चयः ॥ ४-१८-४४

श्रीरामके ऐसा कहनेपर वालीके मनमें बड़ी व्यथा हुई । इसे धर्मके तत्त्वका निश्चय हो गया । उसने श्रीरामचन्द्रजीके दोषका चिन्तन त्याग दिया ॥ ४४ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग वालिय मनस्सिनल्लि बहळ व्यथॆ उण्टायितु. अवनिगॆ धर्मतत्त्वद निश्चयवायितु. अवनु श्रीरामचन्द्रनल्लिन दोषद चिन्तनॆ बिट्टुबिट्टनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. raameNa evam uktaH tu = by Rama, that way, he who is said [categorically]; vaalii bhR^isham pravyathitaH = Vali, muchly, distressed [at heart of hearts]; dharme adhigata nishchayaH = in righteousness, deriving, decisiveness - resolve; raaghave doSam na dadhyau = in Rama, incorrectness, not, found.

अनुवादः

Vali is much distressed at heart of hearts when Rama has said categorically in that way, whereby, deriving certitude about rightness he found no incorrectness with Rama. [4-18-44]

टिप्पनी

From here on Vali’s repentance is narrated.

टिप्पनी

*ata eva vaalinaa sakala dharma abhijnena - bhavataa anabhijno aham na prati vaktum arhasi - atra ca dharmo’dhigataniscaya iti visheSheNa puurva kR^itam akhilam api raama duuShaNam aj~naana pravR^ittam eva | itaH param vakShyamaaNam akhilam dharmyam eva vadati iti avagatam : dharmaakuutam-*Whatever spoken by Vali earlier is without proper knowledge of dharma, and whatever said hereafter is in conformity with righteousness [owing to the dawn of death-time wisdom.] Dharmaakuutam.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ।
यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः ॥ ४५ ॥

प्रत्युवाच ततो रामम् प्रांजलिर् वानरेश्वरः । यत् त्वम् आत्थ नरश्रेष्ठ तत् थथा एव न अत्र संशयः ॥ ४-१८-४५

इसके बाद वानरराज वालीने श्रीरामचन्द्रजीसे हाथ जोड़कर कहा—‘नरश्रेष्ठ! आप जो कुछ कहते हैं, बिलकुल ठीक है; इसमें संशय नहीं है ॥ ४५ ॥

अनन्तर वानरराज वालियु श्रीरामनिगॆ कैमुगिदुकॊण्डु हेळिदनु- नरश्रेष्ठने! नीनु हेळिदुदु खण्डितवागि सत्यवागिदॆ; इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥45॥

पदच्छेदः

45. tataH vaanara iishvaraH = then, vanara-s, lord Vali; praanjaliH = with adjoined-palms; raamam prati uvaaca = to Rama, inreturn, spoke - replied; nara shreSTha = man, the best among men; tvam yat aattha = you, what, said; tat tathaa eva = that, that way, only - proper; atra samshayaH na = in that, doubt, is not there.

अनुवादः

That lord of vanara-s then replied Rama with adjoined palms, “oh, best one among men, what all you have said is that way proper, undoubtedly. [4-18-45]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम् ॥ ४६ ॥
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ।
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः ।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥ ४७ ॥

प्रतिवक्तुं प्रकृष्टेऽहि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्य मप्रियम् ॥ तत्रापि खलु मां दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ।
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः ।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥

प्रतिवक्तुम् प्रकृष्टे हि न अपकृष्टः तु शक्नुयात् । यत् अयुक्तम् मया पूर्वम् प्रमादात् वाक्यम् अप्रियम् ॥ ४-१८-४६ तत्र अपि खलु माम् दोषम् कर्तुम् न अर्हसि राघव । त्वम् हि दृष्टार्थ तत्त्वज्ञः प्रजानाम् च हिते रतः । कार्य कारण सिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिः अव्यया ॥ ४-१८-४७

‘आप-जैसे श्रेष्ठ पुरुषको मुझ-जैसा निम्न श्रेणीका प्राणी उचित उत्तर नहीं दे सकता; अतः मैंने प्रमादवश पहले जो अनुचित बात कह डाली है, उसमें भी आपको मेरा अपराध नहीं मानना चाहिये । रघुनन्दन! आप परमार्थतत्त्वके यथार्थ ज्ञाता और प्रजाजनोंके हितमें तत्पर रहनेवाले हैं । आपकी बुद्धि कार्य-कारणके निश्चयमें निर्भ्रान्त एवं निर्मल है ॥

