०१० वालिना सुग्रीवनिर्भर्त्सनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sugreeva informs Rama that Vali could not be appeased in spite of repeated requests as he is resolved to accept Sugreeva as an enemy. Vali banishes Sugreeva from the kingdom with the same thinking.

स्रोतः: valmikiramayan.net

10. भाईके साथ वैरका कारण बतानेके प्रसङ्गमें सुग्रीवका वालीको मनाने और वालीद्वारा अपने निष्कासित होनेका वृत्तान्त सुनाना

ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् ।
अहं प्रसादयाञ्चक्रे भ्रातरं हितकाम्यया ॥ १ ॥

ततः क्रोध समाविष्टम् सम्रब्धम् तम् उपागतम् । अहम् प्रसादयान् चक्रे भ्रातरम् हित काम्यया ॥ ४-१०-१

(सुग्रीव कहते हैं—) ‘तदनन्तर क्रोधसे आविष्ट तथा विक्षुब्ध होकर आये हुए अपने बड़े भाईको उनके हितकी कामनासे मैं पुनः प्रसन्न करनेकी चेष्टा करने लगा ॥ १ ॥

(सुग्रीव हेळुत्तानॆ) राघव! नगरक्कॆ आगमिसिद क्रुद्धनागिद्द मत्तु उद्विग्ननागिद्द नन्नण्णनिगॆ हितवन्नुण्टु माडुव इच्छॆयिन्द पुनः अवनन्नु समाधानगॊळिसलु प्रयत्निसिदॆ.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH aham = then, I; prasaadayaan cakre = begged of him; krodha samaaviSTam = by anger, enveloped; samrabdham = capricious one; upaagatam = who arrived; tam bhraataram = him, brother; hita kaamyayaa = well-being, desiring.

अनुवादः

“Then desiring both of our well-being I have begged of my brother who is enveloped in anger and behaving capriciously. [4-10-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः ।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दन ॥ २ ॥

दिष्ट्या असि कुशली प्राप्तो निहतः च त्वया रिपुः । अनाथस्य हि मे नाथः त्वम् एको अनाथ नन्दनः ॥ ४-१०-२

‘मैंने कहा—‘अनाथनन्दन! सौभाग्यकी बात है कि आप सकुशल लौट आये और वह शत्रु आपके हाथसे मारा गया । मैं आपके बिना अनाथ हो रहा था । अब एकमात्र आप ही मेरे नाथ हैं ॥ २ ॥

अनाथनन्दन! नीनु शत्रुवन्नु कॊन्दु क्षेमवागि मरळिदुदु सौभाग्यद मातागिदॆ. नानु नीनिल्लदॆ अनाथनन्तागिद्देनॆ. ईग एकमात्र नीने ननगॆ नाथनागिरुवॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. anaatha aanandanaH = oh, orphan’s, delight Rama; diSTyaa tvayaa ripuH nihataH = luckily, by you, enemy, is eliminated; kushalii praaptaH asi = safely, returned, you are; anaathasya me tvam ekaH naathaH = to an orphaned one, to me, you, alone, are the protector.

अनुवादः

“Oh, orphan’s, delight Rama, I addressed him like this, “Luckily you have eliminated the enemy and returned safely, and to an orphaned one like me you alone are the protector. [4-10-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम् ॥ ३ ॥

इदम् बहु शलाकम् ते पूर्ण चन्द्रम् इव उदितम् । छत्रम् स वाल व्यजनम् प्रतीच्छस्व मया धृतम् ॥ ४-१०-३

‘‘यह बहुत-सी तीलियोंसे युक्त तथा उदित हुए पूर्ण चन्द्रमाके समान श्वेत छत्र मैं आपके मस्तकपर लगाता और चँवर डुलाता हूँ । आप इन्हें स्वीकार करें ॥

हलवारु कड्डिगळिन्द कूडिद, उदयिसिद पूर्ण चन्द्रनन्तिरुव ई श्वेतच्छत्र निन्न तलॆय मेलॆ हिडियुत्तेनॆ, चामरगळिन्द बीसुत्तेनॆ. नीनु इदन्नु स्वीकरिसु.॥3॥

पदच्छेदः

3. te = to you; mayaa dhR^itam = by me, held; bahu shalaakam = with many, spikes; uditam puurNa candram iva = arisen, full, moon, like; sa vaala vyajanam = with, [accompanying] fur, fans; idam Chatram pratiicChasva = this, [regal] umbrella, you accept.

अनुवादः

Let this regal umbrella unfolded like a full moon, with its many of its spikes, and with accompanying fur-fans may please be accepted while I hold it for you. [4-10-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्तस्तत्र बिलद्वारि स्थितः संवत्सरं नृप ।
दृष्ट्वा च शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम् ॥ ४ ॥
शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः ।

‘‘वानरराज! मैं बहुत दुःखी होकर एक वर्षतक उस बिलके दरवाजेपर खड़ा रहा । उसके बाद बिलके भीतरसे खूनकी धारा निकली । द्वारपर वह रक्त देखकर मेरा हृदय शोकसे उद्विग्न हो उठा और मेरी सारी इन्द्रियाँ अत्यन्त व्याकुल हो गयीं ॥ ४ १/२ ॥

वानरराजने! नानु बहळ दुःखितनागि ऒन्दु वर्षदवरॆगॆ आ बिलद बागिलल्लि निन्तिद्दॆ. बळिक बिलदॊळगिनिन्द रक्तद धारॆयु हरिदुबन्तु. द्वारदल्लि आ रक्तधारॆयन्नु नोडि नन्न मनस्सु शोकदिन्द उद्विग्नवायितु, नन्न इन्द्रियगळॆल्ल व्याकुलवादवु.॥4॥

अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत् तदा ॥ ५ ॥
तस्माद् देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः ।

अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गीण तत्तदा ॥
तस्माद् देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः ।

‘‘तब उस बिलके द्वारको एक पर्वत-शिखरसे ढककर मैं उस स्थानसे हट गया और पुनः किष्किन्धापुरीमें चला आया ॥ ५ १/२ ॥

आग आ गुहॆय बागिलिगॆ ऒन्दु पर्वतदन्तह बण्डॆयन्नु मुच्चि नानु अल्लिन्द हॊरटु किष्किन्धॆगॆ मरळि बन्दॆ.॥5½॥

पदच्छेदः

4, 5, 6a. nR^ipa = oh, king; aartaH = saddened [I was]; samvatsaram = for one year; bila dvaarii sthitaH = at that, cave’s entrance, I stayed; atha bilaat samutthitam shoNitam dvaari dR^iSTvaa = then, from cave, started to flow, blood, at entrance, having seen; shoka samvigna hR^idayaH = sadness, engulfed, with a heart; bhR^isham vyaakulita indriyaH = much, perturbed, senses; tadaa tat bila dvaaram = then, that, cave’s, entrance; shaila shringeNa apidhaaya = with a hill, top, having covered; tasmaat deshaat apaakramya = from that, place, moving away; punaH kiSkindhaam praavisham = again, Kishkindha, I entered.

अनुवादः

“Saddened I was after staying at the entrance of the cave for one year, oh, king, and on seeing the blood that started to flow from out the cave in the entrance my heart is engulfed in sadness and my senses perturbed very much, and then covering that cave’s entrance with a hilltop, and departing from that country, I re-entered Kishkindha. [4-10-4, 5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषादात्त्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च ॥ ६ ॥
अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुं त्वमर्हसि ।

विषादात् इह माम् दृष्ट्वा पौरैः मंत्रिभिर् एव च ॥ ४-१०-६ अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुम् त्वम् अर्हसि ।

‘‘यहाँ विषादपूर्वक मुझे अकेला लौटा देख पुरवासियों और मन्त्रियोंने ही इस राज्यपर मेरा अभिषेक कर दिया । मैंने स्वेच्छासे इस राज्यको नहीं ग्रहण किया है । अतः अज्ञानवश होनेवाले मेरे इस अपराधको आप क्षमा करें ॥ ६ १/२ ॥

विषादपूर्वक ऒब्बने बन्दिरुवुदन्नु नोडि नन्न पुरवासिगळु, मन्त्रिगळु सेरि ई राज्यक्कॆ पट्टाभिषेकमाडिदरु. नानु स्वेच्छॆयिन्द ई राज्यवन्नु स्वीकरिसलिल्ल. आद्दरिन्द तिळियदॆ आद नन्न अपराधवन्नु नीनु क्षमिसिबिडु.॥6½॥

पदच्छेदः

6b, 7a. viSaadaat iha maam dR^iSTvaa = with grief, [on my coming] here, me, on seeing; pouraiH mantribhiH eva ca = citizens, ministers, alike, also; abhishikhtaH = crowned me; na kaamena = not, [at my] desire; tat me kshantum tvam arhasi = therefore, me, to pardon, apt of you.

अनुवादः

“On seeing me returning with grief, the citizens and ministers alike crowned me, but that is not at my desire, therefore it is apt of you pardon me. [4-10-6b, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा ॥ ७ ॥
राजभावे नियोगोऽयं मम त्वद्विरहात् कृतः ।

त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा ॥
राजभावेनियोगोऽयं मया त्वद्विरहात्कृतः ।

‘‘आप ही यहाँके सम्माननीय राजा हैं और मैं सदा आपका पूर्ववत् सेवक हूँ । आपके वियोगसे ही राजाके पदपर मेरी यह नियुक्ति की गयी ॥ ७ १/२ ॥

नीने इल्लिय सन्मान्य राजनागिरुवॆ, नानु सदा हिन्दिनन्तॆ निन्न सेवकनागिद्देनॆ. निन्न वियोगदिन्दले राजनागि नन्न नियुक्ति आयितु.॥7½॥

सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम् ॥ ८ ॥
न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ।

न्यास भूतम् इदम् राज्यम् तव निर्यातयामि अहम् ।

‘‘मन्त्रियों, पुरवासियों तथा नगरसहित आपका यह सारा अकंटक राज्य मेरे पास धरोहरके रूपमें रखा था । अब इसे मैं आपकी सेवामें लौटा रहा हूँ ॥ ८ १/२ ॥

मन्त्रिगळु, पुरवासिगळु सहित इडी अकण्टक राज्यवु नन्न बळि ऒत्तॆयागि इडल्पट्टित्तु. ईग इदन्नु नानु निन्न सेवॆयल्लि मरळिसुत्तिद्देनॆ.॥8½॥

पदच्छेदः

7b, 8. maanaarhaH raajaa tvam eva = estimable, king, you, alone; aham ca puraa yathaa = I will be, as earlier, as I was; mama ayam raja bhaave niyogaH tvat virahaat kR^itaH = my, this, in kingship, establishment, with your, unavailability, it is done; sa amaatya paura nagaram = with, ministers, citizens, capital; nihata kantakam = eliminated, thorniness; sthitam = is there.

