००८ रामेण वालिवधनिश्चयः

Book IV : Kishkindha Kanda - The Empire of Holy Monkeys

Sugreeva gives a report to Rama about his plight for fear of Vali, who made his own brother an enemy and abducted Sugreeva’s wife. Rama asks Sugreeva to inform him about the real cause of enmity, so that he can decide correctly. Sugreeva narrates his woeful condition.

स्रोतः: valmikiramayan.net

8. सुग्रीवका श्रीरामसे अपना दुःख निवेदन करना और श्रीरामका उन्हें आश्वासन देते हुए दोनों भाइयोंमें वैर होनेका कारण पूछना

परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन हर्षितः ।
लक्ष्मणस्याग्रजं शूरमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

परितुष्टः तु सुग्रीवः तेन वाक्येन हर्षितः । लक्ष्मणस्य अग्रजम् शूरम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ४-८-१

श्रीरामचन्द्रजीकी उस बातसे सुग्रीवको बड़ा संतोष हुआ । वे हर्षसे भरकर लक्ष्मणके बड़े भाई शूरवीर श्रीरामचन्द्रजीसे इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

श्रीरामचन्द्रन आ मातिनिन्द सुग्रीवनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु हर्षगॊण्डु लक्ष्मणाग्रज शूर-वीर श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. Sugreeva; tena vaakyena = by that, sentence; harSitaH = gladdened; parituSTaH tu = satisfied; shuuram = to that valiant one, Rama; lakshmanasya agrajam = Lakshmana’s, elder; idam vacanam = this, sentence; abraviit = said.

अनुवादः

Sugreeva is gladdened and satisfied too by that sentence, and said this sentence to Lakshmana’s elder brother, Rama the valiant one. [4-8-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानां न संशयः ।
उपपन्नो गुणोपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥ २ ॥

सर्वथा अहम् अनुग्राह्यो देवतानाम् न संशयः । उपपन्नः गुण उपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥ ४-८-२

‘भगवन्! इसमें संदेह नहीं कि देवताओंकी मेरे ऊपर बड़ी कृपा है—मैं सर्वथा उनके अनुग्रहका पात्र हूँ; क्योंकि आप-जैसे गुणवान् महापुरुष मेरे सखा हो गये ॥

भगवन्ता! देवतॆगळ कृपॆ नन्न मेलॆ इरुवुदरल्लि सन्देहवे इल्ल, नानु सर्वथा अवर अनुग्रहक्कॆ पात्रनागिद्देनॆ; एकॆन्दरॆ निन्नन्तह गुणवन्त महापुरुष ननगॆ स्नेहितनादनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. upapannaH = possessor of [all kinds of endowments]; guNa upetaH = having good virtues, with; bhavaan yasya mama sakhaa = you, whose, mine, friend; [on becoming so]; aham = sarvathaa = I, in everyway; devataanaam anugraahyaH = to gods [also]; worthy to be blessed; na samshayaH = no, doubt.

अनुवादः

“When you wth all kinds of endowment and good virtues are my friend, doubtlessly I am worthy to be blessed by all gods in everyway. [4-8-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ ।
सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किमुत प्रभो ॥ ३ ॥

शक्यम् खलु भवेत् राम सहायेन त्वया अनघ । सुर राज्यम् अपि प्राप्तुम् स्व राज्यम् किमुत प्रभो ॥ ४-८-३

‘प्रभो! निष्पाप श्रीराम! आप-जैसे सहायकके सहयोगसे तो देवताओंका राज्य भी अवश्य ही प्राप्त किया जा सकता है; फिर अपने खोये हुए राज्यको पाना कौन बड़ी बात है ॥

प्रभो! निष्पाप श्रीरामा! निन्नन्तह सहायकन सहयोगदिन्द देवतॆगळ राज्यवन्नु पडॆदुकॊळ्ळलागुवुदु. हागिरुवाग नन्न कळॆदुहोद राज्यवन्नु पडॆयुवुदरल्लि एनु दॊड्डदिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. anagha = oh, merited one; oh, Rama; tvayaa sahaayena = with your, help; sura raajyam api praaptum shakyam bhavet = god’s, kingdom, even, to achieve, possible, it will be; sva raajyam kim utaH prabho = one’s own, why tell about, oh , lord.

अनुवादः

“Oh, merited one, with your help it will be possible to achieve kingdom of gods, oh, lord, then why tell about one’s own kingdom… [4-8-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव ।
यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥ ४ ॥

सोऽहम् सभाज्यो बन्धूनाम् सुहृदाम् चैव राघव । यस्य अग्नि साक्षिकम् मित्रम् लब्धम् राघव वंशजम् ॥ ४-८-४

‘रघुनन्दन! अब मैं अपने बन्धुओं और सुहृदोंके विशेष सम्मानका पात्र हो गया; क्योंकि आज रघुवंशके राजकुमार आप अग्निको साक्षी बनाकर मुझे मित्रके रूपमें प्राप्त हुए हैं ॥

रघुनन्दन! ईग नानु नन्न बन्धुगळिगॆ सुहृदरिगॆ विशेष सम्मानक्कॆ पात्रनादॆनु, एकॆन्दरॆ इन्दु रघुवंशद राजकुमारनाद नीनु अग्निसाक्षियागि ननगॆ मित्रनागि दॊरकिरुवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. yasya = to whom such like me; raaghava vamsha jam = in Raghava’s, dynasty, one born in; mitram = as friend; agni saakshikam = fire, as witness; labdham = gained by; saH aham = such as, I am; bandhuunaam = among, relatives; ca iva = also, like that; su hR^idaam = kind-hearted friends; sabhaajyaH = estimable.

अनुवादः

“He who has gained the one born in Raghava-s dynasty as friend, to which sacred fire bore the witness, such a being like me is estimable among his relative, more so among his kind-hearted friends… [4-8-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।
न तु वक्तुं समर्थोऽहं त्वयि आत्मगतान् गुणान् ॥ ५ ॥

अहम् अपि अनुरूपः ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः । न तु वक्तुम् समर्थोऽहम् त्वयि आत्मगतान् गुणान् ॥ ४-८-५

‘मैं भी आपके योग्य मित्र हूँ । इसका ज्ञान आपको धीरे-धीरे हो जायगा । इस समय आपके सामने मैं अपने गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ ॥ ५ ॥

नानू निनगॆ योग्यमित्रनागिद्देनॆ. इदर अरिवु निनगॆ निधानवागि आगुवुदु. ईग निन्न मुन्दॆ नानु नन्न गुणगळन्नु वर्णिसलु असमर्थनागिद्देनॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. aham api = I am, even; anuruupaH = matching; vayasyaH = friend; te = to you; j~naasyase = you will know; shanaiH = soon; aham aatma gataan gunaan = I am my in soul, having [inherent,] capabilities; tvayi = to you; vaktum = to speak; na tu samarthaH = not, capable [inexpedient.]

