०१३ सप्तजनाश्रमवर्णनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

After encouraging Sugreeva to challenge Vali for a second time duly wearing a flower garland as a mark of identification between the two brothers, Rama and others proceed to Kishkindha. On their way they chance to see a divine hermitage called sapta jana aashrama ‘Hermitage of Seven Sages.’ On worshipping it they proceed to Kishkindha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

13. श्रीराम आदिका मार्गमें वृक्षों, विविध जन्तुओं, जलाशयों तथा सप्तजन आश्रमका दूरसे दर्शन करते हुए पुनः किष्किन्धापुरीमें पहुँचना

ऋष्यमूकात् स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः ।
जगाम सह सुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ॥ १ ॥

लक्ष्मणके बड़े भाई धर्मात्मा श्रीराम सुग्रीवको साथ लेकर पुनः ऋष्यमूकसे उस किष्किन्धापुरीकी ओर चले, जो वालीके पराक्रमसे सुरक्षित थी ॥ १ ॥

लक्ष्मणाग्रज धर्मात्मा श्रीराम सुग्रीवनन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु पुनः ऋष्यमूकदिन्द वालिय पराक्रमदिन्द सुरक्षितवाद आ किष्किन्धापुरिगॆ हॊरटरु.॥1॥

समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् ।
शरांश्चादित्यसङ्काशान् गृहीत्वा रणसाधकान् ॥ २ ॥

अपने सुवर्णभूषित विशाल धनुषको उठाकर और युद्धमें सफलता दिखानेवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी बाणोंको लेकर श्रीराम वहाँसे प्रस्थित हुए ॥ २ ॥

तन्न सुवर्णभूषित विशाल धनुस्सन्नु ऎत्तिकॊण्डु, युद्ददल्लि सफलतॆ कॊडुव सूर्यनन्तिरुव तेजस्वी बाणगळन्नु धरिसि श्रीरामनु अल्लिन्द प्रस्थानगैदनु.॥2॥

पदच्छेदः

1, 2. dharmaatmaa saH lakSmaNa agrajaH = righteous one, he, Lakshmana’s, elder; raamaH = Rama; sam udyamya = on readying; kaancana bhuuSitam = in gold, decorated; mahat caapam = great, bow; aaditya samkaashaan = blazing sun, similar; raNa saadhakaan = in war, victorious; sharaam ca = arrows, also; gR^ihiitvaa = on taking; saha sugriivaH = with, Sugreeva; R^ishyamuukaat = from Rishyamuka; vaali vikrama paalitaam = by Vali’s, valour, ruled; kiSkindhaam jagaama = to Kishkindha, proceeded.

अनुवादः

That righteous Rama readying his great bow decorated with gold, and on taking blazing sun similar arrows that are victory-oriented in wars, proceeded from Rishyamuka along with Sugreeva to the city ruled by the valour of Vali, namely Kishkindha. [4-13-1, 2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः ।
सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ ३ ॥

अग्रतः तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः । सुग्रीवः संहत ग्रीवो लक्ष्मणः च महाबलः ॥ ४-१३-३

महात्मा रघुनाथजीके आगे-आगे सुगठित ग्रीवावाले सुग्रीव और महाबली लक्ष्मण चल रहे थे ॥ ३ ॥

महात्मा रघुनाथन मुन्दुगडॆ सुसङ्घटितवाद सुग्रीव मत्तु महाबली लक्ष्मणनू नडॆयुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. mahaatmanaH tasya raaghavasya = great soul, of that, Raghava; agrataH = ahead; samhata griivaH sugriivaH = stern, necked one, Sugreeva; mahaabalaH lakSmaNaH ca = great mighty one, Lakshmana, also; yayau = storde.

अनुवादः

Stern-necked Sugreeva and the great mighty Lakshmana strode ahead of that great soul Rama. [4-13-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलश्च वीर्यवान् ।
तारश्चैव महातेजा हरियूथपयूथपः ॥ ४ ॥

पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलः च वीर्यवान् । तारः चैव महातेजा हरि यूथप यूथपाः ॥ ४-१३-४

और उनके पीछे वीर हनुमान्, नल, पराक्रमी नील तथा वानर-यूथपोंके भी यूथपति महातेजस्वी तार चल रहे थे ॥

अवर हिन्दॆ वीर हनुमन्त, नळ, पराक्रमि नीळ, वानर यूथगळ यूथपति महातेजस्वी तारनु नडॆयुत्तिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. pR^iSThataH viiraH hanumaan = rearward, brave one Hanuma; viiryavaan nalaH niilaH ca = dauntless ones, Nala, Neela, also; mahaatejaa hari yuuthapa yuuthapaaH taaraH = of great energy, monkeys, captain of, captains Tara. [yayau = proceeded.]