निन्नन्तह श्रेष्ठ पुरुषनिगॆ नन्नन्तह निम्नश्रेणिय प्राणि उचितवागि उत्तरिसलारनु; आद्दरिन्द नानु प्रमादवश मॊदलु आडिद अनुचित मातिनल्लि नन्न अपराधवन्नु तिळियबारदु. रघुनन्दन! नीनु परमार्थ तत्त्वद यथार्थ ज्ञानियागिरुवॆ, प्रजाजनर हितदल्लि तत्परनागिरुवॆ. निन्न बुद्धि कार्य-कारणद निश्चयदल्लि निर्भ्रान्त हागू निर्मलवागिदॆ.॥46-47॥

पदच्छेदः

46, 47a. raaghava = oh, Raghava; prakR^iSTe = in respect of nobleman; apa kR^iSTaH = ignoble; prati vaktum = in turn, speak - to rebut, disprove; na shaknuyaat hi = not, capable, indeed; mayaa puurvam = by me, earlier; pramaadaat = accidentally - fortuitously; yat = which; a yuktam = un, desirable; a priyam = not, proper; vaakyam [uktam] = words, [spoken]; tatra api = in there, even - with regard to them; maam = towards me; doSam kartum = blame, to make; khalu na arhasi = truly, not, apt of you.

अनुवादः

“Indeed an ignoble cannot disprove a nobleman, Raghava, and with regards to the undesirable and improper words I have unwittingly spoken earlier, in that mater too it will be truly unapt of you to make me blameworthy, as I spoke them in anguish and ignorance. [4-18-46, 47a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47b, c. tvam hi dR^iSTa artha tattvaj~naH = you, alone, seen [knower of,] means [recourses, and their] real nature; prajaanaam ca hite rataH = in people’s, also, welfare, delighted in; avyayaa buddhiH = with faultless, intellect; kaarya kaaraNa siddhau ca = effect, cause, in accomplishment; prasannaa = serene, clear.

अनुवादः

“You alone are the knower of recourses and their real nature, namely probity, prosperity, pleasure seeking, and emancipation; dharma, artha, kaama, moksha ; and you take delight in the welfare of subjects, and your faultless intellect is clear in accomplishing ends by judging the causes and effects. [4-18-47b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मामप्यवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् ।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४८ ॥

माम् अपि अवगतम् धर्मात् व्यतिक्रान्त पुरस्कृतम् । धर्म संहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४-१८-४८

‘धर्मज्ञ! मैं धर्मभ्रष्ट प्राणियोंमें अग्रगण्य हूँ और इसी रूपमें मेरी सर्वत्र प्रसिद्धि है तो भी आज आपकी शरणमें आया हूँ । अपनी धर्मतत्त्वकी वाणीसे आज मेरी भी रक्षा कीजिये’ ॥ ४८ ॥

धर्मज्ञने! नानु धर्मभ्रष्ट प्राणिगळल्लि अग्रगण्यनागिरुवॆ मत्तु इदे रूपदल्लि ऎल्लॆडॆ नन्न प्रसिद्धि आगिद्दरू इन्दु ननगॆ शरणु बन्दिरुवॆ. निन्न धर्मतत्त्वद वाणियिन्द इन्दु नन्नन्नु रक्षिसु.॥48॥

पदच्छेदः

48. dharmaj~na = oh, knower of probity, Rama; dharmaat avagatam [apa gatam?] = from righteousness, known [digressed]; vyatikraanta [vi ati kraanta] puraskR^itam = [among] transgressors, forerunner; maam api = me, even; dharma samhitayaa vaacaa = righteousness, abounding with, words; paripaalaya = command me - care for me, give me absolution.

अनुवादः

“Oh, Rama, the knower of probity, I am the one who digressed from the rightness and a forerunner among such transgressors, such as I am, give absolution even to me with words abounded with rightness.” Vali is thus saying to Rama. [4-18-48]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः ।
उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥ ४९ ॥

बाष्प संरुद्ध कण्ठः तु वाली स आर्त रवः शनैः । उवाच रामम् संप्रेक्ष्य पंकलग्न इव द्विपः ॥ ४-१८-४९

इतना कहते-कहते आँसुओंसे वालीका गला भर आया और वह कीचड़में फँसे हुए हाथीकी तरह आर्तनाद करके श्रीरामकी ओर देखता हुआ धीरे-धीरे बोला ॥ ४९ ॥

इष्टु हेळुत्ता-हेळुत्ता वालिय गण्टलु उम्मळिसि बन्तु हागू अवनु कॆसरिनल्लि सिक्किकॊण्ड आनॆयन्तॆ आर्तनाद माडुत्ता श्रीरामन कडॆगॆ नोडुत्ता निधानवागि मातनाडिदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. panka lagna dvipaH iva = in slough, plumped, elephant, like; vaalii = Vali; baaSpa sam ruddha kaNThaH tu = tears, fully, impeding, throat, but; sa aarta ravaH = with, agonised, moaning; raamam samprekSya = Rama, keenly, on viewing; shanaiH uvaaca = slowly, [continued] to say.

