०१६ वालिवधः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Vali dismissing Tara’s words, who is dissuading him to confront Rama, starts out to fight out Sugreeva. A ghastly fight ensues in which Vali depletes Sugreeva’s strength by the boon and Indra’s chest-plate, and thus Sugreeva seeks Rama’s help. Rama shoots his arrow which hits Vali on chest, but does not render him dead immediately. Thus that great mighty and unassailable Vali is brought down to ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

16. वालीका ताराको डाँटकर लौटाना और सुग्रीवसे जूझना तथा श्रीरामके बाणसे घायल होकर पृथ्वीपर गिरना

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

ताम् एवम् ब्रुवतीम् ताराम् ताराधिप निभ आननाम् । वाली निर्भर्त्सयामास वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ ४-१६-१

तारापति चन्द्रमाके समान मुखवाली ताराको ऐसी बातें करती देख वालीने उसे फटकारा और इस प्रकार कहा—

तारापति चन्द्रनन्तॆमुखवुळ्ळ तारॆयु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवुदन्नु नोडि वालियु आकॆयन्नु गदरिसुत्ता इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. evam bruvatiim taaraa adhipa nibha aananaam = stars’, lord’s [moon,] in shine, faced one; taam taaraam = to her, to Tara; vaalii nirbhartsayaamaasa = Vali, daunted; idam vacanam abraviit = this, word, said.

अनुवादः

While Tara with a face that shines like the lord of stars is speaking thus, Vali dauntingly spoke to her with these words. [4-16-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने ॥ २ ॥

गर्जतोऽस्य सुसंरम्ब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने ॥

गर्जतो अस्य च सुसंरब्धम् भ्रातुः शत्रोर् विशेषतः । मर्षयिष्यामि केन कारणेन वरानने ॥ ४-१६-२

‘वरानने! इस गर्जते हुए भाईकी, जो विशेषतः मेरा शत्रु है, यह उत्तेजनापूर्ण चेष्टा मैं किस कारणसे सहन करूँगा ॥ २ ॥

वरानने! नन्न शत्रुवाद ई तम्मन गर्जनॆ मत्तु उत्तेजित चेष्टॆयन्नु नानु याव कारणदिन्दलू सहिसलारॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vara aanane = oh, pretty, faced one - Tara; bhraatuH = [younger] brother; visheSataH shatroH = particularly, an adversary; asya su samrabdham garjataH = he, very frenetically, while raving; kena api kaaraNena = by which [by any,] even, by reason; marSayiSyaami = I can tolerate [tell me.]

अनुवादः

“He is an younger brother and an adversary in particular, oh, pretty-faced Tara, can I by any reason tolerate him when he kept raving on frenetically, tell me. [4-16-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ३ ॥

अधर्षितानाम् शूराणाम् समरेषु अनिवर्तिनाम् । धर्षणाम् अर्षणम् भीरु मरणात् अतिरिच्यते ॥ ४-१६-३

‘भीरु! जो कभी परास्त नहीं हुए और जिन्होंने युद्धके अवसरोंपर कभी पीठ नहीं दिखायी, उन शूरवीरोंके लिये शत्रुकी ललकार सह लेना मृत्युसे भी बढ़कर दुःखदायी होता है ॥ ३ ॥

भीरु! ऎन्दू सोलदिरुव हागू युद्धदल्लि ऎन्दिगू बॆन्नु तोरदिरुव शूरवीररिगॆ शत्रुविन आह्वानवन्नु सहिसुवुदु साविगिन्तलू हॆच्चिन दुःखदायकवागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. bhiiru = oh, shyly one; samareSu a nivartinaam = in battle, not, retreating ones; a dharSitaanaam = un, assailed ones [not get assailed by their incompetence]; shuuraaNaam = [to such] valorous ones; dharSaNaam arSaNam = confrontation [overweening calls,] endurance of; maraNaat atiricyate = death, more than.

अनुवादः

“To those valiant ones who neither give ground nor get assailed in wars, oh, shyly, endurance of a overweening war-whoop is more than death. [4-16-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम् ॥ ४ ॥

सोढुम् न च समर्थो अहम् युद्ध कामस्य संयुगे । सुग्रीवस्य च संरंभम् हीन ग्रीवस्य गर्जतम् ॥ ४-१६-४

‘यह हीन ग्रीवावाला सुग्रीव संग्रामभूमिमें मेरे साथ युद्धकी इच्छा रखता है । मैं इसके रोषावेश और गर्जन-तर्जनको सहन करनेमें असमर्थ हूँ ॥ ४ ॥

ई हीनग्रीव सुग्रीवनु सङ्ग्राम भूमियल्लि नन्नॊन्दिगॆ युद्धमाडलु इच्छिसुत्तिरुवनु. नानु इवन रोषावेश मत्तु गर्जनॆ-तिरस्कारवन्नु सहिसलु असमर्थनागिद्देनॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. aham samyuge = I, in duel; yuddha kaamasya = brawl, desiring, hiina griivasya = feeble, voiced [dumbly]; garjatam = bawling; sugriivasya = of Sugreeva; samrambham = commotion; soDhum na ca samarthaH = to withstand, not, also, I am capable.

अनुवादः

“I am incapable of withstanding that dumbly Sugreeva’s bawling commotion desiring a brawling duel. [4-16-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ५ ॥

न च कार्यो विषादः ते राघवम् प्रति मत् कृते । धर्मज्ञः च कृतज्ञः च कथम् पापम् करिष्यति ॥ ४-१६-५

‘श्रीरामचन्द्रजीकी बात सोचकर भी तुम्हें मेरे लिये विषाद नहीं करना चाहिये । क्योंकि वे धर्मके ज्ञाता तथा कर्तव्याकर्तव्यको समझनेवाले हैं । अतः पाप कैसे करेंगे ॥

श्रीरामन कुरितु योचिसियू नीनु ननगागि विषादिसबारदु, एकॆन्दरॆ अवनु धर्मद ज्ञानवुळ्ळवनू, कर्तव्याकर्तव्यवन्नु तिळियुववनागिद्दानॆ, हीगिरुवाग पापवन्नु हेगॆ माडबल्लनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. mat kR^ite = in my, respect - some harm to me; raaghavam prati = Raghava, about [running co; te viSaadaH na ca kaaryaH = to you, botheration, not, also, to be done - you need not bother; dharmajnaH ca kR^itajnaH ca = virtue-knower, diligent one; paapam katham kariSyati = sin, how, can do - I wonder.