अनुवादः

“Even though I am a matching friend to you, that you will know soon, it will be inexpedient of myself to talk about my inherent capabilities. [4-8-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतां वर ॥ ६ ॥

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिधैर्यमात्मवतां वर ॥

महात्मनाम् तु भूयिष्ठम् त्वत् विधानाम् कृत आत्मनाम् । निश्चला भवति प्रीतिः धैर्यम् आत्मवताम् वर ॥ ४-८-६

‘आत्मज्ञानियोंमें श्रेष्ठ श्रीराम! आप-जैसे पुण्यात्मा महात्माओंका प्रेम और धैर्य अधिकाधिक बढ़ता और अविचल होता है ॥ ६ ॥

आत्मज्ञानिगळल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामा! निन्नन्तह पुण्यात्मा महात्मर प्रेम मत्तु धैर्य हॆच्चु बॆळॆयुत्ता इद्दु, अविचलवागिरुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. maha aatmanaam tu = for great souls; bhuuyiSTham = generally; tvat vidhaanaam = in your manner; kR^ita aatmanaam = purified, at heart; nishcalaa = stable; bhavati = will be; priitiH = friendship; dhairyam = courage; aatmavataam vara = among hearty ones, the best [amiable one.]

अनुवादः

“Great souls of your kind, whose hearts are purified like yours, oh, amiable Rama, their friendship and courage will generally be stable. [4-8-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजतं वा सुवर्णं वा शुभान्याभरणानि च ।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥ ७ ॥

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राभरणानि च ।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥

रजतम् वा सुवर्णम् वा शुभानि आभरणानि च । अविभक्तानि साधूनाम् अवगच्छन्ति साधवः ॥ ४-८-७

‘अच्छे स्वभाववाले मित्र अपने घरके सोने-चाँदी अथवा उत्तम आभूषणोंको अपने अच्छे मित्रोंके लिये अविभक्त ही मानते हैं—उन मित्रोंका अपने धनपर अपने ही समान अधिकार समझते हैं ॥ ७ ॥

ऒळ्ळॆय स्वभाववुळ्ळ मित्रनु तन्न मनॆय चिन्न-बॆळ्ळि अथवा उत्तम आभूषणगळन्नु तन्न ऒळ्ळॆय मित्ररिगागि बेरॆयागि तिळियुवुदिल्ल. आ मित्रर मनॆय मेलॆ तन्नदॆन्दे अधिकार तिळियुत्तानॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. saadhuunaam = among gentle souls; rajatam vaa = silver, or; suvarNam vaa = gold, or; shubhaani aabharaNaani cha = prosperous ornaments, even; a vibhaktaani = not, in an apportioned manner; [thus] saadhavaH = by gentle souls; avagachanti = will be knowing.

अनुवादः

“Gentle souls will be knowing that silver or gold, or even prosperous ornaments are not to be apportioned among themselves as this is mine and that is yours. [4-8-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आढ्योवापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
निर्दोषश्च सदोषश्च वयस्यः परमा गतिः ॥ ८ ॥

आढ्यो वा अपि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा । निर्दोषः च सदोषः च वयस्यः परमा गतिः ॥ ४-८-८

‘अतएव मित्र धनी हो या दरिद्र, सुखी हो या दुःखी अथवा निर्दोष हो या सदोष, वह मित्रके लिये सबसे बड़ा सहायक होता है ॥ ८ ॥

आद्दरिन्द मित्रनु श्रीमन्त अथवा दरिद्र, सुखी इल्लवे दुःखि, निर्दोषि अथवा सदोषियागिरलि अवनु मित्रनिगागि ऎल्लरिगिन्त हॆच्चु सहायकनागिरुत्तानॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. aaDhyaH vaa api = rich, or, even; daridraH vaa = poor, or; duhkhitaH = saddened; sukhitaH api vaa = gladdened, even, or; nir doSaH ca = without flaw, or; sa doshaH vaa = with flaw, or; vayasyaH = friend is; paramaa gatiH = ultimate, recourse.

अनुवादः

“May he be rich or poor, saddened or gladdened, flawless or flawed, a friend is the ultimate recourse to any. [4-8-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनत्यागः सुखत्यागो देशत्यागोऽपि वानघ ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥ ९ ॥

धनत्यागः सुखत्यागो देहत्यागोऽपि वानघ ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥

धन त्यागः सुख त्यागो देश त्यागोऽपि वा अनघः । वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहम् दृष्ट्वा तथा विधम् ॥ ४-८-९

‘अनघ! साधुपुरुष अपने मित्रका अत्यन्त उत्कृष्ट प्रेम देख आवश्यकता पड़नेपर उसके लिये धन, सुख और देशका भी परित्याग कर देते हैं’ ॥ ९ ॥

पुण्यात्म! साधुगळु तन्न मित्रन अत्यन्त उत्कृष्ट प्रेमवन्नु नोडि आवश्यकतॆ बिद्दाग अवनिगागि धन, सुख मत्तु देशवन्नु त्यागमाडिबिडुत्तारॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. anaghaH = oh impeccable one; sneham = friendship; dR^iSTvaa tathaa vidham = on observing, thus, course of [friendship]; vayasya arthe = for friend’s, sake; dhana tyaagaH = wealth, devoting; sukha tyaagaH = pleasure devoting; desha tyaagaH vaa api = country, devoting, or, even; pravartante = conducts [they don’t hesitate to forgo, extend.]

अनुवादः

“On observing the course of friendship and knowing which is true friendship, the true friends do not hesitate to extend wealth, pleasure or even their own country for the sake of friendship.” Sugreeva thus extolled Rama and his friendship. [4-8-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् तथेत्यब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥ १० ॥

तत् तथा इति अब्रवीत् रामः सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् । लक्ष्मणस्य अग्रतः लक्ष्म्या वासवस्य इव धीमतः ॥ ४-८-१०

यह सुनकर लक्ष्मी (दिव्य कान्ति) से उपलक्षित श्रीरामचन्द्रजीने इन्द्रतुल्य तेजस्वी बुद्धिमान् लक्ष्मणके सामने ही प्रिय वचन बोलनेवाले सुग्रीवसे कहा—‘सखे! तुम्हारी बात बिलकुल ठीक है’ ॥ १० ॥

इदन्नु केळि दिव्य कान्तियुळ्ळ श्रीरामचन्द्रनु इन्द्रनन्तह तेजस्वी बुद्दिवन्त लक्ष्मणन मुन्दॆये प्रियवागि मातनाडुव सुग्रीवनल्लि हेळिदनु - प्रिय सखने! निन्न मातु खण्डितवागि सत्यवागिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. raamaH = Rama; vaasavasya iva dhiimataH = Indra, as with, sagacious one; lakshmyaa = one who is resplendent; lakshmanasya agrataH = [such] Lakshmana’s, before; priya darshanam sugriivam = one who looks pleasant [soft-natured in his for the onlookers, to such] Sugreeva; tat tathaa iti abraviit = that, that way, only, [thus] said Rama.

