०११ वालिपराक्रमवर्णनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sugreeva narrates Vali’s bravery and intrepidity in fighting and how he fought with a mountainous buffalo demon named Dundubhi. Also narrated is the curse of Sage Matanga that prohibited Vali’s entrance into Mt. Rishyamuka area.In order to imbibe confidence in Sugreeva, Rama starts to show his valour and might.

स्रोतः: valmikiramayan.net

11. सुग्रीवके द्वारा वालीके पराक्रमका वर्णन— वालीका दुन्दुभि दैत्यको मारकर उसकी लाशको मतङ्गवनमें फेंकना, मतङ्गमुनिका वालीको शाप देना, श्रीरामका दुन्दुभिके अस्थिसमूहको दूर फेंकना और सुग्रीवका उनसे साल-भेदनके लिये आग्रह करना

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ १ ॥

श्रीरामचन्द्रजीका वचन हर्ष और पुरुषार्थको बढ़ानेवाला था, उसे सुनकर सुग्रीवने उसके प्रति अपना आदर प्रकट किया और श्रीरघुनाथजीकी इस प्रकार प्रशंसा की— ॥ १ ॥

उत्साह मत्तु पौरुषवन्नु हॆच्चिसुव श्रीरामन मातन्नु केळि सुग्रीवनु अवन कुरितु आदर प्रकटिसि, श्रीरघुनाथनन्नु हीगॆ प्रशंसिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. sugriivaH = Sugreeva raamasya = Rama’s; harSa pauruSa vardhanam = happiness, pride, inculcating; vacanam shrutvaa = words, on hearing; raaghavam = at Raghava; puujayaam cakre = to adore, started; prashashamsa ca = started extolling, also.

अनुवादः

Sugreeva started to adore and extol Raghava on hearing the words of Rama that are inculcating happiness and pride. [4-11-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः ।
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ २ ॥

असंशयम् प्रज्वलितैः तीक्ष्णैर् मर्म अतिगैः शरैः । त्वम् दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ ४-११-२

‘प्रभो! आपके बाण प्रज्वलित, तीक्ष्ण एवं मर्मभेदी हैं । यदि आप कुपित हो जायँ तो इनके द्वारा प्रलयकालके सूर्यकी भाँति समस्त लोकोंको भस्म कर सकते हैं । इसमें संशयकी बात नहीं है ॥ २ ॥

प्रभो! निन्न बाणगळु प्रज्वलित, तीक्ष्ण हागू मर्मभेदियागिवॆ. नीनु कुपितनादरॆ इवुगळिन्द प्रळकालद सूर्यनन्तॆ समस्तलोकगळन्नु भस्मवागिसबल्लॆ इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. pra jvalitaiH tiikSNaiH = highly, blazing, incisive; marma atigaiH sharaiH = stealthy places, invading, with arrows; kupitaH tvam = when angered, you; yuga ante bhaaskaraH iva = at era, end, sun, like; lokaan daheH = worlds, you burn; a samshayam = no, doubt.

अनुवादः

“It is doubtless that you will burn down everything when you are angry, like the blazing sun at the end of era, with these arrows of yours that are highly blazing, incisive and invaders on stealthy places.” Thus Sugreeva started extolling Rama. [4-11-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ३ ॥

वालिनः पौरुषम् यत् तद् यत् च वीर्यम् धृतिः च या । तन् मम एक मनाः श्रुत्वा विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥ ४-११-३

‘परंतु वालीका जैसा पुरुषार्थ है, जो बल है और जैसा धैर्य है, वह सब एकचित्त होकर सुन लीजिये । उसके बाद जैसा उचित हो, कीजियेगा ॥ ३ ॥

आदरॆ वालियल्लिरुव पुरुषार्थ, बल, धैर्य ऎल्लवन्नु गमनदल्लिट्टु केळु. बळिक उचितवॆनिसिदन्तॆ माडु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vaalinaH = Vali’s; yat pauruSam = which, impetuousness is there; tat = that; and; yat viiryam = which, is his bravery; tat ca = that, also; yaa dhR^itiH ca = which, courageousness is there, that also; mama = from me; eka manaaH = in single, mindedness; shrutvaa = on hearing; yat anantaram = which, later to be done; vidhatsva = that you impose.

अनुवादः

“That which is impetuousness of Vali, that which is his bravery and courageousness are there, they may be listened from me single-mindedly, and later you impose that which need be imposed. [4-11-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४ ॥

समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वम् दक्षिणाद् अपि च उत्तरम् । क्रामति अनुदिते सूर्ये वाली व्यपगत क्लमः ॥ ४-११-४

‘वाली सूर्योदयके पहले ही पश्चिम समुद्रसे पूर्व समुद्रतक और दक्षिण सागरसे उत्तरतक घूम आता है; फिर भी वह थकता नहीं है ॥ ४ ॥

वालियु सूर्योदयक्कॆ मॊदले पश्चिम समुद्रदिन्द पूर्व समुद्रदवरॆगॆ, दक्षिण सागरद उत्तरदवरॆगॆ तिरुगाडि बन्दरू अवनु बळलुवुदिल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. vaalii vyapagata klamaH = Vaali, removed, weariness [unwearied]; suurye an udite = sun, not, risen - before dawn; pashcimaat samudraat puurvam = from western, ocean, to eastern; dakSiNaat api ca uttaram = from south, even, also, to north; kraamati = he strides.

अनुवादः

“Before the dawn of sun Vali unweariedly strides from western ocean to eastern, and even from southern to northern for offering water oblations to the rising sun. [4-11-4]

टिप्पनी

Here Vali is said to be following the Vedic custom of sandhyopaasana. Before the wee hours of sunrise is brahma muhuurta, at which time water oblations to Ushas are to be offered. Vali does not sit on riverside nor on any bund of lake to perform these daily chores, but swings to eastern ocean for his daily bath, and from there to southern sea, to make aachamana, sipping water for self-purification, and then to western oceans to give arghya, water oblation, and from there to other ocean for japa and suuryopasthaana, meditation and welcome to daily sun. This same expression Tara, wife of Vali tells Ravana, in uttara kaanDa of Ramayana, when Ravana becomes impatient to meet Vali immediately.

टिप्पनी

caturbhyo api samudrebhyaH sandhyaam anvaasya ravaNa | imam muhuurtam aayaati vaalii tiShTa muhuurtakam || “Please wait Ravana, Vali comes after offering oblations in four oceans… " So says Tara to Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।
ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ५ ॥

अग्राणि आरुह्य शैलानाम् शिखराणि महान्ति अपि । ऊर्ध्वम् उत्पात्य तरसा प्रति गृह्णाति वीर्यवान् ॥ ४-११-५

‘पराक्रमी वाली पर्वतोंकी चोटियोंपर चढ़कर बड़े-बड़े शिखरोंको बलपूर्वक उठा लेता और ऊपरको उछालकर फिर उन्हें हाथोंसे थाम लेता है ॥ ५ ॥

पराक्रमि वालियु पर्वतगळ शिखरगळन्नु हत्ति दॊड्ड-दॊड्ड शिखरगळन्नु बलवन्तवागि ऎत्ति मेलक्कॆ हारिसि, अवन्नु कैयिन्द हिडिदुकॊळ्ळुत्तानॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. viiryavaan = that mighty one; shailaanaam agraaNi aaruhya = mountains, heights, on ascending; mahaanti shikharaaNi tarasaa api = greatest, peaks, by might, even them; uurdhvam utpaatya = upwards, he volleys; prati gR^ihNaati = again, catches.

अनुवादः

“Ascending the heights of mountains and even rending their greatest peaks, that mighty one volleys them upwards and in turn catches them, as though they are play balls. [4-11-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः ॥ ६ ॥

बहवः सारवन्तः च वनेषु विविधा द्रुमाः । वालिना तरसा भग्ना बलम् प्रथयता आत्मनः ॥ ४-११-६

‘वनोंमें नाना प्रकारके जो बहुत-से सुदृढ़ वृक्ष थे, उन्हें अपने बलको प्रकट करते हुए वालीने वेगपूर्वक तोड़ डाला है ॥ ६ ॥

वनदल्लिरुव नाना प्रकारद अनेक समृद्ध वृक्षगळन्नु तन्न बलवन्नु प्रकटिसुत्ता वालियु वेगवागि मुरिदु हाकुत्तानॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. aatmanaH balam prathayataa = his own, might, to exhibit; vaalinaa = by Vali; vaneSu = in forest; saaravantaH vividhaa bahavaH drumaaH = fertile [sturdy,] various, many, trees; tarasaa bhagnaa = by his might, felled.

अनुवादः

“As a show his strength Vali used to personally fell many sturdy trees of diverse origin by his might. [4-11-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ७ ॥

‘पहलेकी बात है यहाँ एक दुन्दुभि नामका असुर रहता था, जो भैंसेके रूपमें दिखायी देता था । वह ऊँचाईमें कैलास पर्वतके समान जान पड़ता था । पराक्रमी दुन्दुभि अपने शरीरमें एक हजार हाथियोंका बल रखता था ॥

हिन्दॊम्मॆ इल्लि दुन्दुभि ऎम्ब ऒब्ब असुर इरुत्तिद्दनु, अवनु कोणनन्तॆ काणिसिकॊळ्ळुत्तिद्दनु. अवनु ऎत्तरदल्लि कैलासदन्तॆ अनिसुत्तिद्दनु. पराक्रमि दुन्दुभिय शरीरदल्लि साविर आनॆगळ बलवित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

7. kailaasa shikhara prabhaH = Mt. Kailash, peak like, in gloss [in size]; viiryavaan mahiSaH = mighty one, buffalo; dundubhiH naama = Dundubhi, named; naaga sahasrasya balam = elephants, a thousand, might of; dhaarayaamaasa = he was bearing.

अनुवादः

“One named Dundubhi was there in the form of a buffalo, whose size shone forth like Mt. Kailash and who bears the strength of a thousand elephants.” Thus Sugreeva started telling Dundubhi’s episode to Rama. [4-11-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः ।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ८ ॥

स वीर्य उत्सेक दुष्टात्मा वर दानेन च मोहितः । जगाम स महाकायः समुद्रम् सरिताम् पतिम् ॥ ४-११-८

‘बलके घमंडमें भरा हुआ वह विशालकाय दुष्टात्मा दानव अपनेको मिले हुए वरदानसे मोहित हो सरिताओंके स्वामी समुद्रके पास गया ॥ ८ ॥

बलगर्वितनाद आ विशालकाय दुष्टात्मा दानवनु ऒम्मॆ तनगॆ दॊरॆत वरदानदिन्द मोहितनागि नदिगळ स्वामि समुद्र बळिगॆ होदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH = he was; viirya utseka vara daanena ca = by vigour’s, vanity, by boon, bestowal, also; mohitaH duSTa atmaa = bemused, evil, minded one; mahaa kaayaH saH = colossal, bodied one, he that Dundubhi; saritaam patim samudram jagaama = to rivers’, lord - ocean, he went to.

अनुवादः

“He that evil-minded and colossal bodied Dundubhi was bemused by the vanity of his own vigour, and by the boon bestowed oo him, and once he went to the lord of rivers, namely the Ocean. [4-11-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम् ।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ९ ॥

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम् ।
मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥

ऊर्मिमंतम् अतिक्रम्य सागरम् रत्न संचयम् । मम युद्धम् प्रयच्छ इति तम् उवाच महार्णवम् ॥ ४-११-९

‘जिसमें उत्ताल तरङ्गें उठ रही थीं तथा जो रत्नोंकी निधि हैं, उस महान् जलराशिसे परिपूर्ण समुद्रको लाँघकर—उसे कुछ भी न समझकर दुन्दुभिने उसके अधिष्ठाता देवतासे कहा—‘मुझे अपने साथ युद्धका अवसर दो’ ॥ ९ ॥

उत्ताल तरङ्गगळिन्द कूडिद, रत्नगळ निधि महा सागरवन्नु दाटि, अदन्नु गणनॆगॆ तरदॆ दुन्दुभियु अदर अभिष्ठातृ देवतॆयल्लि ननगॆ निन्नॊन्दिगॆ युद्ध माडुव अवकाशकॊडु ऎन्दु हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. uurmi mantam = wave, container; ratna sancayam = gems, garner of; saagaram = ocean; ati kramya = over, walk [walkover, on deriding]; mama yuddham pra yacCha = to me, fight, verily, give; iti tam mahaa arNavam uvaaca = thus, to him, to vastly, ocean, he spoke.

अनुवादः

“Deriding the garner of weaves and gems he said to that vastly ocean “give me a fight” [4-11-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद् वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ १० ॥

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः । अब्रवीद् वचनम् राजन् असुरम् काल चोदितम् ॥ ४-११-१०

‘राजन्! उस समय महान् बलशाली धर्मात्मा समुद्र उस कालप्रेरित असुरसे इस प्रकार बोला— ॥ १० ॥

राजने! आग महान् बलशालि धर्मात्मा समुद्रवु आ काल प्रेरित असुरनल्लि इन्तॆन्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. raajan = oh, king [Rama]; tataH = then; dharmaatmaa mahaabalaH samudraH = virtue-minded one, highly powerful one, ocean; sam utthaaya = on rising-up; kaala coditam asuram = one by time, driven, to that demon; abraviit vacanam = said, words.

अनुवादः

“Then, oh, Rama, that virtue-minded and very powerful ocean rose up from his tabular position to heights, and spoke these words to that demon Dundubhi who is driven to doom by his own time. [4-11-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ११ ॥

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥

समर्थो न अस्मि ते दातुम् युद्धम् युद्ध विशारद । श्रूयताम् त्वम् अभिधास्यामि यत् ते युद्धम् प्रदास्यति ॥ ४-११-११

‘‘युद्धविशारद वीर! मैं तुम्हें युद्धका अवसर देने— तुम्हारे साथ युद्ध करनेमें असमर्थ हूँ । जो तुम्हें युद्ध प्रदान करेगा, उसका नाम बतलाता हूँ, सुनो ॥ ११ ॥

युद्धविशारद वीरने! नानु निन्नॊन्दिगॆ युद्ध माडलु असमर्थनागिद्देनॆ. निन्नॊडनॆ युद्ध माडुवन्तहवन हॆसरन्नु निनगॆ तिळिसुवॆनु केळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. yuddha vishaarada = oh, war, expert; te daatum yuddham = to you, to give, a fight; samarthaH na asmi = capable, not, I am; yat te yuddham pra daasyati = he who, to you, fight, accords; abhi dhaasyaami = I name him; shruuyataam = let it be listened.