अनुवादः

“Also, you need not bother about Raghava’s doing some harm to me, as I wonder how a diligent man and knower of virtue can commit sin. [4-16-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता ॥ ६ ॥
प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् ।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते ॥ ७ ॥

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता ॥ प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् ।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथम् भूयो अनुगच्छसि । सौहृदम् दर्शितम् तावत् मयि भक्तिः त्वया कृता ॥ ४-१६-६ प्रति योत्स्यामि अहम् गत्वा सुग्रीवम् जहि संभ्रमम् । दर्पम् च अस्य विनेष्यामि न च प्राणैर् वियोक्ष्यते ॥ ४-१६-७

‘तुम इन स्त्रियोंके साथ लौट जाओ । क्यों मेरे पीछे बार-बार आ रही हो । तुमने मेरे प्रति अपना स्नेह दिखाया । भक्तिका भी परिचय दे दिया । अब जाओ, घबराहट छोड़ो । मैं आगे बढ़कर सुग्रीवका सामना करूँगा । उसके घमण्डको चूर-चूर कर डालूँगा । किंतु प्राण नहीं लूँगा ॥ ६-७ ॥

नीनु ई स्त्रीयरॊन्दिगॆ मरळि होगु. एकॆ नन्न हिन्दॆ पदे-पदे बरुत्तिरुवॆ? नीनु नन्न कुरितु प्रेमवन्नु प्रकटिसिदॆ. भक्तिय परिचयवन्नु माडिसिदॆ. ईग होगु, गाबरियागबेड. नानु होगि सुग्रीवनन्नु ऎदुरिसुवॆनु. अवन उद्धटतनवन्नु नुच्चु नूरागिसुवॆनु. आदरॆ प्राण तॆगॆयुवुदिल्ल.॥6-7॥

पदच्छेदः

6. saha striibhiH nivartasva = with, [other] females, you return; bhuuyaH katham anugacChasi = again, how, you follow me; tvayaa sauhR^idam darshitam taavat = by you, friendliness, is shown - expressed, truly; mayi bhaktiH kR^itaa = in me, devotion, owing to.

अनुवादः

“How do you follow me again, you return with all these females, truly you have expressed your friendliness owing to your devotion to me. [4-16-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. aham gatvaa sugriivam prati yotsyaami = I, on going, with Sugreeva, counter, attack - retaliate; sambhramam jahi = perplexity, do away with; asya darpam ca vi neSyaami = his, arrogance, also, I will drive out; praaNaiH na viyokSyate = by lives, not, [he will] be released - his lives will not be released.

अनुवादः

“You may do away with your perplexity as I will retaliate Sugreeva on my going there only to drive him and his arrogance out, but without letting his lives loose. [4-16-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम् ।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥ ८ ॥

अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यथेप्सितम् ।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥

अहम् हि अजि स्थितस्य अस्य करिष्यामि यत् ईप्सितम् । वृक्षैः मुष्टि प्रहारैः च पीडितः प्रति यास्यति ॥ ४-१६-८

‘युद्धके मैदानमें खड़े हुए सुग्रीवकी जो-जो इच्छा है, उसे मैं पूर्ण करूँगा । वृक्षों और मुक्कोंकी मारसे पीड़ित होकर वह स्वयं ही भाग जायगा ॥ ८ ॥

युद्धदल्लि निन्त सुग्रीव ऎल्ल इच्छॆगळन्नु नानु पूर्णगॊळिसुवॆनु. वृक्षगळ मत्तु मुष्ठिगळ एटिनिन्द पीडितनागि अवनु स्वतः ओडिहोगुवनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. aham hi = I, indeed; aji sthitasya = in combat, firmed up; asya yat iipsitam = his, which, desired; [that = that]; kariSyaami = I wish to effectuate; vR^ikshaiH muSTi prahaaraiH ca = [ by caning] with trees, fist, fights, also; piiDitaH prati yaasyati = roughed up, return, he goes.

अनुवादः

“As he is firmed up for a combat, I will indeed have to effectuate what his desire is, by caning with trees and fistfights, by which roughed up he returns. [4-16-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान् ।
कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि ॥ ९ ॥

न मे गर्वितम् आयस्तम् सहिष्यति दुरात्मवान् । कृतम् तारे सहायत्वम् दर्शितम् सौहृदम् मयि ॥ ४-१६-९

‘तारे! दुरात्मा सुग्रीव मेरे युद्धविषयक दर्प और आयास (उद्योग) को नहीं सह सकेगा । तुमने मेरी बौद्धिक सहायता अच्छी तरह कर दी और मेरे प्रति अपना सौहार्द भी दिखा दिया ॥ ९ ॥

तारॆ! दुरात्मा सुग्रीवनु नन्न युद्द विषयक दर्प मत्तु उद्योगवन्नु सहिसलारनु. नीनु बौद्धिक सहायकतॆयन्नु हागू नन्न कुरितु तन्न सौहार्दवन्नु चॆन्नागि तोरिसिरुवॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. dur aatmavaan = malign minded [Sugreeva]; me garvitam aayastam = my, nerve, pace [of combat]; na sahiSyati = cannot, tolerate; tare = oh, Tara; sahaayatvam kR^itam = [intellectual] help, is done [by you]; mayi sauhR^idam darshitam = in me, friendliness, shown [by you, it is enough.]

अनुवादः

“My nerve and pace of combat will be insufferable to that malign minded Sugreeva, oh, Tara, you have offered your helping suggestion and you have shown all your friendliness to me, it is enough. [4-16-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च ।
अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥ १० ॥

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च ।
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥

शापिता असि मम प्राणैः निवर्तस्व जनेन च । अलम् जित्वा निवर्तिष्ये तम् अहम् भ्रातरम् रणे ॥ ४-१६-१०

‘अब मैं प्राणोंकी सौगन्ध दिलाकर कहता हूँ कि अब तुम इन स्त्रियोंके साथ लौट जाओ । अब अधिक कहनेकी आवश्यकता नहीं है, मैं युद्धमें अपने उस भाईको जीतकर लौट आऊँगा’ ॥ १० ॥

ईग नीनु ई स्त्रीयरॊन्दिगॆ मरळि होगु, ईग हॆच्चु हेळुव आवश्यकतॆ इल्ल; नानु युद्धदल्लि आ तम्मनन्नु गॆद्दु मरळुवॆनु ऎन्दु नन्न प्राणगळ मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. mama praaNaiH shaapitaa asi = on my, lives, sworn, you are; janena ca nivartasva = with followers, also, you return; aham = I; tam bhraataram = that, brother; * raNe alam jitvaa nivartiSye* = in combat, easily, on defeating, I return [revert Sugreeva.]

