००९ सुग्रीवेण वैरकारणकथनम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sugreeva reports the incident that sparked off the indignation and ire of Vali towards Sugreeva. Sugreeva describes to Rama about the strength and heartless nature of Vali, with a kind of indirect portrayal of his enemy’s capabilities.

स्रोतः: valmikiramayan.net

9. सुग्रीवका श्रीरामचन्द्रजीको वालीके साथ अपने वैर होनेका कारण बताना

वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः ।
पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा ॥ १ ॥

वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रु निषूदनः । पितुः बहुमतः नित्यम् मम च अपि तथा पुरा ॥ ४-९-१

‘रघुनन्दन! वाली मेरे बड़े भाई हैं । उनमें शत्रुओंका संहार करनेकी शक्ति है । मेरे पिता ऋक्षरजा उनको बहुत मानते थे । वैरसे पहले मेरे मनमें भी उनके प्रति आदरका भाव था ॥ १ ॥

रघुनन्दन! वालियु ननगॆ अण्णनागिद्दानॆ. अवनल्लि शत्रुगळन्नु संहरिसुव शक्तियिदॆ. नन्न तन्दॆ ऋक्षराजरू अवनन्नु बहळ प्रीतिसुत्तिद्दरु. वैरक्किन्त मॊदलु नन्न मनस्सिनल्लियू अवन कुरितु आदरवित्तु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shatru niSuudanaH = oh, enemy, destroyer - Rama; vaalii naama mama jyeSThaH bhraataa = Vali, named, my elder brother; pituH = to our father, bahumataH = very dear; nityam = always; puraa = earlier; mama ca api = for me, to, even; tathaa = like that.

अनुवादः

“Oh, great enemy destroyer Rama, my elder brother Vali is a very dear one to our father, and even for me too he was so, earlier. [4-9-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितर्युपरते तस्मिन् ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः ।
कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसम्मतः ॥ २ ॥

पितुर्युपरते तस्मिन् ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः ।
कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसम्मतः ॥

पितरि उपरते तस्मिन् ज्येष्ठो अयम् इति मंत्रिभिः । कपीनाम् ईश्वरो राज्ये कृतः परम सम्मतः ॥ ४-९-२

‘पिताकी मृत्युके पश्चात् मन्त्रियोंने उन्हें ज्येष्ठ समझकर वानरोंका राजा बनाया । वे सबको बड़े प्रिय थे, इसीलिये किष्किन्धाके राज्यपर प्रतिष्ठित किये गये थे ॥

तन्दॆयवरु गतिसिद बळिक मन्त्रिगळु अवनु हिरियवनॆन्दु तिळिदु वानररिगॆ राजनागिसिदरु. अवनु ऎल्लरिगॆ तुम्बा प्रियनागिद्दनु. अदक्कागि किष्किन्धॆय राज्यदल्लि प्रतिष्ठापितनागिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tasmin pitari uparate = that, father, on demise of; ayam jyeSThaH iti = he is, elder one, thus deciding; raajye parama sammataH = in kingdom, immense, on glorification; mantribhiH kR^itaH = ministers, he is made as kapiinaam iishvaraH = for monkeys, king.

अनुवादः

After the demise of our father all the ministers have glorified him immensely and made him the king of all the monkeys as he is the elder. [4-9-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत् ।
अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥ ३ ॥

राज्यम् प्रशासतः तस्य पितृ पैतामहम् महत् । अहम् सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥ ४-९-३

‘वे पिता-पितामहोंके विशाल राज्यका शासन करने लगे और मैं हर समय विनीतभावसे दासकी भाँति उनकी सेवामें रहने लगा ॥ ३ ॥

अवनु तन्दॆ-तातन्दिर विशाल राज्यवन्नु आळतॊडगिदनु मत्तु नानु ऎल्ल समयदल्लि विनीत भावदिन्द दासनन्तॆ अवन सेवॆयल्लि इरतॊडगिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. aham = I am; mahat pitR^u paitaamaham = great, father’s, forefather’s; raajyam = kingdom; prashaasataH = while ruling; tasya = to him; sarveSu = in all; kaaleSu = times; praNataH = bowed down; preSyavat = like a servant; sthitaH = stood by.