अनुवादः

Vali who like an elephant plumped in slough continued to say slowly, with tears fully impeding his throat and with an agonised moan, on keenly observing Rama. [4-18-49]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् ।
यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥ ५० ॥

न च आत्मानम् अहम् शोचे न ताराम् न अपि बान्धवान् । यथा पुत्रम् गुणश्रेष्ठम् अंगदम् कनकांगदम् ॥ ४-१८-५०

‘भगवन्! मुझे अपने लिये, ताराके लिये तथा बन्धु-बान्धवोंके लिये भी उतना शोक नहीं होता है, जितना सुवर्णका अङ्गद धारण करनेवाले श्रेष्ठ गुणसम्पन्न पुत्र अङ्गदके लिये हो रहा है ॥ ५० ॥

भगवन्तने! ननगागली, तारॆगागलि, बन्धु-बान्धवरिगागली नानु शोकिसुवुदिल्ल, आदरॆ सुवर्णद अङ्गदवन्नु धरिसुव श्रेष्ठ गुणसम्पन्न पुत्रनाद अङ्गदन कुरितु हॆच्चु शोकिसुत्तिद्देनॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. guNa shreSTham = in virtue, the best; kanaka angadam = one with golden, bicep-lets; putram angadam = about son, Angada; yathaa = as to how [I am worrying]; aham aatmaanam na ca shoche = I, for myself, even, not, worried; taaraam na = about Tara, no; baandhavaan api na = about relative, even, no.

अनुवादः

“Also, I neither worry for myself, nor for Tara, nor even for any relatives of mine, as I do for my son Angada, the best-virtuous one with golden bicep-lets. [4-18-50]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः ।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥ ५१ ॥

स मम अदर्शनात् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः । तटाक इव पीतांबुः उपशोषम् गमिष्यति ॥ ४-१८-५१

‘मैंने बचपनसे ही उसका बड़ा दुलार किया है; अब मुझे न देखकर वह बहुत दुःखी होगा और जिसका जल पी लिया गया हो, उस तालाबकी तरह सूख जायगा ॥

नानु अवनन्नु बाल्यदिन्दलू हॆच्चु मुद्दिसुत्तिद्दॆ; ईग नन्नन्नु नोडदॆ अवनु बहळ दुःखितनागुवनु मत्तु नीरु आरिद कॆरॆयन्तॆ ऒणगिहोगुवनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. baalyaat prabhR^iti = childhood, right from; laalitaH = [Angada is] nourished looked after fondly; saH = he, that Angada; mama a darshanaat = my, non, appearance

• not seeing me; diinaH = he will be dejected; piita ambuH taTaaka iva = drunk, water, lake, like - like a lake whose waters are drained; upa shoSam gamiSyati = dry out - wither, gets into.

अनुवादः

“Right from his childhood I fondly looked after Angada, and he will be dejected when he sees me no more, and he withers away like a lake with its water drained for a drink. [4-18-51]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः ।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥ ५२ ॥

बालः च अकृतबुद्धिः च एक पुत्रः च मे प्रियः । तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥ ४-१८-५२

‘श्रीराम! वह अभी बालक है । उसकी बुद्धि परिपक्व नहीं हुई है । मेरा इकलौता बेटा होनेके कारण ताराकुमार अङ्गद मुझे बड़ा प्रिय है । आप मेरे उस महाबली पुत्रकी रक्षा कीजियेगा ॥ ५२ ॥

श्रीरामा! अवनु इन्नू बालकनागिद्दानॆ. अवन बुद्धि इन्नू बलितिल्ल. नन्न ऒब्बने मगनाद्दरिन्द ताराकुमार अङ्गदनु ननगॆ बहळ प्रियनागिद्दानॆ. नीनु नन्न आ महाबलि पुत्रनन्नु रक्षिसु.॥52॥

पदच्छेदः

52. raama = Rama; baalaH ca = he is a boy; a kR^ita buddhiH ca = boyish, also, not, made-up, mind [juvenile]; me priyaH eka putraH ca = to me, dear, only, son, also; mahaabalaH = great-mighty one; taareyaH = Tara’s son Angada; bhavataa rakshaNiiyaH = by you, needs to be protected.