अनुवादः

“I adjured you on my lives, return with your followers, and I shall return to you on easily defeating and returning that ‘brother of mine.” Said Vali to Tara. [4-16-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ११ ॥

यह सुनकर अत्यन्त उदार स्वभाववाली ताराने वालीका आलिङ्गन करके मन्द स्वरमें रोते-रोते उसकी परिक्रमा की ॥ ११ ॥

इदन्नु केळि अत्यन्त उदार स्वभाववुळ्ळ तारॆयु वालियन्नु आलिङ्गिसि मॆल्लगॆ अळुत्ता अवन प्रदक्षिणॆ माडिदळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. priya vaadinii = pleasant, articulator; dakSiNaa = talented one [in advising]; saa taaraa = she, that Tara; tam vaalinam pariSvajya = him, that Vali, on hugging; mandam rudatii = repressively, moaning; pradakSiNam cakaara = circumambulation, made [round Vali.]

अनुवादः

She that pleasant articulator and talented Tara then hugged and circumabulated Vali, suppressing her moaning, as an honour to the braver. [4-16-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ १२ ॥

ततः स्वस्त्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥

ततः स्वस्त्ययनम् कृत्वा मंत्रवित् विजय एषिणी । अंतःपुरम् सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोक मोहिता ॥ ४-१६-१२

वह पतिकी विजय चाहती थी और उसे मन्त्रका भी ज्ञान था । इसलिये उसने वालीकी मङ्गल-कामनासे स्वस्तिवाचन किया और शोकसे मोहित हो वह अन्य स्त्रियोंके साथ अन्तःपुरको चली गयी ॥ १२ ॥

अवळु पतिय विजयवन्नु बयसुत्तिद्दळु मत्तु मन्त्रगळन्नु बल्लवळागिद्दळु. अदक्कागि आकॆयु वालिय मङ्गल कामनॆयिन्द स्वस्तिवाचन माडि, शोकदिन्द मोहगॊण्डु इतर स्त्रीयरिन्दॊडगूडि अन्तःपुरक्कॆ हॊरटुहोदळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; mantra vit = hymn, knower - Tara; vijaya eSiNii = triumph, wishing; svasti ayanam kR^itvaa = blessings, for journey [bon voyage,] on making; shoka mohitaa = by sadness, disoriented; striibhiH saha antaHpuram praviSTaa = with, females, palace chambers, entered.

अनुवादः

Then she who is a hymnodist that Tara has performed a hymnal bon voyage wishing triumph to Vali, and entered palace chambers along with other females, disoriented by her own sadness. [4-16-12]

टिप्पनी

The *swatyayana *is a Vedic formality performed by the mothers / wives of the combating gallants at the time of the departure of heros to battlefields, by placing red *tilaka *on forehead, *aarati *, with camphor burning, *akshata *, sprinkling grain on head, handing him his bow or sword, all with respective Vedic hymns. The weaponry of these heroes will be in the custody of their wives, for they have to worship the weaponry that brings victory to their husbands. Seetha also gives Rama his bow and sword in Aranya Kanda, on his departure to forests from Suteekshna’s hermitage as at 3-8-18.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् ।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ १३ ॥

प्रविष्टायाम् तु तारायाम् सह स्त्रीभिः स्वम् आलयम् । नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महा सर्प इव श्वसन् ॥ ४-१६-१३

स्त्रियोंसहित ताराके अपने महलमें चले जानेपर वाली क्रोधसे भरे हुए महान् सर्पकी भाँति लम्बी साँस खींचता हुआ नगरसे बाहर निकला ॥ १३ ॥

स्त्रीयरसहित तारॆयु अन्तःपुरक्कॆ हॊरटुहोद बळिक वालियु क्रोधगॊण्डु महासर्पदन्तॆ दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता नगरदिन्द हॊरबिद्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. taaraayaam = Tara; striibhiH saha = females, along with; svam aalayam praviSTaayaam = her, own chambers, on entering; kruddhaH = infuriated; mahaa sarpa iva shvasan = great, snake, like, hissing; nagaryaa niryayau = from city, came out.

अनुवादः

On Tara entering her own palace chambers along with other females, Vali emerged out of the city hissing like an infuriated great snake. [4-16-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान् ।
सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ १४ ॥

स निःश्वस्य महारोषो वाली परम वेगवान् । सर्वतः चारयन् दृष्टिम् शत्रु दर्शन कांक्षया ॥ ४-१६-१४

महान् रोषसे युक्त और अत्यन्त वेगशाली वाली लम्बी साँस छोड़कर शत्रुको देखनेकी इच्छासे चारों ओर अपनी दृष्टि दौड़ाने लगा ॥ १४ ॥

महारोषदिन्द कूडि, अत्यन्त वेगवागि दीर्घवागि निट्टुसिरु बिट्टु शत्रुवन्नु नोडुव इच्छॆयिन्द सुत्तलू कण्णुहायिसिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. maha roSaH = highly, rancorous; saH vaalii = he that, Vali; parama vegavaan = one with high, audacious; niHshvasya = suspired; shatru darshana kaankSayaa = enemy, sighting, intending to; sarvataH dR^iSTim caarayan = everywhere, his sight, spread out.

अनुवादः

He that highly rancorous Vali suspired with high audacity and spread his sight everywhere intending to sight his enemy. [4-16-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ १५ ॥

स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवम् हेम पिङ्गलम् । सुसंवीतम् अवष्टब्धम् दीप्यमानम् इव अनलम् ॥ ४-१६-१५

इतनेहीमें श्रीमान् वालीने सुवर्णके समान पिङ्गल वर्णवाले सुग्रीवको देखा, जो लँगोट बाँधकर युद्धके लिये डटकर खड़े थे और प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे ॥ १५ ॥

इष्टरल्लि श्रीमान् वालियु सुवर्णदन्तह पिङ्गळ वर्णद सुग्रीवनन्नु नोडिदनु. अवनु सॊण्टकट्टि युद्धक्कागि सिद्धनागिद्दु, प्रज्विलित अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tataH = then; shriimaan saH = celebrated one, he [Vali]; hema pi~Ngalam = with golden, ochre [body brilliance]; su samviitam = well, tying up [girdle cloth]; avaSTabdham = self-confidence; diipyamaanam iva analam = blazing, like, fire; sugriivam dadarsha = at Sugreeva, [Vali] saw.

अनुवादः

Then that celebrated Vali saw Sugreeva who is in golden-ochre hue, whose girdle cloth is tightened for a fight, and who is with an air of self-confidence, blazing like fiery-fire. [4-16-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।
गाढं परिदधे वासो वाली परमकोपनः ॥ १६ ॥

तम् स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवम् पर्यवस्थितम् । गाढम् परिदधे वासो वाली परम कोपिनः ॥ ४-१६-१६

सुग्रीवको खड़ा देख महाबाहु वाली अत्यन्त कुपित हो उठा । उसने अपना लँगोट भी दृढ़ताके साथ बाँध लिया ॥

सुग्रीवनु निन्तिरुवुदन्नु नोडि वालियु अत्यन्त कुपितनादनु. अवनु सॊण्टवन्नु बिगियागि कट्टिकॊण्डनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. parama kopanaH = highly, provoked; mahaabaahuH = strong armed one; saH vaalii = he that, Vali; paryavasthitam [pari ava sthitam] = [fully, nearly, available] proximately available; tam sugriivam dR^iSTvaa = him, that Sugreeva, on seeing; vaasaH gaaDham paridadhe = cloth, tightly, he wore [tightened his own girdle cloth.]