अनुवादः

While he was ruling the great kingdom of my father and forefathers, I have always bowed down to him like a servant and stood by him. [4-9-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः ।
तेन तस्य महद्वैरं वालिनः स्त्रीकृतं पुरा ॥ ४ ॥

‘उन दिनों मायावी नामक एक तेजस्वी दानव रहता था, जो मय दानवका पुत्र और दुन्दुभिका बड़ा भाई था । उसके साथ वालीका स्त्रीके कारण बहुत बड़ा वैर हो गया था ॥ ४ ॥

आ दिनगळल्लि मायावी ऎम्ब ऒब्ब तेजस्वी दानवनिद्दनु. अवनु मयनॆम्ब दानवन पुत्रनू, दुन्दुभिय अण्णनू आगिद्दनु. अवनॊन्दिगॆ वालिगॆ स्त्रीय कारणदिन्द भारि वैर उण्टागित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dundubheH puurvajaH = Dundubhi’s, elder brother; [mayaH] sutaH = Maya’s, son; maayaavii naama tejasvii [aasiit] = Maayaavi, named, fierce one [was there]; puraa tasya vaalinaH = previously, with him, that Vali; tena = to him [to Dundubhi]; strii kR^itam = female, due to; mahat vairam = great enmity; [aasiit = was there.]

अनुवादः

There was a fierce demon named Maayaavi, the elder brother of Dundubhi and the son of one demon named Maya. There was a great enmity between this Maayaavi and Vali owing to some female. [4-9-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः ।
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे ॥ ५ ॥

स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धा द्वारम् आगतः । नर्दति स्म सुसम्रब्धो वालिनम् च आह्वयत् रणे ॥ ४-९-५

‘एक दिन आधी रातके समय जब सब लोग सो गये, मायावी किष्किन्धापुरीके दरवाजेपर आया और क्रोधसे भरकर गर्जने तथा वालीको युद्धके लिये ललकारने लगा ॥ ५ ॥

ऒन्दु दिन अर्धरात्रॆयल्लि ऎल्लरू मलगिद्दाग मायावियु किष्किन्धॆय बागिलिगॆ बन्दु, क्रोधगॊण्डु गर्जिसि, वालियन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raatrau = in night; supte jane = while sleeping, people are; saH tu = he, but that Maayaavi; kishkindhaa dvaaram aagataH = Kishkindha’s, at the doors of, arrived; su samrabdhaH = very, blaring; nardati sma = shouting, he was; vaalinam ca rane aahvayat = Vali is, invited, for a fight.

अनुवादः

He that Maayaavi arrived at the doors of Kishkindha in a night when the people are sleeping, and blared very much inviting Vali for a fight. [4-9-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दतो भैरवस्वनम् ।
श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा ॥ ६ ॥

प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दितो भैरवस्वनम् ।
श्रुत्वा न ममृषेवाली निष्पपात जवात्तदा ॥

प्रसुप्तः तु मम भ्राता नर्दितो भैरव स्वनम् । श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा ॥ ४-९-६

‘उस समय मेरे भाई सो रहे थे । उसका भैरवनाद सुनकर उनकी नींद खुल गयी । उनसे उस राक्षसकी ललकार सही नहीं गयी; अतः वे तत्काल वेगपूर्वक घरसे निकले ॥

आग नन्न अण्ण मलगिद्दनु. दानवन भैरवनाद केळि निद्दॆयिन्द ऎच्चरगॊण्डनु. आ राक्षसन आह्वान अवनिन्द सहिसलागलिल्ल; आद्दरिन्द अवनु तत्क्षण वेगवागि अरमनॆयिन्द हॊरटनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tadaa = then; pra suptaH tu = well, sleeping, but; mama bhraataa = my brother; Vali; narditaH bhairava svanam shrutvaa = bellowing, in a clamouring voice, on hearing; na mamR^ishe = not tolerated; javaat = speedily; niSpapaata = fell out [ palace chambers,] came out.