अनुवादः

“I am not capable to give you a fight, oh, war-expert, but I will name him who can give you a fight, listen.” So said ocean to the demon. [4-11-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ १२ ॥
महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति ॥ १३ ॥

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमावानिति विश्रुतः ॥ महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति ॥

शैल राजो महारण्ये तपस्वि शरणम् परम् । शंकर श्वशुरो नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः ॥ ४-११-१२ महा प्रस्रवण उपेतो बहु कन्दर निर्झरः । स समर्थः तव प्रीतिम् अतुलाम् कर्तुम् अर्हति ॥ ४-११-१३

‘विशाल वनमें जो पर्वतोंका राजा और भगवान् शंकरका श्वशुर है, तपस्वी जनोंका सबसे बड़ा आश्रय और संसारमें हिमवान् नामसे विख्यात है, जहाँसे जलके बड़े-बड़े स्रोत प्रकट हुए हैं । तथा जहाँ बहुत-सी कन्दराएँ और झरने हैं, वह गिरिराज हिमालय ही तुम्हारे साथ युद्ध करनेमें समर्थ है । वह तुम्हें अनुपम प्रीति प्रदान कर सकता है ॥ १२-१३ ॥

पर्वतगळ राजनू, भगवान् शङ्करन मावनू, तपस्वी जनर दॊड्ड आश्रयनू, जगत्तिनल्लि हिमवन्तनॆन्दु विख्यातवाद, अनेक कन्दरगळू, जलपातगळिरुव, गिरिराज हिमाचलने निन्नॊन्दिगॆ युद्द माडलु समर्थनागिद्दानॆ. अवनु निनगॆ अनुपम प्रीति कॊडबल्लनु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12, 13. param tapasvi sharaNam = sublime one, sages’, shelter of; shankara shvashuraH = Shankara’s, father-in-law; himavaan iti = Himavan, thus as; naamnaa vi shrutaH = by name, well, known one; mahaa pra sravaNa upetaH = with great, cateracts, embodying; bahu kandara nir jharaH = with many, caves, out, pours - cascades; shaila rajaH = mountains’, king of; mahaa araNye = in great, forests he is; saH samarthaH = he is, capable; tava a tulaam priitim kartum arhati = your, not, matchable, happiness, to accord, he is capable.

अनुवादः

“A sublime shelter for sages and the father-in-law of Shankara is there in great forests, well-know by the name Himavan, the king of mountains, and he embodies great cascades, cataracts, and caves, and he alone is capable to accord a matchless happiness to you in the form of a fight.” So said ocean to Dundubhi. [4-11-12, 13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।
हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः ॥ १४ ॥
ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ १५ ॥

तम् भीतम् इति विज्ञाय समुद्रम् असुरोत्तमः । हिमवद् वनम् आगम्य शरः चापाद् इव च्युतः ॥ ४-११-१४ ततः तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्र प्रतिमाः शिलाः । चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर् विननाद च ॥ ४-११-१५

‘यह सुनकर असुरशिरोमणि दुन्दुभि समुद्रको डरा हुआ जान धनुषसे छूटे हुए बाणकी भाँति तुरंत हिमालयके वनमें जा पहुँचा और उस पर्वतकी गजराजोंके समान विशाल श्वेत शिलाओंको बारंबार भूमिपर फेंकने और गर्जना करने लगा ॥ १४-१५ ॥

इदन्नु केळि असुरश्रेष्ठ दुन्दुभियु समुद्रवु हॆदरिरुवनु ऎन्दु तिळिदु धनुस्सिनिन्द बिट्ट बाणदन्तॆ कूडले हिमालयद वनक्कॆ होगि गजराजनन्तॆ पर्वतद विशाल बॆळ्ळगिन शिलॆगळन्नु कित्तु कित्तु भूमिगॆ ऎसॆयुत्ता गर्जिसतॊडगिदनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14, 15. asura uttamaH dundubhiH = demon, noted one, Dundubhi; tam samudram bhiitam iti vij~naaya = him, that ocean, is scared, thus, knowing [fathoming]; caapaat cyutaH sharaH iva = from bow, darted, from arrow, as with; himavat vanam aagamya = Himavan’s, forest, arrived at; tataH tasya gireH = then, its, mountain’s; shvetaa gajendra pratimaaH shilaaH = white, elephant in figuration, rock-faces; bahudhaa bhuumau = in many ways, onto ground; cikSepa = tossed; vi na naada ca = verily, blared [discordantly,] also.

अनुवादः

“Fathoming that ocean to be scared of him that noted demon Dundubhi arrived at the forests of Himavan like an arrow darted from bow, and that Dundubhi started to blare discordantly and toss the rock-faces of that mountain that are like white elephants in their figuration, severally. [4-11-14, 15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।
हिमवानब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ १६ ॥

ततः श्वेत अम्बुद आकारः सौम्यः प्रीति कर आकृतिः । हिमवान् अब्रवीद् वाक्यम् स्व एव शिखरे स्थितः ॥ ४-११-१६

‘तब श्वेत बादलके समान आकार धारण किये सौम्य स्वभाववाले हिमवान् वहाँ प्रकट हुए । उनकी आकृति प्रसन्नताको बढ़ानेवाली थी । वे अपने ही शिखरपर खड़े होकर बोले— ॥ १६ ॥

आग बॆळ्ळिमोडदन्तॆ आकार धरिसिद सौम्य स्वभावद हिमवन्तनु अल्लि प्रकटनादनु. अवन आकृति सन्तोषवन्नु उक्किसुवन्तित्तु. अवनु तन्न शिखरदल्लि निन्तु हेळिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH shveta ambuda aakaaraH = then, white, cloud, in figuration; saumyaH = gentle one; priitikara aakR^itiH = delightful, in apperance; himavaan = Himavan; sva eva shikhare sthitaH = on his own, cliff, staying; abraviit vaakyam = spoke, words.

अनुवादः

“Then he who is like a silver cloud in his figuration, a gentle and delightful one in his appearance, that Himavan spoke these words to the demon staying on his own cliff. [4-11-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम् ॥ १७ ॥

क्लेष्टुम् अर्हसि माम् न त्वम् दुन्दुभे धर्म वत्सल । रण कर्मसु अकुशलः तपस्वि शरणो हि अहम् ॥ ४-११-१७

‘‘धर्मवत्सल दुन्दुभे! तुम मुझे क्लेश न दो । मैं युद्धकर्ममें कुशल नहीं हूँ । मैं तो केवल तपस्वी जनोंका निवासस्थान हूँ’ ॥

धर्मवत्सल दुन्दुभिये! नीनु ननगॆ तॊन्दरॆ कॊडबेड. नानु युद्ध कलॆयल्लि कुशलनल्ल. नानादरो तपस्विगळ निवासस्थान नागिद्देनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. dharma vatsala dundubhe = virtue, adherer, oh, Dundubhi; tvam maam kleSTum na arhasi = you, me, to annoy, not, apt of you; tapasvi sharaNaH hi = sages’, shelter, just [I am]; aham = I am; raNa karmasu a kushalaH = in war, actions - in fighting, not, skilled one.

अनुवादः

“It is inapt of you to annoy me, oh, virtuous Dundubhi, I am just a shelterer of sages, and an unskilled one in fights.” So said Himavan to Dundubhi. [4-11-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ १८ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधास्तंरक्तलोचनः ॥

‘बुद्धिमान् गिरिराज हिमालयकी यह बात सुनकर दुन्दुभिके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये और वह इस प्रकार बोला— ॥ १८ ॥

धीमन्त गिरिराज हिमवन्तन ई मातन्नु केळि दुन्दुभिय कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु मत्तु हीगॆ नुडिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. dundubhiH = Dundubhi; dhiimataH tasya giri raajasya = modest one, of that, mountain, king’s; tat vacanam shrutvaa = his, that, sentence, on hearing; krodhaat sam rakta locanaH = in anger, with, bloodshot, eyes; uvaaca vaakyam = said, sentence.

अनुवादः

“On hearing the words of that modest king of mountains Dundubhi’s uyes are bloodshot and he said this sentence. [4-11-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः ।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः ॥ १९ ॥

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः ।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥

यदि युद्धे असमर्थः त्वम् मद् भयाद् वा निरुद्यमः । तम् आचक्ष्व प्रदद्यात् मे यो हि युद्धम् युयुत्सतः ॥ ४-११-१९

‘यदि तुम युद्ध करनेमें असमर्थ हो अथवा मेरे भयसे ही युद्धकी चेष्टासे विरत हो गये हो तो मुझे उस वीरका नाम बताओ, जो युद्धकी इच्छा रखनेवाले मुझको अपने साथ युद्ध करनेका अवसर दे’ ॥ १९ ॥

नीनु युद्ध माडलु असमर्थनादरॆ अथवा नन्न भयदिन्द युद्धदिन्द हिन्दॆगॆयुवियादरॆ युद्धद इच्चॆयुळ्ळ नन्नॊन्दिगॆ युद्धमाडुवन्तह वीरन हॆसरन्नु तिळिसु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tvam yuddhe a samarthaH yadi = you, to fight, not, capable, whether; vaa = or else; mat bhayaat nir udyamaH = me, fearing, not, venturing; yaH yuyutsataH = who is he, combatively; me yuddham pra dadyaat = to me, a fight, who can accord; tam aacakSva = about him, you clarify.

अनुवादः

“Whether you are incapable to fight with me, or not venturing me as you are scared of me is not my concern, but tell me who can really give me a very combative fight,. [4-11-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हिमवानब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तमसुरोत्तमम् ॥ २० ॥

हिमवान् अब्रवीद् वाक्यम् श्रुत्वा वाक्य विशारदः । अनुक्त पूर्वम् धर्मात्मा क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् ॥ ४-११-२०

‘उसकी यह बात सुनकर बातचीतमें कुशल धर्मात्मा हिमवान् ने श्रेष्ठ असुरसे, जिसके लिये पहले किसीने किसी प्रतिद्वन्द्वी योद्धाका नाम नहीं बताया था, क्रोधपूर्वक कहा— ॥ २० ॥

अवन ई मातन्नु केळि, श्रेष्ठ असुररल्लि मॊदलु यावुदे प्रतिद्वन्दी योधन हॆसरन्नु यारू तिळिसिरलिल्ल, अदन्नु वाक्यविशारद धर्मात्मा हिमवन्तनु क्रोधदिन्द हेळिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. vaakya vishaaradaH = sentence, expert [Himavan]; dharmaatmaa = honest one; himavaan shrutvaa = Himavan, on hearing [Dundubhi’s words]; tam asura uttamam = to that, demon, fierce one; krodhaat = in anger; vaakyam an uktaH puurvam = words, never, said, earlier; abraviit = said.

अनुवादः

On hearing Dundubhi’s arrogant words that honest Himavan being an expert in sentence-making, had to say angry words to that fierce demon that were never uttered by him earlier. [4-11-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान् ।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ २१ ॥

वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रपुत्रः प्रतापवान् ।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥

वाली नाम महा प्राज्ञः शक्र पुत्र प्रतापवान् । अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धाम् अतुल प्रभाम् ॥ ४-११-२१

‘‘महाप्राज्ञ दानवराज! वाली नामसे प्रसिद्ध एक परम तेजस्वी और प्रतापी वानर हैं, जो देवराज इन्द्रके पुत्र हैं और अनुपम शोभासे पूर्ण किष्किन्धा नामक पुरीमें निवास करते हैं ॥ २१ ॥

महाप्राज्ञ दानवराजने! वालि ऎम्ब प्रसिद्ध ओर्व परम तेजस्वी, प्रतापी वानरनिद्दानॆ. अवनु देवराज इन्द्रन मगनु, अनुपम शोभापूर्ण किष्किन्धॆयल्लि वासिसुत्तिद्दानॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. mahaa praaj~naH = oh, well, versed demon [in warfare]; shakra putra = Indra’s, son; shriimaan = glorious one; prataapavaan = very brave one; vaalii naama vaanaraH Vali, named, monkey; atula prabhaam kiSkindhaam adhyaaste = matchless city, in pomp, Kishkindha, he presides over.

अनुवादः

“Oh, war-expert Dundubhi, Indra’s son is there, a brave and glorious one by name Vali, and he is now presiding over the matchlessly pompous city Kishkindha. [4-11-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।
द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः ॥ २२ ॥

स समर्थो महा प्राज्ञः तव युद्ध विशारदः । द्वन्द्व युद्धम् स दातुम् ते नमुचिः इव वासवः ॥ ४-११-२२

‘‘वे बड़े बुद्धिमान् और युद्धकी कलामें निपुण हैं । वे ही तुमसे जूझनेमें समर्थ हैं । जैसे इन्द्रने नमुचिको युद्धका अवसर दिया था, उसी प्रकार वाली तुम्हें द्वन्द्वयुद्ध प्रदान कर सकते हैं ॥ २२ ॥

अवनु बहळ बुद्धिवन्त मत्तु युद्ध कलॆयल्लि निपुणनागिद्दानॆ. अवने निन्नॊडनॆ कादाडलु समर्थनागिद्दानॆ. इन्द्रनु नमूचिगॆ युद्धद अवकाश कॊट्टन्तॆ अवनु निनगॆ द्वन्द्वयुद्ध कॊडबल्लनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH = he is; mahaa praaj~naH = highly intelligent one; yuddha vishaaradaH = in war, expert one; saH = he; vaasavaH namuciH iva = Indra to Namuchi, like; tava = to you; dvandva yuddham = duel, fight; te datum = to you, to give; saH = he is; samarthaH = capable one.

अनुवादः

“He is a highly intelligent one and a war-expert too, and he is the capable one to give you a duel, like Indra to Namuchi. [4-11-22]

टिप्पनी

Indra, father of Vali, gave such a duel to one demon called Namuchi in early times and killed him. This Namuchi is the son of one Viprachit, who is the progeny of Kashyapa, and his demon-brothers are Raahu, Ketu, Vaataapi, Ilvala Naraka, Puloma and others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ २३ ॥

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥

तम् शीघ्रम् अभिगच्छ त्वम् यदि युद्धम् इह इच्छसि । स हि दुर्मर्षणो नित्यम् शूरः समर कर्मणि ॥ ४-११-२३

‘‘यदि तुम यहाँ युद्ध चाहते हो तो शीघ्र चले जाओ; क्योंकि वालीके लिये किसी शत्रुकी ललकारको सह सकना बहुत कठिन है । वे युद्धकर्ममें सदा शूरता प्रकट करनेवाले हैं’ ॥ २३ ॥

नीनु युद्धवन्नु बयसुवॆयादरॆ शीघ्रवागि अल्लिगॆ होगु; एकॆन्दरॆ वालियु यारदे युद्धाह्वानवन्नु सहिसुवुदिल्ल. अवनु युद्धदल्लि सदा शूरत्ववन्नु प्रकटिसुवन्तहवनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. iha yuddham icChasi yadi = now, fight, you desire, if; tvam = you; tam shiighram abhigacCha = him, promptly, you approach; shuuraH = intrepid one; saH = he is; nityam = always; samara karmaNi = in war, manoeuvres; dur marSaNaH hi = not, assailable one, indeed.