अनुवादः

“That is thus only,” said Rama before Lakshmana, which Lakshmana is sagacious, resplendent and who vies with Indra, about what is said by Sugreeva, which Sugreeva is by now soft-natured in his looks, doffing off his jittery look. [4-8-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत् ॥ ११ ॥

ततो रामम् स्थितम् दृष्ट्वा लक्ष्मणम् च महाबलम् । सुग्रीवः सर्वतः चक्षुः वने लोलम् अपातयत् ॥ ४-८-११

तदनन्तर (दूसरे दिन) महाबली श्रीराम और लक्ष्मणको खड़ा देख सुग्रीवने वनमें चारों ओर अपनी चञ्चल दृष्टि दौड़ायी ॥ ११ ॥

अनन्तर मरुदिन महाबलि श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु नोडि सुग्रीवनु काडिनकडॆगॆ सुत्तलू तन्न दृष्टि बीरिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH = then; Sugreeva; sthitam raamam dR^iSTvaa = standing there, at Rama, on seeing; mahaabalam = greatly mighty; lakshmaNam ca = Lakshmana, also; lolam = rolling - bolting; cakshuH = eyes; sarvataH = around; vane = in forest; apaatayat = thrown [he cast sight.]

अनुवादः

Then on seeing Rama standing there with greatly mighty Lakshmana, Sugreeva cast his sight with his bolting eyes around that forest. [4-8-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः ।
सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम् ॥ १२ ॥

स ददर्श ततः सालम् अविदूरे हरीश्वरः । सुपुष्पम् ईषत् पत्र आढ्यम् भ्रमरैः उपशोभितम् ॥ ४-८-१२

उस समय वानरराजने पास ही एक सालका वृक्ष देखा, जिसमें थोड़ेसे ही सुन्दर पुष्प लगे हुए थे; परंतु उसमें पत्रोंकी बहुलता थी । उस वृक्षपर मँडराते हुए भौंरे उसकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ १२ ॥

आग वानरराजनु बळियल्ले ऒन्दु सालवृक्षवन्नु नोडिदनु. अदरल्लि हूवुगळु स्वल्पवे इद्दरू अदरल्लि ऎलॆगळु साकष्टिद्दवु भृङ्गगळु आ वृक्षद शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; saH hariishvaraH = he that, monkeys, lord,; aviduure su puSpam = not far off, well flowered; iiSat patra aaDhyam = with some, leaves, covering; bhramaraiH = with honeybees; upa shobhitam = well bedecked; saalam = sala tree; dadarsha = has seen.

अनुवादः

He that lord of monkeys Sugreeva has then seen a well flowered sala tree not far off from there, covered with some leaves and bedecked with honeybees. [4-8-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्‍क्त्वा सुशोभिताम् ।
रामस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥ १३ ॥

तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्क्ष्वासुशोभिताम् ।
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥

तस्य एकाम् पर्ण बहुलाम् शाखाम् भंक्त्वा सुशोभिताम् । रामस्य आस्तीर्य सुग्रीवो निषसाद स राघवः ॥ ४-८-१३

उसकी एक डालीको जिसमें अधिक पत्ते थे और जो पुष्पोंसे सुशोभित थी, सुग्रीवने तोड़ डाला और उसे श्रीरामके लिये बिछाकर वे स्वयं भी उनके साथ ही उसपर बैठ गये ॥ १३ ॥

अदरल्लि हॆच्चु ऎलॆगळुळ्ळ, पुष्पगळिन्द सुशोभितवाद ऒन्दु रॆम्बॆयन्नु मुरिदु अवन्नु श्रीरामनिगागि कुळितुकॊळ्ळलु हासि, स्वतः अवनॊन्दिगॆ कुळितुकॊण्डनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. sugriivaH = Sugreeva; tasya = its, tree’s; parNa bahulaam = leaves, many; su sobhitaam = well, charming one; ekaam = one; shaakhaam = branch; bhanktvaa = broke off; raamasya aastiirya = for Rama, spread out; saH raaghavaH = with Raghava; niSasaada = sat on it.

अनुवादः

And Sugreeva broke off one branch of that sala tree that is with many leaves and a well charming one, and spreading it out for Rama, he sat on it with Raghava. [4-8-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् ।
शालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥ १४ ॥

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् ।
सालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥

तौ आसीनौ ततः दृष्ट्वा हनूमान् अपि लक्ष्मणम् । साल शाखाम् समुत्पाट्य विनीतम् उपवेशयत् ॥ ४-८-१४

उन दोनोंको आसनपर विराजमान देख हनुमान् जी ने भी सालकी एक डाल तोड़ डाली और उसपर विनयशील लक्ष्मणको बैठाया ॥ १४ ॥

अवरिब्बरू आसनदल्लि विराजिसुवुदन्नु नोडि हनुमन्तनू सालवृक्षद ऒन्दु कॊम्बॆयन्नु मुरिदु अदर मेलॆ विनयशील लक्ष्मणनन्नु कुळ्ळिरिसिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tataH = then; hanuumaan = Hanuma; api = even; aasiinau = sitting; tau = those two; dR^stvaa = on seeing; saala shaakhaam = sala, branch; sam utpaaTya = on breaking; viniitam = modest one; lakshmaNam = to Lakshmana; upaveshayat = sat on.

अनुवादः

On seeing those two sitting on a branch then Hanuma also broke a branch of sala tree for the modest Lakshmana and seated Lakshmana on it. [4-8-14]

टिप्पनी

This verse and some more will look alike to verses 18, 19, 20 and some more in 5th chapter of this canto, meaning that these actions are repeated whenever Rama and Lakshmana are standing, these monkeys broke the branches of trees and spread its leaves like a leafy mat as a comfortable seat to Rama with their veneration. Some other verses dealing with the agony of Sugreeva and assurances of Rama are also there, indicating that Rama assured the doubting monkeys repeatedly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा ।
सालपुष्पावसङ्कीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे ॥ १५ ॥
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा ।
उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥ १६ ॥

सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा ।
फलपुष्पसमाकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे ॥ ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा ।
उवाच प्रणयाद्रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥

सुख उपविष्टम् रामम् तु प्रसन्नम् उदधिम् यथा । साल पुष्पाव संकीर्णे तस्मिन् गिरिवर उत्तमे ॥ ४-८-१५ ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा । उवाच प्रणयाद् रामम् हर्ष व्याकुलित अक्षरम् ॥ ४-८-१६

उस श्रेष्ठ पर्वतपर, जहाँ सब ओर सालके पुष्प बिखरे हुए थे, सुखपूर्वक बैठे हुए श्रीराम शान्त समुद्रके समान प्रसन्न दिखायी देते थे । उन्हें देखकर अत्यन्त हर्षसे भरे हुए सुग्रीवने श्रीरामसे स्निग्ध एवं सुन्दर वाणीमें वार्तालाप आरम्भ किया । उस समय आनन्दातिरेकसे उनकी वाणी लड़खड़ा जाती थी—अक्षरोंका स्पष्ट उच्चारण नहीं हो पाता था ॥ १५-१६ ॥