अनुवादः

The brave Hanuma, dauntless Nala and Neela, and the captain of monkey’s captains Tara of great energy followed them rearward. [4-13-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः ।
प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरङ्गमाः ॥ ५ ॥
कन्दराणि च शैलांश्च निर्दराणि गुहास्तथा ।
शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः ॥ ६ ॥

ते वीक्षमाणा वृक्षाम् च पुष्प भार अवलम्बिनः । प्रसन्न अंबुवहाः चैव सरितः सागरम् गमाः ॥ ४-१३-५ कन्दराणि च शैलाम् च निर्दराणि गुहाः तथा । शिखराणि च मुख्यानि दरीः च प्रिय दर्शनाः ॥ ४-१३-६

वे सब लोग फूलोंके भारसे झुके हुए वृक्षों, स्वच्छ जलवाली समुद्रगामिनी नदियों, कन्दराओं, पर्वतों, शिला-विवरों, गुफाओं, मुख्य-मुख्य शिखरों और सुन्दर दिखायी देनेवाली गहन गुफाओंको देखते हुए आगे बढ़ने लगे ॥

अवरॆल्लरू हूवुगळ भारदिन्द बागिरुव वृक्षगळन्नु, स्वच्छ जलवुळ्ळ समुद्रगामिनी नदिगळन्नू, कन्दरगळन्नू, पर्वतगळन्नू, कल्लिन गुहॆगळन्नू, मुख्य-मुख्य शिखरगळन्नु, सुन्दरवागि काणुव गहन गुहॆगळन्नु नोडुत्ता मुन्दुवरिदरु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. te = they; puSpa bhaara avalambinaH vR^ikSaam = by flowers, weight, drooping, trees; prasanna ambu vahaaH = pleasant, water, carrying; saagaram gamaaH = to ocean, coursing; saritaH rivers; viikSamaaNaa = [yayau] = looking at, they moved on.

अनुवादः

They moved on looking at the trees that are drooping with the weight of their flowers, and at he rivers that are carrying pleasant water while themselves are coursing towards ocean. [4-13-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. kandaraaNi = [house-like] caverns; shailaam = crags; nirdaraaNi guhaaH tathaa = ravines, caves, like that; shikharaaNi ca mukhyaani = peaks, also, monumental ones; dariiH ca priya darshanaaH = valleys, of pleasant, sight.

अनुवादः

They on seeing house-like caverns, crags, ravines and caves, and monumental peaks, cavities that are pleasant for sight have moved on. [4-13-6]

टिप्पनी

The words kandara, and guha have different meanings. * kandaraaNi = mandira aakaara parvata vivaraaNi = *house-like mountain cavities; *nir+daraaNi = shaila vivaraaNi; guhaaH = deva khaata giri bilvaani-*deep mountain caves made by divinities - Rama Tilaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदूर्यविमलैस्तोयैः पद्मैश्चाकोशकुड्मलैः ।
शोभितान् सजलान् मार्गे तटाकांश्चावलोकयन् ॥ ७ ॥

वैदूर्य विमलैः तोयैः पद्मैः च आकोश कुड्मलैः । शोभितान् सजलान् मार्गे तटाकान् च अवलोकयन् ॥ ४-१३-७

उन्होंने मार्गमें ऐसे सजल सरोवरोंको भी देखा, जो वैदूर्यमणिके समान रंगवाले, निर्मल जल तथा कम खिले हुए मुकुलयुक्त कमलोंसे सुशोभित थे ॥ ७ ॥

अवरु दारियल्लि वैडूर्यमणियन्तॆ बण्णद निर्मल नीरिनिन्द कूडिद स्वल्प अरळिद कमलगळिन्द शोभिसुत्तिद्द सरोवरगळन्नु नोडिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. maarge = on way; taTaakaan = lakes; vaiduurya vimalaiH toyaiH = cat’s eye-like [gem-like,] without, slime, waters; padmaiH ca aakosha kuDmalaiH = lotuses, to their orifices, buds; shobhitaan sa jalaan = glistening, with, waters; avalokayan = on observing; yayau = they went.

अनुवादः

On their way they observed lakes that are glistening forth with gem-like waters without slime, and with lotus buds in budding stage. [4-13-7]

टिप्पनी

The word aakoshakuDmalaiH has other renderings. One is as above, saying the lotuses in lakes are still in the budding stage and they have not started to bloom. The other is that they are neither large not tiny in size. Another is that the stem is having all buds from below to its end, if the compound is separated as aa kosha kuDmalaiH .

टिप्पनी

Secondly the usage of vaiduurya vimala udaka is an often-repeated expression, which may not be construed that the waters are just like cats-eye or Lapis Lazule, the precocious gem in nava ratna / nine-gem combination. In fine composition it is smaraNa alankaara , a metaphorical memorabilia. If it is said that the water is like vaiduurya or cat’s-eye or Lapis, it reminds us of all other eight gems including a diamond. As such the waters are crystalline and pellucid in their look like priceless gems, for water is the invaluable gem-like gift of nature and flowing waters are the priceless possessions for livelihood as well.

टिप्पनी

The following two verses contain the foots in one samaasa/ one compound which if read in a spell will be rhythmic. The first foot of verse nine is one samaasa / one compound only. Both the unbroken compound and segregated word order are given below for reading pleasure.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जुलैर्जलकुक्कुटैः ।
चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ॥ ८ ॥

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जुलैर्जलकुक्कुटैः ।
चक्रवाकैस्थथाचान्यैः शकुनैः प्रतिपनादितान् ॥

कारण्डैस्सारसैर्हंसैर्वञ्जुलैर्जलकुक्कुटैः । चक्रवाकैस्थाचान्यैश्शकुनैर्प्रतिनादितान् ॥ - यद्वा

कारण्डैः सारसैः हंसैः वंजुलैः जल कुक्कुटैः । चक्रवाकैः तथा च अन्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ॥ ४-१३-८

कारण्डव, सारस, हंस, वञ्जुल, जलमुर्ग, चक्रवाक तथा अन्य पक्षी उन सरोवरोंमें चहचहा रहे थे । उन सबकी प्रतिध्वनि वहाँ गूँज रही थी ॥ ८ ॥

कारण्डव, सारस, हंस, वञ्जुल, नीरुकोळि, चक्रवाक हागू इतर जलपक्षिगळु आ सरोवर गळल्लि कलरवमाडुत्तिद्दवु. अवुगळॆल्लवुगळ ध्वनि अल्लि प्रतिध्वनिसुत्तित्तु.॥8॥

पदच्छेदः

8. kaaraNDaiH saarasaiH hamsaiH vanjulaiH jala kukkuTaiH = Karandava, Saarasa, Swans, Vanjula water, fowls; cakravaakaiH = Chakravaaka; tathaa ca = like that, also; anyaiH shakunaiH = with other, birds; prati naaditaan = in reverb, sounding [reverberant.]