अनुवादः

Then my brother who was also sleeping well, on hearing that bellowing in a clamouring voice, did not tolerate and came out speedily. [4-9-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु वै निःसृतः क्रोधात् तं हन्तुमसुरोत्तमम् ।
वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना ॥ ७ ॥

स तु वै निःसृतः क्रोधात् तम् हन्तुम् असुरोत्तमम् । वार्यमाणः ततः स्त्रीभिः मया च प्रणत आत्मना ॥ ४-९-७

‘जब वे क्रोध करके उस श्रेष्ठ असुरको मारनेके लिये निकले, उस समय मैंने तथा अन्तःपुरकी स्त्रियोंने पैरों पड़कर उन्हें जानेसे रोका ॥ ७ ॥

अवनु क्रोधगॊण्डु आ श्रेष्ठ असुरनन्नु कॊल्ललु हॊरटाग नानु हागू अन्तःपुरद स्त्रीयरु कालुहिडिदु होगदिरलु तडॆदॆवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tataH = then; saH tu = he [Vali,] but; striibhiH = by women; praNata aatmanaa = bowing, themselves [while rquesting]; mayaa ca = by me, also; vaaryamaaNaH = though prevented; tam asurottamam = him, demon, the best; hantum = to kill; krodhaat = in anger; nihsR^itaH vai = came out, really.

अनुवादः

Though the females and myself bowed reverently to prevent Vali, he came out of palace in all his anger to kill that great demon. [4-9-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु निर्धूय सर्वान् नो निर्जगाम महाबलः ।
ततोऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह ॥ ८ ॥

स तु निर्धूय सर्वान् नो निर्जगाम महाबलः । ततः अहम् अपि सौहार्दान् निःसृतः वालिना सह ॥ ४-९-८

‘परंतु महाबली वाली हम सबको हटाकर निकल पड़े, तब मैं भी स्नेहवश वालीके साथ ही बाहर निकला ॥

आदरॆ महाबलि वालियु नम्मॆल्लरन्नु तळ्ळि हॊरटुबिट्टनु, आग नानू स्नेहवश वालियॊन्दिगे हॊरगॆ हॊरटॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH tu = he, but; mahaabalaH = greatly strengthened one; sarvaan naH = all of us; nirdhuuya = on spurning away; nirjagaama = forged ahead; tataH = then; aham api = I also; sauhaardaat = by predisposition; nihsR^itaH = started; vaalinaa saha = Vali, along with.

अनुवादः

But Vali spurned all of us away and forged ahead, and then I also have started to go along with Vali in all my predisposition. [4-9-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम् ।
असुरो जातसन्त्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥ ९ ॥

स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम् ।
असुरो जातसन्त्रासः प्रदुद्राव ततो भृशम् ॥

स तु मे भ्रातरम् दृष्ट्वा माम् च दूरात् अवस्थितम् । असुरो जात संत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥ ४-९-९

‘उस असुरने मेरे भाईको देखा तथा कुछ दूरपर खड़े हुए मेरे ऊपर भी उसकी दृष्टि पड़ी; फिर तो वह भयसे थर्रा उठा और बड़े जोरसे भागा ॥ ९ ॥

आ असुरनु नन्न अण्णनन्नु नोडिदनु मत्तु स्वल्प दूरदल्लिद्द नन्न मेलॆयू अवन दृष्टिबित्तु. मत्तॆ अवनु भयदिन्द नडुगि जोरागि ओडिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH tu = he, also; asuraH = the demon; me bhraataram = my, brother; dR^iSTvaa = on seeing; maam ca = me, also; duuraat avasthitam = from a distance, coming on; tadaa = then; jaata sam traasaH = induced, with, fear; pra dudraava = well, ran away; bhR^isham = quickly.

अनुवादः

A great fear was induced in that demon on seeing my brother and me too coming from a distance, and then he quickly ran away. [4-9-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् द्रवति सन्त्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ ।
प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद‍्गच्छता तदा ॥ १० ॥

तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते हि आवाम् द्रुततरम् गतौ । प्रकाशः अपि कृतः मार्गः चन्द्रेण उद्गच्छता तदा ॥ ४-९-१०

‘उसके भयभीत होकर भागनेपर हम दोनों भाइयोंने बड़ी तेजीके साथ उसका पीछा किया । उस समय उदित हुए चन्द्रमाने हमारे मार्गको भी प्रकाशित कर दिया था ॥ १० ॥

अवनु भयगॊण्डु ओडिदाग नाविब्बरू वेगवागि अवनन्नु हिम्बालिसिदॆवु. आग उदयिसिद चन्द्रनू नम्म मार्गवन्नु प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. sam traste = with, fear; tasmin = he; dravati = while running away; aavaam = we two; druta taram = very quickly; gatau = followed; tadaa = then; udgacChataa candreNa maargaH api prakaashaH kR^itaH = just arising, by moon, the way, even, to brightness, it is made [way is lit by moonlight alone.]