ऎल्लॆडॆ सालवृक्षद हूवुगळु चॆल्लिद्द आ पर्वतद मेलॆ सुखवागि कुळितिरुव श्रीरामनु शान्त समुद्रदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. अवनन्नु नोडि अत्यन्त हर्षगॊण्ड सुग्रीवनु श्रीरामनल्लि स्निग्ध, सुन्दरवाणियिन्द मातिगारम्भिसिदनु. आग आनन्दातिरेकदिन्द अवन नुडि तॊदलुत्तित्तु - अक्षरगळ उच्चार स्पष्टवागि आगुत्तिरलिल्ल.॥15-16॥

पदच्छेदः

15, 16. tataH = then; Sugreeva; prahR^iSTaH = who is pleased; saala puSpa = with sala tree’s, flowers; samkiirNne = all over bestrewn with; tasmin girivara uttame = there, on that mountain, the best; sukha upaviSTam = comfortably, one who is sitting; prasannam yathaa udadhim = quiet, like, ocean; raamam tu = one who causes delight to heart; raamam = to such a Rama; shlakshnam shubhayaa giraa = with gentle, gracious, words; harSa vyaakulita aksharam = in happiness, fluttering, with words; praNayaat = in friendship; uvaaca = said.

अनुवादः

Then to him, who by now is comfortably sitting on a flowery mat laid by the bestrewn flowers of sala trees on that best mountain like a quiet ocean, to such Rama who by his very presence delights hearts, that gladsome Sugreeva said this in friendship with his gentle and gracious words that fluttered with happiness while he spoke. [4-8-15, 16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः ।
ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥ १७ ॥

अहम् विनिकृतो भ्रात्रा चरामि एष भयार्दितः । ऋष्यमूकम् गिरि वरम् हृत भार्यः सुदुःखितः ॥ ४-८-१७

‘प्रभो! मेरे भाईने मुझे घरसे निकालकर मेरी स्त्रीको भी छीन लिया है । मैं उसीके भयसे अत्यन्त पीड़ित एवं दुःखी होकर इस पर्वतश्रेष्ठ ऋष्यमूकपर विचरता रहता हूँ ॥ १७ ॥

प्रभो! नन्न अण्णनु नन्नन्नु मनॆयिन्द हॊरहाकि, नन्न पत्नियन्नू कित्तुकॊण्डनु. नानु अवन भयदिन्दले अत्यन्त दुःखियागि, पीडितनागि ई श्रेष्ठ ऋष्यमूक पर्वतदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्देनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. bhraatraa vinikR^itaH = by brother, calumniated; eSaH aham = this, me; bhayaarditaH = with fear haunting; hR^ita bhaaryaH = stolen, wife; su duHkhitaH = highly, anguished; giri varam = mountain the best; Rishyamuukam = on Mt. Rishyamuka; caraami = I am moving.

अनुवादः

“My brother calumniated me and stole my wife, with his fear and my anguish haunting me I am moving about this best mountain Rishyamuka. [4-8-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः ।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥ १८ ॥

सोऽहम् त्रस्तः भये मग्नः वने संब्रान्त चेतनः । वालिना निकृतः भ्रात्रा कृत वैरः च राघव ॥ ४-८-१८

‘मुझे बराबर उसका त्रास बना रहता है । मैं भयमें डूबा रहकर भ्रान्तचित्त हो इस वनमें भटकता फिरता हूँ । रघुनन्दन! मेरे भाई वालीने मुझे घरसे निकालनेके बाद भी मेरे साथ वैर बाँध रखा है ॥ १८ ॥

ननगॆ यावागलू अवनु तॊन्दरॆ कॊडुत्ता इरुत्तानॆ. नानु भयदल्लि मुळुगि भ्रान्तचित्तनागि ई वनदल्लि अलॆयुत्ता इद्देनॆ. रघुनन्दन! नन्नण्ण वालियु नन्नन्नु मनॆयिन्द हॊरहाकिद मेलॆयू नन्नॊन्दिगॆ वैरवन्नु कट्टिकॊण्डिद्दानॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. Raghava; bhraatraa = by brother; vaalinaa = by Vali; nikR^itaH = insulted - affronted; kR^ita vairaH = made, enemy; ca = also; saH aham = such as, I am; trastaH = scared; sambhraanta = dazed; cetanaH = vitality; vasaami = living; bhaye magnaH = in fear, flung in.

अनुवादः

“Affronted by my brother, oh, Raghava, I am made as his enemy, such as I am, I am living on with a scared and dazed vitality far flung in fear. [4-8-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयङ्कर ।
ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १९ ॥

वालिनः मे भय आर्तस्य सर्वलोक अभयंकर । मम अपि त्वम् अनाथस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥ ४-८-१९

‘प्रभो! आप समस्त लोकोंको अभय देनेवाले हैं । मैं वालीके भयसे दुःखी और अनाथ हूँ, अतः आपको मुझपर भी कृपा करनी चाहिये’ ॥ १९ ॥

प्रभो! नीनु समस्त लोकगळिगॆ अभयवन्नु कॊडुववनु. नानु वालिय भयदिन्द दुःखित मत्तु अनाथनागिद्देनॆ. आद्दरिन्द नीनु नन्न मेलॆयू कृपॆदोरबेकु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sarva loka = for all worlds; a bhayam kara = no, fear - protection, giver [protector]; me = my - from my brother; vaalinaH = from Vali; bhaya aartasya = in fear, agonized; a naathasya = un, protected one [I am]; mama api = to me, even; tvam = you; prasaadam kartum arhasi = protection, to accord, able you are.

अनुवादः

“I am agonized by the fear from Vali, oh, protector of all the worlds, you protect me too for I am unprotected, and able are you to accord protection.” Thus Sugreeva appealed to Rama. [4-8-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ २० ॥

एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः । प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव ॥ ४-८-२०

सुग्रीवके ऐसा कहनेपर तेजस्वी, धर्मज्ञ एवं धर्मवत्सल भगवान् श्रीरामने उन्हें हँसते हुए-से इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ २० ॥

सुग्रीवनु हीगॆ हेळिदाग तेजस्वी, धर्मज्ञ, धर्मवत्सल भगवान् श्रीरामनु नगुत्ता अवनल्लि ई प्रकार नुडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. evam uktaH tu = thus, said; tejasvii = resplendent; dharmaj~naH = virtuous; dharma vatsalaH = righteousness, the patron of; saH kaakutsthaH = he that, Rama; pra hasan iva = laughing it off, as though; sugriivam = to Sugreeva; prati uvaaca = in turn, said - replied.