अनुवादः

“Approach him promptly if you desire a fight now, and he is an intrepid one who will always be in the manoeuvres of war, and indeed none can assail him.” Thus said Himavan to that demon Dundubhi. [4-11-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः ।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ २४ ॥

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यम् कोप आविष्टः स दुन्दुभिः । जगाम ताम् पुरीम् तस्य किष्किन्धाम् वालिनः तदा ॥ ४-११-२४

‘हिमवान‍्की बात सुनकर क्रोधसे भरा हुआ दुन्दुभि तत्काल वालीकी किष्किन्धापुरीमें जा पहुँचा ॥ २४ ॥

हिमवन्तन मातन्नु केळि क्रोधदिन्द तुम्बिद दुन्दुभियु कूडले वालिय किष्किन्धॆगॆ होदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tadaa = then; saH dundubhiH = he, that Dundubhi; himavataH vaakyam shrutvaa = Himavan’s, words, having hearing; kopa aaviSTaH = anger, convulsed in; tasya vaalinaH taam puriim kiSkindhaam jagaama = his, Vali’s, to that, city, Kishkindha, proceeded.

अनुवादः

“Then on hearing Himavan’s words he that Dundubhi is convulsed in anger and proceeded to Vali’s city Kishkindha.. [4-11-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ २५ ॥

‘उसने भैंसेका-सा रूप धारण कर रखा था । उसके सींग बड़े तीखे थे । वह बड़ा भयंकर था और वर्षाकालके आकाशमें छाये हुए जलसे भरे महान् मेघके समान जान पड़ता था ॥ २५ ॥

अवनु कोणनन्तॆ रूपवन्नु धरिसिद्दनु. अवन कॊम्बुगळु बहळ चूपागिद्दवु. भारी भयङ्करनाद दुन्दुभियु वर्षाकालद नीरु तुम्बिद महामेघदन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दनु.॥25॥

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ २६ ॥

‘वह महाबली दुन्दुभि किष्किन्धापुरीके द्वारपर आकर भूमिको कँपाता हुआ जोर-जोरसे गर्जना करने लगा, मानो दुन्दुभिका गम्भीर नाद हो रहा हो ॥ २६ ॥

आ महाबलि दुन्दुभियु किष्किन्धॆय द्वारक्कॆ बन्दु भूमियन्नु नडुगिसुत्ता जोरागि दुन्दुभिय गम्भीर नाददन्तॆ गर्जिसतॊडगिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

25. mahaabalaH = great mighty one; dundubhiH = Dundubhi; maahiSam ruupam dhaarayan = buffalo’s, form, bearing; tiikSNa shR^i~NgaH = one with sharp, horns; bhayaavahaH = awe-inspiring; praa vR^iSi = in rainy-season; nabhaH tale = on the edge of firmament; toya puurNaH mahaa meghaH iva = water, filled, massive, cloud, as with; kiSkindhaayaa dvaaram aagamya = Kishkindha’s, at gateway, on arriving; kampayan bhuumim = quaking, earth; dundubhiH yathaa = war-drum, like; na narda = clamorously, na narda = bellowed.

अनुवादः

“That great mighty demon Dundubhi wearing the look of a buffalo with sharp horns was awe-inspiring, and like the arrival of a massive dark cloud in rainy season full with water on the edge of firmament, he arrived at the gateway of Kishkindha and bellowed clamorously like a war-drum as though to quake the earth. [4-11-25, 26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः ।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्‍द्वारं द्विरदो यथा ॥ २७ ॥

समीजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन्खुरैः ।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥

समीपजान् द्रुमान् भंजन् वसुधाम् दारयन् खुरैः । विषाणेन उल्लिखन् दर्पात् तद् द्वारम् द्विरदो यथा ॥ ४-११-२७

‘वह आसपासके वृक्षोंको तोड़ता, धरतीको खुरोंसे खोदता और घमंडमें आकर पुरीके दरवाजेको सींगोंसे खरोंचता हुआ युद्धके लिये डट गया ॥ २७ ॥

अवनु सुत्तलिन मरगळन्नु मुरियुत्ता, नॆलवन्नु गॊरसुगळिन्द अगॆयुत्ता, दर्पदिन्द बन्दु पुरिय महाद्वारवन्नु कॊम्बुगळिन्द तिवियुत्ता युद्धक्कागि सिद्धनागिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. samiipa jaan drumaan bhanjan = nearby, rooted, trees, uprooting; vasudhaam khuraiH daarayan = earth, with hooves, scooping; darpaat = insolently; viSaaNena = with horns; tat dvaaram = that, gateway; dviradaH yathaa = elephant, as with; ullikhan = by goring; [na narda = bellowed.]

अनुवादः

“He bellowed uprooting trees that are rooted nearby, scooping the earth with hooves, and insolently goring the gateway with horns like a goring elephant. [4-11-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा ॥ २८ ॥

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥

अन्तःपुर गतो वाली श्रुत्वा शब्दम् अमर्षणः । निष्पपात सह स्त्रीभिः ताराभिः इव चंद्रमाः ॥ ४-११-२८

‘वाली उस समय अन्तःपुरमें था । उस दानवकी गर्जना सुनकर वह अमर्षसे भर गया और तारोंसे घिरे हुए चन्द्रमाकी भाँति स्त्रियोंसे घिरा हुआ नगरके बाहर निकल आया ॥ २८ ॥

नक्षत्रगळिन्द सुत्तुवरिद चन्द्रनन्तॆ स्त्रीयरिन्द सुत्तुवरिदिद्द अन्तःपुरदल्लिद्द वालियु आ दानवन गर्जनॆ केळि क्रोधगॊडु, नगरद हॊरगॆ बन्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. antaHpura gataH vaalii = palace chambers, went into, Vali; shrutvaa shabdam = on hearing, noise; a marSaNaH not, tolerant; taaraabhiH iva candramaaH = with stars, like, moon; striibhiH saha = ladies, along with; niS papaata = out, fall [from chambers.]

अनुवादः

“Vali who by then went into his palace chambers became intolerant to hear that noise and fell out from there along with ladies, like the moon with stars. [4-11-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम् ।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ २९ ॥

मितम् व्यक्त अक्षर पदम् तम् उवाच स दुन्दुभिम् । हरीणाम् ईश्वरो वाली सर्वेषाम् वन चारिणाम् ॥ ४-११-२९

‘समस्त वनचारी वानरोंके राजा वालीने वहाँ सुस्पष्ट अक्षरों तथा पदोंसे युक्त परिमित वाणीमें उस दुन्दुभिसे कहा— ॥ २९ ॥

समस्त वनचर वानरर राजा वालियु स्पष्टवागि परिमित वाणियल्लि अवनु दुन्दुभियल्लि नुडिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. vana caariNaam = forest, dwellers; sarveSaam = to all of them; hariiNaam iishvaraH = monkey’s, lord; saH vaalii = he, that Vali; tam dundubhim = to him, that Dundubhi; vyakta akSara padam = clearly, lettered ,words; mitam vaakyam = brief, sentence; uvaaca = said.

अनुवादः

“Vali being the lord of monkeys, and of all the other forest-dwellers as well, spoke a clearly worded brief sentence to Dundubhi. [4-11-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्‍ध्वा विनर्दसे ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ ३० ॥

किम् अर्थम् नगर द्वारम् इदम् रुद् ध्वा विनर्दसे । दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ ४-११-३०

‘‘महाबली दुन्दुभे! मैं तुम्हें अच्छी तरह जानता हूँ । तुम इस नगरद्वारको रोककर क्यों गरज रहे हो? अपने प्राणोंकी रक्षा करो’ ॥ ३० ॥

महाबली दुन्दुभिये! नानु निन्नन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्देनॆ. नीनु ई नगरद्वारवन्नु तडॆदु एकॆ गर्जिसुत्तिरुवॆ? निन्न प्राणगळन्नु रक्षिसिको.॥30॥

पदच्छेदः

30. dundubhe = oh, Dundubhi; idam nagara dvaaram = this one, city’s, gateway; ruddhvaa = having impeded; kim artham vi nardase = what, for, you are bellowing; me viditaH asi = to me, known, you are; mahaabala = oh, great mighty one; rakSa praaNaan = save, lives [of yours.]

अनुवादः

“Oh, Dundubhi, impeding the gateway of this city what for you are bellowing, I know you, oh, might one, save your lives.” Vali cautioned that demon that way. [4-11-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ३१ ॥

‘बुद्धिमान् वानराज वालीका यह वचन सुनकर दुन्दुभिकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं । वह उससे इस प्रकार बोला— ॥ ३१ ॥

धीमन्त वानरेन्द्रन ई मातन्नु केळि दुन्दुभिय कण्णुगळु कॆम्पादवु. अवनु अवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. dhiimataH = of that tactful one [Vali]; tasya vaanara indrasya = his, that monkey’s, lord’s; tat vacanam shrutvaa = that, sentence, on hearing; dundubhiH krodhaat samrakta locanaH = Dundubhi became, in anger, bloodshot, eyes; uvaaca vaakyam = said, sentence.

अनुवादः

“On hearing that sentence of Vali, the tactful lord of monkeys, Dundubhi said this sentence with his eyes bloodshot in anger.” Thus Sugreeva continued his narration to Rama. [4-11-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ३२ ॥

न त्वम् स्त्री सन्निधौ वीर वचनम् वक्तुम् अर्हसि । मम युद्धम् प्रयच्छ अद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ४-११-३२

‘‘वीर तुम्हें स्त्रियोंके समीप ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये । मुझे युद्धका अवसर दो, तब मैं तुम्हारा बल समझूँगा ॥ ३२ ॥

वीरने! नीनु स्त्रीयर समीप इन्तह मातुगळन्नाडबारदु. ननगॆ युद्धद अवकाश कॊडु. आग नानु निन्न बलवन्नु तिळियुवॆनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. viira = oh, valiant one [oh, Vali]; tvam strii sannidhau = ladies, in vicinity of; vacanam vaktum na arhasi = words, to speak, not, apt of you; adya mama yuddham prayacCha = now, to me, fight, you give; tataH te balam j~naasyaami = then, your, might, I will know, I appreciate.

अनुवादः

“It is inapt of you to speak words in the vicinity of ladies, oh, valiant Vali, give me a duel now and then I can appreciate your might.” [4-11-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ३३ ॥

अथवा धारयिष्यामि क्रोधम् अद्य निशाम् इमाम् । गृह्यताम् उदयः स्वैरम् काम भोगेषु वानर ॥ ४-११-३३

‘‘अथवा वानर! मैं आजकी रातमें अपने क्रोधको रोके रहूँगा । तुम स्वेच्छानुसार कामभोगके लिये सूर्योदयतक समय मुझसे ले लो ॥ ३३ ॥

अथवा वानरने! नानु इन्दिन रात्रियल्लि नन्न क्रोधवन्नु तडॆदिडुवॆ. निनगॆ स्वेच्छानुसार काम भोगक्कागि सूर्योदयदवरॆगॆ समयवन्नु नन्निन्द पडॆदुको.॥33॥

पदच्छेदः

33. vaanara = oh, monkey; athavaa = otherwise; adya imaam nishaam = now, for this, night; dhaarayiSyaami krodham = I bear up, rage; udayaH = untill morning; svairam kaama bhogeSu = unrestrainedly, in voluptuous, gratifications; gR^ihyataam = be taken up - delight yourself.

अनुवादः

“Otherwise I bear up my rage for this night, oh, monkey, you may unrestrainedly delight yourself till morning in your voluptuous gratifications, for you are now surrounded by your ladies.” [4-11-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम् ॥ ३४ ॥

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जवम् ॥

दीयताम् संप्रदानम् च परिष्वज्य च वानरान् । सर्व शखा मृगेन्द्रत्वम् संसादय सुहृज्जनम् ॥ ४-११-३४

‘‘वानरोंको हृदयसे लगाकर जिसे जो कुछ देना हो दे दो; तुम समस्त कपियोंके राजा हो न! अपने सुहृदोंसे मिल लो, सलाह कर लो ॥ ३४ ॥

वानररन्नु अप्पिकॊण्डु यारिगॆ एनु कॊडुवुदिदॆयो अदन्नु कॊट्टुबिडु, नीनु समस्त कपिगळ राजनागिरुवॆ. निन्न सुहृदरन्नु भॆट्टियागि सलहॆ पडॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. vaanaraan pariSvajya = monkeys, on embracing; sampradaanam diiyataam = endowments, be bequeathed; sarva shakhaa mR^iga indratvam = all, tree-branch, animal’s, you being the king; su hR^it janam = your good, hearted, people; samsaadaya = bidding adieu.

अनुवादः

“Also embrace all the monkeys and bequeath endowments to them, and you may bid adieu to all the good-hearted people of yours for you are the king of all the tree-branch animals, as you may not see them later. [4-11-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।
क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः ॥ ३५ ॥

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।
क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः ॥

सु दृष्टाम् कुरु किष्किन्धाम् कुरुष्व आत्म समम् पुरे । क्रीडयस्व च समम् स्त्रीभिः अहम् ते दर्प शासनः ॥ ४-११-३५

‘‘किष्किन्धापुरीको अच्छी तरह देख लो । अपने समान पुत्र आदिको इस नगरीके राज्यपर अभिषिक्त कर दो और स्त्रियोंके साथ आज जी भरकर क्रीडा कर लो । इसके बाद मैं तुम्हारा घमंड चूर कर दूँगा ॥ ३५ ॥

किष्किन्धॆयन्नु चॆन्नागि नोडिकॊण्डु तन्नन्तॆ इरुव पुत्रनिगॆ राज्य सिंहासनदल्लि पट्टाभिषिक्तनन्नागिसु. इन्दु स्त्रीयरॊन्दिगॆ मनसोक्त क्रीडिसु. अनन्तर निन्न गर्ववन्नु नुच्चुनूरागिसुवॆनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. kiSkindhaam su dR^iSTaam kuru = Kishkindha, clearly, seen city, you make - see all Kishkindha as last-sight to your satisfaction; pure aatma samam kuruSva = in city, your equalling one, be made - keep someone similar to you as in charge of city; striibhiH samam kriiDayasva = females, along with, you rejoice; aham te darpa shaasanaH = I am, your, egotism, destroyer.

अनुवादः

“Let Kishkindha city be seen clearly by you as last sight, and keep someone equalling you as in charge of city, and also rejoice with the females till sunrise as there is no tomorrow to you. [4-11-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम् ।
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ३६ ॥

‘‘जो मधुपानसे मत्त, प्रमत्त (असावधान), युद्धसे भगे हुए, अस्त्ररहित, दुर्बल, तुम्हारे-जैसे स्त्रियोंसे घिरे हुए तथा मदमोहित पुरुषका वध करता है, वह जगत् में गर्भ-हत्यारा कहा जाता है’ ॥ ३६ ॥

मधुपानदिन्द मत्तनाद, प्रमत्त (जागरूकनल्लद)नाद, युद्धदिन्द ओडुत्तिरुव, अस्त्ररहित, दुर्बलनाद, निन्नन्तह स्त्रीयरिन्द सुत्तुवरिद मदमोहितनाद पुरुषन वधॆमाडुववनन्नु जगत्तिनल्लि भ्रूणहत्यॆ माडिदवनॆन्दु हेळुत्तारॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. yaH = he who is; mattam = drunken one; pra mattam vaa = unvigilant one, or; bhagnam vaa = shattered - defeated one, or; rahitam = one without [weapons]; kR^isham = atrophied one; mada mohitam = by lust, lured one; hanyaat = if kills; saH = he; loke = in world; bhruuNa haa = foeticide [sin of]; tvat vidham = your, way - your present state is on par with those that are not to be killed.