अनुवादः

While he is running away in fear we quickly followed him on a path that is barely lit by moonlight of the moon who is just coming up. [4-9-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् ।
प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ ॥ ११ ॥

स तृणैः आवृतम् दुर्गम् धरण्या विवरम् महत् । प्रविवेश असुरः वेगात् आवाम् आसाद्य विष्ठितौ ॥ ४-९-११

‘आगे जानेपर धरतीमें एक बहुत बड़ा बिल था, जो घास-फूससे ढका हुआ था । उसमें प्रवेश करना अत्यन्त कठिन था । वह असुर बड़े वेगसे उस बिलमें जा घुसा । वहाँ पहुँचकर हम दोनों ठहर गये ॥ ११ ॥

मुन्दॆ होदाग अल्लि ऒन्दु दॊड्ड गुहॆ इत्तु. अदु गिड-हुल्लिनिन्द मुच्चिहोगित्तु. प्रवेशिसलु अत्यन्त कठिणवाद आ गुहॆयन्नु असुरनु हॊक्कनु. अल्लिगॆ तलुपि नाविब्बरू निन्तुबिट्टॆवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH asuraH = he, that demon; dharaNyaa = in ground; dur gam = an un-enterable one; tR^iNaiH = with grass; aavR^itam = covered; mahat vivaram = a great, cleavage, cavity; vegaat = speedily; pravivesha = entered; aavaam = we; vegaat = speedily; aasaadya = reached at [that cleavage] viSThitau = stood there [for a while.]

अनुवादः

That demon speedily entered an un-enterable cavity under the ground, covered with grass, and we too having reached there speedily stood at the aperture of that cavity for a while. [4-9-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः ।
मामुवाच ततो वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥ १२ ॥

तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः ।
मामुवाच तदा वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥

तम् प्रविष्टम् रिपुम् दृष्ट्वा बिलम् रोष वशम् गतः । माम् उवाच ततो वाली वचनम् क्षुभित इन्द्रियः ॥ ४-९-१२

‘शत्रुको बिलके अंदर घुसा देख वालीके क्रोधकी सीमा न रही । उनकी सारी इन्द्रियाँ क्षुब्ध हो उठीं और वे मुझसे इस प्रकार बोले— ॥ १२ ॥

शत्रुवु बिलदॊळगॆ नुग्गिरुवुदन्नु नोडि वालिगॆ असीम क्रोध उण्टायितु. अवन ऎल्ल इन्द्रियगळु क्षुब्धवागि नन्नल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; bilam praviSTam tam ripum dR^iSTvaa = in the hole, entered, him, that enemy, on observing; Vali; roSa vasham gataH = fury’s, enfold, gone into; kSubhita indriyaH = one with outraged, senses; maam vacanam uvaaca = to me, this sentence, said.

अनुवादः

Then Vali has gone into the enfoldment of fury on observing the entry of that demon into the hole, whereby his senses felt outraged, and he said this sentence to me. [4-9-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह तिष्ठाद्य सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः ।
यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ १३ ॥

इह तिष्ठ अद्य सुग्रीव बिल द्वारि समाहितः । यावत् अत्र प्रविश्य अहम् निहन्मि समरे रिपुम् ॥ ४-९-१३

‘सुग्रीव! जबतक मैं इस बिलके भीतर प्रवेश करके युद्धमें शत्रुको मारता हूँ, तबतक तुम आज इसके दरवाजेपर सावधानीसे खड़े रहो’ ॥ १३ ॥

सुग्रीव! नानु ई बिलदॊळगॆ प्रवेशिसि युद्धदल्लि शत्रुवन्नु कॊल्लुववरॆगॆ नीनु इल्ले बागिलल्लि ऎच्चरवागि निन्तिरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. Sugreeva; aham atra pravishya = I, into this, on entering; samare ripum yaavat nihanmi = in fight, enemy, till, I destroy [and come back]; samaahita = on the alert; adya = now; iha = here; bila dvaari = at hole’s, entrance; tiSTha = you stay.