अनुवादः

Thus said by Sugreeva, the resplendent and virtuous Rama, the patron of righteousness replied Sugreeva as though laughing off the task. [4-8-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥ २१ ॥

उपकार फलम् मित्रम् अपकारो अरि लक्षणम् । अद्य एव तम् वधिष्यामि तव भार्या अपहारिणम् ॥ ४-८-२१

‘सखे! उपकार ही मित्रताका फल है और अपकार शत्रुताका लक्षण है; अतः मैं आज ही तुम्हारी स्त्रीका अपहरण करनेवाले उस वालीका वध करूँगा ॥ २१ ॥

सखने! उपकारवे मित्रतॆय फलवागिदॆ हागू अपकारवे शत्रुत्वद लक्षणवागिदॆ. आद्दरिन्द नानु इन्दे निन्न पत्नियन्नु अपहरिसिद आ वालियन्नु वधिसुवॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. upakaara phalam mitram = helping, fruit of, is a friend; apakaaraH ari lakshaNam = harming, is enemy’s, trait; adya eva = today, only; vadh iSyaami = to kill, I wish to; tam tava bhaaryaa apahaariNam = him, your, wife’s, abductor.

अनुवादः

“Helping is the fruit of friendship while harming is enemy’s trait, hence I wish to kill him today only, that abductor of your wife…” Rama continued thus. [4-8-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः ।
कार्तिकेयवनोद‍्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥ २२ ॥

‘महाभाग! मेरे इन बाणोंका तेज प्रचण्ड है । सुवर्ण-भूषित ये शर कार्तिकेयकी उत्पत्तिके स्थानभूत शरोंके वनमें उत्पन्न हुए हैं । (इसलिये अभेद्य हैं) ॥ २२ ॥

महाभाग! नन्न ई बाणगळ तेजस्सु प्रचण्डवागिदॆ. स्वर्णभूषित ई शरगळु कार्तिकेयन उत्पत्तिय स्थानद शरगळ वनदल्लि उत्पन्नवागिदॆ. (अदरिन्द अभेद्यवागिवॆ..॥22॥

कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसन्निभाः ।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव ॥ २३ ॥

‘ये कंकपक्षीके परोंसे युक्त हैं और इन्द्रके वज्रकी भाँति अमोघ हैं । इनकी गाँठें सुन्दर और अग्रभाग तीखे हैं । ये रोषमें भरे भुजङ्गोंकी भाँति भयंकर हैं ॥ २३ ॥

इवु कङ्कपक्षिय गरिगळिन्द कूडिद्दु, इन्द्रन वज्रदन्तॆ अमोघवागिवॆ. इवुगळ गण्टुगळु सुन्दरवागिद्दु, तुदिगळु तीक्ष्णवागिवॆ. इवु रोषगॊण्ड भुजङ्गदन्तॆ भयङ्करवागिवॆ.॥23॥

पदच्छेदः

22, 23. mahaa bhaagaaH = oh, highly fortunate one - Sugreeva; me ime patriNaH sharaa = my, these, winged [pinion to hern,] arrows; tigma tejasaH = sharply, sparkling; kaartikeya vana udbhuutaaH = from Kartikeya’s, forest, begotten; hema vibhuuSitaaH = gold, decorated with; kanka patrai pari cChannaaH = with eagle’s, feathers, tied with as fins; mahendra = Indra’s; ashani sannibhaaH = Thunderbolt, like; su parvaaNaH = having smooth, nodes, even knots; su tiikshNa agraa = very, sharply, tipped; sa roSaaH = with rage; bhujagaa iva = snakes, like.

अनुवादः

“These are my arrows winged from pinion of the hern, oh, highly fortunate Sugreeva, these that are decorated in gold sparkle sharply like the Thunderbolts of Indra, and they are begotten from the reed forest of Kartikeya, ends tied with eagles feathers for fins, smooth are their nodes, sharp are their tips that pierce sharply, and these will be like enraged snakes. [4-8-22, 23]

टिप्पनी

Please see Ch 37 in Bala Kanda for the legend of Karthikeya and his emergence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिसञ्ज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्बिषम् ।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ २४ ॥

वालिसञ्ज्ञममित्रं ते वालिनं कृतकिल्बिषम् ।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥

वालि सज्ञम् अमित्रम् ते भ्रातरम् कृत किल्बिषम् । शरैः विनिहतम् पश्य विकीर्णम् इव पर्वतम् ॥ ४-८-२४

‘इन बाणोंसे तुम अपने वाली नामक शत्रुको, जो भाई होकर भी तुम्हारी बुराई कर रहा है, विदीर्ण हुए पर्वतकी भाँति मरकर पृथ्वीपर पड़ा देखोगे’ ॥ २४ ॥

निन्न अण्णनागियू निन्न कॆट्टदागिसुव वालि ऎम्ब निन्न शत्रुवु, ई बाणगळिन्द पुडियाद पर्वतदन्तॆ सत्तु नॆलक्कुरुळुवुदन्नु नोडुवॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. te bhraataram = your brother; kR^ita kilbisham = who has done, malice; vaali sa~njam = Vali, denotative by, named; a mitram = unfriendly - intimidating one; sharaiH = with arrows; vi nihatam = verily, eradicated; vikiirNam iva parvatam = splintered, like, mountain; pashya = you may see.

अनुवादः

“You may see your malicious and intimidating brother, someone denotative by name Vali, eradicated with these very arrows and splintered down like a mountain.” Rama said so to Sugreeva. [4-8-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ २५ ॥

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनी पतिः । प्रहर्षम् अतुलम् लेभे साधु साध्विति च अब्रवीत् ॥ ४-८-२५

श्रीरघुनाथजीकी यह बात सुनकर वानरसेनापति सुग्रीवको अनुपम प्रसन्नता प्राप्त हुई और वे उन्हें बारंबार साधुवाद देते हुए बोले— ॥ २५ ॥

श्रीरघुनाथन ई मातन्नु केळि वानरर ऒडॆय सुग्रीवनिगॆ अनुपम सन्तोषवायितु. अवनु पदे पदे अवनिगॆ धन्यवादवन्नु कॊडुत्ता हेळिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raaghavasya = Raghava’s; vacaH = words; shrutvaa = heard; sugriivaH = Sugreeva; vaahinii patiH = monkey-force, lord of; praharSam = happiness; atulam = much; lebhe = attained; saadhu saadhu iti ca = good, good, thus, also; abraviit = said.