अनुवादः

That strong armed Vali who is highly provoked has also tightened his girdle cloth on seeing proximately available Sugreeva. [4-16-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ १७ ॥

स वाली गाढसंवितो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥

स वाली गाढ संवीतो मुष्टिम् उद्यम्य वीर्यवान् । सुग्रीवम् एव अभिमुखो ययौ योद्धुम् कृत क्षणः ॥ ४-१६-१७

लँगोटको मजबूतीके साथ कसकर पराक्रमी वाली प्रहारका अवसर देखता हुआ मुक्का तानकर सुग्रीवकी ओर चला ॥ १७ ॥

सॊण्टवन्नु गट्टियागि बिगिदु पराक्रमि वालियु प्रहारद अवकाशवन्नु नोडुत्ता मुष्ठिबिगिदु कॊण्डु सुग्रीवन कडॆगॆ हॊरटनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. gaaDha samviitaH = strongly, tightening [girdle cloth]; viiryavaan = formidable one; saH vaalii = he, Vali; muSTim udyamya = fist, uplifting; yoddhum = to fight; kR^ita kSaNaH = made, moment [timed well]; sugriivam eva abhimukhaH yayau = Sugreeva, only, towards, proceeded.

अनुवादः

He that formidable Vali strongly tightening his girdle-cloth too, and proceeded towards Sugreeva in a well timed manner uplifting fists to fight him off. [4-16-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ १८ ॥

श्लिष्टं मुष्टिं तमुद्यम संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि तमुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥

श्लिष्टम् मुष्टिम् समुद्यम्य संरब्धतरम् आगतः । सुग्रीवो अपि समुद्दिश्य वालिनम् हेम मालिनम् ॥ ४-१६-१८

सुग्रीव भी सुवर्णमालाधारी वालीके उद्देश्यसे बँधा हुआ मुक्का ताने बड़े आवेशके साथ उसकी ओर बढ़े ॥

सुग्रीवनू कूड सुवर्ण मालाधारी वालियन्नु उद्देशिसि मुष्ठियन्नु बिगिदुकॊण्डु बहळ आवेशदॊन्दिगॆ अवन कडॆगॆ नडॆदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. sugriivaH api = Sugreeva, even; shliSTam muSTim samudyamya = tightening, fist, lifting at the ready; hema maalinam vaalinam = one with golden, pendent, at Vali; samuddishya = well-aiming; samrabdha taram aagataH = hasty, highly [hastiest imprudent Vali] has come at.

अनुवादः

Even Sugreeva has come at that imprudent Vali with golden pendant, on tightening his fists, lifting them up at the ready, and aiming them well at Vali. [4-16-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम् ।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १९ ॥

तम् वाली क्रोध ताम्राक्षः सुग्रीवम् रण कोविदम् । आपतंतम् महा वेगम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ४-१६-१९

युद्धकलाके पण्डित महावेगशाली सुग्रीवको अपनी ओर आते देख वालीकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं और वह इस प्रकार बोला— ॥ १९ ॥

रणकोविद महा वेगशालि सुग्रीवनु तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि वालियु क्रोधदिन्द कण्णुगळन्नु कॆम्पागिसिकॊण्डु हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vaalii = Vali; krodha taamra akSaH = by fury, reddened, eyed; raNa kovidam = fighting, expert in; mahaa vegam = one with great, speed - expeditious one; aa patantam = coming, falling - swooping down; tam sugriivam = to him Sugreeva; idam vacanam abraviit = this, word, said.

अनुवादः

Vali spoke this word to that Sugreeva who is swooping down on him, whose eyes are reddened in fury, and who is an expert and expeditious in fighting. [4-16-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ २० ॥

एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनिहिताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥

एष मुष्टिर् महान् बद्धो गाढः सुनियत अंगुलिः । मया वेग विमुक्तः ते प्राणान् आदाय यास्यति ॥ ४-१६-२०

‘सुग्रीव! देख ले । यह बड़ा भारी मुक्का खूब कसकर बँधा हुआ है । इसमें सारी अङ्गुलियाँ सुनियन्त्रितरूपसे परस्पर सटी हुई हैं । मेरे द्वारा वेगपूर्वक चलाया हुआ यह मुक्का तेरे प्राण लेकर ही जायगा’ ॥ २० ॥

सुग्रीवने! नोडु, बिगियागि ऎल्ल बॆरळुगळु जॊतॆ सेरिद ई भारी मुष्ठियन्नु नोडु. नानु हॊडॆयुव ई मुष्ठियिन्द निन्न प्राणगळु हारिहोगुववु.॥20॥

पदच्छेदः

20. su niyata anguliH = well, clenching, fingers; gaaDhaH = firmly clenched; eSa baddhaH mahaan muSTiH = this, clenched, great, fist; mayaa vega vi muktaH = by me, very, speedily, while released [pitched]; te praaNaan aadaaya = you, lives, on taking; yaasyati = it goes off [unclenched.]

अनुवादः

“Properly clenching fingers this great fist of mine is firmly clenched, and it will unclench only on taking your lives when I pitch this on you at full speed.” So said Vali threateningly to Sugreeva. [4-16-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।
तव चैष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ २१ ॥

एवम् उक्तः तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनम् अब्रवीत् । तव च एष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ ४-१६-२१

वालीके ऐसा कहनेपर सुग्रीव क्रोधपूर्वक उससे बोले—‘मेरा यह मुक्का भी तेरे प्राण लेनेके लिये तेरे मस्तकपर गिरे’ ॥ २१ ॥

वालियु हीगॆ हेळिदाग सुग्रीवनु क्रोधदिन्द अवनल्लि हेळिदनु - ‘नन्न ई मुष्ठियू निन्न प्राण तॆगॆयलु निन्न मस्तकदल्लि बीळुवुदु.॥21॥

पदच्छेदः

21. evam uktaH tu sugriivaH = thus, said, but, Sugreeva; kruddhaH = one with high dudgeon; vaalinam abraviit = to Vali said; eSa muSTiH = this is, [my fist]; tava praaNaan haran = your, lives, to take; muurdhani patatu = on forehead, shall fall.