अनुवादः

Those lakes are reverberant with Karandava-s, Saarasa-s, Swans, Vanjula-s and other waterfowls, also like that with Chakravaaka-s and other birds. [4-13-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान् वनगोचरान् ।
चरतः सर्वतः पश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान् ॥ ९ ॥

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान् वनगोचरान् ।
चरतः सर्वतोऽपश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान् ॥

मृदुशष्पाङ्कुराअहारान्निर्भयान्वनगोचरान् । चरतांसर्वतोपश्यन्स्थलीषु हरिणान्स्थितान् ॥ - यद्वा - मृदु शष्प अंकुर आहारान् निर्भयान् वन गोचरान् । चरताम् सर्वतो अपश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान् ॥ ४-१३-९

स्थलोंमें सब ओर हरी-हरी कोमल घासके अङ्कुरोंका आहार करनेवाले वनचारी हरिण कहीं निर्भय होकर चरते थे और कहीं खड़े दिखायी देते थे (इन सबको देखते हुए श्रीराम आदि किष्किन्धाकी ओर जा रहे थे) ॥ ९ ॥

बयलल्लि ऎल्लॆडॆ हसुराद हुल्लन्नु मेयुत्तिद्द काडिन जिङ्कॆगळु निर्भयवागि सञ्चरिसुत्तिद्दवु; कॆलवॆडॆ निन्तु नोडुत्तिद्दवु. (इवु गळन्नु नोडुत्ता श्रीरामादिगळु किष्किन्धॆय कडॆगॆ होगुत्तिद्दरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mR^idu shaSpa ankura aahaaraan = soft, grass, blade, feeding on; nir bhayaan vana gocaraan = without, fear, forest, movers; sthaliiSu = at places; sarvataH = everywhere; * carataam sthitaan* = moving, standing; apashyan hariNaan = have seen, deer.

अनुवादः

They have seen fearless deer feeding on soft grass blades everywhere, somewhere moving here and there in the forest, and else where standing. [4-13-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान् ।
घोरानेकचरान् वन्यान् द्विरदान् कूलघातिनः ॥ १० ॥
मत्तान् गिरितटोत्कृष्टान् पर्वतानिव जङ्गमान् ।
वानरान् द्विरदप्रख्यान् महीरेणुसमुक्षितान् ॥ ११ ॥
वने वनचरांश्चान्यान् खेचरांश्च विहङ्गमान् ।
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ॥ १२ ॥

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्त विभूषितान् ।
घोरानेकचरान् वन्यान् द्विरदान्कूलघातिनः ॥ मत्तान्गिरितटोत्कृष्टान् पर्वतानिव जङ्गमान् ।
वा वरान् द्विरदप्रख्यान्महीरेणुसमुक्षितान् ॥ वने वनचरांश्चान्यान् खेचरांश्च विहङ्गमान् ।
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ॥

तटाक वैरिणः च अपि शुक्ल दन्त विभूषितान् । घोरान् एकचरान् वन्यान् द्विरदान् कूल घातिनः ॥ ४-१३-१० मत्तन् गिरि तट उद्घुष्टान् पर्वतान् इव जंगमान् । वानरान् द्विरद प्रख्यान् मही रेणु समुक्षितान् ॥ ४-१३-११ वने वन चराम् च अन्यान् खेचराम् च विहंगमान् । पश्यन्तः त्वरिता जग्मुः सुग्रीव वश वर्तिनः ॥ ४-१३-१२

जो सफेद दाँतोंसे सुशोभित थे, देखनेमें भयंकर थे, अकेले विचरते थे और किनारोंको खोदकर नष्ट कर देनेके कारण सरोवरोंके शत्रु समझे जाते थे, ऐसे दो दाँतोंवाले मदमत्त जङ्गली हाथी चलते-फिरते पर्वतोंके समान जाते दिखायी देते थे । उन्होंने अपने दाँतोंसे पर्वतके तटप्रान्तको विदीर्ण कर दिया था । कहीं हाथी-जैसे विशालकाय वानर दृष्टिगोचर होते थे, जो धरतीकी धूलसे नहा उठे थे । इनके सिवा उस वनमें और भी बहुत-से जंगली जीव-जन्तु तथा आकाशचारी पक्षी विचरते देखे जाते थे । इन सबको देखते हुए श्रीराम आदि सब लोग सुग्रीवके वशवर्ती हो तीव्र गतिसे आगे बढ़ने लगे ॥ १०—१२ ॥

पदच्छेदः

10. ghoraan = dangerous; taTaaka vairiNaH = lake, enemies; shukla danta vibhuuSitaan = white, tusks, ornamented with; eka caraan = elephantine, in oneness, moving; kuula ghaatinaH = lakebeds, destroyers; vanyaan dviradaan = forest, elephants; [they saw.]