अनुवादः

“He is boyish, juvenile, and the only dear son of mine, oh, Rama, as such that great-mighty son of Tara needs your protection. [4-18-52]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् ।
त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥ ५३ ॥

सुग्रीवे च अंगदे चैव विधत्स्व मतिम् उत्तमाम् । त्वम् हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्य विधौ स्थितः ॥ ४-१८-५३

‘सुग्रीव और अङ्गद दोनोंके प्रति आप सद्भाव रखें । अब आप ही इन लोगोंके रक्षक तथा इन्हें कर्तव्य-अकर्तव्यकी शिक्षा देनेवाले हैं ॥ ५३ ॥

सुग्रीव मत्तु अङ्गद इब्बर कुरितू नीनु सद्भाववन्निडु. ईग नीने इवर रक्षकनागिरुवॆ हागू इवरिगॆ कर्तव्य अकर्तव्यद शिक्षण कॊडुववनागिरुवॆ.॥53॥

पदच्छेदः

53. sugriive ca angade caiva = in Sugreeva, also, in Angada, thus; uttamaam matim vidhatsva = best, mind - you make - treat both of them with equal compassion; [tvam = you]; kaarya a kaarya vidhau sthitaH = in practicable, not, practicable, procedures, you abide in - you have firm convictions; tvam hi goptaa ca = you, alone, protector, also; shaastaa ca = punisher, also.

अनुवादः

“You have firm convictions about practicable and impracticable procedures, and you alone are the protector of the good and punisher of the bad, hence treat both Sugreeva and Angada with equal compassion. [4-18-53]

स्रोतः: valmikiramayan.net

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या ।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि ॥ ५४ ॥

या ते नरपते वृत्तिः भरते लक्ष्मणे च या । सुग्रीवे च अंगदे राजन् ताम् चिंतयितुम् अर्हसि ॥ ४-१८-५४

‘राजन्! नरेश्वर! भरत और लक्ष्मणके प्रति आपका जैसा बर्ताव है, वही सुग्रीव तथा अङ्गदके प्रति भी होना चाहिये । आप उसी भावसे इन दोनोंका स्मरण करें ॥ ५४ ॥

राजन्! नरेश्वरने! भरत मत्तु लक्ष्मणर कुरितु निन्न वर्तनॆ इरुवन्तॆये सुग्रीव हागू अङ्गदन कुरितू इरबेकु. नीनु अदे भावदिन्द इवरिब्बरन्नू नडॆसिकॊळ्ळबेकु.॥54॥

पदच्छेदः

54. nara pate = oh, men’s lord; raajan = oh, king; bharate = in Bharata; te yaa vR^ittiH = your, which, outlook is there; lakSmaNe ca = of Lakshmana, too; yaa = which - stance is there; taam = that [bent] alone; sugriive angade ca = towards Sugreeva, Angada, even; cintayitum arhasi = to think about - show, apt of you.

अनुवादः

“Oh, lord of men, it will be apt of you to show the same kind of outlook towards Sugreeva, oh, king, even towards Angada, which you have for Bharata and Lakshmana. [4-18-54]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् ।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि ॥ ५५ ॥

मत् दोष कृत दोषाम् ताम् यथा ताराम् तपस्विनीम् । सुग्रीवो न अवमन्येत तथा अवस्थातुम् अर्हसि ॥ ४-१८-५५

‘बेचारी ताराकी बड़ी शोचनीय अवस्था हो गयी है । मेरे ही अपराधसे उसे भी अपराधिनी समझकर सुग्रीव उसका तिरस्कार न करे, इस बातकी भी व्यवस्था कीजियेगा ॥

बडपायि तारॆय स्थिति शोचनीयवागबहुदु. नन्न अपराधदिन्दले आकॆगू अपराधिनी ऎन्दु तिळिदु सुग्रीवनु आकॆयन्नु तिरस्करिसदिरलि. इदन्नु नीनु व्यवस्थॆ माडु.॥55॥

पदच्छेदः

55. mat doSa kR^ita doSaam = my, fault, done [occurring,] fault; tapasviniim taam taaraam = self-reproachful, her, regarding Tara; sugriivaH = Sugreeva; yathaa = as to how; na avamanyeta = not, going to dishonour - look down on; tathaa avasthaatum arhasi = thus, to establish - you may see to it, apt of you.