अनुवादः

“He who kills a drunken one, unvigilant one, defeated one, or one without weapons, or an atrophied one, he get the sin of foeticide in the world, and your present state is suchlike.” Dundubhi incited Vali in this way. [4-11-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ३७ ॥

स प्रहस्याब्रवीन्मन्द क्रोधात्तमसुरेश्वरम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥

स प्रहस्य अब्रवीत् मन्दम् क्रोधात् तम् असुरेश्वरम् । विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वाः तारा प्रभृतिकाः तदा ॥ ४-११-३७

‘यह सुनकर वाली मन्द-मन्द मुसकराकर उन तारा आदि सब स्त्रियोंको दूर हटा उस असुरराजसे क्रोधपूर्वक बोला— ॥ ३७ ॥

इदन्नु केळि मुगुळ्नक्कु वालियु तारॆये आदि स्त्रीयरन्नु दूरसरिसि आ असुरनल्लि क्रोधदिन्द हेळिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tadaa saH pra hasya = then, he, laughing off; taaraa prabhR^itikaaH taaH sarvaaH striyaH vi sR^ijya = Tara, and others, them, all, women, on discharging; mandam = to stupid one [Dundubhi]; tam asura iishvaram = to him, demon, lord; krodhaat = in anger; abraviit = spoke.

अनुवादः

“Then Vali laughed that demon off, discharged all the females namely Tara and others, and then he spoke to that stupid lord of demons in anger. [4-11-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ३८ ॥

मत्तो अयम् इति मा मंस्था यदि अभीतो असि संयुगे । मदो अयम् संप्रहारे अस्मिन् वीर पानम् समर्थ्यताम् ॥ ४-११-३८

‘‘यदि तुम युद्धके लिये निर्भय होकर खड़े हो तो यह न समझो कि यह वाली मधु पीकर मतवाला हो गया है । मेरे इस मदको तुम युद्धस्थलमें उत्साहवृद्धिके लिये वीरोंद्वारा किया जानेवाला औषधविशेषका पान समझो’ ॥

नीनु युद्धक्कागि निर्भयवागि निन्तिद्दरॆ ई वालियु मधु कुडिदु उन्मत्तनागिद्दानॆ ऎन्दु तिळियबेड. नन्न ई मदवन्नु नीनु युद्धदल्लि उत्साह वृद्धिगागि वीररु सेविसुव औषधि विशेषवॆन्दु तिळि.॥38॥

पदच्छेदः

38. ayam mattaH iti = he is, drunk, thus; maa maMsthaa = do not, surmise; samyuge a bhiitaH asi yadi = in fight, not, afraid, you are, if; ayam madaH = this, drunkenness; asmin sam prahaare = in this, deadly fight; viira paanam samarthyataam = as gallant’s, toast, be regarded.

अनुवादः

“Don’t surmise that I am drunk, and should you be unafraid of a fight, regard this drunkenness of mine as the toast of a gallant fighter in this deadly fight.” Vali said so to Dundubhi. [4-11-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवमुक्त्वा सङ्क्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ३९ ॥

तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धो मालाम् उत्क्षिप्य कांचनीम् । पित्रा दत्ताम् महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ४-११-३९

‘उससे ऐसा कहकर पिता इन्द्रकी दी हुई विजयदायिनी सुवर्णमालाको गलेमें डालकर वाली कुपित हो युद्धके लिये खड़ा हो गया ॥ ३९ ॥

अवनल्लि हीगॆ हेळि तन्दॆ इन्द्रनु कॊट्टिद्द विजयदायिनी सुवर्ण मालॆयन्नु कत्तिनल्लि धरिसि वालियु कुपितनागि युद्धक्कागि सिद्धनागि निन्तनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tam evam uktvaa = to him, that way, saying; sam kruddhaH = becoming highly, enraged; pitraa mahendreNa dattaam = by father, by Mahendra given; maalaam utkSipya kaancaniim = necklace [chest-pendant,] on heaving up, a golden one; yuddhaaya vyavatiSThata = for fight, stood firm.

अनुवादः

“Saying that way to that Dundubhi that highly enraged Vali heaved up the golden chest-pendant around his neck on to his chest, which was given by his father Mahendra, and stood firm for fight. [4-11-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।
आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः ॥ ४० ॥

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।
आविध्यत तदा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः ॥

विषाणयो गृहीत्वा तम् दुन्दुभिम् गिरि संनिभम् । आविध्यत तथा वाली विनदन् कपि कुंजरः ॥ ४-११-४०

‘कपिश्रेष्ठ वालीने पर्वताकार दुन्दुभिके दोनों सींग पकड़कर उस समय गर्जना करते हुए उसे बारंबार घुमाया ॥

कपिश्रेष्ठ वालियु पर्वताकार दुन्दुभिय ऎरडु कॊम्बुगळन्नु हिडिदु गर्जिसुत्ता अवनन्नु पदॆ-पदे तिरुगिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tathaa = then; kapi kunjaraH = monkey, the elephant; vaalii = Vali; giri sannibham = mountain, similar; tam dundubhim = him, that Dundubhi; viSaaNayaH gR^ihiitvaa = by horns, taking; vi nadan = highly, booming; aavidhyata = [whirled and] bumped on ground.

अनुवादः

“Then that elephantine monkey Vali took that mountain-similar Dundubhi by horns, and booming highly he whirled and bumped him onto ground. [4-11-40]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलाद् व्यापादयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ ४१ ॥

बलात् व्यापादयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥

वाली व्यापादयाम् चक्रे ननर्द च महास्वनम् । श्रोत्राभ्याम् अथ रक्तम् तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ ४-११-४१

‘फिर बलपूर्वक उसे धरतीपर दे मारा और बड़े जोरसे सिंहनाद किया । पृथ्वीपर गिराये जाते समय उसके दोनों कानोंसे खूनकी धाराएँ बहने लगीं ॥ ४१ ॥

मत्तॆ जोरागि अवनन्नु नॆलक्कॆ अप्पळिसि जोरागि सिंहनाद माडिदनु. नॆलक्कॆ अप्पळिसिदाग अवन ऎरडू किविगळिन्द रक्तद धारॆगळु हरियतॊडगिदवु.॥41॥

पदच्छेदः

41. vaalii vyaapaadayaan [vi aa pat yaan] cakre = Vali, to whirl and throw on ground, he did; na narda ca mahaa svanam = verily, blaring, with great, sound; atha paatyataH = then, while falling; tasya shrotraabhyaam raktam su sraava = of his [Dundubhi’s,] from two ears [of Dundubhi,] blood, gushed out.

अनुवादः

“Vali while blaring highly with great sound repeatedly whirled him and thrown onto ground, and while Dundubhi was hurled and thrown to ground, blood gushed out of his two ears. [4-11-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः ।
युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा ॥ ४२ ॥

तयोः तु क्रोध संरम्भात् परस्पर जयैषिणोः । युद्धम् समभवत् घोरम् दुन्दुभेर् वालिनः तथा ॥ ४-११-४२

‘क्रोधके आवेशसे युक्त हो एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छावाले उन दोनों दुन्दुभि और वालीमें घोर युद्ध होने लगा ॥ ४२ ॥

क्रोधावेशदिन्द कूडि ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु गॆल्ललु इच्छिसुव दुन्दुभि मत्तु वालि इवरल्लि घोर युद्ध नडॆयितु.॥42॥

पदच्छेदः

42. krodha samrambhaat = fury’s, impetuosity; paraspara jaya iiSiNaH = each other, victory, aspiring; tayoH = among two; dundubheH vaalinaH tathaa = of Dundubhi, Vali, like that; ghoram yuddham sam abhavat = gruesome fight, occurred.

अनुवादः

“There occurred a gruesome fight among those two, Dundubhi and Vali, who by their fury are impetuous and who aspired victory over the other. [4-11-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ ४३ ॥

अयुध्यत तदा वाली शक्र तुल्य पराक्रमः । मुष्टिभिर् जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैः तथा ॥ ४-११-४३

‘उस समय इन्द्रके तुल्य पराक्रमी वाली दुन्दुभिपर मुक्कों, लातों, घुटनों, शिलाओं तथा वृक्षोंसे प्रहार करने लगा ॥

आग इन्द्रतुल्य पराक्रमि वालियु दुन्दुभिगॆ मुष्टिगळिन्द, ऒदॆगळिन्द, वृक्षगळिन्द, शिलॆगळिन्द प्रहरिसतॊडगिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. tadaa = then; shakra tulya paraakramaH = Indra, similar, in fortitude; vaalii = Vali; muSTibhiH jaanubhiH padbhiH = with fists, knees, feet; tathaa = like that; shilaabhiH paadapaiH with boulders, trees; a yudhyata = fought.

अनुवादः

“Then Vali who is similar to Indra in his fortitude fought with him with his fists, knees and feet, and like that with boulders and trees. [4-11-43]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा ।
आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ ४४ ॥

परस्परम् घ्नतोः तत्र वानर असुरयोः तदा । आसीत् हीनो असुरो युद्धे शक्र सूनुः व्यवर्धत ॥ ४-११-४४

‘उस युद्धस्थलमें परस्पर प्रहार करते हुए वानर और असुर दोनों योद्धाओंमेंसे असुरकी शक्ति तो घटने लगी और इन्द्रकुमार वालीका बल बढ़ने लगा ॥ ४४ ॥

आ युद्धदल्लि परस्पर प्रहार माडुत्ता वानर मत्तु असुर इब्बरू योधरल्लि असुरन शक्ति क्षिणिसतॊडगितु, इन्द्रकुमार वालिय बल हॆच्चतॊडगितु.॥44॥

पदच्छेदः

44. tadaa tatra = then, there; vaanara asurayoH = of monkey, demon; parasparam ghnatoH = each other, assaulting; yuddhe asuraH hiinaH aasiit = in fight, demon, impaired, he became; shakra suunuH vyavardhata = Indra’s, son, toughened.

अनुवादः

“While each is assaulting the other in that fight between that monkey and demon, that demon is impaired and Indra’s son Vali toughened. [4-11-44]

टिप्पनी

Vali is wearing the golden chest-pendent given by his father Indra, wearing which depletes half of the opponent’s strength. Hence, the strength of Dundubhi is depleted now. Vali does not wear the same chest pendent when fighting with Sugreeva when killed by Rama. For this it is said, Vali wanted to punish Sugreeva that which is befitting to an errant younger brother, but Vali never considered Sugreeva as a real threat or an enemy to the core.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत् ।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ॥ ४५ ॥

तम् तु दुन्दुभिम् उद्यम्य धरण्याम् अभ्यपातयत् । युद्धे प्राणहरे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिः तदा ॥ ४-११-४५

‘उन दोनोंमें वहाँ प्राणान्तकारी युद्ध छिड़ गया । उस समय वालीने दुन्दुभिको उठाकर पृथ्वीपर दे मारा, साथ ही अपने शरीरसे उसको दबा दिया, जिससे दुन्दुभि पिस गया ॥

अवरिब्बरल्लि अल्लि प्राणान्तकारी युद्ध हत्तिकॊण्डितु. आग वालियु दुन्दुभियन्नु ऎत्ति नॆलक्कॆ ऒगॆदु, जॊतॆगॆ तन्न शरीरदिन्द अवनन्नु ऒत्तिबिट्टाग दुन्दुभियु नुच्चुनूरादनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. tam dundubhim = him, Dundubhi is; udyamya dharaNyaam abhyapaatayat [abhi aa paatayat] = on lifting, on to ground, flung him; tadaa praaNa hare tasmin yuddhe = then, life, taking, in that, fight; dundubhiH = Dundubhi is; niS piSTaH = completely pounded out.

अनुवादः

“In that life-taking fight when Dundubhi is lifted up and flung to ground, he is completely pounded out. [4-11-45]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ४६ ॥

स्रोतेभ्यो बहुरक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥

स्रोत्रेभ्यो बहु रक्तम् तु तस्य सुस्राव पात्यतः । पपात च महाबाहुः क्षितौ पंचत्वम् आगतः ॥ ४-११-४६

‘गिरते समय उसके शरीरके समस्त छिद्रोंसे बहुत-सा रक्त बहने लगा । वह महाबाहु असुर पृथ्वीपर गिरा और मर गया ॥ ४६ ॥

बीळुवाग अवन शरीरद ऎल्ल द्वारगळिन्द हॆच्चागि रक्त हरियतॊडगितु. आ महाबाहु असुरनु भूमिगॆ बिद्दु सत्तुहोदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. paatyataH tasya srotrebhyaH = while he is felled, from his vent-holes -ears, nose etc; bahu raktam su sraava = much, blood, much flown; mahaabaahuH pancatvam aagataH kSitau pa paata = great-shouldered one [mighty one,] fifth-stated, has come [attained.] and fell, on ground.

अनुवादः

“While he is felled down much blood is flown out from the vent-holes of his body, nine of them, ears, nose, eyes etc., and on his falling that mighty one Dundubhi attained the fifth-state. [4-11-46]

टिप्पनी

The ‘fifth state’ of a living being is death, where the other four states are [1

• jaagR^it avastha,* waking state, [2 * swapna avastha,* dreaming state, [3 suSupta avastha, deep sleep, [4 * turriya avastha,* fourth state, that which is above the three preceding states. Then the fifth state is death.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४७ ॥

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥

तम् तोलयित्वा बाहुभ्याम् गत सत्त्वम् अचेतनम् । चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेन एकेन योजनम् ॥ ४-११-४७

‘जब उसके प्राण निकल गये और चेतना लुप्त हो गयी, तब वेगवान् वालीने उसे दोनों हाथोंसे उठाकर एक साधारण वेगसे एक योजन दूर फेंक दिया ॥ ४७ ॥

वन प्राणगळु हॊरटु होदाग चैतन्य उडुगि होयितु. आग वेगवन्त वालियु अवनन्नु ऎरडु कैगळिन्द ऎत्ति सामान्य वेगदिन्द ऒन्दु योजन दूरक्कॆ ऎसॆदुबिट्टनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. vegavaan vaalii = hastiest one, Vali; gata sattvam = he who lost, stamina; a cetanam = inanimate one; tam baahubhyaam tolayitvaa = him, with both arms, by swaying; ekena vegena yojanam cikSepa = in a single, flick, to a yojana length, hurled.

अनुवादः

“Then the hastiest Vali swayed that dead and inanimate demon with both of his hands and hurled him a yojana distance in a single flick. [4-11-47]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः ।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४८ ॥

तस्य वेग प्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतज बिन्दवः । प्रपेतुः मारुत उत्क्षिप्ता मतंगस्य आश्रमम् प्रति ॥ ४-११-४८

‘वेगपूर्वक फेंके गये उस असुरके मुखसे निकली हुई रक्तकी बहुत-सी बूँदें हवाके साथ उड़कर मतंगमुनिके आश्रममें पड़ गयीं ॥ ४८ ॥

वेगवागि ऎसॆद आ असुरन बायियिन्द हॊरट रक्तद अनेक बिन्दुगळु गाळियल्लि हारि मतङ्ग मुनिय आश्रमदल्लि बिद्दवु.॥48॥

पदच्छेदः

48. vega pra viddhasya = hastily, well, thrown one; tasya = his [Dundubhi’s]; vaktraat kSataja bindavaH = from mouth, fallen, drops [of blood]; maaruta utkSiptaa = by air, uplifted; matangasya aashramam prati = Sage Matanga’s, hermitage, towards pra petuH = fallen.