अनुवादः

“As an estimable one you alone are the king, and I will be as I was, and establishing me in kingship is owing to your unavailability, but the capital with citizens and ministers is kept up without thorniness. [4-10-7b, 8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा च रोषं कृथाः सौम्य मम शत्रुनिषूदन ॥ ९ ॥
याचे त्वां शिरसा राजन् मया बद्धोऽयमञ्जलिः ।

मा च रोषं कृथाः सौम्य मयि शत्रुनिषूदन ॥
याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः ।

याचे त्वाम् शिरसा राजन् मया बद्धो अयम् अंजलिः ।

‘‘सौम्य! शत्रुसूदन! आप मुझपर क्रोध न करें । ‘राजन्! मैं इसके लिये मस्तक झुकाकर प्रार्थना करता हूँ और हाथ जोड़ता हूँ ॥ ९ १/२ ॥

सौम्य! शत्रुसूदन! नीनु नन्न मेलॆ सिट्टु माडबेड. राजने! नानु इदक्कागि तलॆबागि कैमुगिदु प्रार्थिसुत्तेनॆ.॥9½॥

पदच्छेदः

9. nyaasa bhuutam = custodial, one[kingdom]; idam raajyam = this, kingdom; tava = to you; niryaatayaami = returning; aham = I am; shatru niSuudana = oh enemies, eliminator; saumya = oh, gentle one; mama = in my respect; roSam = anger / hostility; maa kR^ithaaH = do not, you make.

अनुवादः

“Oh, gentle one, I am now returning this custodial kingdom to you, oh, enemy eliminator, you need not be hostile towards me. [4-10-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः ॥ १० ॥
राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ।

बलात् अस्मिन् समागम्य मंत्रिभिः पुर वासिभिः । ४-१०-१० राजभावे नियुक्तो अहम् शून्य देश जिगीषया ।

‘‘मन्त्रियों तथा पुरवासियोंने मिलकर जबर्दस्ती मुझे इस राज्यपर बिठाया है । वह भी इसलिये कि राजासे रहित राज्य देखकर कोई शत्रु इसे जीतनेकी इच्छासे आक्रमण न कर बैठे’’ ॥ १० १/२ ॥

मन्त्रिगळु मत्तु प्रजॆगळु सेरि ऒत्तायदिन्द नन्नन्नु राजनन्नागिसिदरु. अदू कूड राजरहितवाद राज्यवन्नु नोडि यारादरू शत्रुगळु इदन्नु गॆद्दुकॊळ्ळलु आक्रमिसबारदॆम्बुदॊन्दे कारणवागित्तु.॥10½॥

पदच्छेदः

10, 11a. raajan = oh king; shirasaa tvaam yaace = with head bowed, you, I beg; mayaa ayam anjaliH baddhaH = by me, this, [prayerful] palm-fold, is made; mantribhiH pura vaasibhiH = by the ministers, capital, dwellers; samaagamya = coming together; shuunya desha jigiishayaa = empty [kingless,] kingdom, to have control on; aham = I was; asmin = to this [kingship]; rajabhaave = in kingship; balaat = forcibly; niyuktaH = nominated.

अनुवादः

“I beg you with my bowed head and with my prayerful palm-fold, the ministers and the city dwellers have collectively and forcibly nominated me to the kingship, only to keep the kingless kingdom under control. [4-10-10, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स विनिर्भर्त्स्य वानरः ॥ ११ ॥
धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ।

स्निग्धम् एवम् ब्रुवाणम् माम् स विनिर्भर्त्स्य वानरः ॥ ४-१०-११ धिक् त्वाम् इति च माम् उक्त्वा बहु तत् तत् उवाच ह ।

‘मैंने ये सारी बातें बड़े प्रेमसे कही थीं, किंतु उस वानरने मुझे डाँटकर कहा—‘तुझे धिक्कार है’ । यों कहकर उसने मुझे और भी बहुत-सी कठोर बातें सुनायीं ॥ ११ १/२ ॥

नानु इवॆल्लवन्नू तुम्बा प्रेमदिन्द हेळिद्दॆ, आदरॆ आ वानरनु नन्नन्नु - ‘निनगॆ धिक्कारविरलि’ ऎन्दु गदरिसि नुडिदनु. हीगॆ हेळि अवनु इन्नू अनेक कठोर मातुगळन्नु हेळिदनु.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. saH vaanaraH = he, that monkey; evam snigdham bruvaaNam = this way, politely, while I was saying; maam nirbhartsya = me, on threatening; dhik = fie; tvaam = upon you; iti ca = thus, also; maam uktvaa = to me said; tat tat = that, that, [expletives]; bahu = many; uvaaca ha = he said, indeed.

अनुवादः

“While I was speaking that politely he threatened me and indeed used many expletives starting from ‘fie, fie, upon you.’ and the like. [4-10-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव सम्मतान् ॥ १२ ॥
मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ।

प्रकृतीः च समानीय मंत्रिणः चैव सम्मतान् ॥ ४-१०-१२ माम् आह सुहृदाम् मध्ये वाक्यम् परम गर्हितम् ।

‘तत्पश्चात् उसने प्रजाजनों और सम्मान्य मन्त्रियोंको बुलाया तथा सुहृदोंके बीचमें मेरे प्रति अत्यन्त निन्दित वचन कहा ॥ १२ १/२ ॥

अनन्तर अवनु प्रजॆगळन्नू, सन्मान्य मन्त्रिगळन्नू करॆसि, सुहृदर नडुवॆ नन्न कुरितु अत्यन्त निन्दितवाद मातुगळन्नाडिदनु.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. prakR^itiiH ca = people, also; sammataan = venerable ones; mantriNaH caiva = ministers, also, thus; samaaniiya = on summoning; suhR^idaam madhye = friends, amongst; maam = to me; parama garhitam vaakyam = very, abusive, words; aaha = he said / hurled.