अनुवादः

“The fault occurring from my fault of maltreating Sugreeva may not light upon that self-reproachful Tara, and it will be apt of you to see that Sugreeva will not look down on her treating her as the wife his rival. [4-18-55]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम् ।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥ ५६ ॥
शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम् ।

त्वया हि अनुगृहीतेन शक्यम् राज्यम् उपासितुम् । त्वत् वशे वर्तमानेन तव चित्त अनुवर्तिना ॥ ४-१८-५६ शक्यम् दिवम् च आर्जयितुम् वसुधाम् च अपि शासितुम् ।

‘सुग्रीव आपका कृपापात्र होकर ही इस राज्यका यथार्थ रूपसे पालन कर सकता है । आपके अधीन होकर आपके चित्तका अनुसरण करनेवाला पुरुष स्वर्ग और पृथ्वीका भी राज्य पा सकता और उसका अच्छी तरह पालन कर सकता है ॥ ५६ १/२ ॥

सुग्रीवनु निन्न कृपापात्रनागिये ई राज्यवन्नु यथार्थवागि पालिसबल्लनु. निनगॆ अधीननागि निन्न चित्तवन्नु अनुसरिसुववनु स्वर्ग मत्तु पृथिविय राज्यवन्नू पडॆयबल्लनु हागू अदन्नु चॆन्नागि पालिसलू बल्लनु.॥56॥

पदच्छेदः

56, 57a. tvayaa anugR^ihiitena hi = [one who is] by you, approved, indeed; tvat vashe vartamaanena = under you, control, while abiding; tava citta anuvartinaa = your, heart, following; raajyam upaasitum shakyam = kingdom, to run [govern,] capable of; shakyam = possible [even to]; vasudhaam shaasitum ca api = earth, to rule, also, even; divam aarjayitum ca = heaven, to achieve, also.

अनुवादः

“When you indeed approve someone, he is capable enough to govern the kingdom, abiding himself under your control and following your heart, why a kingdom, he can rule the earth, why earth, he can even achieve the heaven itself. [4-18-56, 57a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वत्तोऽहं वधमाकाङ्क्षन् वार्यमाणोऽपि तारया ॥ ५७ ॥
सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।

‘मैं चाहता था कि आपके हाथसे मेरा वध हो; इसीलिये ताराके मना करनेपर भी मैं अपने भाई सुग्रीवके साथ द्वन्द्वयुद्ध करनेके लिये चला आया’ ॥ ५७ १/२ ॥

निन्न कैयिन्दले नन्न सावु आगलॆन्दे नानु बयसुत्तिद्दॆ. अदक्कागि तारॆयु तडॆदरू नानु नन्न तम्म सुग्रीवनॊडनॆ द्वन्द्वयुद्ध माडलु हॊरटुबन्दॆ.॥57½॥

इत्युक्त्वा वानरो रामं विरराम हरीश्वरः ॥ ५८ ॥
स तमाश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ।
साधुसम्मतया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया ॥ ५९ ॥
न सन्तापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम ।
न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम ।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥ ६० ॥

श्रीरामचन्द्रजीसे ऐसा कहकर वानरराज वाली चुप हो गया । उस समय उसकी ज्ञानशक्तिका विकास हो गया था । श्रीरामचन्द्रजीने धर्मके यथार्थ स्वरूपको प्रकट करनेवाली साधु पुरुषोंद्वारा प्रशंसित वाणीमें उससे कहा—‘वानरश्रेष्ठ! तुम्हें इसके लिये संताप नहीं करना चाहिये । कपिप्रवर! तुम्हें हमारे और अपने लिये भी चिन्ता करनेकी आवश्यकता नहीं है; क्योंकि हमलोग तुम्हारी अपेक्षा विशेषज्ञ हैं, इसलिये हमने धर्मानुकूल कार्य करनेका ही निश्चय कर रखा है ॥

पदच्छेदः

57b, 58. aham taarayaa vaaryamaaNaH api = I, by Tara, dissuaded, though; tvataH vadham aakaankshayan = by you, I, elimination, [as though] aspiring; bhraataa sugriiveNa saha = with brother, Sugreeva, along with; dvandva yuddham upaagatam = duel, combat, I obtained

• met with; hari iishvaraH = monkeys, king of; vaanaraH = vanara, Vali; raamam iti uktvaa = to Rama, thus, on saying; viraraama [vi ra raama] = paused a while.