अनुवादः

On hearing Raghava’s words, the lord of monkey-force Sugreeva attained much happiness and said, ‘good, good…’ [4-8-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः ।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये ॥ २६ ॥

राम शोक अभिभूतो अहम् शोक आर्तानाम् भवान् गतिः । वयस्य इति कृत्वा हि त्वयि अहम् परिदेवये ॥ ४-८-२६

‘श्रीराम! मैं शोकसे पीड़ित हूँ और आप शोकाकुल प्राणियोंकी परमगति हैं । मित्र समझकर मैं आपसे अपना दुःख निवेदन करता हूँ ॥ २६ ॥

श्रीरामा! नानु शोकदिन्द पीडितनागिद्देनॆ हागू नीनु शोकाकुल प्राणिगळिगॆ परमगतियागिरुवॆ. मित्रनॆन्दु तिळिदु नानु नन्न दुःखवन्नु निवेदिसिकॊळ्ळुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. Rama; aham = I am; shoka abhibhuutaH = by sadness, confounded in; shoka aartaanaam = for sadly, lamenting ones; bhavaan gatiH = you are, the recourse; vayasya iti kR^itvaa = friend, thus, on making [because you are a friend]; hi = verily; tvayi aham = in you, I am; paridevaye = beseeching [I open up my woes before you.].

अनुवादः

“Rama, I am confounded in sadness, and for those lamenting sadly you are the only recourse, and because you have befriended me I am opening up my woes before you. [4-8-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम् ।
कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम् ॥ २७ ॥

त्वम् हि पाणि प्रदानेन वयस्यो मे अग्नि साक्षिकम् । कृतः प्राणैः बहुमतः सत्येन च शपामि अहम् ॥ ४-८-२७

‘मैंने आपके हाथमें हाथ देकर अग्निदेवके सामने आपको अपना मित्र बनाया है । इसलिये आप मुझे अपने प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय हैं । यह बात मैं सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ ॥

नानु निन्न कैयल्लि कैयिट्टु अग्निसाक्षियागि निन्नन्नु मित्रनागिसिकॊण्डॆनु. अदरिन्द नीनु ननगॆ नन्न प्राणगळिगिन्तलू हॆच्चु प्रियनागिरुवॆ. इदन्नु नानु सत्यद मेलॆ आणॆमाडि हेळुत्तिद्देनॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. tvam = you are; paaNi pradaanena = hand, by extending; agni aakshikam = of fire, by witness; kR^itaH = befriended; [me, therefore]; praaNaiH bahumataH vayasyaH me hi = than life, you are dearest, friend you are, of minbe, indeed; aham = I am satyena api shapaami = by truth, only, taking oath.

अनुवादः

“By extending a helping hand and befriending me while sacred fire bore witness, you have indeed become my dearest friend on par with my life, and hence I take promise on truth to broach. [4-8-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम् ।
दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः ॥ २८ ॥

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदामि अहम् । दुःखम् अन्तर्गतम् तन् मे मनो हरति नित्यशः ॥ ४-८-२८

‘आप मेरे मित्र हैं, इसलिये आपपर पूर्ण विश्वास करके मैं अपने भीतरका दुःख, जो सदा मेरे मनको व्याकुल किये रहता है, आपको बता रहा हूँ’ ॥ २८ ॥

नीनु नन्न मित्रनागिरुवॆ, अदक्कागि निन्न मेलॆ पूर्णविश्वासविट्टु सदा नन्न मनस्सन्नु व्याकुलगॊळिसुत्तिरुव नन्नॊळगिरुव दुःखवन्नु निनगॆ हेळुत्तिद्देनॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. vayasya iti kR^itvaa ca = friend, thus, making, also; aham = I am; visrabdham = in believability [without hitches and hold-ups]; pra vadaami = clearly, saying; tat antargatam duHkham manaH harati nityashaH = that which, internal, sorrow is there, my, heart, stealing [rending,] always.

अनुवादः

“By befriending you I am able to say clearly about my internal sorrow without any hitches and hold-ups, which is always rending my heart…” So said Sugreeva to Rama. [4-8-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः ।
बाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥ २९ ॥

एतावत् उक्त्वा वचनम् बाष्प दूषित लोचनः । बाष्प दूषितया वाचा न उच्चैः श्क्नोति भाषितुम् ॥ ४-८-२९

इतनी बात कहते-कहते सुग्रीवके नेत्रोंमें आँसू भर आये । उनकी वाणी अश्रुगद‍्गद हो गयी । इसलिये वे उच्च स्वरसे बोलनेमें समर्थ न हो सके ॥ २९ ॥

इष्टु हेळुत्तिरुवाग सुग्रीवन कङ्गळल्लि नीरु तुम्बि बन्तु. अवन मातु गद्गदवायितु. इदरिन्द अवनु गट्टियागि मातनाडलू असमर्थनादनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. etaavat = up to here; uktvaa vacanam = said, sentence; baashpa duuSitayaa locanaH = with tears, abused, eyes; baashpa duuSitayaa vaacaa = tears, abused, voice; na = not; ucCaiH = aloud; shknoti = able; bhaashitum = to talk.

अनुवादः

Sugreeva said this much sentence with tears abusing his eyes and his voice is unable talk aloud since it is equally abused by tears. [4-8-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम् ।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसन्निधौ ॥ ३० ॥

बाष्प वेगम् तु सहसा नदी वेगम् इव आगतम् । धारयामास धैर्येण सुग्रीवः राम संनिधौ ॥ ४-८-३०

तत्पश्चात् सुग्रीवने सहसा बढ़े हुए नदीके वेगके समान उमड़े हुए आँसुओंके वेगको श्रीरामके समीप धैर्यपूवर्क रोका ॥ ३० ॥

अनन्तर सुग्रीवनु ऒम्मॆले हॆच्चिरुव नदिय वेगदन्तॆ चिम्मिद कम्बनिय वेगवन्नु श्रीरामन बळियल्लॆ धैर्यदिन्द तडॆदुकॊण्डनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. Sugreeva; sannidhau = in the presence of; Rama; nadii vegam iva = river’s, speed, like; sahasaa = suddenly; aagatam = came up; baashpa vegam tu = tears, speed of; dhairyeNa = courageously; dhaarayaamaasa = controlled.

अनुवादः

Sugreeva courageously controlled the sudden haste of tears that came up hastily and suddenly like a river in the presence of Rama. [4-8-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे ।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान् ॥ ३१ ॥

आँसुओंको रोककर अपने दोनों सुन्दर नेत्रोंको पोंछनेके पश्चात् तेजस्वी सुग्रीव पुनः लंबी साँस खींचकर श्रीरघुनाथजीसे बोले— ॥ ३१ ॥

कम्बिनियन्नु तडॆदु तन्न ऎरडू सुन्दर कण्णुगळन्नु ऒरॆसिकॊण्डु, तेजस्वी सुग्रीवनु पुनः दीर्घवाद निट्टुसिरु बिट्टु श्रीरघुनाथनल्लि नुडिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tejasvii = bright one; saH = he; tam baashpam = those, tears; nigR^ihya tu = controlled; pramR^ijya shubhe nayane = on wiping out, his fortunate, eyes; vi nisHvasya ca = verily, sighed, also; raaghavam vaakyam punaH uucivaan = to Raghava, sentence, again started to speak.