अनुवादः

“And summoning people and venerable ministers he hurled very abusive words at me among friends. [4-10-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विदितं वो मया रात्रौ मायावी स महासुरः ॥ १३ ॥
मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकाङ्क्षी तदा पुरा ।

विदितं वो यथा रात्रौ मायावी च महासुरः ॥
मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकाङ्क्षी तदा पुरा ।

विदितम् वो मया रात्रौ मायावी स महाअसुरः ॥ ४-१०-१३ माम् समाह्वयत क्रुद्धो युद्ध कांक्षी तदा पुरा ।

‘वह बोला—‘आपलोगोंको मालूम होगा कि एक दिन रातमें मेरे साथ युद्ध करनेकी इच्छासे मायावी नामक महान् असुर यहाँ आया था । उसने क्रोधमें भरकर पहले मुझे युद्धके लिये ललकारा ॥ १३ १/२ ॥

अवनु हेळिदनु - ऒन्दु दिन रात्रॆ नन्नॊन्दिगॆ युद्धमाडलु मायावि ऎम्ब महा असुरनु इल्लिगॆ बन्दिद्द. अवनु क्रोधगॊण्डु मॊदलिगॆ नन्नन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसिदनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. puraa mahaaasuraH maayaavii = earlier, the gigantic, Maayaavi; kruddhaH = rancorous; yuddha kaankshii = duel, desiring one; tadaa raatrau = in that, night; maam = me; samaahvayata = invited; vaH = that; viditam = you are aware of.

अनुवादः

“You all are aware that earlier the gigantic and rancorous demon Maayaavi invited me desiring a duel in that night. [4-10-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात् ॥ १४ ॥
अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ।

तस्य तद् भाषितम् श्रुत्वा निःसृतः अहम् नृपाअलयात् ॥ ४-१०-१४ अनुयातः च माम् तूर्णम् अयम् भ्राता सुदारुणः ।

‘‘उसकी वह ललकार सुनकर मैं राजभवनसे निकल पड़ा । उस समय यह क्रूर स्वभाववाला मेरा भाई भी तुरंत ही मेरे पीछे-पीछे आया ॥ १४ १/२ ॥

अवन आ आह्वानवन्नु केळि नानु अरमनॆयिन्द हॊरटाग ई क्रूर स्वभाववुळ्ळ नन्न तम्मनू कूडले नन्न हिन्दॆये बन्दनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. tasya tat = his, that; bhaaSitam = saying [calling for duel]; shrutvaa = on hearing; niHsR^itaH = went out; aham = I am; nR^ipa aalayaat = from royal, palace su daaruNaH = very, hazardous one; ayam bhraataa = this, brother; anuyaataH ca = followed, also; tuurNam = quickly; maam = me.

अनुवादः

“On hearing his call for a duel I went out of the royal palace, and this very hazardous brother of mine quickly followed me. [4-10-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ॥ १५ ॥
प्राद्रवद् भयसन्त्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ ।
अभिद्रुतस्तु वेगेन विवेश स महाबिलम् ॥ १६ ॥

स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ॥ प्राद्रवद्भयसन्त्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ ।
अभिद्रुतश्च वेगेन विवेश स महाबिलम् ॥

स तु दृष्ट्वा एव माम् रात्रौ स द्वितीयम् महाबलः ॥ ४-१०-१५ प्राद्रवत् भय संत्रस्तो वीक्ष्य आवाम् समुपागतौ । अभिद्रुतः तु वेगेन विवेश स महाबिलम् ॥ ४-१०-१६

‘‘यद्यपि वह असुर बड़ा बलवान् था तथापि मुझे एक दूसरे सहायकके साथ देखते ही भयभीत हो उस रातमें भाग चला । हम दोनों भाइयोंको आते देख वह बड़े वेगसे दौड़ा और एक विशाल गुफामें घुस गया ॥

आ असुरनु भारी बलिष्टनागिद्दरू नम्मिब्बरन्नु नोडुत्तले भयगॊण्डु रात्रिये ओडिहोदनु. नाविब्बरू बॆन्नट्टुत्तिरुवुदन्नु नोडि अवनु वेगवागि ओडिहोगि ऒन्दु विशाल गुहॆयल्लि नुग्गिदनु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15b, 16. mahaabalaH = formidable one; saH = that demon; raatrau sa dvitiiyam maam dR^iSTvaa eva = in night, with, a second one, me, on seeing, just by; pra adravat = he ran away; samupaagatau aavaam viikshya = those that reached nearly, at us, on seeing; bhaya samtrastaH = fear, fraught by; vegena abhidrutaH = speedily, he ran; saH = he; mahaabilam = great, cavity; vivesha = entered.

अनुवादः

“And that formidable demon Maayaavi ran away as he was fraught with fear on seeing me with a second one at my side, and he speedily entered a great cavity of earth on seeing us two nearly reaching him. [4-10-15b, 16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद‍‍्बिलम् ।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ १७ ॥

तम् प्रविष्टम् विदित्वा तु सुघोरम् सुमहद् बिलम् । अयम् उक्तो अथ मे भ्राता मया तु क्रूर दर्शनः ॥ ४-१०-१७

‘‘उस अत्यन्त भयंकर विशाल गुफामें उस असुरको घुसा हुआ जानकर मैंने अपने इस क्रूरदर्शी भाईसे कहा— ॥ १७ ॥

आ अत्यन्त भयङ्कर विशाल गुहॆयल्लि आ असुरनु नुग्गिरुवुदन्नु नोडि नानु नन्न ई क्रूरदर्शि तम्मनल्लि हेळिदॆ .॥17॥

पदच्छेदः

17. tam = him; praviSTam = entered into; viditvaa tu = on knowing; su ghoram = great, precarious; sumahat bilam = great cavity; atha = then; kruura darshanaH = cruel to look; ayam me bhraataa = this, brother, of mine; mayaa uktaH by me, said.