अनुवादः

“Though Tara dissuaded me I met with my brother Sugreeva in a duel as though aspiring elimination at your hand..” On saying thus to Rama that vanara, Vali the lord of monkeys’ paused for a while. [4-18-57b, 58]

टिप्पनी

Any combatant is self-assertive until he is defeated. Here Vali is telling that he came here to die on his own. This statement has two kinds of meaning. One is, Vali being an all-daring Vanara came out, in ’ come-what-may ’ sense and readying himself to confront even Rama, if Rama affronts him. His argument with Tara at the start of 16th chapter details this. He asks Tara, ‘If Rama is a virtue-knower and a diligent one, how then he can sin, in killing me?’ Vali, unlike Ravana, never goes to a duel unless provoked. Vali being a wilful combatant and Sugreeva is coming for a second time with the support of Rama, he wanted to defeat that unknown Rama, along with suppressing Sugreeva’s trivial pride. Vali promises Tara that he is not going to kill Sugreeva, but wanted to take him to task. On coming to field Rama is not evident. Then Vali wanted to see to Sugreeva first and then search for Rama. But what happened is the reverse of it. Perhaps gorilla war tactics started from this point onwards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामचन्द्रनल्लि हीगॆ हेळि वानरराज वालियु सुम्मनादनु. आग अवन ज्ञानशक्तिय विकासवागित्तु. श्रीरामनु धर्मद यथार्थ स्वरूपवन्नु प्रकटपडिसुवन्तह साधु पुरुषरिन्द प्रशंसितवाद मातिनल्लि अवनल्लि हेळिदनु-वानरेश्वरने! नीनु इदक्कागि सन्तापपडबारदु. कपिप्रवर! नीनु नम्म कुरितु हागू निन्न कुरितु चिन्तिसुव आवश्यकतॆ इल्ल; एकॆन्दरॆ नावु निनगिन्त विशेषज्ञरागिद्देवॆ, अदक्कागि नावु धर्मानुकूल कार्यमाडुवुदन्ने निश्चयिसिरुवॆवु.॥58-60॥

पदच्छेदः

59. saH raamaH = he, that Rama; vyakta darshanam = one who has clear, view - clear thought; tam vaalinam = him, that Vali; saadhu sammatayaa = to savants, agreeable; and; dharma tatva artdha yuktayaa = probity’s, essence, meaning, containing; vaacaa = with words; aashvaasayat = consoled.

अनुवादः

Rama consoled Vali with words that are agreeable to savants and that contain the essence and meaning of rightness, while Vali is with an evincible perspective of righteousness by now. And Rama spoke to Vali this way. [4-18-59]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

60. plavan gama = oh, fly-jumper; etat artham = for this, reason; tvayaa sataapaH na kaaryaH = by you, remorse, not, doable; hari sattama = oh, monkey, the best; bhavataa vayam = by you, we [who are now left behind you, Tara, Angada and us]; na cintyaa = not, those that are to bothered; aatmaa api na = about yourself, even, not [to be bothered]; * vayam* = we; bhavat = in your respect; visheSeNa = [anugraha buddhyaa] = considerateness; dharmataH = according to rightness; kR^itaH nishcayaaH = made, decision - we took a decision.

अनुवादः

“Oh, fly-jumper, you need not be remorseful about your wife, son and others you leave behind, because we take care of them… nor you should bother about us thinking that we have arbitrarily eliminated you, nor necessarily bother about yourself for committing sins, as we took this decision according to rightness and considerateness in your respect. [4-18-60]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥ ६१ ॥

दण्ड्यो यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥

दण्ड्ये यः पातयेत् दण्डम् दण्ड्यो यः च अपि दण्ड्यते । कार्य कारण सिद्धार्थौ उभौ तौ न अवसीदतः ॥ ४-१८-६१

‘जो दण्डनीय पुरुषको दण्ड देता है तथा जो दण्डका अधिकारी होकर दण्ड भोगता है, उनमेंसे दण्डनीय व्यक्ति अपने अपराधके फलरूपमें शासकका दिया हुआ दण्ड भोगकर तथा दण्ड देनेवाला शासक उसके उस फलभोगमें कारण—निमित्त बनकर कृतार्थ हो जाते हैं—अपना-अपना कर्तव्य पूरा कर लेनेके कारण कर्मरूप ऋणसे मुक्त हो जाते हैं । अतः वे दुःखी नहीं होते ॥ ६१ ॥

यारु शिक्षार्ह व्यक्तिगॆ दण्डविधिसुवनो, हागू दण्डनॆगॆ अधिकारियागि शिक्षॆ अनुभविसुत्तानो, अवरल्लि दण्डनीय व्यक्तियु तन्न अपराधद फलवागि शासकनु कॊट्टिरुव शिक्षॆयन्नु अनुभविसि, मत्तु दण्डविधिसुव शासकनु अवन फलभोगक्कॆ निमित्तनागि कृतार्थरागुत्तारॆ. तम्म-तम्म कर्तव्यवन्नु पूर्णगॊळिसिद्दरिन्द कर्मरूपी ऋणदिन्द मुक्तरागुत्तारॆ, दुःखिगळागुवुदिल्ल.॥61॥

पदच्छेदः

61. yaH = he who; daNDye = regarding the punishable one; daNDam paatayet = punishment, let falls - imposes; yaH ca api = he, who is, even; daNDyaH = is punishable; daNDyate = gets punished; kaarya kaaraNa siddha arthau = effect, cause, accomplished, with means; tau ubhau = those, two; na ava siidataH = will not, sink down - doomed, get condemned.