अनुवादः

Then Vali said to me, “Now you stay here on the alert, Sugreeva, at the entrance of this hole till I return on destroying the enemy in a fight on my entering this hole…” [4-9-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया त्वेतद् वचः श्रुत्वा याचितः स परन्तपः ।
शापयित्वा च मां पद‍्भ्यां प्रविवेश बिलं ततः ॥ १४ ॥

मया तु एतत् वचः श्रुत्वा याचितः स परंतपः । शापयित्वा च माम् पद्भ्याम् प्रविवेश बिलम् ततः ॥ ४-९-१४

‘यह बात सुनकर मैंने शत्रुओंको संताप देनेवाले वालीसे स्वयं भी साथ चलनेके लिये प्रार्थना की, किंतु वे अपने चरणोंकी सौगन्ध दिलाकर अकेले ही बिलमें घुसे ॥ १४ ॥

ई मातन्नु केळि नानु परन्तप वालियल्लि नानु जॊतॆगॆ बरुवुदागि प्रार्थिसिदॆ, आदरॆ अवनु तन्न चरणगळ आणॆयिट्टु ऒब्बण्टिगनागि बिलदल्लि नुग्गिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. etat vacaH shrutvaa = those, words, on hearing; mayaa tu param tapaH yaacitaH = by me, but, great tormentor [of enemies,] is requested [for my entering the hole]; saH = he that Vali; maam padbhyaam shaapayitvaa = me, on his feet, made me to swear; tataH bilam pravivesha = then, the hole, he entered.

अनुवादः

On hearing those words I requested him to allow me too to come in to the hole, but he being the great tormentor of his enemies disallowed it, and he made me to swear on his feet and entered that hole. [4-9-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः ।
स्थितस्य च बिलद्वारि स कालो व्यत्यवर्तत ॥ १५ ॥

तस्य प्रविष्टस्य बिलम् साग्रः संवत्सरः गतः । स्थितस्य च बिल द्वारि सः कालः व्यत्यवर्तत ॥ ४-९-१५

‘बिलके भीतर गये हुए उन्हें एक सालसे अधिक समय बीत गया और बिलके दरवाजेपर खड़े-खड़े मेरा भी उतना ही समय निकल गया ॥ १५ ॥

बिलदॊळगॆ होद अवनिगॆ ऒन्दु वर्षक्किन्तलू हॆच्चु समय कळॆदुहोयितु. बिलद बागिलल्लि निन्त ननगू अष्टे समय कळॆयितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. bilam praviSTasya tasya = cleavage, entered, to him; sa agraH = well, over; samvatsaraH = a year; gataH = is over; mama = me too; dvaari = at the entrance; sthitasya ca = stayed, also; saH = that; kaalaH = time; vyatyavartata = passed away.

अनुवादः

Well over a year is over after his entering into that cleavage, and to me too who stayed at the entrance of the cleavage that much time had passed away. [4-9-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसम्भ्रमः ।
भ्रातरं न प्रपश्यामि पापशङ्कि च मे मनः ॥ १६ ॥

अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागत सम्भ्रमः ।
भ्रातरं न प्रपश्यामि पापाशङ्की च मे मनः ॥

अहम् तु नष्टम् तम् ज्ञात्वा स्नेहात् आगत संभ्रमः । भ्रातरम् न प्रपश्यामि पाप शङ्कि च मे मनः ॥ ४-९-१६

‘जब इतने दिनोंतक मुझे भाईका दर्शन नहीं हुआ, तब मैंने समझा कि मेरे भाई इस गुफामें ही कहीं खो गये । उस समय भ्रातृस्नेहके कारण मेरा हृदय व्याकुल हो उठा । मेरे मनमें उनके मारे जानेकी शङ्का होने लगी ॥

इष्टु दिनगळवरॆगॆ ननगॆअण्णनु काणिसदिद्दाग नन्न अण्णनु गुहॆयल्ले ऎल्लो कळॆदुहोद ऎन्दु तिळिदु, आग भ्रातृस्नेहदिन्दागि नन्न हृदय व्याकुलगॊण्डितु. नन्न मनस्सिनल्ले अवनु सत्तुहोगिरबहुदॆम्ब आशङ्कॆ उण्टागतॊडगितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. aham tu = I, but; naSTam tam = lost, him; j~naatvaa = on knowing [on thinking]; snehaat = in fondness; aagata sambhramaH = came upon, alarm; bhraataram = bother; na cha pashyaami = not, also, able to see; me manaH paapa shanki ca = my, mind, harm, doubting.