अनुवादः

“On knowing the demon’s entry into that great precarious cavity, I said to this one, this cruel looking brother of mine. [4-10-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् ।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥ १८ ॥

अहत्वा न अस्ति मे शक्तिः प्रति गन्तुम् इतः पुरीम् । बिल द्वारि प्रतीक्ष त्वम् यावत् एनम् निहन्मि अहम् ॥ ४-१०-१८

‘‘सुग्रीव! इस शत्रुको मारे बिना मैं यहाँसे किष्किन्धापुरीको लौट चलनेमें असमर्थ हूँ; अतः जबतक मैं इस असुरको मारकर लौटता हूँ, तबतक तुम इस गुफाके दरवाजेपर रहकर मेरी प्रतीक्षा करो’ ॥ १८ ॥

सुग्रीवने! ई शत्रुवन्नु कॊल्लदॆ नानु इल्लिन्द किष्किन्धॆगॆ होगलारॆ; आद्दरिन्द नानु ई असुरनन्नु कॊन्दु मरळुवतनक नीनु ई गुहॆय बागिलल्लि निन्तु नन्नन्नु प्रतीक्षिसुत्तिरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. a hatvaa = without, killing; itaH = from here; puriim = to capital; prati gantum = return to go; me = to me; shaktiH = power; na asti = not, there; aham = I am; enam = him, the demon; yaavat = till; nihanmi = I kill; tvam = you; bila dvaari = at cavity’s, entrance; pratiiksha = wait.

अनुवादः

“My power will not let me return from here to the capital without killing that demon, hence you wait at this cavity’s entrance, till I kill that demon and come out of the cavity. [4-10-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थितोऽयमिति मत्वाहं प्रविष्टस्तु दुरासदम् ।
तं मे मार्गयतस्तत्र गतः संवत्सरस्तदा ॥ १९ ॥

स्थितोऽयम् इति मत्वा अहम् प्रविष्टः तु दुरासदम् । तम् मे मार्गयतः तत्र गतः संवत्सरः तदा ॥ ४-१०-१९

‘‘ऐसा कहकर और ‘यह तो यहाँ खड़ा है ही’ ऐसा विश्वास करके मैं उस अत्यन्त दुर्गम गुफाके भीतर प्रविष्ट हुआ । भीतर जाकर मैं उस दानवकी खोज करने लगा और इसीमें मेरा वहाँ एक वर्षका समय व्यतीत हो गया ॥ १९ ॥

हीगॆ हेळि ‘इवनु इल्लि निन्तिरुवनु’ ऎन्दु विश्वासविट्टु आ अत्यन्त दुर्गम गुहॆय ऒळगॆ होदॆ. ऒळहॊक्क आ दानवनन्नु हुडुकुत्तिरुवाग ऒन्दु वर्ष कळॆदु होयितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sthitaH = stayed; ayam iti = he thus; matvaa aham = believing, I have; pravishtaH tu = entered, thus; duraasadam = impenetrable cave; tadaa = then; tatra = there; tam = him, that demon; maargamaanasya = while searching; me = for me; gataH = elapsed; samvatsaraH = one year.

अनुवादः

“Believing that he stayed at the entrance of the cavity I entered that impenetrable cavity, and then in searching for that demon there one year elapsed. [4-10-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद् भयावहः ।
निहतश्च मया सद्यः स सर्वैः सह बन्धुभिः ॥ २० ॥

स तु दृष्टो मया शत्रुः अनिर्वेदात् भयाअवहः । निहतः च मया सद्यः सः सर्वैः सह बन्धुभिः ॥ ४-१०-२०

‘‘इसके बाद मैंने उस भयंकर शत्रुको देखा । इतने दिनोंतक उसके न मिलनेसे मेरे मनमें कोई क्लेश या उदासीनता नहीं हुई थी । मैंने उसे उसके समस्त बन्धु-बान्धवोंसहित तत्काल कालके गालमें डाल दिया ॥ २० ॥

बळिक नानु आ भयङ्कर शत्रुवन्नु नोडिदॆ. इष्टुदिन अवनु सिगदिरुवुदरिन्द नन्न मनस्सिनल्लि यावुदे क्लेश, उदासीनतॆ उण्टागलिल्ल. नानु अवनन्नु बन्धुगळ सहित कूडले यमसदनक्कॆ अट्टिदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. bhayaaavahaH = terrified one; saH shatruH = he that, enemy; mayaa = by me; a nirvedaat = without, worry - effortlessly; dR^iSTaH = is seen; saH sarvaiH bandhubhiH saha = he, all of his, relatives, along with; mayaa = by me; sadyaH nihataH = immediately, killed.

अनुवादः

“I have seen that terrified enemy of mine effortlessly, and I killed him immediately along with all of his relatives. [4-10-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद‍‍्बिलम् ।
पूर्णमासीद् दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥ २१ ॥

तस्य आस्यात् तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद् बिलम् । पूर्णम् आसीत् दुराक्रामम् स्वनतः तस्य भूतले ॥ ४-१०-२१

‘‘उसके मुखसे और छातीसे भी भूतलपर रक्तका ऐसा प्रवाह जारी हुआ, जिससे वह सारी दुर्गम गुफा भर गयी ॥ २१ ॥

अवन बायियिन्द, ऎदॆयिन्द हरिद रक्तदिन्द आ इडी दुर्गम गुहॆ तुम्बिहोयितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. bhuutale = on ground; svanataH = [fallen] yelling; tasya aasyaat tu = from his, mouth, but; pravR^ittena, rudhira aughena = emanating, by blood, gushes of; tat bilam puurNam = that, cavity, is filled up; dur aakraamam aasiit = impossible, to tread, it has become.