अनुवादः

They have also seen the forest elephants that have white tusks for their ornaments and that are moving in herds, and which are the dangerous enemies of lakes as they destroy lakebeds. [4-13-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बॆळ्ळगिन दन्तगळिन्द सुशोभितवाद, नोडलु भयङ्करराद, ऒण्टियागि सञ्चरिसुत्ता दडगळन्नु अगॆदु हाकुव सरोवरगळ शत्रुगळाद ऎरडु दन्तगळुळ्ळ मदमत्त काडानॆगळु चलिसुव पर्वतगळन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु. अवुगळु पर्वत तप्पलन्नु दन्तगळिन्द विदीर्णगॊळिसिद्दवु. कॆलवॆडॆ आनॆयन्तह विशालकाय धूळिनिन्द स्नान माडिदन्तॆ इरुव वानररु कण्णिगॆ बीळुत्तिद्दवु. इवुगळल्लदॆ आ वनदल्लि इन्नू अनेक काडु मृगगळु, हाराडुत्तिद्द पक्षिगळु कण्डुबरुत्तिद्दवु. इवॆल्लवन्नु नोडुत्ता श्रीरामादि ऎल्ल जनरु सुग्रीवनिगॆ वशवर्तिगळागि वेगवागि मुन्दुवरियुत्तिद्दरु.॥10-12॥

पदच्छेदः

11. mattan vaanaraan = vigorous monkeys; giri taTa udghuSTaan = on mountain’s, ridges, making noisy; jangamaan parvataan iva = mobile, mountains, like; dvirada prakhyaan = elephantine, in aspect; mahii reNu samukshitaan = earth’s, dust, covered [on bodies.]

अनुवादः

Also seen are the vigorous and elephantine monkeys that are like mobile mountains, begrimed with dust, and bellowing on mountain ridges. [4-13-11]

टिप्पनी

If the first foot mattaan giri taTa udghuSTaan is connected with verse 10, it can also be said in respect of elephants like ’the elephants in rut are moving like mobile mountains and noisy on the mountain crags.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. sugriiva vasha vartinaH = Sugreeva’s, under control, that move - followers of Sugreeva; vane = in forest; anyaan vana caraam ca = other, forest movers, also; khe caraam viham gamaan = aloft, movers, sky, flyers; pashyantaH = on seeing; tvaritaa jagmuH = quickly, moved.

अनुवादः

On seeing other forest beings in that forest and birds moving aloft in sky, those followers of Sugreeva quickly moved on. [4-13-12]

टिप्पनी

The two words vihangama and khecara mean a bird. But the vihangama is the cognate word and khecara is its adjective, as observed by Dr. Satya Vrat in his: The Ramayana

• A Linguist Study.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः ।
द्रुमषण्डवनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत् ॥ १३ ॥

तेषाम् तु गच्छताम् तत्र त्वरितम् रघुनंदनः । द्रुम षण्ड वनम् दृष्ट्वा रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् ॥ ४-१३-१३

उन यात्रा करनेवाले लोगोंमें वहाँ रघुकुलनन्दन श्रीरामने वृक्षसमूहोंसे सघन वनको देखकर सुग्रीवसे पूछा— ॥ १३ ॥

प्रयाण माडुत्तिद्दवरल्लि रघुकुलनन्दन श्रीरामनु वृक्ष समूहगळिन्द दट्टवाद वनवन्नु नोडि सुग्रीवनल्लि केळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. teSaam tvaritam gacChataam = they, while quickly, going; raghu nandanaH raamaH = Raghu’s, delight of, Rama; tatra = there; druma SaNDa vanam = tree, clump, forest; dR^iSTvaa = on seeing; sugriivam abraviit = to Sugreeva, said.

अनुवादः

While they are quickly going, Rama, the delight of Raghu’s dynasty, saw there a clump of forest trees and he asked Sugreeva like this. [4-13-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते ।
मेघसङ्घातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः ॥ १४ ॥

एष मेघ इव आकाशे वृक्ष षण्डः प्रकाशते । मेघ संघात विपुलः पर्यन्त कदली वृतः ॥ ४-१३-१४

‘वानरराज! आकाशमें मेघकी भाँति जो यह वृक्षोंका समूह प्रकाशित हो रहा है, क्या है? यह इतना विस्तृत है कि मेघोंकी घटाके समान छा रहा है । इसके किनारे-किनारे केलेके वृक्ष लगे हुए हैं, जिनसे वह सारा वृक्षसमूह घिर गया है ॥ १४ ॥

वानरराजने! आकाशदल्लिन मेघगळन्तॆ ई वृक्षसमूह प्रकाशिसुत्तिदॆ, एनिदु? मेघगळन्तॆ इवु विस्तारवागि हरडिकॊण्डिवॆ. इदर अञ्चिनल्लि बाळॆ गिडगळन्नु नॆट्टिरुवरु. अदरिन्द ई ऎल्ल समूह आवरिसि कॊण्डिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. eSa vR^ikSa = SaNDaH = this, trees, cluster of; megha sanghaata vipulaH = like clouds, accumulation, extensive - thick; pari aanta = all, around; kadalii vR^itaH = plantain trees, surrounded by; aakaashe megha iva prakaashate = in sky, cloud [cloudscape,] like, shining forth.