अनुवादः

He that bright Sugreeva controlled those tears, and on wiping his fortunate eyes, but sighing heavily he again started to speak this sentence to Raghava. [4-8-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुराहं वालिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः ।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा ॥ ३२ ॥

पुरा अहम् वलिना राम राज्यात् स्वात् अवरोपितः । परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो अस्मि बलीयसा ॥ ४-८-३२

‘श्रीराम! पहलेकी बात है, बलिष्ठ वालीने कटुवचन सुनाकर बलपूर्वक मेरा तिरस्कार किया और अपने राज्य (युवराजपद) से नीचे उतार दिया ॥ ३२ ॥

श्रीरामा! हिन्दॊम्मॆ बलिष्ठ वालियु कटु वचनगळन्नाडि बलवन्तवागि नन्नन्नु तिरस्करिसि, नन्न युवराज पदवियन्नु कित्तुकॊण्डनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. puraa = earlier; aham = I was; baliiyasaa valinaa svaat raajyaat avaropitaH = by forceful, Vali, from my, kingdom, dismounted [ deposed]; paruSaaNi ca samshraavya nirdhuutaH asmi = harsh words, also, made to listen [spoke by him,] shoved off [banished,] I am.

अनुवादः

“Earlier he that forceful Vali deposed me from my kingdom, oh Rama, and speaking harsh words he even banished me. [4-8-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥ ३३ ॥

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो अपि गरीयसी । सुहृदः च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥ ४-८-३३

‘इतना ही नहीं, मेरी स्त्रीको भी, जो मुझे प्राणोंसे भी अधिक प्रिय है; उसने छीन लिया और जितने मेरे सुहृद् थे, उन सबको कैदमें डाल दिया ॥ ३३ ॥

इष्टे अल्ल, प्राणप्रियळाद नन्न पत्नियन्नु कसिदुकॊण्डनु मत्तु नन्न ऎल्ल सुहृदरन्नु कारागृहदल्लिरिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tena = by him; praaNebhyaH api gariiyasii = of lives, even, loftier; me bhaaryaa ca hR^itaa = my, wife, is also, stolen; madiiyaa ye suhR^idaH = my, those, sympathisers are thee; [te = they are]; bandhaneSu samyataa = in prisons, tied down.

अनुवादः

“My wife who is loftier than my lives is stolen by him, and those that are my sympathisers they are also captivated and imprisoned by him. [4-8-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव ।
बहुशस्तप्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया ॥ ३४ ॥

यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव ।
बहुशस्तप्रयुुक्ताश्च वानरा निहता मया ॥

यत्नवान् च स दुष्टात्मा मद् विनाशाय राघव । बहुशः तत् प्रयुक्ताः च वानरा निहता मया ॥ ४-८-३४

‘रघुनन्दन! इसके बाद भी वह दुरात्मा वाली मेरे विनाशके लिये यत्न करता रहता है । उसके भेजे हुए बहुत-से वानरोंका मैं वध कर चुका हूँ ॥ ३४ ॥

रघुनन्दन! इदाद बळिकवू आ दुष्टात्मा वालियु नन्न विनाशक्कागि प्रयत्निसुत्ता इद्दनु. अवनु कळिसिद अनेक वानररन्नु नानु वधिसिदॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. Raghava; saH duSTa atmaa = he that, evil, minded one; mat vinaashaaya = for my, annihilation; yatnavaan ca = he tried, also; bahushaH = many times; tat = by him; prayuktaaH ca = deployed, also; vaanaraaH = monkeys [combatants]; nihataa mayaa = are killed, by me.

अनुवादः

“He that very evil minded one tried many times to annihilate me, and Raghava, I killed those combatants monkeys that are deployed by Vali to kill me. [4-8-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव ।
नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥ ३५ ॥

शंकया एतया अहम् च दृष्ट्वा त्वाम् अपि राघव । न उपसर्पामि अहम् भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥ ४-८-३५

‘रघुनाथजी! आपको भी देखकर मेरे मनमें ऐसा ही संदेह हुआ था, इसीलिये डर जानेके कारण मैं पहले आपके पास न आ सका; क्योंकि भयका अवसर आनेपर प्रायः सभी डर जाते हैं ॥ ३५ ॥

रघुनाथने! निम्मन्नु नोडियू नन्न मनस्सिनल्लि हीगॆ सन्देह उण्टागित्तु, अदक्कागि हॆदरिद्दरिन्द नानु मॊदलु निन्न बळिगॆ बन्दिरलिल्ल; एकॆन्दरॆ भयद अवकाश बन्दाग सामान्यवागि ऎल्लरू हॆदरिहोगुत्तारॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. Raaghava; aham ca = I, too; etayaa = with the same; shankayaa tve = doubt; tvaam api iha dR^iSTvaa = you, even, here, on seeing; na upasarpaami = not, I neared you; bhaye sarve bibhyati hi = in fear, all, will be fearsome, isn’t it.

अनुवादः

“With the same doubt I did not even near you when I saw you… in fear everything will be fearsome, isn’t it… [4-8-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे ।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छ्रगतोऽपि सन् ॥ ३६ ॥

केवलं हि सहाया मे हनूमत्प्रमुखास्त्विमे ।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान्कृच्छ्रगतोऽपि सन् ॥

केवलम् हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास्त्विमे । अतः अहम् धारयामि अद्य प्राणान् कृच्छ्र गतः अपि सन् ॥ ४-८-३६

‘केवल ये हनुमान् आदि वानर ही मेरे सहायक हैं; अतएव महान् संकटमें पड़कर भी मैं अबतक प्राण धारण करता हूँ ॥ ३६ ॥

केवल ई हनुमन्तने आदि वानररु नन्न सहायकरागिद्दारॆ. आद्दरिन्द महासङ्कटदल्लि बिद्दिद्दरू नानु इष्टरवरॆगॆ प्राण धरिसिकॊण्डिरुवॆनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. kevalam ime hanumat pramukhaaH = just, these, Hanuma, important ones; me sahaayaa = my, helping hands; ataH aham kR^icChra gataH api san = thereby, I am, in tribulations, gone in, though, I am; dhaarayaami praaNaan adya = I bear, my lives, even today.

अनुवादः

“Though I am engulfed in tribulations I still bear my lives even today due to these important monkeys like Hanuma and others, who are the only helping hands of mine. [4-8-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः ।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते ॥ ३७ ॥

एते हि कपयः स्निग्धा माम् रक्षन्ति समन्ततः । सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यम् तिष्ठन्ति च स्थिते ॥ ४-८-३७

‘इन लोगोंका मुझपर स्नेह है, अतः ये सभी वानर सब ओरसे सदा मेरी रक्षा करते रहते हैं । जहाँ जाना होता है वहाँ साथ-साथ जाते हैं और जब कहीं मैं ठहर जाता हूँ वहाँ ये नित्य मेरे साथ रहते हैं ॥ ३७ ॥

इवरिगॆ नन्न मेलॆ स्नेहविदॆ, आद्दरिन्द इवरॆल्ल वानररू सदा नन्नन्नु रक्षिसुत्तिद्दारॆ. ऎल्लिगादरू होगुवुदिद्दरॆ जॊतॆगॆ बरुत्तारॆ. ऎल्लि तङ्गुवॆनो अल्ले इवरु नित्यवू नन्नॊन्दिगे इरुत्तारॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37. snigdhaa = friendly; ete kapayaH maam rakshanti samantataH = these, monkeys, me, guarding, from all over; gantavye saha gacChanti nityam sthite tiSThanti ca = while I go, along with, they go, always, while staying, the stay.