अनुवादः

“That cavity has become impassable, since it is fully filled with the gushes of blood emanating from the mouth of that demon who fell yelling onto ground. [4-10-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं तमहं सुखम् ।
निष्क्रामं नैव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ २२ ॥

सूदयित्वा तु तम् शत्रुम् विक्रान्तम् तम् अहम् सुखम् । निष्क्रामम् न एव पश्यामि बिलस्य पिहितम् मुखम् ॥ ४-१०-२२

‘‘इस तरह उस पराक्रमी शत्रुका सुखपूर्वक वध करके जब मैं लौटा, तब मुझे निकलनेका कोई मार्ग ही नहीं दिखायी देता था; क्योंकि बिलका दरवाजा बंद कर दिया गया था ॥ २२ ॥

ई प्रकार आ पराक्रमि शत्रुवन्नु सुलभवागि वधिसि नानु मरळुवाग ननगॆ हॊरबरलु दारिये काणदागित्तु; एकॆन्दरॆ गुहॆय बागिलु मुच्चिहोगित्तु.॥22॥

पदच्छेदः

22. aham = I; tam shatrum vikraantam = that, enemy, who was invading; sukham = easily; suudayitvaa = having killed; nishkraamam = exit; na eva = not, thus; pashyaami = saw; bilasya pihitam mukham = cavity’s, closed, face.

अनुवादः

“On my killing that invading enemy easily, I could not see any exit from that cavity as its mouth was closed. [4-10-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।
यतः प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ २३ ॥

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।
यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीव इति पुनः पुनः । यतः प्रतिवचो नास्ति ततः अहम् भृश दुःखितः ॥ ४-१०-२३

‘‘मैंने ‘सुग्रीव! सुग्रीव! कहकर बारंबार पुकारा, किंतु कोई उत्तर नहीं मिला । इससे मुझे बड़ा दुःख हुआ ॥ २३ ॥

नानु सुग्रीव! सुग्रीवा! ऎन्दु पदे पदे करॆदॆ आदरॆ यावुदे उत्तर बरलिल्ल. इदरिन्द ननगॆ बहळ दुःखवायितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sugriiva iti = oh Sugreeva, thus; punaH punaH = again and again; vi kroshamaanasya = while I loudly shouted; me = to me; yataH = what for; prativacaH = reply; na asti = not, there; tataH = by that; aham = I am; bhr^isha duhkhitaH = very, saddened.

अनुवादः

“Wherefore I did not get a reply though I repeatedly shouted, ‘Sugreeva, oh, Sugreeva.’ thereby I was very saddened. [4-10-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पादप्रहारैस्तु मया बहुभिः परिपातितम् ।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य पथा पुरमुपागतः ॥ २४ ॥

पाद प्रहारैः तु मया बहुभिः परिपातितम् । ततः अहम् तेन निष्क्रम्य पथा पुरम् उपागतः ॥ ४-१०-२४

‘‘मैंने बारंबार लात मारकर किसी तरह उस पत्थरको पीछेकी ओर ढकेला । इसके बाद गुफाद्वारसे निकलकर यहाँकी राह पकड़े मैं इस नगरमें लौटा हूँ ॥ २४ ॥

नानु मत्तॆ मत्तॆ कालिनिन्द ऒद्दु हेगो बण्डॆयन्नु हिन्दक्कॆ तळ्ळि, गुहाद्वारदिन्द हॊरबिद्दु नगरद दारि हिडिदु इल्लिगॆ बन्दॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. mayaa = by me; bahubhiH = with many; paada prahaaraiH = with foot, poundings; paripaatitam = [lidded hilltop] is smashed; tataH = then; aham = I have; tena pathaa = by that, way; nishkramya = exited; punaH upaagataH = again, arrived here.

अनुवादः

“With my foot I pounded and smashed that lidded hilltop, and from there I exited that way and arrived here. [4-10-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः ।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ २५ ॥

अत्रनेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः ।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥

तत्र अनेन अस्मि सम्रुद्धः राज्यम् मृगयत आत्मनः । सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृ सौहृदम् ॥ ४-१०-२५

‘‘यह सुग्रीव ऐसा क्रूर और निर्दयी है कि इसने भ्रातृ-प्रेमको भुला दिया और सारा राज्य अपने हाथमें कर लेनेके लिये मुझे उस गुफाके अंदर बंद कर दिया था’ ॥

ई क्रूरी, निर्दयी सुग्रीवनु भ्रातृप्रेम मरॆतुबिट्टनु. इडी राज्यवन्नु कैवशपडिसलॆन्दे नन्नन्नु गुहॆयॊळगॆ कूडिहाकिद्दनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. aatmanaH = for himself; raajyam = kingdom; mR^igayata = fantasizing; nR^ishamsena anena = by cruel one, by this one; vismR^itya bhraatR^i sauhR^idam = forgetting, brotherly, good heartedness - clannishness; [aham = I was]; tatra = there; samruddhaH = trammelled; sugriiveNa = by Sugreeva; asmi = I was.

अनुवादः

“As such this cruel fantasist of kingdom trammelled me in there forgetting the clannishness.” So said Vali to all the courtiers. [4-10-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः ।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः ॥ २६ ॥

एवम् उक्त्वा तु माम् तत्र वस्त्रेण एकेन वानरः । तदा निर्वासयामास वाली विगत साध्वसः ॥ ४-१०-२६

‘ऐसा कहकर वानरराज वालीने निर्भयतापूर्वक मुझे घरसे निकाल दिया । उस समय मेरे शरीरपर एक ही वस्त्र रह गया था ॥ २६ ॥

हीगॆ हेळि वानरराज वालियु निर्धयवागि एकवस्त्रनाद नन्नन्नु राज्यदिन्द हॊरहाकिद्दनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vaanaraH = that monkey; vaalii = Vali; tatra = in there, in court; maam = to me; evam uktvaa = thus, saying; vigata saadhvasaH = gone [leaving off,] ruth; tadaa = then; vastreNa ekena = clothing, one only; nirvaasayaamaasa = started to render me homeless - banished me.