अनुवादः

“He who administers punishment to the punishable, and he who is punishable and gets punished, both of them will achieve the results of cause and effect, where punishment is the effect from the cause of wrongdoing, and they both thereby will not be condemned. [4-18-61]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् भवान् दण्डसंयोगादस्माद् विगतकल्मषः ।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां दण्डदिष्टेन वर्त्मना ॥ ६२ ॥

तद्भवान् दण्डसंयोगादस्माद् विगतकिल्बिषः ।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्टेन वर्त्मना ॥

तत् भवान् दण्ड सम्योगात् अस्मात् विगत कल्मषः । गतः स्वाम् प्रकृतिम् धर्म्याम् धर्म दिष्टेन वर्त्मना ॥ ४-१८-६२

‘तुम इस दण्डको पाकर पापरहित हुए और इस दण्डका विधान करनेवाले शास्त्रद्वारा कथित दण्डग्रहणरूप मार्गसे ही चलकर तुम्हें धर्मानुकूल शुद्ध स्वरूपकी प्राप्ति हो गयी ॥ ६२ ॥

नीनु ई शिक्षॆयन्नु पडॆदु पापरहितनादॆ. नीनु धर्मशास्त्र दृष्टवाद मार्गदिन्द धर्मप्रधानवाद निन्न स्वरूपवन्नु हॊन्दिरुवॆ.॥62॥

पदच्छेदः

62. tat = thereby; bhavaan = you are; asmaat daNDa sam yogaat = with this, punishment, by linkage - by virtue of; vi gata kalmaSaH = [you are] completely, divested, of blemish; dharma diSTena vartmanaa = by rightness, given, course - as contained in the scriptures of rightness; dharmyaam = agreeable to righteousness; svaam prakR^itim gataH = your own, nature, you got into - obtained.

अनुवादः

“Thereby, by virtue of the punishment you are completely divested of your blemish, and as contained in the scriptures on rightness you attained your true nature, that which is agreeable to rightness. [4-18-62]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम् ।
त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ६३ ॥

त्यज शोकम् च मोहम् च भयम् च हृदये स्थितम् । त्वया विधानम् हर्यग्र्य न शक्यम् अतिवर्तितुम् ॥ ४-१८-६३

‘अब तुम अपने हृदयमें स्थित शोक, मोह और भयका त्याग कर दो । वानरश्रेष्ठ! तुम दैवके विधानको नहीं लाँघ सकते ॥ ६३ ॥

ईग नीनु निन्न हृदयदल्लिरुव शोक, मोह, भयवन्नु त्यजिसिबिडु. वानरश्रेष्ठने! नीनु दैवद विधानवन्नु मीरलारॆ.॥63॥

पदच्छेदः

63. hari agrya = oh, monkeys, supreme of; hR^idaye sthitam = in heart, abiding; shokam ca moham ca bhayam ca = distress, desire, dread, also; tyaja = you discard; tvayaa = by you; vidhaanam = system - destiny; ati vartitum = to over, step

• to transcend; na shakyam = not, possible.

अनुवादः

“Let distress, desire and even dread that abide in your heart be discarded, oh, monkey’s supreme, you cannot possibly transcend destiny. [4-18-63]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर ।
तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः ॥ ६४ ॥

यथा त्वयि अंगदो नित्यम् वर्तते वानरेश्वरः । तथा वर्तते सुग्रीवो मयि च अपि न संशयः ॥ ४-१८-६४

‘वानरेश्वर! कुमार अङ्गद तुम्हारे जीवित रहनेपर जैसा था, उसी प्रकार सुग्रीवके और मेरे पास भी सुखसे रहेगा, इसमें संशय नहीं है’ ॥ ६४ ॥

वानरेश्वरने! कुमार अङ्गदनु नीनु जीविसिरुवाग इरुवन्तॆये सुग्रीवन मत्तु नन्न बळियू सुखवागि इरुवनु, इदरल्लि संशयवे बेड.॥64॥

पदच्छेदः

64. vaanara iishvaraH = oh, vanara-s, lord; angadaH tvayi yathaa vartate = Angada, with you, as has been, conducting himself; sugriive = with Sugreeva; mayi ca api = me, even with; tathaa nityam varteta = likewise, always, he will conduct himself; na samshayaH = no, doubt.