अनुवादः

Thus said, Sugreeva with high dudgeon said, “this fist of mine shall fall on your forehead plundering your lives.” [4-16-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः ।
अभवच्छोणितोद‍्गारी सापीड इव पर्वतः ॥ २२ ॥

ताडितः तेन तम् क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः । अभवत् शोणित उद्गारी सापीड इव पर्वतः ॥ ४-१६-२२

इतनेहीमें वालीने वेगपूर्वक आक्रमण करके सुग्रीवपर मुक्केका प्रहार किया । उस चोटसे घायल एवं कुपित हुए सुग्रीव झरनोंसे युक्त पर्वतकी भाँति मुँहसे रक्त वमन करने लगे ॥ २२ ॥

अष्टरल्लि वालियु वेगवागि आक्रमण माडि सुग्रीवनिगॆ गुद्दिदनु. आ एटिनिन्द गायगॊण्डु कुपितनाद सुग्रीवन बायिन्द झरिगळिन्द कूडिद पर्वतदन्तॆ रक्त हरियतॊडगितु.॥22॥

पदच्छेदः

22. vegataH = instantaneously; samabhikramya [sam abhi kramaya] = coming nearby; tena = by him, by Vali; taaDitaH = one who is hit [Sugreeva - spilled blood]; * kruddhaH* = is enraged; shoNita udgaarii = blood, streaming; saa piiDaH = with torrents; parvataH iva = mountain, like; abhavat = he became.

अनुवादः

Coming near instantaneously Vali hit him, whereby Sugreeva is enraged and became like a mountain streaming blood in its torrents. [4-16-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ २३ ॥

सुग्रीवेण तु निःशंकम् सालम् उत्पाट्य तेजसा । गात्रेषु अभिहतो वाली वज्रेण इव महा गिरिः ॥ ४-१६-२३

तत्पश्चात् सुग्रीवने भी निःशङ्क होकर बलपूर्वक एक सालवृक्षको उखाड़ लिया और उसे वालीके शरीरपर दे मारा, मानो इन्द्रने किसी विशाल पर्वतपर वज्रका प्रहार किया हो ॥ २३ ॥

अनन्तर सुग्रीवनू निःशङ्कनागि बलवागि ऒन्दु सालवृक्षवन्नु कित्तु, अदरिन्द इन्द्रनु विशाल पर्वतवन्नु वज्रदिन्द प्रहरिसुवन्तॆ वालिय मेलॆ प्रहरिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sugriiveNa tu = by Sugreeva, but; tejasaa = by his force; niHshankam = unhesitatingly; saalam utpaaTya = saala tree, on uprooting; vaalii = Vali is; vajreNa mahaa giriH iva = by thunderbolt, great mountain, as with; gaatreSu abhihataH = on limbs, struck.

अनुवादः

But Sugreeva unhesitatingly uprooted a saala tree with his force and thrashed the limbs of Vali as with the thunderbolt thrashing a great mountain. [4-16-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः ।
गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे ॥ २४ ॥

स तु वृक्षेण निर्भग्नः साल ताडन विह्वलः । गुरु भार भर आक्रान्ता नौः ससार्था इव सागरे ॥ ४-१६-२४

उस वृक्षकी चोटसे वालीके शरीरमें घाव हो गया । उस आघातसे विह्वल हुआ वाली व्यापारियोंके समूहके चढ़नेसे भारी भारके द्वारा दबकर समुद्रमें डगमगाती हुई नौकाके समान काँपने लगा ॥ २४ ॥

आ वृक्षद एटिनिन्द वालियु गायगॊण्डु विह्वलनागि व्यापारिगळु हत्तिद नावॆयु भारी भारदिन्द सागर दल्लि तूगाडुवन्तॆ वालियु नडुगतॊडगिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saala taaDana vihvalaH = with saala tree, by thwacking, one who is staggered; saH tu = he, that Vali, but; saagare = in ocean; guru bhaara bhara aakraantaa = heavy, weight, filled with, brimming with; sa saarthaa nauH iva = with, merchants, [tossing] ship, like; nirbhagnaH = [on the brink of] wrecking.

अनुवादः

But Vali when thwacked with saala tree had staggered and looked like a tossing ship in an ocean filled with heavy weight of merchandise and brimming with merchants, but on the brink of wrecking. [4-16-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ २५ ॥

तौ भीमबल विक्रान्तौ सुपर्ण समवेगितौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुक्षौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥

तौ भीम बल विक्रान्तौ सुपर्ण सम वेगिनौ । प्रयुद्धौ घोर वपुषौ चन्द्र सूर्यौ इव अंबरे ॥ ४-१६-२५ परस्परम् अमित्र घ्नौ च्छिद्र अन्वेषण तत्परौ ।

उन दोनों भाइयोंका बल और पराक्रम भयंकर था । दोनोंके ही वेग गरुड़के समान थे । वे दोनों भयंकर रूप धारण करके बड़े जोरसे जूझ रहे थे और पूर्णिमाके आकाशमें चन्द्रमा और सूर्यके समान दिखायी देते थे ॥

आ इब्बरू सोदरर बल, पराक्रम भयङ्करवागित्तु. इब्बर वेगगळु गरुडनन्तित्तु. अवरिब्बरू भयङ्कर रूपधरिसि जोरागि कादाडुत्तिद्दरु. पूर्णिमॆय आकाशदल्लि सूर्य-चन्द्ररन्तॆ काणुत्तिद्दरु.॥25॥

पदच्छेदः

25, 26a. bhiima bala vikraantau = sesational, with energy, triumphing zeal; suparNa sama veginau = Divine Eagle, Garuda, equalling, in swiftness; ghora vapuSau = with frightful, body builds; paraH param = one to another - each other; cChidra anveSaNa tatparau = perilous [body-parts,] in exploring, vigilant ones; a mitra ghnau = un, friendly ones [enemies,] killers of; tau = those two, Vali and Sugreeva; ambare candra suuryau iva = ] in sky, Moon, sun, like [which is an inconceivable fight]; pra yuddhau = frighteningly, fought.