अनुवादः

“On saying thus that monkey ruthlessly banished me, then and there in the court itself, who am with a single clothing on my body. [4-10-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।
तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान् सवनार्णवाम् ॥ २७ ॥
ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ २८ ॥

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।
तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान्सवनार्णवाम् ॥ ऋश्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे॥

तेन अहम् अपविद्धः च हृत दारः च राघव । तत् भयात् च महीम् सर्वान् क्रान्तवान् स वन अर्णवाम् ॥ ४-१०-२७ ऋश्यमूकम् गिरि वरम् भार्या हरण दुःखितः । प्रविष्टो अस्मि दुराधर्षम् वालिनः कारणान्तरे ॥ ४-१०-२८

‘रघुनन्दन! उसने मुझे घरसे तो निकाल ही दिया, मेरी स्त्रीको भी छीन लिया । उसके भयसे मैं वनों और समुद्रोंसहित सारी पृथ्वीपर मारा-मारा फिरता रहा । अन्ततोगत्वा मैं भार्याहरणके दुःखसे दुःखी हो इस श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूकपर चला आया; क्योंकि एक विशेष कारणवश वालीके लिये इस स्थानपर आक्रमण करना बहुत कठिन है ॥ २७-२८ ॥

रघुनन्दना! अवनु नन्नन्नु ऊरिनिन्द ऒडिसिदनु हागू नन्न पत्नियन्नु कसिदुकॊण्डनु. अवन भयदिन्द नानु वनगळु, समुद्र सहित इडी भूमण्डलवन्नु सुत्तिदॆ. अन्तू नानु भार्याहरणदिन्द दुःखितनागि, ई श्रेष्ठ ऋष्यमूक पर्वतक्कॆ बन्दॆ; एकॆन्दरॆ ऒन्दु विशेष कारणदिन्द वालिगॆ ई स्थानदल्लि आक्रमिसुवुदु बहळ कठिणवागित्तु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27. Raaghava; tena aham = by him, I am; apaviddhaH ca = thrown away, also; hR^ita daaraH ca = stolen, wife, also; tat bhayaat ca = by his, fear, alone; sa vana arNavaa = withal, forests, oceans sarvaan = all over the; mahiim = earth; kraantaavaan = I have roamed.

अनुवादः

“Thus he threw me away and even stole my wife, oh, Rama, and owing to his fear alone I roamed all over the earth with its forests and oceans. [4-10-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. bhaaryaa haraNa duHkhitaH = wife, by stealing, I who am saddened; kaaraNa antare = by another reason; vaalinaH duraadharSham = by Vali, impenetrable one; giri varam = mountain, safest; Rishyamuukam = Mt. Rishyamuka; praviSTaH asmi = entered, I have;

अनुवादः

“I who am saddened by stealing my wife have entered this safest mountain Rishyamuka, which is impenetrable for Vali by another reason. [4-10-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् ।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥ २९ ॥

एतत् ते सर्वम् आख्यातम् वैर अनुकथनम् महत् । अनागसा मया प्राप्तम् व्यसनम् पश्य राघव ॥ ४-१०-२९

‘रघुनाथजी! यही वालीके साथ मेरे वैर पड़नेकी विस्तृत कथा है । यह सब मैंने आपको सुना दी । देखिये, बिना अपराधके ही मुझे यह सब संकट भोगना पड़ता है ॥ २९ ॥

रघुनाथने! वालियॊन्दिगॆ वैर उण्टाद विस्तृत इदे कथॆयागिदॆ. इदॆल्लवन्नु नानु निनगॆ तिळिसिरुवॆनु. नोडु, अपराधविल्लदॆये ननगॆ ई सङ्कट अनुभविसबेकायितु.॥29॥

पदच्छेदः

29. Raaghava; etat mahat vaira anukathanam = all this, notable, enmity, account of; sarvam te aakhyaatam = all to you, is reported; pashya = you may see - examine; anaagasaa = without fault; mayaa praaptam = by me, attained; vyasanam = dire straits.

अनुवादः

“All this notable account of enmity is reported to you, oh, Raghava, and you may examine the dire straits befallen on me at no fault of mine. [4-10-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिनश्च भयात् तस्य सर्वलोकभयापह ।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ ३० ॥

वालिनः च भयात् तस्य सर्वलोक भयापह । कर्तुम् अर्हसि मे वीर प्रसादम् तस्य निग्रहात् ॥ ४-१०-३०

‘वीरवर! आप सम्पूर्ण जगत् का भय दूर करनेवाले हैं । मुझपर कृपा कीजिये और वालीका दमन करके मुझे उसके भयसे बचाइये’ ॥ ३० ॥

वीरवरने! नीनु समस्त जगत्तिन भयवन्नु दूरगॊळिसुववनागिरुवॆ. नन्न मेलॆ कृपॆमाडि, वालियन्नु दमन माडि नन्नन्नु अवन भयदिन्द बिडिसु.॥30॥

पदच्छेदः

30. sarva loka bhayaa apahaa = to all, worlds, fear, remover - oh, Rama; vaalinaH ca = of Vali, only; tasya bhayaat = from that, fear; me = to me; prasaadam = invulnerability; viira = oh, valiant one; tasya nigrahaat = him, rein [him] in; kartum arhasi = to bestow, apt of you.

अनुवादः

“Oh, Rama, the fear-remover of all the worlds, it is apt of you to bestow me invulnerability from the fear of Vali, and oh, valiant one, as well as to rein him in.” Sugreeva requested Rama thus. [4-10-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् ।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ३१ ॥

एवम् उक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म संहितम् । वचनम् वक्तुम् आरेभे सुग्रीवम् प्रहसन् इव ॥ ४-१०-३१

सुग्रीवके ऐसा कहनेपर धर्मके ज्ञाता परम तेजस्वी श्रीरामचन्द्रजीने उनसे हँसते हुए-से यह धर्मयुक्त वचन कहना आरम्भ किया— ॥ ३१ ॥

सुग्रीवनु हीगॆ हेळिदाग धर्मज्ञ, परमतेजस्वी श्रीरामचन्द्रनु नगुत्ता अवनल्लि हीगॆ धर्मयुक्त मातन्नु हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. evam uktaH = thus, one who is said - Rama; tejasvii = resplendent one; dharmaj~naH = virtuous one; saH = he, that Rama; prahasan iva = laughing off, as though; dharma samhitam vacanam = in virtue, abiding, sentence; sugriivam = to Sugreeva; vaktum = to speak; aarebhe = started.