अनुवादः

“This cluster of trees surrounded with plantain trees is like an accumulation of thick clouds, and this is shining forth like a cloudscape in sky. [4-13-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम ।
कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया ॥ १५ ॥

किम् एतत् ज्ञातुम् इच्छामि सखे कौतूहलम् मम । कौतूहल अपनयनम् कर्तुम् इच्छामि अहम् त्वया ॥ ४-१३-१५

‘सखे! यह कौन-सा वन है, यह मैं जानना चाहता हूँ । इसके लिये मेरे मनमें बड़ा कौतूहल है । मैं चाहता हूँ कि तुम्हारे द्वारा मेरे इस कौतूहलका निवारण हो’ ॥ १५ ॥

सखने इदु याव वनवागिदॆ? इदन्नु नानु तिळियलु बयसुत्तेनॆ, इदक्कागि नन्न मनस्सिनल्लि बहळ कुतूहलविदॆ. नीनु नन्न ई कुतूहलवन्नु निवारिसबेकॆन्दु नानु बयसुत्तेनॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. sakhe = oh, friend; kim etat = what, this; j~naatum icChaami = to know, I wish to; kautuuhalam mama = inquisitive, of mine; kautuuhala apanayanam kartum aham icChaami tvayaa = inquisitiveness, to be clear, be made, I, wish to, by you.

अनुवादः

“What is this? I wish to know and oh, friend, I wish you to clear this inquisitiveness of mine. [4-13-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
गच्छन् नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद् वनम् ॥ १६ ॥

तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । गच्छन्न् एव आचचक्षे अथ सुग्रीवः तत् महद् वनम् ॥ ४-१३-१६

महात्मा रघुनाथजीकी यह बात सुनकर सुग्रीवने चलते-चलते ही उस विशाल वनके विषयमें बताना आरम्भ किया ॥

महात्मा रघुनाथन ई मातन्नु केळि सुग्रीवनु नडॆयुत्ता-नडॆयुत्ता आ विशाल वनद कुरितु तिळिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaatmanaH tasya raaghavasya = great-soul, that, Raghava’s; tat vacanam shrutvaa = that, sentence, on hearing; tataH = then; sugriivaH = Sugreeva; gacChann eva = while proceeding, only; tat mahat vanam aacacakSe = that, significance, of forest, described.

अनुवादः

On hearing that sentence of that great soul Raghava, then Sugreeva described about the significance of that forest while proceeding on the way. [4-13-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद् राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम् ।
उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकम् ॥ १७ ॥

एतद् राघव विस्तीर्णम् आश्रमम् श्रम नाशनम् । उद्यान वन संपन्नम् स्वादु मूल फल उदकम् ॥ ४-१३-१७

‘रघुनन्दन! यह एक विस्तृत आश्रम है, जो सबके श्रमका निवारण करनेवाला है । यह उद्यानों और उपवनोंसे युक्त है । यहाँ स्वादिष्ट फल-मूल और जल सुलभ होते हैं ॥

रघुनन्दन! इदॊन्दु विस्तृत आश्रमवागिदॆ. अदु ऎल्लर श्रमवन्नु निवारिसुवन्तहुदु. इदु उद्यानवनगळिन्द, उपवनगळिन्द कूडिदॆ. इल्लि स्वादिष्ट फल-मूल मत्तु जल धाराळवागिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. raaghava = Raghava; udyaana vana sampannam = pleasure, gardens, abundant in; svaadu muula phala udakam = having dainty, tubers, fruits, water; vistiirNam = spacious; etat shrama naashanam aashramam = this, weary, removing, hermitage

अनुवादः

“Raghava, this spacious hermitage with abundant gardens and dainty tubers, fruits and water is a weary remover.” Thus Sugreeva started telling Rama. [4-13-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः ।
सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ॥ १८ ॥

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः ।
सत्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ॥

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशित व्रताः । सप्त एव आसन् अधः शीर्षा नियतम् जल शायिनः ॥ ४-१३-१८

‘इस आश्रममें सप्तजन नामसे प्रसिद्ध सात ही मुनि रहते थे, जो कठोर व्रतके पालनमें तत्पर थे । वे नीचे सिर करके तपस्या करते थे । नियमपूर्वक रहकर जलमें शयन करनेवाले थे ॥ १८ ॥

ई आश्रमदल्लि सप्तजन ऎम्ब प्रसिद्ध एळे मुनिगळु इरुत्तिद्दरु, अवरु कठोर व्रतपालनॆयल्लि तत्पररागिद्दरु. अवरु तलॆकॆळकागिसि तपस्सु माडुत्तिद्दरु. नियमपूर्वक इद्दु नीरिनल्लि मलगुववरागिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. atra = in there; samshita vrataaH = dourly, vowed ones; niyatam = scrupulously; adhaH shiirSaa = downward, with heads; jala shaayinaH = always, in water reclining; saptajanaa naama = sapta jana [Seven Persons,] named; sapta eva = seven, thus; * munayaH aasan* = hermits, were there.