अनुवादः

Those two, Vali and Sugreeva, with their sensational energy, triumphing zeal, frightful physiques, swiftness as good as the Divine Eagle Garuda, vigilance in exploring perilous body parts of one another, ravagement of their own enemies fought frighteningly, like the sun and moon in the sky, which is inconceivable. [4-16-25, 26a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ।
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः ॥ २६ ॥
सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत ।

ततो अवर्धत वाली तु बल वीर्य समन्वितः ॥ ४-१६-२६ सूर्य पुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत ।

वे शत्रुसूदन वीर अपने विपक्षीको मार डालनेकी इच्छासे एक-दूसरेकी दुर्बलता ढूँढ़ रहे थे; परंतु उस युद्धमें बल-विक्रमसम्पन्न वाली बढ़ने लगा और महापराक्रमी सूर्यपुत्र सुग्रीवकी शक्ति क्षीण होने लगी ॥

आ शत्रुसूदन वीररु तम्म विपक्षियन्नु कॊन्दु हाकुव इच्छॆयिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बर दौर्बल्यवन्नु हुडुकुत्तिद्दरु. आदरॆ आ युद्धदल्लि बल-विक्रम सम्पन्न वालिय बल हॆच्चतॊडगिदरॆ, महापराक्रमि सूर्यपुत्र सुग्रीवन शक्ति क्षीणवागतॊडगितु.॥26½॥

पदच्छेदः

26b, 27a. tataH = afterwards; bala viirya samanvitaH = by might, vigour, one possessing; vaalii tu = Vali, but; avardhata = progressed; mahaaviiryaH suurya putraH sugriivaH = greatly, mighty, sun’s, son, Sugreeva; pari hiiyata = totally, declined - retrogressed.

अनुवादः

But Vali being the possessor of might and vigour progressed and though greatly mighty is son of sun, Sugreeva, regressed. [4-16-26b, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ॥ २७ ॥
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् ।

वालिना भग्न दर्पः तु सुग्रीवो मन्द विक्रमः ॥ ४-१६-२७ वालिनम् प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् ।

वालीने सुग्रीवका घमण्ड चूर्ण कर दिया । उनका पराक्रम मन्द पड़ने लगा । तब वालीके प्रति अमर्षमें भरे हुए सुग्रीवने श्रीरामचन्द्रजीको अपनी अवस्थाका लक्ष्य कराया ॥ २७ १/२ ॥

वालियु सुग्रीवन दर्पवन्नु चूरागिसिदनु. अवन पराक्रम मन्दवागतॊडगितु. आग वालिय कुरितु क्रोधगॊण्ड सुग्रीवनु श्रीरामनिगॆ तन्न स्थितिय कडॆगॆ गमन सॆळॆदनु.॥27½॥

पदच्छेदः

27b, 28a. vaalinaa bhagna darpaH tu = by Vali, routed, pride; sugriivaH manda vikramaH = Sugreeva, retardant, in agression; sa a marSaH = with, no, happiness [with exasperation]; vaalinam prati = Vali, to counteract; raaghavam = for Raghava; darshayaamaasa = started to see.

अनुवादः

Sugreeva became retardant in aggression when Vali routed his pride and then he exasperatedly started searching for Raghava to counteract Vali. [4-16-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः ॥ २८ ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः ।
तयोर्युद्धमभूद‍्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ २९ ॥

वृक्षैः स शाखैः शिखरैः वज्र कोटि निभैः नखैः ॥ ४-१६-२८ मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः बाहुभिः च पुनः पुनः । तयोः युद्द्धम् अभूत् घोरम् वृत्र वासवोः इव ॥ ४-१६-२९

इसके बाद डालियोंसहित वृक्षों, पर्वतके शिखरों, वज्रके समान भयंकर नखों, मुक्कों, घुटनों, लातों और हाथोंकी मारसे उन दोनोंमें इन्द्र और वृत्रासुरकी भाँति भयंकर संग्राम होने लगा ॥ २९ ॥

बळिक कॊम्बॆगळ सहित वृक्षगळिन्द, पर्वतगळिन्द, वज्रदन्तह भयङ्कर उगुरुगळिन्द, मुष्टिगळिन्द, मॊणकालुगळिन्द, ऒदॆगळिन्द, मुष्टिगळिन्द अवरिब्बरल्लियू इन्द्र-वृत्रासुररन्तॆ भयङ्कर सङ्ग्राम नडॆयितु.॥28-29॥

पदच्छेदः

28b, 29. tayoH = among those two; vR^ikshaiH sa shaakhaiH = with trees, with, branches; shikharaiH = peaks [of mountains]; vajra koTi nibhaiH nakhaiH = thunderbolts, edges, similar [in sharpness,] with [edged] nails; muSTibhiH jaanubhiH padbhiH = with fists, with knees, with feet; baahubhiH ca = with arms, also; vR^itra vaasavoH iva = among demon Vritra, Indra, like [as has happened]; punaH punaH = again, again; ghoram yudddham abhuut = deadly, fight, there happened.

अनुवादः

Among those two there happened a deadly fight time and again using trees with branches, peaks of mountains, their own nails that are similar to the razor-sharp edges of thunderbolts, and with fists, knees, feet, and arms, like the fight that once chanced between demon Vritra and Indra. [4-16-28b, 29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ ।
मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम् ॥ ३० ॥

तौ शोणितात्कौ युध्येताम् वानारौ वन् चारिणौ । मेघौ इव महा शब्दैः तर्जमानौ परस्परम् ॥ ४-१६-३०

वे दोनों वनचारी वानर लहूलुहान होकर लड़ रहे थे और दो बादलोंकी तरह अत्यन्त भयंकर गर्जना करते हुए एक-दूसरेको डाँट रहे थे ॥ ३० ॥

आ इब्बरू वनचर वानररु रक्तदिन्द तॊय्दु कादाडुत्तिद्दरु. ऎरडु मोडगळन्तॆ अत्यन्त भयङ्करवागि गर्जिसुत्ता ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु हळियुत्तिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. vana caariNau tau vaanaarau = forest, movers, those, vanara-s; shoNit aatkau = with blood, wetted [soaked]; parasparam tarjamaanau = each to each, threatening; mahaa shabdaiH = with great, uproars; meghau iva = clouds, like; yudhyetaam = gone on fighting.

अनुवादः

Those forest moving vanara-s that are soaked in blood have gone on clashing, threatening each other, like two clouds clashing uproariously. [4-16-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीयमानमथापश्यत् सुग्रीवं वानरेश्वरम् ।
प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः ॥ ३१ ॥

हीयमानम् अथ अपश्यत् सुग्रीवम् वानरेश्वरम् । प्रेक्षमाणम् दिशः च एव राघवः स मुहुर् मुहुर् ॥ ४-१६-३१

श्रीरघुनाथजीने देखा, वानरराज सुग्रीव कमजोर पड़ रहे हैं और बारंबार इधर-उधर दृष्टि दौड़ा रहे हैं ॥ ३१ ॥

वानर राज सुग्रीवनु निर्बलनागुत्तिद्दानॆ हागू पदे-पदे ईकडॆ-आकडॆ दृष्टि हरिसुत्तिरुवुदन्नु श्री रघुनाथनु नोडिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. atha = then; saH raaghavaH = he, that Raghava; muhuH muhuH = again, again; dishaH prekshamaaNam = directions, started seeing [for help]; vaanara iishvaram sugriivam = vanara, lord of, at Sugreeva; hiiyamaanam eva ca = deteriorating, even, also; apashyat = has seen.