अनुवादः

When he is requested thus by Sugreeva, that virtuous and resplendent Rama started to tell Sugreeva, the words that abide by virtue, as though trivializing the task on hand. [4-10-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमोघाः सूर्यसङ्काशा निशिता मे शरा इमे ।
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥ ३२ ॥

अमोघाः सूर्यसङ्काशा निशिता मे शराः इमे ।
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति पुरुषान्विताः ॥

अमोघाः सूर्य संकाशा निशिता मे शरा इमे । तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुष अन्विताः ॥ ४-१०-३२

‘मित्र! ये मेरे सूर्यके समान तेजस्वी तीखे बाण अमोघ हैं, जो दुराचारी वालीपर रोषपूर्वक पड़ेंगे ॥ ३२ ॥

मित्रने! ई सूर्यनन्तिरुव तेजस्वी तीक्ष्णबाणगळु अमोघवागिवॆ, अवु दुराचारी वालिय मेलॆ ऎरगुववु.॥32॥

पदच्छेदः

32. amoghaaH = admirable; suurya samkaashaa = sun-like; rusha anvitaaH = [my] wrath, mingled with; nishitaaH = sharp; mama = my; ete = these; sharaaH = arrows; durvR^itte = evil minded one; tasmin vaalini = on that, Vali; patiSyanti = will fall.

अनुवादः

“Admirable and sun-like burners are these arrows of mine that are now mingled with my wrath, and they are bound fall on that evil minded Vali. [4-10-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावत् तं नहि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् ।
तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ ३३ ॥

यावत् तम् न हि पश्येयम् तव भार्य अपहारिणम् । तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्र दूषकः ॥ ४-१०-३३

‘जबतक तुम्हारी भार्याका अपहरण करनेवाले उस वानरको मैं अपने सामने नहीं देखता हूँ तबतक सदाचारको कलंकित करनेवाला वह पापात्मा वाली जीवन धारण कर ले ॥ ३३ ॥

निन्न भार्यॆयन्नु अपहरिसिद आ वानरनु नन्न ऎदुरिगॆ कण्मरॆयागुव तनक सदाचारवन्नु कलङ्कितगॊळिसुव आ पापात्मा वालियु बदुकिरलि.॥33॥

पदच्छेदः

33. tava = your; bhaarya apahaarinam = wife, stealer; tam = him; yaavat = till which time; na pashyeyam = not, I see; taavat = only till then; paapaatmaa caaritra duushakaH = evil minded, history, abuser; saH vaalii jiivet = he, that, Vali, will live.

अनुवादः

“He that stealer of your wife, that evil-minded abuser of history lives as long as I descry. [4-10-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नस्त्वं शोकसागरे ।
त्वामहं तारयिष्यामि बाढं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ ३४ ॥

आत्म अनुमानात् पश्यामि मग्नः त्वाम् शोक सागरे । त्वाम् अहम् तारयिष्यामि बाढम् प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ ४-१०-३४

‘मैं अपने ही अनुमानसे समझता हूँ कि तुम शोकके समुद्रमें डूबे हुए हो । मैं तुम्हारा उद्धार करूँगा । तुम अपनी पत्नी तथा विशाल राज्यको भी अवश्य प्राप्त कर लोगे’ ॥ ३४ ॥

नीनु शोकसमुद्रदल्लि मुळुगिरुवुदन्नु नानु अनुमानदिन्द तिळियुत्तेनॆ. नानु निन्न उद्धार माडुवॆनु. नीनु निन्न पत्नि हागू विशाल राज्यवन्नु पडॆयुवॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. tvaam shoka saagare magnam = you; in sadness, sea of, deluged; aatma anumaanaat = by self, inference -by my own experience; pashyaami = I see; tvaam aham taarayishyaami = you, I will, make you to get across; baaDham = definitely; praapsyasi = you will regain; pushkalam = abundantly.

अनुवादः

“By my experience I see how you are deluged in a sea of sadness, but I will make you to get over that sea, and you will definitely regain abundantly whatever you lost.” Rama assured Sugreeva thus. [4-10-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत् ॥ ३५ ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा हर्ष पौरुष वर्धनम् । सुग्रीवः परम प्रीतः सु महत् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ४-१०-३५

श्रीरामका यह वचन हर्ष और पुरुषार्थको बढ़ानेवाला था । उसे सुनकर सुग्रीवको बड़ी प्रसन्नता हुई । फिर वे बहुत ही महत्त्वपूर्ण बात कहने लगे ॥ ३५ ॥

श्रीरामन वचनवु हर्ष मत्तु पुरुषार्थवन्नु हॆच्चिसुवन्तित्तु. अदन्नु केळि सुग्रीवनिगॆ तुम्बा सन्तोषवायितु. पुनः अवनु बहळ महत्वपूर्ण मातन्नु हेळतॊडगिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tasya harSa pauruSa vardhanam = happiness, self-esteem, enhancing; tat vacanam shrutvaa = his, that, sentence, having heard; Sugreeva; parama priitaH = verily, gladdened; su mahat vaakyam abraviit = very, great, sentence, [further] said.

अनुवादः

Hearing that sentence of Rama, which is enhancing happiness and self-esteem, Sugreeva is very gladdened and further said this great sentence. [4-10-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः ॥ १० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद हत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥10॥