अनुवादः

“There were hermits named sapta jana, Seven Persons, who were dourly vowed with their heads pendulous downward and legs up, as in shiirSa aasana , the upside-down yogic body posture, and who always reclined in water. [4-13-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सप्तरात्रे कृताहारा वायुनाचलवासिनः ।
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥ १९ ॥

सप्तरात्रेकृताहारा वायुनावनवासिनः ।
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥

सप्त रात्रे कृत आहारा वायुना अचल वासिनः । दिवम् वर्ष शतैः याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥ ४-१३-१९

‘सात दिन और सात रात व्यतीत करके वे केवल वायुका आहार करते थे तथा एक स्थानपर निश्चल भावसे रहते थे । इस प्रकार सात सौ वर्षोंतक तपस्या करके वे सशरीर स्वर्गलोकको चले गये ॥ १९ ॥

एळु हगलु-रात्रॆगळन्नु कळॆदु केवल वायु भक्षणमाडुत्तिद्दरु हागू ऒन्दे स्थानदल्लि निश्चलवागि इरुत्तिद्दरु. हीगॆ एळुनूरु वर्ष तपस्सु माडि अवरु सशरीररागि स्वर्गक्कॆ तॆरळिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sapta raatre = for seven, nights [and days]; vaayunaa = on air; kR^ita aahaaraa = making, diet; a cala vaasinaH = not, waveringly, they were living; saptabhiH varSa shataiH = seven years, hundred - for seven hundred years [of their ascesis]; sa kalevaraaH divam yaataaH = with, bodies, to heaven, they went.

अनुवादः

“They were making diet on air alone that too once in seven days, and living unwaveringly in that way they practised their asceticism for seven hundred years and went to heavens with their bodies. [4-13-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामेतत्प्रभावेण द्रुमप्राकारसंवृतम् ।
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ २० ॥

तेषामेत् प्रभावेण द्रुमप्राकारसंवृतम् ।
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥

तेषाम् एतत् प्रभावेण द्रुम प्राकार संवृतम् । आश्रमम् सुदुराधर्षम् अपि स इन्द्रैः सुर असुरैः ॥ ४-१३-२०

‘उन्हींके प्रभावसे सघन वृक्षोंकी चहारदीवारीसे घिरा हुआ यह आश्रम इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओं और असुरोंके लिये भी अत्यन्त दुर्धर्ष बना हुआ है ॥ २० ॥

अवर प्रभावदिन्दले दट्ट वृक्षगळु कॊडॆयन्तॆ सुत्तुवरिद ई आश्रमवु इन्द्रादिदेवतॆगळिगॆ मत्तु असुररिगू कूड अत्यन्त दुर्धर्षवागिदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. druma praakaara samvR^itam = trees, compound wall, encircled with; etat aashramam = this, hermitage; teSaam prabhaaveNa = by their, influence; sa indraiH sura asuraiH api = with, Indra, by gods, by demons, even; su duraadharSam = highly, unassailable.

अनुवादः

“This hermitage that has encircling trees for its compound wall has become highly unassailable even for Indra together with all gods and demons. [4-13-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत् तथान्ये वनचारिणः ।
विशन्ति मोहाद् येऽप्यत्र न निवर्तन्ति ते पुनः ॥ २१ ॥

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत्तथान्ये वनचारिणः ।
विशन्ति मोहाद् येऽप्यत्र न निवर्तन्ते ते पुनः ॥

पक्षिणो वर्जयन्ति एतत् तथा अन्ये वनचारिणः । विशन्ति मोहाद् ये अपि अत्र न निवर्तन्ते ते पुनः ॥ ४-१३-२१

‘पक्षी तथा दूसरे वनचर जीव इसे दूरसे ही त्याग देते हैं । जो मोहवश इसके भीतर प्रवेश करते हैं, वे फिर कभी नहीं लौटते हैं ॥ २१ ॥

पक्षिगळु हागू इतर काडु प्राणिगळु दूरदिन्दले त्यजिसुत्तारॆ. मोहवशदिन्द इदरॊळगॆ प्रवेशिसिदरॆ मत्तॆ ऎन्दिगू मरळुवुदिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. pakSiNaH = birds; tathaa anye vana caariNaH = thus, other, forest movers [animals]; etat varjayanti = this hermitage, they forbear; ye mohaat atra vishanti = those, unknowingly, in there, enter; te punaH na nivartante = they, again, not, returning.

अनुवादः

“Birds and other forest moving animals forbear this hermitage and those that unknowingly enter in there they do not return. [4-13-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः ।
तूर्यगीतस्वनश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव ॥ २२ ॥

विभूषण रवाअः च अत्र श्रूयंते सकलाक्षराः । तूर्य गीत स्वनाअः च अपि गन्धो दिव्यः च राघव ॥ ४-१३-२२

‘रघुनन्दन! यहाँ मधुर अक्षरवाली वाणीके साथ-साथ आभूषणोंकी झनकारें भी सुनी जाती हैं । वाद्य और गीतकी मधुर ध्वनि भी कानोंमें पड़ती है और दिव्य सुगन्धका भी अनुभव होता है ॥ २२ ॥

रघुनन्दन! इल्लि मधुराक्षर वाणियॊन्दिगॆ आभूषणगळ झणत्कारवू केळि बरुत्तदॆ. वाद्य मत्तु सङ्गीतद मधुर ध्वनियू किविगॆ बीळुत्तदॆ मत्तु दिव्य सुगन्धवू अनुभवक्कॆ बरुत्तदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. Raaghava = Raghava; atra = there; sakala = sa kala akSaraaH = with, artistically, worded; vibhuuSaNa ravaaH ca = ornament’s, sounds, also; tuurya giita svanaaaH ca api = instrumental, lyrical, tunes; shruuyante = are audible; gandhaH divyaH = ca fragrance, divine, also - you can smell.