अनुवादः

I thought I lost him for my brother is unseen, and in all fondness towards him my mind started to doubt about some harm might have befallen on him. [4-9-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्माद् विनिःसृतम् ।
सफेनं रुधिरं दृष्ट्वा ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ १७ ॥

अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्मात् विनिःसृतम् । सः फेनम् रुधिरम् दृष्ट्वा ततो अहम् भृशदुःखितः ॥ ४-९-१७

‘तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् उस बिलसे सहसा फेनसहित खूनकी धारा निकली । उसे देखकर मैं बहुत दुःखी हो गया ॥ १७ ॥

अनन्तर बहळ समयद बळिक आ बिलदिन्द नॊरॆसहित रक्तद प्रवाहवे हॊरटितु. अदन्नु नोडि नानु बहळ दुःखितनादॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. atha = afterwards; diirghasya kaalasya = a long time; tasmaat = from that; bilaat = from hole; vi nisR^itam = well, gush out; sa phenam = with, foam; rudhiram = blood; dR^istvaa = on seeing; tataH aham = then, I am; bhR^isha dukhitaH = deeply, saddened.

अनुवादः

After a long time blood with foam gushed out that hole, and on seeing it I was deeply saddened. [4-9-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः ।
न रतस्य च सङ्ग्रामे क्रोशतोऽपि स्वनो गुरोः ॥ १८ ॥

नर्दताम् असुराणाम् च ध्वनिः मे श्रोत्रम् आगतः । न रस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो अपि स्वनो गुरोः ॥ ४-९-१८

‘इतनेहीमें गरजते हुए असुरोंकी आवाज भी मेरे कानोंमें पड़ी । युद्धमें लगे हुए मेरे बड़े भाई भी गरजना कर रहे थे, किंतु उनकी आवाज मैं नहीं सुन सका ॥

इष्टरल्लि, गर्जिसुव असुरर शब्दवू नन्न किविगॆ बित्तु. युद्धदल्लि तॊडगिद नन्न अण्णनू गर्जिसुत्तिद्दनु, आदरॆ अवन दनि नानु केळलिल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. nardataam = screams; asuraaNaam ca = of the demon, also; dhvaniH = sounds; me shrotram aagataH = to my, ear, came; sangraame ratasya = in fight, involved in; kroshataH api = on who is screeching, even; guroH = of my brother; svanaH = sounds; na ca = not, even [heard.]

अनुवादः

Sounds of screaming demon came to my ear, but the screeches of my brother who is involved in fight are unheard, in the least. [4-9-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम् ।
पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया ॥ १९ ॥
शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे ।
गूहमानस्य मे तत् त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम् ॥ २० ॥

अहम् तु अवगतः बुद्ध्या चिह्नैः तैः भ्रातरम् हतम् । पिधाय च बिल द्वारम् शिलया गिरि मात्रया ॥ ४-९-१९ शोकार्तः च उदकम् कृत्वा किष्किन्धाम् आगतः सखे । गूहमानस्य मे तत्त्वम् यत्नतः मंत्रिभिः श्रुतम् ॥४-९-२०

‘इन सब चिह्नोंको देखकर बुद्धिद्वारा विचार करनेपर मैं इस निश्चयपर पहुँचा कि मेरे बड़े भाई मारे गये । फिर तो उस गुफाके दरवाजेपर मैंने पर्वतके समान एक पत्थरकी चट्टान रख दी और उसे बंद करके भाईको जलाञ्जलि दे शोकसे व्याकुल हुआ मैं किष्किन्धापुरीमें लौट आया । सखे! यद्यपि मैं इस यथार्थ बातको छिपा रहा था, तथापि मन्त्रियोंने यत्न करके सुन लिया ॥ १९-२० ॥

इदॆल्ल चिह्नॆगळन्नु नोडि बुद्दियिन्द विचारमाडि, नन्न अण्णनु सत्तु होदनु ऎम्ब निश्चयक्कॆ बन्दॆ. मत्तॆ आ गुहॆय बागिलल्लि नानु पर्वतदन्तह ऒन्दु बण्डॆयन्नु इरिसि अदन्नु मुच्चि अण्णनिगॆ जलाञ्जलियन्नित्तु, शोकदिन्द व्याकुलनाद नानु किष्कॆन्धॆगॆ मरळि बन्दॆ. सखने! नानु ई यथार्थवाद मातन्नु मरॆमाडिद्दरू मन्त्रिगळु अदन्नु केळिकॊण्डरु.॥19-20॥

पदच्छेदः

19. sakhe = oh, friend; aham tu = I, but; taiH cihnaiH = by those, indications; bhraataram hatam buddhyaa avagataH = brother, ended, with a mind, with thinking [infer doubtfully, surmised]; giri maatrayaa shilayaa = mountain, just in measure, with boulder; bila dvaaram pidhaaya ca = cavity’s, entrance, on covering, even; shoka artaH ca udakam kR^itvaa = in sadness, pained, also, waters, performed [having oblated]; kiSkindhaam = to Kishkishkindha; aagataH = returned; me = by me; guuhamaanasya = one who is concealing; tattvam yatnataH = actuality, by persuasion; mantribhiH shrutam = by ministers, was heard.