अनुवादः

“And while he is thrown that hastily blood drops oozed from his mouth, and flung by air they fell in the hermitage of sage Matanga. [4-11-48]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः ।
क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम् ॥ ४९ ॥

तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः ।
क्रुद्धस्तत्र महाभाग चिन्तयामास को न्वयम् ॥

तान् दृष्ट्वा पतिताम् तत्र मुनिः शोणित विप्रुषः । क्रुद्धः तस्य महाभाग चिन्तयामास कोन्वम् ॥ ४-११-४९

‘महाभाग! वहाँ पड़े हुए उन रक्त-बिन्दुओंको देखकर मतंगमुनि कुपित हो उठे और इस विचारमें पड़ गये कि ‘यह कौन है, जो यहाँ रक्तके छींटे डाल गया है? ॥ ४९ ॥

महाभागने! अल्लि बिद्दिरुव रक्तद बिन्दुगळन्नु नोडि मतङ्ग मुनियु कुपितरागि ‘इल्लि रक्तद बिन्दुगळन्नु चॆल्लिदवनु यारु?’ ऎम्ब विचारदल्लि बिद्दरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. mahaabhaaga = oh, great opportune one [Rama]; muniH = the sage; tatra patitaam = there fallen; taan = them; shoNita vipruSaH = blood, drops; dR^iSTvaa = on seeing; tasya = of him - on the one who dropped blood; kruddhaH = enraged; ayam kaH nu = he, who is, indeed [thus as]; cintayaamaasa = thought of.

अनुवादः

“On seeing the blood drops fallen there, oh Rama, that sage is enraged and thought, ‘who is he indeed, who dropped the blood…’ Thus Sugreeva narrated to Rama. [4-11-49]

स्रोतः: valmikiramayan.net

येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना ।
कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः ॥ ५० ॥

येन अहम् सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना । कोऽयम् दुरात्मा दुर् बुद्धिः अकृतात्मा च बालिशः ॥ ४-११-५०

‘‘जिस दुष्टने सहसा मेरे शरीरसे रक्तका स्पर्श करा दिया, यह दुरात्मा दुर्बुद्धि, अजितात्मा और मूर्ख कौन है?’ ॥

याव दुष्टनु नन्न शरीरक्कॆ रक्तवन्नु स्पर्शिसिदनो, आ दुरात्मा, दुर्बुद्धि, अजितात्मा, मूर्खयारागिद्दानॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. yena = by which; dur aatmanaa = evil-minded one; aham sahasaa spR^iSTaH shoNitena = I am, abruptly, touched, by blood; dur aatmaa = evil-minded; dur buddhiH = evil-minded one [malevolent one]; a kR^ita atmaa = disobedient one; kaH ayam baalishaH = who is, this, child-like [reckless one.]

अनुवादः

" ‘By which evil-spirited one I am abruptly touched with blood? Who is that evil-minded one? Who is that malevolent, disobedient and a reckless one?’ Thus the sage Matanga pondered. [4-11-50]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः ।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ ५१ ॥

इति उक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तम । महिषम् पर्वत आकारम् गत असुम् पतितम् भुवि ॥ ४-११-५१

‘ऐसा कहकर मुनिवर मतंगने बाहर निकलकर देखा तो उन्हें एक पर्वताकार भैंसा पृथ्वीपर प्राणहीन होकर पड़ा दिखायी दिया ॥ ५१ ॥

हीगॆ हेळि मुनिवर मतङ्गरु हॊरगॆ बन्दु नोडिदरॆ अवरिगॆ ऒन्दु पर्वतदन्तह कोणनु प्राणहीननागि नॆलदल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडिदरु.॥51॥

पदच्छेदः

51. saH muni sattama = he, that sage, celebrated one; iti uktvaa vi niSkramya = thus, said [thinking,] verily, exiting [from hermitage, coming out]; gata asum = gone, lives [lifeless]; bhuvi patitam = on ground, fallen; parvata aakaaram mahiSam dadR^ishe = mountain, in shape, buffalo, he has seen,

अनुवादः

“Thinking thus and coming out of hermitage that celebrated sage has seen the mountainous buffalo fallen on ground lifelessly. [4-11-51]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति ॥ ५२ ॥

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ॥

‘उन्होंने अपने तपोबलसे यह जान लिया कि यह एक वानरकी करतूत है । अतः उस लाशको फेंकनेवाले वानरके प्रति उन्होंने बड़ा भारी शाप दिया— ॥ ५२ ॥

अवरु तम्म तपो बलदिन्द इदॊन्दु वानरन कृत्यवागिदॆ ऎन्दु तिळिदु कॊण्डरु. आद्दरिन्द आ हॆणवन्नु ऎसॆदिरुव वानरन कुरितु अवरु भारी शापवन्नु कॊट्टरु.॥52॥

पदच्छेदः

52. saH tat = he, that [deed]; vaanareNa kR^itam = by monkey, done; tapasaa vij~naaya = by ascetic power, on knowing; kSeptaaram vaanaram prati = who tossed, that monkey, towards him; mahaa shaapam = great, curse; utsasarja = released.

अनुवादः

“On knowing by his ascetic power that this deed is done by the monkey, he released a great curse on him who tossed the cadaver of buffalo. [4-11-52]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ ५३ ॥

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रिविष्टस्य वधो भवेत् ।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥

इह तेन अप्रवेष्टव्यम् प्रविष्टस्य वधो भवेत् । वनम् मत् संश्रयम् येन दूषितम् रुधिर स्रवैः ॥ ४-११-५३

‘‘जिसने खूनके छींटे डालकर मेरे निवासस्थान इस वनको अपवित्र कर दिया है, वह आजसे इस वनमें प्रवेश न करे । यदि इसमें प्रवेश करेगा तो उसका वध हो जायगा ॥ ५३ ॥

यावनु रक्तद बिन्दुगळन्नु हाकि नन्न आश्रम वन्नु, ई वनवन्नु अपवित्रनागिसिदनो, अवनु इन्दिनिन्द ई वनदल्लि प्रवेशिसदिरलि. इदरल्लि प्रवेशिसिदरॆ अवनु सत्तु होगुवनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. mat samshrayam vanam = my, sheltering, woods; yena = by whom; rudhira sravaiH duuSitam = by blood, squirts of, is stained; tena = by him; iha = in here; a praveSTavyam = not, enterable; praviSTasya vadhaH bhavet = if enters, fatality, occurs.

अनुवादः

“Untreadable is this sheltering wood of mine to him who has stained it with squirts of blood, and if he enters this place peradventure, fatality occurs on him. [4-11-53]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम् ।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि ॥ ५४ ॥
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।

क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम् ।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजन मामकं यदि ॥
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।

क्षिपता पादपाः च इमे संभग्नाः च असुरीम् तनुम् । समन्तात् आश्रमम् पूर्णम् योजनम् मामकम् यदि ॥ ४-११-५४ आगमिष्यति दुर्बुद्धिः व्यक्तम् स न भविष्यति ।

‘‘इस असुरके शरीरको इधर फेंककर जिसने इन वृक्षोंको तोड़ डाला है, वह दुर्बुद्धि यदि मेरे आश्रमके चारों ओर पूरे एक योजनतककी भूमिमें पैर रखेगा तो अवश्य ही अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठेगा ॥ ५४ १/२ ॥

ई असुरन शरीरवन्नु इत्त ऎसॆदु यावनु ई वृक्षगळन्नु मुरिदुहाकिरुवनो, आ दुर्बुद्धियु नन्न आश्रमद सुत्तलु ऒन्दु योजनदवरॆगिन भूमियल्लि कालिट्टरॆ अवश्यवागि प्राणगळन्नु कळॆदुकॊळ्ळुवनु.॥54½॥

पदच्छेदः

54, 55a. asuriim tanum kshipataa = demon’s, body, by him who hurled; ime paadapaaH ca sam bhagnaaH = these trees, also, completely destroyed; samantaat puurNam yojanam = around, full, one yojana; maamakam aashramam aagamiSyati yadi = mine, hermitage, he places foot, if; durbuddhiH = evil-minded; saH na bhaviSyati vyaktam = he, will not, exists, evidently.

अनुवादः

“By his hurling the demon’s body these trees are also completely destroyed, hence he ought not set his foot in a distance of one full yojana around this hermitage, and if that evil-minded one places his foot then he evidently does not exist. [4-11-54, 55a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम् ॥ ५५ ॥
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम् ।
तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ ५६ ॥

‘‘उस वालीके जो कोई सचिव भी मेरे इस वनमें रहते हों, उन्हें अब यहाँका निवास त्याग देना चाहिये । वे मेरी आज्ञा सुनकर सुखपूर्वक यहाँसे चले जायँ । यदि वे रहेंगे तो उन्हें भी निश्चय ही शाप दे दूँगा ॥ ५५-५६ ॥

आ वालिय यावने सचिवनू कूड नन्न ई वनदल्लिद्दरॆ, अवनू इल्लिन्द हॊरटुहोगबेकु. अवरु नन्न आज्ञॆयन्नु केळि सुखवागि इल्लिन्द हॊरटु होगलि. अवरु इल्लिये इद्दरॆ निश्चयवागि अवरिगॆ शापकॊडुवॆनु.॥55-56॥

पदच्छेदः

55b, 56a. maamakam vanam samshritaa = belonging to me, woods, depending on; ye kechit asya sachivaaH = those, few, his, ministers [friends] are there; taiH ca = by them, also; iha na vastavya = here, not, to live; shrutvaa = on hearing - my word; yaantu yathaa sukham = let them go, as for, comfortably - solace themselves with my mercy.

अनुवादः

“And some of his friends that are dependent on my woods shall not live here and they may depart on hearing my words and solace themselves with my words. [4-11-55b, 56a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते ।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ ५७ ॥

‘‘मैंने अपने इस वनकी सदा पुत्रकी भाँति रक्षा की है । जो इसके पत्र और अङ्कुरका विनाश तथा फल-मूलका अभाव करनेके लिये यहाँ रहेंगे, वे अवश्य शापके भागी होंगे ॥ ५७ ॥

नानु नन्न ई वनवन्नु सदा मक्कळन्तॆ रक्षिसिरुवॆनु. यावनु इदर ऎलॆ, चिगुरु कित्तु, फल-मूलगळन्नु अभावगॊळिसि इल्ले इद्दरॆ अवनू अवश्यवागि शापक्कॆ गुरियागुवनु.॥57॥

पदच्छेदः

56b, 57. nityam putravat pari rakSate = always, son-like, protected; maamake asmin vane = belonging to me, in this, forest; te api = they, even; patra ankura vinaashaaya = leaves, sprouts, for destruction; phala muula a bhavaaya ca vaa = fruits, tubers, for non-existence, also, or; tiSTanti yadi = stay behind, if; taan api shapiSye dhruvam = them, even, I curse, definitely.

अनुवादः

“This forest of mine is always protected like my own son, and if the monkeys of Vali wish to stay behind in this forest alone for further destruction of leaves or sprouts, or even for the non-existence of fruits and tubers of this forest, defiantly they too will be cursed. [4-11-57]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ ५८ ॥

दिवसः च अद्य मर्यादा यम् द्रष्टा श्वः अस्मि वानरम् । बहु वर्ष सहस्राणि स वै शैलः भविष्यति ॥ ४-११-५८

‘‘आजका दिन उन सबके आने-जाने या रहनेकी अन्तिम अवधि है—आजभरके लिये मैं उन सबको छुट्टी देता हूँ । कलसे जो कोई वानर यहाँ मेरी दृष्टिमें पड़ जायगा, वह कई हजार वर्षोंके लिये पत्थर हो जायगा’ ॥

इन्दिन दिवस अवरॆल्लरिगॆ बन्दु-होगुव अथवा इरुव कॊनॆय अवधियागिदॆ. इन्दिन ऒन्दु दिन अवरिगॆ सवलत्तु कॊडुत्तेनॆ. नाळॆयिन्द यावने वानरनु नन्न कण्णिगॆ बिद्दरॆ, अवनु अनेक साविर वर्ष कल्लागुवनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. adya divasaH maryaadaa = today, is the day, of limit; shvaH yam vaanaram = tomorrow, which, monkey; draSTaa asmi = I will see; saH = that monkey; bahu varSa sahasraaNi = for many, years, thousands to come; shailaH bhaviSyati vai = he, stone, he becomes, [petrified.] indeed.

अनुवादः

“And today is the day of limit and the monkey whom I will see tomorrow, he will be petrified for many thousand years to come. [4-11-58]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम् ।
निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ ५९ ॥

ततः ते वानराः श्रुत्वा गिरम् मुनि समीरिताम् । निश्चक्रमुः वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिर् अब्रवीत् ॥ ४-११-५९

‘मुनिके इस वचनको सुनकर वे सभी वानर मतंगवनसे निकल गये । उन्हें देखकर वालीने पूछा— ॥

मुनिय ई मातन्नु केळि आ ऎल्ल वानररु मतङ्गवनदिन्द हॊरटुहोदरु. अवरन्नु कण्डु वालियु केळिदनु.॥59॥

पदच्छेदः

59. tataH te vaanaraaH = then, they, monkeys; muni sam iiritaam giram shrutvaa = by sage, clearly, said, words, on hearing; tasmaat vanaat niH chakramuH = from that, forest, to out, they started; taan dR^iSTvaa vaaliH abraviit = them, on seeing, Vali, spoke.

अनुवादः

“Then those monkeys on hearing the clear wording of the sage started out from that forest, and on their coming to Kishkindha, Vali saw them and spoke this way to them. [4-11-59]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः ।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ ६० ॥

किम् भवन्तः समस्ताः च मतंग वन वासिनः । मत् समीपम् अनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ ४-११-६०

‘‘मतंगवनमें निवास करनेवाले आप सभी वानर मेरे पास क्यों चले आये? वनवासियोंकी कुशल तो है न?’’ ॥

मतङ्ग वनदल्लि इरुव नीवॆल्ल वानररु नन्न बळिगॆ एकॆ बन्दिरुविरि? वनवासिगळॆल्लरू क्षेम ताने.॥60॥

पदच्छेदः

60. matanga vana vaasinaH = Matanga, forest, dwellers; bhavantaH samastaaH = you, all; kim mat samiipam anupraaptaa = why, in my, presence, arrived; vana okasaam api svasti = forest, dwellers, even, safeness [is there or not.]