अनुवादः

Raghava has then seen the lord of monkeys Sugreeva who is repeatedly eyeing all sides for help and who is even deteriorating in his enterprise. [4-16-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकाङ्क्षया ॥ ३२ ॥

ततोरामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
शरं स वीक्षते वीरो वालिनो वधकाङ्क्षया ॥

वानरराजको पीड़ित देख महातेजस्वी श्रीरामने वालीके वधकी इच्छासे अपने बाणपर दृष्टिपात किया ॥

पीडितनाद वानरराजनन्नु नोडि महा तेजस्वी श्रीरामनु वालिय वधॆय इच्छॆयिन्द तन्न बाणद कडॆगॆ दृष्टिपात माडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = then; mahaatejaa viiraH saH raamaH = great, refulgent one, fearless one, he that Rama; hari iishvaram = monkey’s, lord - Sugreeva; aartam dR^iSTvaa = in forlornness, on seeing; vaalinaH vadha kaankshayaa = for Vali’s, elimination, aiming at; sharam viikshate = he [Rama,] arrow, scanned for.

अनुवादः

On seeing the lord of monkeys Sugreeva in a forlornness, then the refulgent and fearless Rama scanned for an arrow aiming to eliminate Vali. [4-16-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो धनुषि सन्धाय शरमाशीविषोपमम् ।
पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः ॥ ३३ ॥

ततो धनुषि संधाय शरम् आशी विष उपमम् । पूरयामास तत् चापम् काल चक्रम् इव अन्तकः ॥ ४-१६-३३

उन्होंने अपने धनुषपर विषधर सर्पके समान भयंकर बाण रखा और उसे जोरसे खींचा, मानो यमराजने कालचक्र उठा लिया हो ॥ ३३ ॥

अवनु तन्न धनस्सिगॆ विषधर सर्पदन्तॆ भयङ्कर बाणवन्नु हूडि यमराजनु कालचक्रवन्नु ऎत्तिदन्तॆ अदन्नु जोरागि सॆळॆदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = then; aashii viSa upamam = which has fang’s, venom, in simile - venomous serpent like; sharam dhanuSi sandhaaya = arrow, in bow, on tautening; antakaH kaala cakram iva = Terminator, Time, disc, like [bow]; puurayaamaasa tat caapam = started to draw out [the string,] that, bow.

अनुवादः

Then on tautening a venomous serpent like arrow in the bow, Rama started to draw out bowstring, whereby that bow attained a similitude with the Time-disc of the Terminator. [4-16-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥ ३४ ॥

तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वरा ।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥

तस्य ज्यातल घोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः । प्रदुद्रुवुर् मृगाः च एव युगांत इव मोहिताः ॥ ४-१६-३४

उसकी प्रत्यञ्चाकी टङ्कारध्वनिसे भयभीत हो बड़े-बड़े पक्षी और मृग भाग खड़े हुए । वे प्रलयकालके समय मोहित हुए जीवोंके समान किंकर्तव्यविमूढ़ हो गये ॥ ३४ ॥

अवन धनुष्टङ्कारद ध्वनियिन्द भयभीतवागि दॊड्ड-दॊड्ड मृग-पक्षिगळु ओडि होदवु. अवु प्रळय कालदल्लि मोहितराद जीवरन्तॆ किङ्कर्तव्य मूढवादुवु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tasya = that bow’s; jyaa tala ghoSeNa = bowstring’s, surface, blast; trastaaH = panicked; patra ratha iishvaraaH = by wings, charioting - birds, lordly ones [very big birds, leave alone small birds]; mR^igaaH ca eva = animals, also, thus; yuga anta mohitaaH iva = at era, end, those that are startled, like; pra dudruvuH = verily, fled.

अनुवादः

At the blast of bowstring the lordly birds and animals are panicked, like those that will be startled by the approach of ear ending, and they all fled. [4-16-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसन्निभः ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ ३५ ॥

मुक्तस्तु वज्रनिर्षोषः प्रदीप्ताशनिसन्निभः ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥

मुक्तस्तु वज्र निर्घोषः प्रदीप्त अशनि संनिभः । राघवेण महा बाणो वालि वक्षसि पातितः ॥ ४-१६-३५

श्रीरघुनाथजीने वज्रकी भाँति गड़गड़ाहट और प्रज्वलित अशनिकी भाँति प्रकाश पैदा करनेवाला वह महान् बाण छोड़ दिया तथा उसके द्वारा वालीके वक्षःस्थलपर चोट पहुँचायी ॥ ३५ ॥

श्रीरघुनाथनु वज्रदन्तॆ घोषिसुत्त, प्रज्वलित सिडिलिनन्तॆ प्रकाशबीरुव आ महाबाणवन्नु प्रयोगिसिदनु; अदु वालिय वक्षःस्थळदल्लि होगि नाटितु.॥35॥

पदच्छेदः

35. raaghaveNa muktaH = by Raghava, released; vajra nirghoSaH = thunderbolt’s, with sound of - boom of thunderclap; pradiipta ashani sannibhaH = flashing, lightning, similar to; mahaa baaNaH = great, arrow; vaali vakSasi paatitaH = on Vali’s, chest, fallen.

अनुवादः

The arrow released by Raghava that has the boom of thunderbolt’s thunderclap and the flashes of a lightning fell on the chest of Vali. [4-16-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः ।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ ३६ ॥

ततः तेन महातेजा वीर्य युक्तः कपीश्वरः । वेगेन अभिहतो वाली निपपात मही तले ॥ ४-१६-३६

उस बाणसे वेगपूर्वक आहत हो महातेजस्वी पराक्रमी वानरराज वाली तत्काल पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३६ ॥

आ वेगवाद बाणदिन्द आहतनाद महातेजस्वी पराक्रमि वानरराज वालियु कूडले नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tataH = then; mahaatejaa = highly, magnificent one; viirya yuktaH = intrepidity, one having; kapi iishvaraH = monkey’s, lord [Vali]; tena = by it [by arrow]; vegena abhihataH = by fleetness, hit; mahii tale nipapaata = on earth’s, plane, fell down.