अनुवादः

Oh, friend, Rama… I have surmised and concluded in mind by the indications that my brother is finished, and covered the cavity’s opening with a mountain similar boulder, and performed water oblations to my deceased brother with saddening pain, and then returned to Kishkindha. But the ministers have persuaded and heard from me the actual happening though I was concealing it. [4-9-19, 20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः ।
राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव ॥ २१ ॥
आजगाम रिपुं हत्वा दानवं स तु वानरः ।
अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ २२ ॥

ततः अहम् तैः समागम्य समेतैः अभिषेचितः । राज्यम् प्रशासतः तस्य न्यायतो मम राघव ॥ ४-९-२१ आजगाम रिपुम् हत्वा दानवम् स तु वानरः । अभिषिक्तम् तु माम् दृष्ट्वा कोपात् संरक्त लोचनः ॥ ४-९-२२ मदीयान् मंत्रिणः बद्ध्वा परुषम् वाक्यम् अब्रवीत् ।

‘तब उन सबने मिलकर मुझे राज्यपर अभिषिक्त कर दिया । रघुनन्दन! मैं न्यायपूर्वक राज्यका संचालन करने लगा । इसी समय अपने शत्रुभूत उस दानवको मारकर वानरराज वाली घर लौटे । लौटनेपर मुझे राज्यपर अभिषिक्त हुआ देख उनकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं ॥ २१-२२ ॥

आग अवरॆल्लरू सेरि ननगॆ राज्यद पट्ट कट्टिदरु. रघुनन्दन! नानु न्यायोचित राज्यवन्नु आळतॊडगिदॆ. इदे समयदल्लि तन्न शत्रुवाद दानवनन्नु कॊन्दु वानरराज वालियु मरळिदनु. राजनागि पट्टाभिषिक्तनाद नन्नन्नु नोडि अवन कण्णुगळु कॆम्पादवु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21, 22a. tataH = then; sametaiH taiH samaagamya = all of them [the ministers,] by those ministers, summoned; aham abhishecitaH = I am, crowned; Raghava; tasya mama = such as I am, by me; raajyam nyaayataH pra shaasataH = kingdom, judiciously, while being ruled; saH vaanaraH = he, that semi-human; ripum daanavam hatvaa = enemy, demon, on killing; aajagaama = he returned.

अनुवादः

Then duly summoned by all of those ministers I was crowned, and while I was ruling the kingdom judiciously, oh, Raghava, that semi-human Vali returned on killing that demoniac enemy. [4-9-21, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22b, 23a. abhishiktam tu maam dR^iSTvaa = who is crowned, but, me, on seeing; kopaat = in anger; sam rakta locanaH = well, reddened, eyes; madiiyaan = of me; mantriNaH = ministers; baddhvaa = arrested; paruSam vaakyam abraviit = rude, sentences, spoke.

अनुवादः

But on seeing me crowned his eyes were reddened in anger, and he arrested all my ministers as he spoke rudely. [4-9-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मदीयान् मन्त्रिणो बद्‍ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत् ।
निग्रहे च समर्थस्य तं पापं प्रति राघव ॥ २३ ॥
न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता ।

निग्रहे च समर्थस्य तम् पापम् प्रति राघव ॥ ४-९-२३ न प्रावर्तत मे बुद्धिः भ्रातृ गौरव यंत्रिता ।

‘मेरे मन्त्रियोंको उन्होंने कैद कर लिया और उन्हें कठोर बातें सुनायीं । रघुवीर! यद्यपि मैं स्वयं भी उस पापीको कैद करनेमें समर्थ था तो भी भाईके प्रति गुरुभाव होनेके कारण मेरी बुद्धिमें ऐसा विचार नहीं हुआ ॥ २३ १/२ ॥

नन्न मन्त्रिगळु अवनन्नु बन्धिसिदरु हागू अवनिगॆ कठोर मातुगळन्नाडिदरु. रघुवीर! नानु स्वतः आ पापियन्नु बन्धिसलु समर्थनागिद्दरू अण्णन कुरितु गुरुभावविद्दुदरिन्द नन्न बुद्धियल्लि अन्तह विचार बन्दिल्ल.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. Oh, Raghava; nigrahe api samarthasya = to counter him, even though, I am capable; me buddhiH = my, reason; bhraatR^i gaurava yantritaa = brotherhood, in esteem, controlled by; tam paapam prati = that, sin [of defying brother,] towards; na praavartata = not, disposed to.