अनुवादः

" ‘Why all of you dwellers of Matanga forest arrived in my presence, even so, are you the dwellers of that forest safe?’ Thus Vali asked all. [4-11-60]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः ।
शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने ॥ ६१ ॥

ततः ते कारणम् सर्वम् तथा शापम् च वालिनः । शशंसुर् वानराः सर्वे वलिने हेममालिने ॥ ४-११-६१

‘तब उन सभी वानरोंने सुवर्णमालाधारी वालीसे अपने आनेका सब कारण बताया तथा जो वालीको शाप हुआ था, उसे भी कह सुनाया ॥ ६१ ॥

आ ऎल्ल वानररु सुवर्ण मालाधारी वालियल्लि तावु बन्द कारणवन्नु तिळिदरु. वालिगॆ उण्टाद शापवन्नु तिळिसिदरु.॥61॥

पदच्छेदः

61. tataH = then; sarve te vaanaraaH = all, of those, monkeys; sarvam kaaraNam = all, reasons; tathaa = likewise; vaalinaH shaapam ca = to Vali, curse, also; valine hema maaline = to Vali, golden, with chain [on his chest]; shashamsuH = reported.

अनुवादः

“Then all of those monkeys have reported to Vali, the one with a golden chest-pendant, all the reasons for their exit, likewise the curse to Vali. [4-11-61]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ६२ ॥

एतच्व्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥

एतत् श्रुत्वा तदा वाली वचनम् वनर ईरितम् । स महर्षिम् समासाद्य याचते स्म कृत अंजलिः ॥ ४-११-६२

‘वानरोंकी कही हुई यह बात सुनकर वाली महर्षि मतंगके पास गया और हाथ जोड़कर क्षमा-याचना करने लगा ॥ ६२ ॥

वानरु हेळिद ई मातन्नु केळि वालियु महर्षि मतङ्गर बळिगॆ होगि कैमुगिदु क्षमॆयाचिसतॊडगिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. tataH = then; saH vaalii = he, that Vali; vanara iiritam = by monkeys, uttered; etat vacanam shrutvaa = those, words, on hearing; kR^ita anjaliH maharSim sam aasaadya = making, folded palms, that great sage, on approaching; yaacate sma = begged, he has.

अनुवादः

“Then on hearing all those words narrated by monkeys Vali approached that great sage and begged of him on becoming humble with palm-fold. [4-11-62]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति ।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ ६३ ॥

महर्षिः तम् अनादृत्य प्रविवेश आश्रमम् प्रति । शाप धारण भीतः तु वाली विह्वलताम् गतः ॥ ४-११-६३

‘किंतु महर्षिने उसका आदर नहीं किया । वे चुपचाप अपने आश्रममें चले गये । इधर वाली शाप प्राप्त होनेसे भयभीत हो बहुत ही व्याकुल हो गया ॥ ६३ ॥

आदरॆ महर्षियु अवनन्नु आदरिसलिल्ल. अवरु मौनवागि तम्म आश्रमदॊळगॆ हॊरटुहोदरु. इत्त वालियु शापग्रस्तनादुदरिन्द भयगॊण्डु बहळ व्याकुलनादनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. maharSiH tam an aadR^itya = great sage, him, not, considering; pravivesha aashramam prati = entered - withdrew, hermitage, into; vaalii = Vali; shaapa dhaaraNa bhiitaH tu = curse, to bear, fearing for; vihvalataam gataH, distraught, went into.

अनुवादः

“The sage inconsiderate of Vali’s request withdrew into hermitage, and fearing to bear the brunt of the curse Vali was distraught and withdrew from that place. [4-11-63]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम् ।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ६४ ॥

ततः शाप भयात् भीत ऋश्यमूकम् महागिरिम् । प्रवेष्टुम् न इच्छति हरिः द्रष्टुम् वा अपि नरेश्वर ॥ ४-११-६४

‘नरेश्वर! तबसे उस शापके भयसे डरा हुआ वाली इस महान् पर्वत ऋष्यमूकके स्थानोंमें न तो कभी प्रवेश करना चाहता है और न इस पर्वतको देखना ही चाहता है ॥

नरेश्वरने! अन्दिनिन्द आ शापद भयदिन्द हॆदरिद वालियु ई महान् ऋष्यमूकवन्नु ऎन्दू प्रवेशिसलु बयसिल्ल, नोडलू कूडा बयसुवुदिल्ल.॥64॥

पदच्छेदः

64. tataH = from then; shaapa bhayaat bhiitaH = then, by curse, fearing, who is dreaded; hariH = monkey -Vali; R^ishyamuukam mahaa girim = into Rishyamuka, great, mountain; praveSTum = to enter; nara iishvara = oh, people’s, lord Rama; draSTum vaa api = to look at, or, even; na icChati = not, wishes to.

अनुवादः

“Then, dreaded by the fear of curse that monkey Vali does not aspire to enter the great mountain Rishyamuka, oh, people’s lord, Rama, or he does not even wish to look at it.” Thus Sugreeva continued his narration. [4-11-64]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ६५ ॥

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विनर्जितः ॥

तस्य अप्रवेशम् ज्ञात्वा अहम् इदम् राम महावनम् । विचरामि सह अमात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४-११-६५

‘श्रीराम! यहाँ उसका प्रवेश होना असम्भव है, यह जानकर मैं अपने मन्त्रियोंके साथ इस महान् वनमें विषाद-शून्य होकर विचरता हूँ ॥ ६५ ॥

श्रीरामा! इल्लि अवनु प्रवेशिसुवुदु असम्भववागिदॆ. इदन्नु तिळिदु नानु नन्न मन्त्रिगळॊन्दिगॆ ई महावनदल्लि विषाद शून्यनागि सञ्चरिसुत्तिद्देनॆ.॥65॥

पदच्छेदः

65. aham = I; tasya a pravesham j~naatvaa = his, non, entering, knowing; viSaadena vi varjitaH = of agony, got rid of; saha amaatyaH = with, ministers; idam mahaa vanam = this, great forest; raama = Rama; vi caraami = I am moving.

अनुवादः

“Knowing the inaccessibility of this forest to him I got rid of my agony, Rama, and I move here about in this great forest along with my ministers. [4-11-65]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते ।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ६६ ॥

एषो अस्थिनिचयः तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते । वीर्य उत्सेकात् निरस्तस्य गिरि कूट निभो महान् ॥ ४-११-६६

‘यह रहा दुन्दुभिकी हड्डियोंका ढेर, जो एक महान् पर्वतशिखरके समान जान पड़ता है । वालीने अपने बलके घमंडमें आकर दुन्दुभिके शरीरको इतनी दूर फेंका था ॥ ६६ ॥

इदु नोडु, दुन्दुभिय ऎलुबिन राशि, अदॊन्दु महापर्वत दन्तॆ काणुत्तिदॆ. वालियु तन्न उद्धटतनदिन्द दुन्दुभिय शरीरवन्नु इष्टु दूर ऎसिदिद्दनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. viirya utsekaat nirastasya = by valour’s, vanity, hurled; tasya dundubheH = his, Dundubhi’s; giri kuuTa nibhaH = mountain’s, peak, in similarity; mahaan eSaH asthi nicayaH = huge one, this is, bones, heap; sam prakaashate = shining forth.

अनुवादः

“This huge heap of bones that is shining forth like a mountaintop is that of Dundubhi, which Vali once hurled by the vanity of his valour. [4-11-66]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः ।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ६७ ॥

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखा अवलंबिनः । यत्र एकम् घटते वाली निष् पत्रयितुम् ओजसा ॥ ४-११-६७

‘ये सात सालके विशाल एवं मोटे वृक्ष हैं, जो अनेक उत्तम शाखाओंसे सुशोभित होते हैं । वाली इनमेंसे एक-एकको बलपूर्वक हिलाकर पत्रहीन कर सकता है ॥ ६७ ॥

इवु एळु विशालवाद, दप्पवाद सालवृक्षगळिवॆ, अवु उत्तम रॆम्बॆगळिन्द सुशोभितवागिवॆ. वालियु इवुगळल्लि ऒन्दॊन्दन्नु बलवागि अल्लाडिसि ऎलॆगळिल्लदन्तॆ माडुत्तिद्दनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. shaakhaa avalambinaH = branches, dangling [full with]; ime sapta vipulaaH saalaaH = these, seven, enormous, sala trees; yatra ekam = among whom, one - one at a time; vaalii ojasaa Vali, by his vigour; niS patrayitum = without, leaves to make it; ghaTate = will be trying, or he is capable.

अनुवादः

“Also these are the seven enormous sala trees full with their branches, and Vali is capable to make each of them leafless by his vigour, of course, one at a time. [4-11-67]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् ।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ६८ ॥

एतत् अस्य असमम् वीर्यम् मया राम प्रकाशितम् । कथम् तम् वालिनम् हन्तुम् समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४-११-६८

‘श्रीराम! यह मैंने वालीके अनुपम पराक्रमको प्रकाशित किया है । नरेश्वर! आप उस वालीको समराङ्गणमें कैसे मार सकेंगे’ ॥ ६८ ॥

श्रीरामा! ई वालिय अनुपम पराक्रमवन्नु नानु वर्णिसिरुवॆनु. नरेश्वरने! नीनु आ वालियन्नु समराङ्गणदल्लि हेगॆ कॊल्लबल्लॆ.॥68॥

पदच्छेदः

68. raama = oh, Rama; asya a samam = his, un, equalled; etat viiryam mayaa prakaashitam = all this, his vitality, by me, apprised; nR^ipa = oh, king; samare tam vaalinam hantum = such a, Vali, to kill; katham shakSyase = how, is it possible for you.

अनुवादः

“Oh, Rama, I am apprising all this to tell about the unequalled vitality of Vali, and oh, king, then how is it possible for you to eliminate Vali in war.” Thus Sugreeva enquired with Rama. [4-11-68]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसल्ँ लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ ६९ ॥

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसल्लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥

तथा बृउवाणम् सुग्रीवम् प्रहसन् लक्ष्मणो अब्रवीत् । कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनः वधम् ॥ ४-११-६९

सुग्रीवके ऐसा कहनेपर लक्ष्मणको बड़ी हँसी आयी । वे हँसते हुए ही बोले—‘कौन-सा काम कर देनेपर तुम्हें विश्वास होगा कि श्रीरामचन्द्रजी वालीका वध कर सकेंगे’ ॥

सुग्रीवनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मणाग्रजनिगॆ नगुबन्तु. याव कार्य माडिबिट्टाग श्रीरामचन्द्रनु वालियन्नु वधिसबल्ल ऎम्ब विश्वास उण्टादीतु; ऎन्दु मुगुळ्नगुत्ता केळिदनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. lakshmaNaH = Lakshmana; tathaa bR^iuvaaNam sugriivam = thus, speaking, to Sugreeva; prahasan abraviit = smilingly, said; kasmin karmaNi nirvR^itte = which, act, on performing; vaalinaH vadham shraddadhyaa = Vali’s, killing, you have confidence.

अनुवादः

When Sugreeva spoke that way Lakshmana a little smiled and asked him, “On performing which act do you confide in the possibility of Vali’s elimination?” [4-11-69]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा ।
एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत् ॥ ७० ॥
रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ७१ ॥

तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान्पुरा ।
एवमेकैकशो वालीविव्याथाथ स चासकृत् ॥ रामोऽपि निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥

तम् उवाचथ सुग्रीवः सप्त सालन् इमान् पुरा । एवम् एकैकशो वाली विव्याथ अथ स असकृत् ॥ ४-११-७० रामो निर्दारयेद् एषाम् बाणेन एकेन च द्रुमम् । वालिनम् निहतम् मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ४-११-७१

तब सुग्रीवने उनसे कहा— ‘पूर्वकालमें वालीने सालके इन सातों वृक्षोंको एक-एक करके कई बार बींध डाला है । अतः श्रीरामचन्द्रजी भी यदि इनमेंसे किसी एक वृक्षको एक ही बाणसे छेद डालेंगे तो इनका पराक्रम देखकर मुझे वालीके मारे जानेका विश्वास हो जायगा ॥ ७०-७१ ॥

आग सुग्रीवनु - ‘हिन्दॆ वालियु ई एळु साल वृक्षगळन्नु ऒन्दॊन्दागि अनेक बारि सीळि हाकिरुवनु. आद्दरिन्द श्रीरामने इदरल्लि यावुदादरू ऒन्दु वृक्षवन्नु ऒन्दे बाणदिन्द कत्तरिसिबिट्टरॆ, निन्न पराक्रम नोडि ननगॆ वालियन्नु कॊल्लुवि ऎम्ब विश्वास उण्टादीतु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥70-71॥

पदच्छेदः

70. tataH = then; sugriivaH tam uvaachatha = Sugreeva, to him, said; puraa saH vaalii = earlier, he, Vali; imaan sapta saalan = these, seven, sala trees; evam = that way; eka ekashaH = one, after other; atha asakR^it = that way, on many occasions; vi vyaatha = agitated them.

अनुवादः

Then Sugreeva said to Lakshmana, “earlier Vali used to agitate each of the trees, one after the other, on many occasions.” [4-11-70]

टिप्पनी

Here some translations say that Vali pierced one arrow without using bow in one tree, or in leaves, then removing that arrow again pierced, and gone on piercing for many times hurting the trees with many holes. While some more translations contain the meaning, taking the clue from niSpatraa kurute or niSpatraayitum ghaTate as in verse 67 above, meaning it to be, ‘aimed arrow and pierced the trees and when the arrow exited out of the tree, made its fin-feathers to come out.’ In either way, ‘arrow’ has no place in monkey’s hands. The very birth of this monkey race is to fight with their nails, teeth, and tree-trunks and branches. Hence, the word vivyaadha means that Vali tortures the trees by shaking their trunks, and shattering all the leaves in his show of strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

71. raamaH = Rama; eSaam drumam = among them, one tree; ekena baaNena nirdaarayet = with one, arrows, if rends; raamasya vikramam dR^iSTvaa = Rama’s, valour, on seeing; vaalinam nihatam manye = Vali is, utterly dead, I construe.

अनुवादः

“If Rama can rend one tree out of the seven with only one arrow, then on seeing Rama’s valour I can construe that Vali is utterly dead at his hand. [4-11-71]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण ।
उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते ॥ ७२ ॥

हतस्य महिषस्य अस्थि पादेन एकेन लक्ष्मण । उद्यम्य प्रक्षिपेत् च अपि तरसा द्वे धनुः शते ॥ ४-११-७२

‘लक्ष्मण! यदि इस महिषरूपधारी दुन्दुभिकी हड्डीको एक ही पैरसे उठाकर बलपूर्वक दो सौ धनुषकी दूरीपर फेंक सकें तो भी मैं यह मान लूँगा कि इनके हाथसे वालीका वध हो सकता है’ ॥ ७२ ॥

लक्ष्मण! ई महिषरूपधारी दुन्दुभिय ऎलुबुगळन्नु ऒन्दु कालिनिन्द ऎत्ति इन्नूरु धनुस्सु दूरक्कॆ बलवागि ऎसॆयबल्लनादरॆ, इवन कैयिन्द वालिय वधॆयागबल्लदु ऎन्दु नानु ऒप्पिकॊळ्ळुवॆनु.॥72॥

पदच्छेदः

72. lakshmaNa = oh, Lakshmana; hatasya mahiSasya asthi = dead, buffalo’s, bone [skeleton]; ekena paadena udyamya = by one, foot, lifting; tarasaa dve shate dhanuH = with might, two, hundred, bow [lengths, two hundred bow-lengths]; prakSipet ca api = kicks and throws, also, even.