अनुवादः

“As Angada has always been conducting himself with you, thus he will conduct himself with Sugreeva and also even with me, without doubt.” Thus Rama spoke to Vali. [4-18-64]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः
समाहितं धर्मपथानुवर्तितम् ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो
वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥ ६५ ॥

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः
समाहितं धर्मपथानुवर्तितम् ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो
वचः सयुक्तं निजगाद वानरः ॥

स तस्य वाक्यम् मधुरम् महात्मनः समाहितम् धर्म पथानुवर्तिनः । निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचः सुयुक्तम् निजगाद वानरः ॥ ४-१८-६५

युद्धमें शत्रुका मानमर्दन करनेवाले महात्मा श्रीरामचन्द्रजीका धर्ममार्गके अनुकूल और मानसिक शङ्काओंका समाधान करनेवाला मधुर वचन सुनकर वानर वालीने यह सुन्दर युक्तियुक्त वचन कहा— ॥ ६५ ॥

युद्धदल्लि शत्रुवन्नु मर्दिसुव महात्मा श्रीरामचन्द्रन धर्ममार्गानुकूल हागू मानसिक शङ्कॆगळन्नु समाधानगॊळिसुव मधुर वचनगळन्नु केळि वानर वालियु हीगॆ सुन्दर युक्ति-युक्त मातन्नु हेळिदनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. saH vaanaraH = he, that vanara - Vali; mahaatmanaH = of great-souled Rama; * dharma patha anuvartinaH* = in righteousness, path, one who treads; raNa ava mardinaH = in war, absolute, crusher [of enemy]; tasya raamasya = his, of that Rama; madhuram = agreeable; samaahitam = assertive; vaakyam nishamya = sentence, on listening; su yuktam vacaH nijagaada = well, disposed, words, [Vali] spoke.

अनुवादः

On hearing the agreeable and assertive words of that great-souled Rama, who is the treader on the path of rightness and an absolute crusher of enemies in war, Vali, the vanara, spoke these well-disposed words to Rama. [4-18-65]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शराभितप्तेन विचेतसा मया
प्रभाषितस्त्वं यदजानता विभो ।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम
प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर ॥ ६६ ॥

शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रदूषितः त्वम् यद् अजानता विभो । इदम् महेन्द्रोपम भीम विक्रम प्रसादितः त्वम् क्षम मे नरेश्वर ॥ ४-१८-६६

‘प्रभो! देवराज इन्द्रके समान भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले नरेश्वर! मैं आपके बाणसे पीड़ित होनेके कारण अचेत हो गया था । इसलिये अनजानमें मैंने जो आपके प्रति कठोर बात कह डालीे है, उसे आप क्षमा कीजियेगा । इसके लिये मैं प्रार्थनापूर्वक आपको प्रसन्न करना चाहता हूँ’ ॥ ६६ ॥

प्रभो! देवेन्द्रनन्तॆ भयङ्कर पराक्रम प्रकटिसुव नरेश्वरने! नानु निन्न बाणदिन्द पीडितनाद्दरिन्द निश्चेष्ठितनन्तागिद्दॆ, अदरिन्द तिळियदॆ नानु निन्न कुरितु कठोरवाद मातन्नु आडिदॆ. अदन्नु नीनु क्षमिसॆन्दु निन्नल्लि प्रार्थिसुत्तिद्देनॆ, निन्नन्नु प्रसन्नगॊळिसलु बयसुत्तेनॆ.॥66॥

पदच्छेदः

66. vibho = oh, lord; mahendra upama = oh, one similar to, Indra; bhiima vikrama = oh, tremendously, braving one; nareshvara = oh, people’s lord; Rama; shara abhi taptena = by arrow, verily, sweltered; vi cetasaa = without, vitality [of mind - unable to think, imbecile]; a jaanataa = un, knowingly; mayaa tvam yat pra duuSitaaH = by me, you are, which, muchly, one who is blamed; me idam kSama = my [blaming,] this, you excuse; tvam prasaaditaH = you are, appeased.

अनुवादः

“Oh, lord, oh, tremendously braving one, oh, Rama, the lord of people, I blamed you when your arrow sweltered and rendered me imbecile, thus I blamed you unthinkingly for which I may please be pardoned, I appease you for the same. [4-18-66]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें अठारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १८ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद हदिनॆण्टनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥18॥