अनुवादः

And oh, Raghava, though I was capable enough to counter him, my reason was controlled by my esteem to brotherhood, and I was indisposed to commit that sin of defying brotherhood. [4-9-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हत्वा शत्रुं स मे भ्राता प्रविवेश पुरं तदा ॥ २४ ॥
मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभिवादयम् ।
उक्ताश्च नाशिषस्तेन प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ २५ ॥

हत्वा शत्रुम् सः मे भ्राता प्रविवेश पुरम् तदा ॥ ४-९-२४ मानयन् तम् महात्मानम् यथावत् च अभिअवादयम् । उक्ताः च न आशिषः तेन संतुष्टेन अन्तरात्मना ॥ ४-९-२५

‘इस प्रकार शत्रुका वध करके मेरे भाईने उस समय नगरमें प्रवेश किया । उन महात्माका सम्मान करते हुए मैंने यथोचितरूपसे उनके चरणोंमें मस्तक झुकाया तो भी उन्होंने प्रसन्नचित्तसे मुझे आशीर्वाद नहीं दिया ॥ २४-२५ ॥

हीगॆ शत्रुवन्नु वधिसि नन्न अण्णनु आग नगरवन्नु प्रवेशिसिदनु. आ महात्मनन्नु सम्मानिसुत्ता नानु यथोचितवागि अवन चरणगळल्लि तलॆ बागिदरू अवनु सन्तोषवागि नन्नन्नु आशीर्वदिसलिल्ल.॥24-25॥

पदच्छेदः

24b, 25. me bhraataa saH = my, brother, he that Vali; hatvaa shatrum tadaa pravivesha puram = having destroyed, enemy, then, entered, capital tam; maha aatmaanam maanayan = him that audacious soul, while respecting; yathaavat ca abhivaadayam = as usual, also, hailed; tena samtuSTena antaraatmanaa = by him, with satisfied, inner self; aashiSaH na uktaaH ca = blessings, not, said, even.

अनुवादः

He that brother of mine entered the capital thus on destroying the enemy, and I hailed him as usual while respecting that audacious soul, but his inner self is unsatisfied and I remained unblest. [4-9-24b, 25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नत्वा पादावहं तस्य मुकुटेनास्पृशं प्रभो ।
अपि वाली मम क्रोधान्न प्रसादं चकार सः ॥ २६ ॥

नत्वा पादावहं तस्य मुकुटेनास्पृशं विभो ॥
अपि वाली मम क्रोधान्न प्रसादं चकार सः ॥

नत्वा पादौ अहम् तस्य मुकुटेन अस्पृशम् प्रभो । अपि वाली मम क्रोधात् न प्रसादम् चकार सः ॥ ४-९-२६

‘प्रभो! मैंने भाईके सामने झुककर अपने मस्तकके मुकुटसे उनके दोनों चरणोंका स्पर्श किया तो भी क्रोधके कारण वाली मुझपर प्रसन्न नहीं हुए’ ॥ २६ ॥

प्रभो! नानु अण्णन ऎदुरु बागि मुकुटसहित अवन चरणगळन्नु स्पर्शिसिदरू क्रोधदिन्द वालियु नन्न मेलॆ सन्तोषगॊळ्ळलिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. prabhuH = oh, lord Rama; aham natvaa tasya paadau mukuTena aspR^isham = I, though bowed, at his, feet, with crown, though touched; api = even then; saH vaali krodhaat = he, that Vali, with rancour; mama prasaadam na chakaara = leniency [quarter,] not, done [showed no quarter.]

अनुवादः

Oh, lord Rama, though I bowed with the crown touching his feet, he that rancorous Vali showed no quarter towards me.” So said Sugreeva to Rama. [4-9-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें नवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऒम्भत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥9॥