अनुवादः

“Lakshmana, if he lifts and kicks the skeleton of this dead buffalo by the might of his foot, and makes it fall at a distance of two hundred bow-lengths, I can confide.” So said Sugreeva to Lakshmana. [4-11-72]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम् ।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ ७३ ॥

एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवो रामम् रक्तान्त लोचनम् । ध्यत्वा मुहूर्तम् काकुत्स्थम् पुनरेव वचो अब्रवीत् ॥ ४-११-७३

जिनके नेत्रप्रान्त कुछ-कुछ लाल थे, उन श्रीरामसे ऐसा कहकर सुग्रीव दो घड़ीतक कुछ सोच-विचारमें पड़े रहे । इसके बाद वे ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामसे फिर बोले—

स्वल्प कॆम्पाद नेत्रगळुळ्ळ श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळि सुग्रीवनु ऎरडु गळिगॆ एनो योचनॆयल्लि मुळुगिदनु. बळिक अवनु ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामनल्लि पुनः हेळिदनु.॥73॥

पदच्छेदः

73. sugriivaH = Sugreeva; rakta anta lochanam raamam = to red, corner, eyed, to Rama; evam uktvaa = thus, when said; muhuurtam dhyatvaa = for a awhile, on thinking; punaH eva kaakutstham vachaH abraviit = again, thus, to Rama, words, spoke.

अनुवादः

Sugreeva paused for a while on saying thus to Rama, for Rama’s eye-corners are reddened with anger towards Vali, and then Sugreeva again spoke to Rama. [4-11-73]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः ।
बलवान् वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ ७४ ॥

शूरः च शूरमानी च प्रख्यात बल पौरुषः । बलवान् वानरः वाली संयुगेषु अपराजितः ॥ ४-११-७४

‘वाली शूर है और स्वयं भी उसे अपने शौर्यपर अभिमान है । उसके बल और पुरुषार्थ विख्यात हैं । वह बलवान् वानर अबतकके युद्धोंमें कभी पराजित नहीं हुआ है ॥ ७४ ॥

वालियु शूरनागिद्दानॆ मत्तु स्वतः तन्न शौर्यद मेलॆ अभिमानपडुत्तानॆ. अवन बल हागू पौरुष विख्यातवागिदॆ. आ बलवन्त वानरनु युद्धदल्लि ऎन्दू पराजितनागलिल्ल.॥74॥

पदच्छेदः

74. shuuraH ca shuura maanii ca = intrepid, also, his intrepidity, he esteems, also; prakhyaata bala pauruSaH = well, renowned, by might, tenacity; balavaan vaanaraH vaalii = mighty one, monkey, Vali; samyugeSu a paraajitaH = in combats, not, defeated.

अनुवादः

“Vali is a mighty monkey, an intrepid one, who esteems his own intrepidity, and one who is well renowned by his might and tenacity, and in combats he is an undefeated one. [4-11-74]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।
यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः ॥ ७५ ॥

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।
यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकमुपाश्रितः ॥

दृश्यन्ते च अस्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैः अपि । यानि संचिन्त्य भीतः अहम् ऋष्यमूकम् उपाश्रितः ॥ ४-११-७५

‘इसके ऐसे-ऐसे कर्म देखे जाते हैं, जो देवताओंके लिये दुष्कर हैं और जिनका चिन्तन करके भयभीत हो मैंने इस ऋष्यमूक पर्वतकी शरण ली है ॥ ७५ ॥

देवतॆगळिगू दुष्करवाद अवन इन्तह कर्मगळन्नु नोडि, अवन्नु चिन्तिसि भयभीतनागि नानु ई ऋष्यमूक पर्वतवन्नु आश्रयिसिरुवॆनु.॥75॥

पदच्छेदः

75. suraiH api = for gods, even; duSkaraaNi asya karmaaNi = impracticable, are his, deeds; dR^ishyante = are obvious; yaani samcintya bhiitaH aham = which, on recollecting, scared, I am; and; R^iSyamuukam upaashritaH = Rishyamuka, depended upon - took shelter.

अनुवादः

“His deeds that are impracticable even for gods are obvious, and scared for recollecting them I took shelter of Mt. Rishyamuka. [4-11-75]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।
विचिन्तयन्न मुञ्चापि ऋष्यमूकममुं त्वहम् ॥ ७६ ॥

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।
विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋष्यमूकममुं त्वहम् ॥

तम् अजय्यम् अधृष्यम् च वानरेन्द्रम् अमर्षणम् । विचिन्तयन् न मुंचामि ॠष्यमूकम् अमुम् तु अहम् ॥ ४-११-७६

‘वानरराज वालीको जीतना दूसरोंके लिये असम्भव है । उसपर आक्रमण अथवा उसका तिरस्कार भी नहीं किया जा सकता । वह शत्रुकी ललकारको नहीं सह सकता । जब मैं उसके प्रभावका चिन्तन करता हूँ, तब इस ऋष्यमूक पर्वतको एक क्षणके लिये भी छोड़ नहीं पाता हूँ ॥ ७६ ॥

वानरराज वालियन्नु बेरॆयवरिगॆ गॆल्लुवुदु असम्भववागिदॆ. अवन मेलॆ आक्रमण अथवा अवन तिरस्कारवन्नु माडलागुवुदिल्ल. अवनु शत्रुविन पन्थाह्वानवन्नु सहिसलारनु. नानु अवन प्रभाववन्नु चिन्तिसिदाग ई ऋष्यमूक पर्वतवन्नु ऒन्दु क्षणवू बिट्टिरुवुदिल्ल.॥76॥

पदच्छेदः

76. tam = him; vaanara indram = monkey’s, lord Vali is; a jayyam a dhR^iSyam a marSaNam = to be unconquerable, unattackable, unsympathetic; vichintayan = on concluding to be; amum R^Isyamuukam = this one, Rishyamuka; aham na muncaami = I am, not, leaving.

अनुवादः

“Concluding that the lord of monkeys Vali to be an unconquerable, unattackable, unsympathetic one I am not leaving this Mt. Rishyamuka. [4-11-76]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने ।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ ७७ ॥

उद्विग्नः शंकितः च अहम् विचरामि महावने । अनुरक्तैः सह अमात्यैः हनुमत् प्रमुखैः वीरैः ॥ ४-११-७७

‘ये हनुमान् आदि मेरे श्रेष्ठ सचिव मुझमें अनुराग रखनेवाले हैं । इनके साथ रहकर भी मैं इस विशाल वनमें वालीसे उद्विग्न और शङ्कित होकर ही विचरता हूँ ॥ ७७ ॥

ई हनुमन्तने मॊदलाद नन्न श्रेष्ठ सचिवरु नन्नल्लि अनुरागविट्टवरागिद्दारॆ. इवरॊन्दिगॆ इद्दरू नानु ई विशालवनदल्लि वालियिन्द उद्विग्ननागि, शङ्कितनागिये सञ्चरिसुत्तिद्देनॆ.॥77॥

पदच्छेदः

77. aham = I am; udvignaH shankitaH = disconcerted, sceptical; anuraktaiH viiraiH = with earnest ones, brave ones; hanumat pramukhaiH = Hanuma, and other significant ones; saha amaatyaiH = with, ministers; vi caraami mahaavane = moving about, in great forest.

अनुवादः

“I am moving about these forests along with earnest ministers like Hanuma and other significant ones, only because I am disconcerted and sceptical of him. [4-11-77]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ ७८ ॥

उपलब्धम् च मे श्लाघ्यम् सन् मित्रम् मित्र वत्सल । त्वाम् अहम् पुरुषव्याघ्र हिमवन्तम् इव आश्रितः ॥ ४-११-७८

‘मित्रवत्सल! आप मुझे परम स्पृहणीय श्रेष्ठ मित्र मिल गये हैं । पुरुषसिंह! आप मेरे लिये हिमालयके समान हैं और मैं आपका आश्रय ले चुका हूँ । (इसलिये अब मुझे निर्भय हो जाना चाहिये) ॥ ७८ ॥

मित्रवत्सलनाद नीनु ननगॆ परम गौरवान्वित श्रेष्ठ मित्रनागि दॊरॆतिरुवॆ. पुरुषसिंहने! नीनु ननगॆ हिमालयदन्तॆ इरुवॆ. नानु निन्न आश्रयपडॆदिरुवॆनु. (आद्दरिन्द ईग नानु निर्भयनागबेकु..॥78॥

पदच्छेदः

78. shlaaghyam sanmitram = laudable one, true, friend; me upalabdham = by me, chanced on you; mitra vatsala = oh, friend’s, patron; puruSavyaaghra = oh, Tigerly-man; aham himavantam iva tvaam aashritaH = I am, Mt. Himavan, like, in you, I take shelter.

अनुवादः

“I chanced upon a laudable and true friend in you, oh, Rama, the patron of friends, hence I take shelter in you, oh, tigerly man, for you are the final resort for those seeking salvation, like Mt. Himavan. [4-11-78]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ ७९ ॥

किम् तु तस्य बलज्ञः अहम् दुर्भ्रातुः बलशालिनः । अप्रत्यक्षम् तु मे वीर्यम् समरे तव राघव ॥ ४-११-७९

‘किंतु रघुनन्दन! मैं उस बलशाली दुष्ट भ्राताके बल-पराक्रमको जानता हूँ और समरभूमिमें आपका पराक्रम मैंने प्रत्यक्ष नहीं देखा है ॥ ७९ ॥

आदरॆ रघुनन्दन! नानु आ बलशालि दुष्ट अण्णन बलपराक्रमवन्नु तिळिदिद्देनॆ मत्तु समराङ्गणदल्लि निन्न पराक्रमवन्नु नानु प्रत्यक्षवागि कण्डिल्ल.॥79॥

पदच्छेदः

79. kim tu = but; aham = I am; balashaalinaH = mighty one’s; dur bhraatuH = of brother, the malice; tasya bala j~naH = his [Vali’s,] might, knower, I am; raaghava = oh, Raghava; samare = in combat; tava viiryam tu = your, valour, but; me a pratyaksham = to me, un, clear - imprecise.

अनुवादः

“I know the might of that mighty brother-the-malice of mine, and oh, Raghava, but your valour in combat is imprecise to me.” [4-11-79]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।
कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम ॥ ८० ॥

न खलु अहम् त्वाम् तुलये न अवमन्ये न भीषये । कर्मभिः तस्य भीमैः च कातर्यम् जनितम् मम ॥ ४-११-८०

‘प्रभो! अवश्य ही मैं वालीसे आपकी तुलना नहीं करता हूँ । न तो आपको डराता हूँ और न आपका अपमान ही करता हूँ । वालीके भयानक कर्मोंने ही मेरे हृदयमें कातरता उत्पन्न कर दी है ॥ ८० ॥

प्रभो! नानु वालियॊन्दिगॆ खण्डितवागि निन्न तुलनॆ माडुत्तिल्ल. निन्निन्द हॆदरुवुदू इल्ल, निन्नन्नु अपमानवन्नु माडुत्तिल्ल. वालिय भयानक कर्मगळे नन्न हृदयदल्लि हेडितन उण्टुमाडिदॆ.॥80॥

पदच्छेदः

80. aham tvaam na khalu tulaye = I am, you, not, definitely, weighing

• not examining you; na ava manye = not, down, valuing [demeaning]; na bhiiSaye = not, intimidating; tasya bhiimaiH karmabhiH = by his, macabre, exploits; mama kaataryam janitam = to me, cowardice, caused.

अनुवादः

“Definitely I am neither examining, nor demeaning, nor intimidating you, but his macabre exploits caused cowardice in me. [4-11-80]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ८१ ॥

कामम् राघव ते वाणी प्रमाणम् धैर्यम् आकृतिः । सूचयन्ति परम् तेजो भस्म च्छन्नम् इव अनलम् ॥ ४-११-८१

‘रघुनन्दन! निश्चय ही आपकी वाणी मेरे लिये प्रमाणभूत है—विश्वसनीय है; क्योंकि आपका धैर्य और आपकी यह दिव्य आकृति आदि गुण राखसे ढकी हुई आगके समान आपके उत्कृष्ट तेजको सूचित कर रहे हैं’ ॥ ८१ ॥

रघुनन्दन! निश्चयवागि निन्न वाणि ननगॆ प्रमाणभूतवागिदॆ, विश्वसनीयवागिदॆ; एकॆन्दरॆ निन्न धैर्य मत्तु निन्न ई दिव्य आकृति मॊदलाद गुणगळु बूदिमुच्चिद कॆण्डदन्तॆ निन्न उत्कृष्ट तेजवु सूचिसुत्तिदॆ.॥81॥

पदच्छेदः

81. raaghava = Raghava; te vaaNii pramaaNam dhairyam aakR^itiH = your, word, courage, physique; bhasma cChannam iva analam = ashes, covered, as with, fire; param tejaH suuchayanti = sublime, radiance, they denote; kaamam = definitely.

अनुवादः

“It is definite, oh, Raghava, your word, courage, and physique denote some sublime radiance in you, as with ash covered fire.” So said Sugreeva to Rama. [4-11-81]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति ॥ ८२ ॥

तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य महत्मनः । स्मित पूर्वम् अथः रामः प्रति उवाच हरिम् प्रति ॥ ४-११-८२

महात्मा सुग्रीवकी यह बात सुनकर भगवान् श्रीराम पहले तो मुसकराये । फिर उस वानरकी बातका उत्तर देते हुए उससे बोले— ॥ ८२ ॥

महात्मा सुग्रीवन ई मातन्नु केळि भगवान् श्रीरामनु मॊदलिगॆ मुगुळ्नक्कु मत्तॆ आ वानरन मातिगॆ उत्तरिसुत्ता नुडिदनु.॥82॥

पदच्छेदः

82. raamaH = Rama; tasya sugriivasya mahatmanaH = of that, great-soul, Sugreeva’s; tat vachanam shrutvaa = that, word, on hearing; athaH = then; harim prati = monkey, towards; smita puurvam = smiling, ahead; prati uvaacha = replied.

अनुवादः

On hearing that word of great-souled Sugreeva, Rama smilingly replied that monkey in his turn. [4-11-82]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर ।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ ८३ ॥

यदि न प्रत्ययो अस्मासु विक्रमे तव वानर । प्रत्ययम् समरे श्लाघ्यम् अहम् उत्पादयामि ते ॥ ४-११-८३

‘वानर! यदि तुम्हें इस समय पराक्रमके विषयमें हम लोगोंपर विश्वास नहीं होता तो युद्धके समय हम तुम्हें उसका उत्तम विश्वास करा देंगे’ ॥ ८३ ॥

वानरने! निनगॆ ईग पराक्रमद विषयदल्लि नम्मगळ मेलॆ विश्वास उण्टागदिद्दरॆ युद्धद समयदल्लि नावु निनगॆ अदर उत्तम विश्वास कॊडिसुवॆवु.॥83॥

पदच्छेदः

83. vaanara = oh, monkey; vikrame = in respect of valour; asmaasu tava pratyayaH na yadi = is us, your, confidence, is not there, if; aham = I will; samare shlaaghyam pratyayam = in combat, commendable, confidence; te utpaadayaami = in you, I shall cause - ingrain.