अनुवादः

Hit by the fleetness of that arrow then that highly magnificent and intrepid lord of monkeys Vali fell onto the plane of earth. [4-16-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रध्वज इवोद‍्धूतः पौर्णमास्यां महीतले ।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः ।
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः ॥ ३७ ॥

इन्द्र ध्वज इव उद्धूत पौर्ण मास्याम् महीतले । अश्वयुक् समये मासि गत सत्त्वो विचेतनः । बाष्प संरुद्ध कण्ठस्तु वाली च आर्त स्वरः शनैः ॥ ४-१६-३७

आश्विनकी पूर्णिमाके दिन इन्द्रध्वजोत्सवके अन्तमें ऊपर फेंका गया इन्द्रध्वज जैसे पृथ्वीपर गिर पड़ता है, उसी प्रकार वाली ग्रीष्मऋतुके अन्तमें श्रीहीन, अचेत और आँसुओंसे गद‍्गदकण्ठ हो धराशायी हो गया और धीरे-धीरे आर्तनाद करने लगा ॥ ३७ ॥

आश्वयुज पौर्णमॆय दिन इन्द्रध्वजोत्सवद अन्त्यदल्लि मेलक्कॆ हारिसिद इन्द्रध्वजवु नॆलक्कॆ बीळुवन्तॆ वालियु ग्रीष्मऋतुविन कॊनॆयल्लि श्रीहीन, निश्चेष्टितनागि, कम्बनियिन्द गद्गदितनागि धराशायियादनु हागू मॆल्लगॆ आर्तनाद माडतॊडगिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. ashvayuk samaye = Ashvayuja / Ashvin, period; maasi paurNa maasyaam = by month, in full-moon month [fortnight]; mahiitale = onto ground; uddhuuta indra dhvaja iva = thrown down, Indra’s, flag, like; vaalii = Vali is; gata sattvaH = depleted, energy; vi cetanaH = without [dissipated,] vitality; shanaiH = slowly; baaSpa samruddha kaNThaH = tear, blocked, with throat; aarta svaraH = with painful, voicing - with piteous moan [ fell down.]

अनुवादः

Like the flag that will be raised in honour of Indra during the month of ashvin on a full-moon day, but thrown onto earth along with its flagstaff after the festival, Vali with depleted energy and dissipated vitality slowly fell onto ground, and with tears blocking throat he moaned piteously. [4-16-37]

टिप्पनी

This* indra dhvaja ustava*, festival of Indra’s flagstaff will be undertaken after the sixth lunar month of year, usually after summer in order to appease Indra to cause rains. On full-moon day in Ashvayuja month [October-November] this will be performed and after the ritual the flag / flagstaff will be thrown to ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं
शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम् ।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं
सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥ ३८ ॥

नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं
शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम् ।
ससर्ज दीप्तः तममित्रमर्दनं
सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥

नरोत्तमः काल युगांतकोपमम् शरोत्तमम् कांचन रूप्यभूषितम् । ससर्ज दीप्तम् तम् अमित्र मर्दनम् स धूममग्निम् मुखतो यथा हरः ॥ ४-१६-३८

श्रीरामका वह उत्तम बाण युगान्तकालके समान भयंकर तथा सोने-चाँदीसे विभूषित था । पूर्वकालमें महादेवजीने जैसे अपने मुखसे (मुख-मण्डलके अन्तर्गत ललाटवर्ती नेत्रसे) शत्रुभूत कामदेवका नाश करनेके लिये धूमयुक्त अग्निकी सृष्टि की थी, उसी प्रकार पुरुषोत्तम श्रीरामने सुग्रीवशत्रु वालीका मर्दन करनेके लिये उस प्रज्वलित बाणको छोड़ा था ॥ ३८ ॥

श्रीरामन आ उत्तम बाणवु युगान्त्यकालदन्तॆ भयङ्करवागिद्दु चिन्न-बॆळ्ळिगळिन्द विभूषितनागित्तु. हिन्दॆ महादेवनु हणॆगण्णिनिन्द शत्रुवाद कामनन्नु नाशगॊळिसलु धूमयुक्त अग्नियन्नु सृष्टिसिदन्तॆ पुरुषोत्तम श्रीरामनु सुग्रीवशत्रु वालियन्नु मर्दिसलु आ प्रज्वलित बाणवन्नु प्रयोगिसिद्दनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. nara uttamaH = among men, best one Rama; kaala = at the time of era end; yuga antaka upamam = era, ender, in simile; kaancana ruupya bhuuSitam = in gold, silver, decorated; diiptam = glowing; a mitra mardanam = unfriendly ones, subduer of; tam shara uttamam = that, arrow, best one; haraH mukhataH = Shiva’s, from face; sa dhuumam agnim yathaa = with [emitting,] smoke, fire, as with; shara uttamam = arrow, the best; sasarja = let go, released.

अनुवादः

That best one among men Rama released a blazing and enemy subjugating arrow which in simile is like an Epoch-ender at the end of era, and that best arrow decorated in gold and silver looked like the glance from the Third-Eye of Rudra, emitting fire with smoke. [4-16-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः
सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे
प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः ॥ ३९ ॥

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः
सुपुष्टिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे
प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः ॥

अथ उक्षितः शोणित तोय विस्रवैः सुपुष्पित अशोक इव अचलोद्गतः । विचेतनो वासव सूनुर् आहवे प्रभ्रञ्शित इन्द्र ध्वजवत् क्षितिम् गतः ॥ ४-१६-३९

इन्द्रकुमार वालीके शरीरसे पानीके समान रक्तकी धारा बहने लगी । वह उससे नहा गया और अचेत हो वायुके उखाड़े हुए पुष्पित अशोकवृक्ष एवं आकाशसे नीचे गिरे हुए इन्द्रध्वजके समान समराङ्गणमें पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३९ ॥

इन्द्रकुमार वालिय शरीरदिन्द नीरिनन्तॆ रक्तद धारॆ हरियतॊडगितु. अदरिन्द अवनु मिन्दु होगिद्दनु. अचेतननागि वायुवु कित्तिरुव पुष्पित अशोक वृक्षदन्तॆ, आकाशदिन्द कॆळगॆ बिद्द इद्र ध्वजदन्तॆ वालियु समराङ्गणदल्लि बिद्दु बिट्टनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. atha = then; vaasava suunuH = Indra’s, son; aahave = in battle [battlefield]; shoNita toya visravaiH = blood, water [sweat,] with streams of; ukSitaH = dampened; acala udgataH = on mountain, stemmed up [standing high on mountain]; [anila uddhata = by wind, felled]; su puSpita ashoka iva = well, bloomed, Ashoka tree, like; vi cetanaH = without, vigour - anima is undone; pra bhra~nshita = altogether, dislodged; indra dhvaja vat = Indra’s, flagstaff, like; kSitim gataH = onto earth, gone [abandoned.]

अनुवादः

That Indra’s son Vali, dampened with blood and sweat, then looked like just felled Ashoka tree which has stemmed up and so far standing high on a mountain with fully bloomed clusters of its blood-red flowers, and when his anima is undone he even looked like the flagstaff on which a flag is raised in honour of Indra, but which is altogether dislodged and abandoned on the ground. [4-16-39]

टिप्पनी

Ashoka tree by itself stands high and stout with its blood red flowers, and by virtue of its growing on high of mountains it is more gloriously standing till now, like Vali, but that is felled too suddenly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद हदिनारनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥16॥