अनुवादः

“From there artistically worded lyrical and instrumental tunes, and even the sounds of ornaments are audible, and oh, Raghava, one can sense a divine fragrance too. [4-13-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते ।
वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान् कपोताङ्गारुणो घनः ॥ २३ ॥

त्रेताग्नयो अपि दीप्यन्ते धूमो हि एष प्रदृश्यते । वेष्टयन् इव वृक्ष अग्रान् कपोत अंग अरुणो घनः ॥ ४-१३-२३

‘यहाँ आहवनीय आदि त्रिविध अग्नियाँ भी प्रज्वलित होती हैं । यह कबूतरके अंगोंकी भाँति धूसर रंगवाला घना धूम उठता दिखायी देता है, जो वृक्षोंकी शिखाओंको आवेष्टित-सा कर रहा है ॥ २३ ॥

आहवनीय आदि त्रिविध अग्निगळू इल्लि प्रज्वलिसुत्तिवॆ. इवु पारिवाळद बण्णदन्तॆ दट्टवाद धूमवु एळुवुदु कण्डुबरुत्तदॆ. अदु वृक्षाग्रगळन्नु आवरिसिकॊण्डिरुत्तदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. tretaagnayaH api diipyante = triadic, ritual-fires, even, glow; vR^ikSa agraan = tree, tops; veSTayan iva = muffling, as though; kapota anga aruNaH = pigeon, body’s, ochre-coloured [unlike those of white or grey Columba livia species]; ghanaH = thick; eSa dhuumaH pradR^ishyate hi = this, smoke, is apparent, indeed.

अनुवादः

“Even the triadic ritual-fires glow there, and their thick and ochry coloured smoke like that of a reddish-brown pigeon is apparent muffling the treetops. [4-13-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते वृक्षाः प्रकाशन्ते धूमसंसक्तमस्तकाः ।
मेघजालप्रतिच्छन्ना वैडूर्यगिरयो यथा ॥ २४ ॥

एते वृक्षाः प्रकाशन्ते धूमसंसक्तमस्तकाः ।
मेघजालप्रतिच्छन्ना वैदूर्यगिरयो यथा ॥

‘जिनके शिखाओंपर होम-धूम छा रहे हैं, वे ये वृक्ष मेघसमूहोंसे आच्छादित हुए नीलमके पर्वतोंकी भाँति प्रकाशित हो रहे हैं ॥ २४ ॥

तुदियल्लि होम धूम आवरिसिद वृक्षगळु मेघ समूहगळिन्द आच्छादित नीलकमलगळ पर्वतदन्तॆ प्रकाशितवागुत्तदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. dhuuma samsakta mastakaaH = smoke, mantled, with heads - at treetops; ete vR^ikshaaH = these, trees; megha jaala praticChannaaH = clouds, cluster of, overlaid; vaiduurya girayaH yathaa = lapis’, mountains [gem-mountains,] as with; prakaashante = they beam forth.

अनुवादः

“When that smoke is mantling their tops these trees are beaming forth like mountains of gems overlaid with clusters of clouds. [4-13-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तेषामुद्दिश्य राघव ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संहताञ्जलिः ॥ २५ ॥

कुरु प्रणामम् धर्मात्मन् तेषाम् उद्दिश्य राघवः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संयत अंजलिः ॥ ४-१३-२५

‘धर्मात्मा रघुनन्दन! आप मनको एकाग्र करके दोनों हाथ जोड़कर भाई लक्ष्मणके साथ उन मुनियोंके उद्देश्यसे प्रणाम कीजिये ॥ २५ ॥

धर्मात्म रघुनन्दन! नीनु मनस्सन्नु एकाग्रगॊळिसि कैगळन्नु मुगिदु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ आ मुनिगळन्नु उद्देशिसि प्रणाम माडु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dharmaatman = oh, righteous one; raaghavaH = Raghava; teSaam uddishya = them [the sages,] addressing; bhraatraa lakSmaNena saha = brother, along with, Lakshmana; prayataH = determinedly; samyata anjaliH = adjoining, palms; kuru praNaamam = offer, salutation.

अनुवादः

“Offer salutations determinedly and adjoining palms addressing the sages called Seven Persons, oh Raghava, along with brother Lakshmana [4-13-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
न तेषामशुभं किञ्चिच्छरीरे राम विद्यते ॥ २६ ॥

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
न तेषामशुभं किञ्चिच्छरीरे राम दृश्यते ॥

प्रणमन्ति हि ये तेषाम् ऋषीणाम् भावित आत्मनाम् । न तेषाम् अशुभम् किंचित् शरीरे राम दृश्यते ॥ ४-१३-२६

‘श्रीराम! जो उन पवित्र अन्तःकरणवाले ऋषियोंको प्रणाम करते हैं, उनके शरीरमें किंचिन्मात्र भी अशुभ नहीं रह जाता है’ ॥ २६ ॥

श्रीरामा! आ पवित्र अन्तःकरणवुळ्ळ ऋषिगळिगॆ नमस्करिसिदवन शरीरदल्लि किञ्चित्तू अशुभ उळियुवुदिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. raama = Rama; bhaavita aatmanaam teSaam R^iSiiNaam = contemplated souls, at them, those sages; ye praNamanti = those, who offer salutations; teSaam shariire = to them, in bodies [bodily]; kimcit = in the least; a shubham = not, auspicious - trauma; na vidyate = not, found.