अनुवादः

“If you are unable to confide in the intrepidity of ours, oh, monkey, I shall ingrain commendable confidence in you with respect to our action.” Thus Rama said to Sugreeva. [4-11-83]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयल्ँ लक्ष्मणाग्रजः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ ८४ ॥
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ ८५ ॥

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयन् लक्ष्मणाग्रजः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥

एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवम् सान्त्वयन् लक्ष्मणाग्रजः । राघवो दुन्दुभेः कायम् पाद अंगुष्ठेन लीलया ॥ ४-११-८४ तोलयित्वा महाबाहुः चिक्षेप दश योजनम् । असुरस्य तनुम् शुष्कम् पादांगुष्टेन वीर्यवान् ॥ ४-११-८५

ऐसा कहकर सुग्रीवको सान्त्वना देते हुए लक्ष्मणके बड़े भाई महाबाहु बलवान् श्रीरघुनाथजीने खिलवाड़में ही दुन्दुभिके शरीरको अपने पैरके अँगूठेसे टाँग लिया और उस असुरके उस सूखे हुए कङ्कालको पैरके अँगूठेसे ही दस योजन दूर फेंक दिया ॥ ८४-८५ ॥

हीगॆ सुग्रीवनन्नु सान्त्वनगॊळिसुत्ता लक्ष्मणाग्रज महाबाहु, बलवन्त श्रीरामनु लीलाजालवागि दुन्दुभिय अस्तिपञ्जरवन्नु तन्न कालिन हॆब्बॆट्टिनिन्दले ऎत्ति हत्तु योजन दूरक्कॆ ऎसॆदनु बिट्टनु.॥84-85॥

पदच्छेदः

84, 85. raaghavaH = Raghava; who is; lakshmaNa agrajaH = Lakshmana’s, elder brother; mahaabaahuH = dextrous one; viiryavaan = vigorous one; evam uktvaa = thus, saying; sugriivam saantvayan = Sugreeva, comforting; dundubheH kaayam = Dundubhi’s, body - skeleton; liilayaa = sportively; paada anguSThena = with foot’s, big-toe; tolayitvaa = swung it - lifting it; asurasya tanum shuSkam = demon’s, body, withered one; paada anguSTena = with foot’s, big-toe; dasha yojanam cikSepa = at ten, yojana-s, flung it - flciked it.

अनुवादः

Saying so to Sugreeva in a comforting manner, he that dextrous, vigorous Rama, the elder brother of Lakshmana sportively flipped the skeleton of Dundubhi with his big toe, and flicked that withered body of the demon with his big toe itself to a ten yojana distance without lifting his foot. [4-11-84, 85]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम् ।
हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत् ॥ ८६ ॥

क्षिप्तम् दृष्ट्वा ततः कायम् सुग्रीवः पुनर् अब्रवीत् । लक्ष्मणस्य अग्रतो रामम् तपन्तम् इव भास्करम् हरीणाम् अग्रतो वीरम् इदम् वचनम् अर्थवत् ॥ ४-११-८६

उसके शररीको फेंका गया देख सुग्रीवने लक्ष्मण और वानरोंके सामने ही तपते हुए सूर्यके समान तेजस्वी वीर श्रीरामचन्द्रजीसे पुनः यह अर्थभरी बात कही— ॥ ८६ ॥

आ अस्तिपञ्जरवन्नु ऎसॆदिरुवुदन्नु नोडि सुग्रीवनु लक्ष्मण मत्तु वानरर ऎदुरिगे उरियुव सूर्यनन्तॆ तेजस्वी वीर श्रीरामचन्द्रनल्लि पुनः अर्थगर्भित ई मातन्नु हेळिदनु.॥86॥

पदच्छेदः

86. sugriivaH = Sugreeva; kSiptam kaayam dR^iSTvaa = hurled, body, on seeing; tataH = then; lakSmaNasya agrataH Lakshmana, before in the presence of; tapantam iva bhaaskaram = blazing, like, sun; viiram raamam = to valiant, Rama; hariiNaam agrataH = [other] monkeys, before; punaH = again; arthavat idam vacanam abraviit = meaningful, this, word, said.

अनुवादः

Then on seeing at the hurled body, and at valiant Rama who by now is like the blazing sun, again Sugreeva said this meaningful word to Rama in the presence of Lakshmana and other monkeys. [4-11-86]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ ८७ ॥

आर्द्रः स मांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे । परिश्रान्तेन मत्तेन भ्राता मे वालिना तदा॥ ४-११-८७

‘सखे! मेरा भाई वाली उस समय मदमत्त और युद्धसे थका हुआ था और दुन्दुभिका यह शरीर खूनसे भीगा हुआ, मांसयुक्त तथा नया था । इस दशामें उसने इस शरीरको पूर्वकालमें दूर फेंका था ॥ ८७ ॥

लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव ।
क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ॥ ८८ ॥

लघुः संप्रति निर्मांसः तृण भूतः च राघव । क्षिप्ता एवम् प्रहर्षेण भवता रघुनंदन ॥ ४-११-८८

‘परंतु रघुनन्दन! इस समय यह मांसहीन होनेके कारण तिनकेके समान हलका हो गया है और आपने हर्ष एवं उत्साहसे युक्त होकर इसे फेंका है ॥ ८८ ॥

सखने! नन्न अण्ण वालियु आग मदमत्त हागू युद्धदिन्द बळलिद्दनु. दुन्दुभिय ई शरीर रक्त-मांसगळिन्द कूडिद्दु तरुणवागित्तु. ई स्थितियल्लि अवनु ई शरीरवन्नु हिन्दॆ दूरक्कॆ ऎसॆदिद्दनु.॥87-88॥

पदच्छेदः

87. sakhe = oh, friend; tadaa = at that time; parishraantena = tired; mattena = tipsy; me bhraataa = by my, brother; vaalinaa = by Vali; puraa = earlier; aardraH = wet [with blood]; sa maamsaH = with, flesh; pratyagraH = unspoilt; kaayaH = body; kSiptaH = was flung.

अनुवादः

“Oh, friend, at that time when my tired and tipsy brother Vali tossed this body it was unspoilt, wet with blood and full with flesh. [4-11-87]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

88. Raaghava = Raghava; samprati = now; laghuH = sleazy; nir maamsaH = without, flesh; tR^iNa bhuutaH ca = strawy, rendered into, also; raghu nandana = Raghu’s, descendent; praharSeNa bhavataa evam kshiptaa = merrily - energetically, by you, this way, flipped.

अनुवादः

“Raghava, now this body is sleazy, without flesh, also rendered into a strawy condition, and oh, Raghu’s delight, you too flipped it because you are now energetic. [4-11-88]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत् सुमहद् राघवान्तरम् ॥ ८९ ॥

न अत्र शक्यम् बलम् ज्ञातुम् तव वा तस्य वा अधिकम् । आर्द्रम् शुष्कम् इति हि एतत् सुमहद् राघव अन्तरम् ॥ ४-११-८९

‘अतः श्रीराम! इस लाशको फेंकनेपर भी यह नहीं जाना जा सकता कि आपका बल अधिक है या उसका; क्योंकि वह गीला था और यह सूखा । यह इन दोनों अवस्थाओंमें महान् अन्तर है ॥ ८९ ॥

आद्दरिन्द रघुनन्दन! ई हॆणवन्नु ऎसॆदरू निन्न बल हॆच्चागिदॆये, अवन बल अधिकवागिदॆये तिळियलागुवुदिल्ल; एकॆन्दरॆ अग इदु हसियागित्तु, ईग ऒळगि होगिदॆ. इदे ऎरडू स्थितिगळल्लि अन्तरविदॆ.॥89॥

पदच्छेदः

89. atra = in this matter; tava balam adhikam vaa = your, might, is more, or; tasya vaa = of his, either; j~naatum na shakyam = to know, not, possible; raaghava = Raghava; aardram shuSkam iti = wet, dried, thus in them; etat su mahat antaram hi = in this, very much, difference will be there, isn’t it.

अनुवादः

“If it be said something is wet or dried up there chances a lot of difference, oh, Raghava, thereby it may not be possible to assess whether you might is greater or his, as the gravity of the case depends much on that wetness or dryness alone, isn’t it.” [4-11-89]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद‍्बलम् ।
सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद् व्यक्तिर्बलाबले ॥ ९० ॥

स एव संशयः तात तव तस्य च यद् बलम् । सालम् एकम् विनिर् भिद्या भवेत् व्यक्तिः बलाबले ॥ ४-११-९०

‘‘तात! आपके और उसके बलमें वही संशय अबतक बना रह गया । अब इस एक सालवृक्षको विदीर्ण कर देनेपर दोनोंके बलाबलका स्पष्टीकरण हो जायगा ॥ ९० ॥

अय्या! निन्न मत्तु अवन बलदल्लि अदे संशय इन्नू उळिदिदॆ. ईग ऒन्दु सालवृक्षवन्नु कत्तरिसुवुदरिन्द इब्बर बलाबलगळु स्पष्टवागि होदीतु.॥90॥

पदच्छेदः

90. taata = oh, sire; tava = your; tasya ca = [or] his, also; yat balam = what, strength is there; in that matter only; sa eva samshayaH = that, alone, is the uncertainty; ekam saalam vinirbhidya = one only, sala tree, if completely ripped; balaa abale = of ability, inability; vyaktiH bhavet = evident, they will be.

अनुवादः

“That alone is the uncertainty in that matter, sire, whether your strength is superior or his, and if a single sala tree is ripped in an outright manner the ability or otherwise will be evident. [4-11-90]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्वैतत् कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम् ।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ॥ ९१ ॥

कृत्वा एतत् कार्मुकम् सज्यम् हस्ति हतम् इव अपरम् । आकर्ण पूर्णम् आयम्य विसृजस्व महाशरम् ॥ ४-११-९१

‘आपका यह धनुष हाथीकी फैली हुई सूँड़के समान विशाल है । आप इसपर प्रत्यञ्चा चढ़ाइये और इसे कानतक खींचकर सालवृक्षको लक्ष्य करके एक विशाल बाण छोड़िये ॥

निन्न ई धनुस्सु आनॆय चाचिद सॊण्डिलिनन्तॆ विशालवागिदॆ. नीनु इदक्कॆ हॆदॆ एरिसु मत्तु इदन्नु किवियवरॆगॆ सॆळॆदु सालवृक्षवन्नु गुरियिट्टु ऒन्दु विशाल बाणवन्नु बिडु.॥91॥

पदच्छेदः

91. aparam hasti hatam iva = another, elephant, trunk, like; etat kaarmukam sajyam kR^itvaa = this, bow, with bowstring, on making; aakarNa puurNam aayamya = up to ear, entirely, stretch out; mahaa sharam sR^ijasva = great, arrow, you release.

अनुवादः

“String the bowstring to this bow of yours, an alternate of elephant’s trunk, and stretch it out up to your ear, and release a great arrow. [4-11-91]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो
न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं
कुरुष्व राजन् प्रतिशापितो मया ॥ ९२ ॥

इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो
न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं
कुरुष्व राजान् प्रति शापितो मया ॥

इमम् हि सालम् प्रहितः त्वया शरो न संशयो अत्र अस्ति विदारयिष्यति । अलम् विमर्शेन मम प्रियम् ध्रुवम् कुरुष्व राजन् प्रति शापितो मया ॥ ४-११-९२

‘इसमें संदेह नहीं कि आपका छोड़ा हुआ बाण इस सालवृक्षको विदीर्ण कर देगा । राजन्! अब विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है । मैं अपनी शपथ दिलाकर कहता हूँ, आप मेरा यह प्रिय कार्य अवश्य कीजिये ॥ ९२ ॥

नीनु बिट्ट बाणवु ई सालवृक्षवन्नु विदीर्णगॊळिसुवुदरल्लि सन्देहवे इल्ल. राजने! ईग विचार माडुव आवश्यकतॆ इल्ल. नानु नन्न आणॆयिट्टु, नीनु नन्न ई प्रियकार्यवन्नु अवश्यवागि माडु ऎन्दु हेळुत्तेनॆ.॥92॥

पदच्छेदः

92. raajan = oh, king; tvayaa prahitaH sharaH = by you, projected, arrow; imam saalam vidaarayiSyati = this, sala tree, will rip; atra samshayaH na asti = there in that matter, doubt, is not, there; alam vimarshena = enough, is thinking; dhruvam mama priyam kuruSva = definitely, to me, favour, you do; maya prati shaapitaH = by me, you are sworn.

अनुवादः

“Darted by you your arrow will rip off this sala tree, oh, king, there is no doubt in that matter, enough is this thinking of yours and you will definitely do me this favour, I pray and swear upon me.” [4-11-92]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा हि तेजःसु वरः सदारवि-
र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु ।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर-
स्तथा नराणामसि विक्रमे वरः ॥ ९३ ॥

यथा हि तेजस्सु वरः सदा रविः यथा हि शैलो हिमवान् महा अद्रिषु । यथा चतुष्पात्सु च केसरी वरः तथा नराणाम् असि विक्रमे वरः ॥ ४-११-९३

‘जैसे सम्पूर्ण तेजोंमें सदा सूर्यदेव ही श्रेष्ठ हैं, जैसे बड़े-बड़े पर्वतोंमें गिरिराज हिमवान् श्रेष्ठ हैं और जैसे चौपायोंमें सिंह श्रेष्ठ है, उसी प्रकार पराक्रमके विषयमें सब मनुष्योंमें आप ही श्रेष्ठ हैं’ ॥ ९३ ॥

ऎल्ल तेजगळल्लि सदा सूर्यनु श्रेष्ठनागिद्दानॆ, दॊड्ड-दॊड्ड पर्वतगळल्लि गिरिराज हिमवन्तनु श्रेष्ठनिरुवन्तॆ, चतुष्पादगळल्लि सिंहवु श्रेष्ठवागिदॆ, हागॆये पराक्रमद विषयदल्लि ऎल्ल मनुष्यरल्लि नीने श्रेष्ठनागिरुवॆ.॥93॥

पदच्छेदः

93. tejassu raviH yathaa = in resplendence, Sun, as to how the great; mahaa adriSu himavaan shailaH yathaa = among mountains, Himavan, mountain, as to how; chatuS paatSu kesarii yathaa = among four-footed animals, as to how, lion is; varaH = the best; tathaa = likewise; naraaNaam = among men; vikrame = in valour; varaH asi = the best, you are.

अनुवादः

“As to how the sun is unsurpassed among all brilliances, as to how Himavan is unmatched among all mountains, as to how the lion is unequalled among all quadrupeds, so you are among all men for your unique valour.” So said Sugreeva to Rama. [4-11-93]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें ग्यारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद हन्नॊन्दनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥11॥