अनुवादः

“Those that offer salutations to those sages with contemplated souls will evince no bodily trauma in the least.” Thus said Sugreeva to Rama. [4-13-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः ।
समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत् ॥ २७ ॥

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृतांजलिः । समुद्दिश्य महात्मानः तान् ऋषीन् अभ्यवादयत् ॥ ४-१३-२७

तब भाई लक्ष्मणसहित श्रीरामने हाथ जोड़कर उन महात्मा ऋषियोंके उद्देश्यसे प्रणाम किया ॥ २७ ॥

आग तम्म लक्ष्मण सहित श्रीरामनु कैमुगिदु आ महात्मा ऋषिगळन्नु उद्देशिसि वन्दिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH raamaH saha bhraatraa lakSmaNena = then, Rama, with, brother, Lakshmana; kR^ita anjaliH = adjoining, palms; mahaatmaanaH taan R^iSiin samuddishya = great souled ones, them the sages, on addressing; abhyavaadayat = offered salutations.

अनुवादः

Then Rama along with brother Lakshmana adjoined palms, addressed himself to the great-souled sages known as Seven Persons, and offered salutations to them. [4-13-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः ।
सुग्रीवो वानराश्चैव जम्मुः संहृष्टमानसाः ॥ २८ ॥

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः ।
सुग्रीवो वानरैश्चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः ॥

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः । सुग्रीवो वानराअः चैव जग्मुः संहृष्ट मानसाः । ४-१३-२८

धर्मात्मा श्रीराम, उनके छोटे भाई लक्ष्मण, सुग्रीव तथा अन्य सभी वानर उन ऋषियोंको प्रणाम करके प्रसन्नचित्त हो आगे बढ़े ॥ २८ ॥

धर्मात्मा श्रीराम, तम्मनाद लक्ष्मण, सुग्रीव हागू इतर ऎल्ल वानररू आ ऋषिगळिगॆ नमस्कार माडि प्रसन्नचित्तरागि मुन्दुवरिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dharmaatmaa = righteous one; raamaH bhraataa lakSmaNaH sugriivaH vaanaraaaH caiva = Rama, brother, Lakshmana, Sugreeva, monkeys, also thus; abhivaadya = on worshipping; * jagmuH sam hR^iSTa maanasaaH* = proceeded, well, pleased, at heart.

अनुवादः

That righteous Rama along with brother Lakshmana, Sugreeva and other monkeys having worshipped those sages proceeded to Kishkindha well-pleased at heart. [4-13-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात् सप्तजनाश्रमात् ।
ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ २९ ॥

ते गत्वा दूरम् अध्वानम् तस्मात् सप्त जन आश्रमात् । ददृशुः ताम् दुराधर्षाम् किष्किन्धाम् वालि पालिताम् ॥ ४-१३-२९

उस सप्तजनाश्रमसे दूरतकका मार्ग तय कर लेनेके पश्चात् उन सबने वालीद्वारा सुरक्षित किष्किन्धापुरीको देखा ॥

आ सप्तजनाश्रमदिन्द दूर सागिदाग अवरॆल्लरू वालियिन्द सुरक्षितवाद किष्किन्धॆयन्नु नोडिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. te tasmaat saptajana aashramaat = they, from that, Saptajana, hermitage; duuram adhvaanam gatvaa = long, on way, on going; vaali paalitaam duraadharSaam taam kiSkindhaam dadR^ishuH = by Vali, ruled, unassailable one, her, that Kishkindha, they saw.

अनुवादः

Having gone a long way from that hermitage of Seven Persons they have seen that unassailable and Vali ruled city namely Kishkindha. [4-13-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु रामानुजरामवानराः
प्रगृह्य शस्त्राण्युदितोग्रतेजसः ।
पुरीं सुरेशात्मजवीर्यपालितां
वधाय शत्रोः पुनरागतास्त्विह ॥ ३० ॥

ततस्तु रामानुज राम वानराः प्रगृह्य शस्त्राणि उदित उग्र तेजसा । पुरीम् सुरेश आत्मज वीर्य पालिताम् वधाय शत्रोः पुनर् आगताः इह ॥ ४-१३-३०

तदनन्तर श्रीरामके छोटे भाई लक्ष्मण, श्रीराम तथा वानर, जिनका उग्र तेज उदित हुआ था, हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र लेकर इन्द्रकुमार वालीके पराक्रमसे पालित किष्किन्धापुरीमें शत्रुवधके निमित्त पुनः आ पहुँचे ॥ ३० ॥

अनन्तर उग्र तेजवु प्रकटवादन्तॆ श्रीराम, लक्ष्मण मत्तु वानररु कैगळल्लि अस्त्र-शस्त्रगळन्नु हिडिदुकॊण्डु इन्द्रकुमार वालिय पराक्रमदिन्द पालित किष्किन्धा पुरियन्नु शत्रुवधॆय निमित्तदिन्द पुनः बन्दु तलुपिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tataH = then; udita ugra tejasaa = up surged, fiery, with flare of; raama anuja = Rama’s, [younger] brother - Lakshmana; raamaH = Rama; vaanaraaH = monkeys; shastraaNi pragR^ihya = weapons, on taking, wielding; shatroH vadhaaya = enemy, to eliminate; suresha aatmaja = gods, lord - Indra’s, son - Vali; viirya paalitaam = by his brawn, ruled; puriim = to city; punaH iha aagataaH = again, to here, they came.

अनुवादः

Then Rama’s bother Lakshmana, Rama, and other monkeys wielding their weapons and flaring with their upsurged fiery again came to eliminate that enemy Vali to the city that is ruled by the brawn of the same Vali, the son of Indra. [4-13-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामयाण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें तेरहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद हदिमूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥13॥