अनुवादः

“These are the friendly monkeys guarding me all over, while I go they go along with me, and if I were to stay they too will stay. [4-8-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्क्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते ।
स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः ॥ ३८ ॥

संक्षेपः ते एष मे राम किम् उक्त्वा विस्तरम् हि ते । स मे ज्येष्ठो रिपुः भ्राता वाली विश्रुत पौरुषः ॥ ३-८-३८

‘रघुनन्दन! यह मैंने संक्षेपसे अपनी हालत बतलायी है । आपके सामने विस्तारपूर्वक कहनेसे क्या लाभ? वाली मेरा ज्येष्ठ भाई है, फिर भी इस समय मेरा शत्रु हो गया है । उसका पराक्रम सर्वत्र विख्यात है ॥ ३८ ॥

रघुनन्दन! इल्लि नानु सङ्क्षेपवागि नन्न बवणॆयन्नु हेळिरुवॆनु. निन्न मुन्दॆ विस्तारवागि हेळुवुदरिन्द एनु लाभ? वालि नन्न अण्णनागिद्दरू ईग ननगॆ शत्रुवागिद्दानॆ. अवन पराक्रम ऎल्लॆडॆ विख्यातवागिदॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. Rama; eSa me samkshepaH = this, is my, brief account; te vistaram uktvaa kim = to you, in detail, telling, why [what is the use in elaborating it]; me jyeSThaH bhraataa = my, elder, brother; vishruta paurushaH = who is renowned, for his intrepidity; saH Vali mama ripu = that, Vali, is my, enemy.

अनुवादः

“Rama, this is briefly my sad-story and why tell this very broadly to you as it would be too tedious… my elder brother Vali is a renowned one for his intrepidity, and he that Vali alone is my enemy. [4-8-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्विनाशेऽपि मे दुःखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम् ।
सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम् ॥ ३९ ॥

तद् विनाशे अपि मे दुःखम् प्रमृष्टम् स्यात् अनन्तरम् । सुखम् मे जीवितम् चैव तद् विनाश निबन्धनम् ॥ ३-८-३९

‘(यद्यपि भाईका नाश भी दुःखका ही कारण है, तथापि) इस समय जो मेरा दुःख है, वह उसका नाश होनेपर ही मिट सकता है । मेरा सुख और जीवन उसके विनाशपर ही निर्भर है ॥ ३९ ॥

(अण्णन नाशवु दुःखक्कॆ कारणवागिद्दरू) ईग नन्न दुःखवु अवनु नाशवादागले अळियबल्लदु. नन्न सुख मत्तु बदुकु अवन विनाशदल्ले निर्भरवागिदॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. tat vinaashe api = his, end, only; me duHkham pra mR^iSTtam syaat = my, distress, is wiped out [end,] it will be; anantaram = later; me sukham jiivitam ca eva = my, quietude, life, also, thus; tat vinaasha nibandhanam = his, destruction, subjected to.

अनुवादः

“His end ends my distress and my later life and quietude are subjected to his destruction. [4-8-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः ।
दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः ॥ ४० ॥

एष मे राम शोकान्तः शोक आर्तेन निवेदितः । दुःखितः सुखितः वा अपि सख्युः नित्यम् सखा गतिः ॥ ३-८-४०

‘श्रीराम! यही मेरे शोकके नाशका उपाय है । मैंने शोकसे पीड़ित होनेके कारण आपसे यह बात निवेदन की है; क्योंकि मित्र दुःखमें हो या सुखमें, वह अपने मित्रकी सदा ही सहायता करता है’ ॥ ४० ॥

श्रीरामा! इदे नन्न शोक नाशद उपायवागिदॆ. नानु शोकदिन्द पीडितनाद्दरिन्द निन्नल्लि ई मातन्नु निवेदिसिकॊण्डिरुवॆनु; एकॆन्दरॆ, मित्रनु दुःखदल्लि अथवा सुखदल्लि सदा तन्न मित्रन सहाय माडुत्तानॆ.॥40॥

पदच्छेदः

40. shoka aartena = by grief, stricken one; me eSa shoka antaH = this, misery’s, end, [end for my misery]; niveditaH = is submitted; sakhyuH duHkhitaH sukhitaH vaa api = for a friend, saddened, gladdened, or, even if; nityam sakhaa gatiH = at any time, friend, is recourse.

अनुवादः

“Grief stricken such as I am, I have submitted as to how my misery ends, whether one is gladdened or saddened he has recourse only to his friend.” So said Sugreeva to Rama. [4-8-40]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
किं निमित्तमभूद् वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४१ ॥

श्रुत्वा एतत् च वचः रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् । किम् निमित्तम् अभूत् वैरम् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥ ३-८-४१

यह सुनकर श्रीरामने सुग्रीवसे कहा—‘तुम दोनों भाइयोंमें वैर पड़नेका क्या कारण है, यह मैं ठीक-ठीक सुनना चाहता हूँ ॥ ४१ ॥

इदन्नु केळि श्रीरामनु सुग्रीवनल्लि हेळिदनु - नीविब्बरु सहोदररल्लि वैर उण्टागलु कारणवेनु? इदन्नु नानु सरियागि तिळियलु बयसुत्तेनॆ.॥41॥

पदच्छेदः

41. Rama; etat vacaH shrutvaa = all this, words, on hearing; sugriivam = to Sugreeva; idam abraviit = this, said; kim nimittam = what, for; abhuut vairam = chanced, enmity; tattvataH shrotum icChaami = in its reality, to listen, interested I am.

अनुवादः

Hearing all that is spoken by Sugreeva, Rama asked, “What for chanced the enmity? I am interested to listen, in its reality…[4-8-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
आनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम् ॥ ४२ ॥

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
अनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम् ॥

सुखम् हि कारणम् श्रुत्वा वैरस्य तव वानर । आनन्तर्यद् विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥ ३-८-४२

‘वानरराज! तुमलोगोंकी शत्रुताका कारण सुनकर तुम दोनोंकी प्रबलता और निर्बलताका निश्चय करके फिर तत्काल ही तुम्हें सुखी बनानेवाला उपाय करूँगा ॥ ४२ ॥

वानरराजने! निम्म शत्रुत्वद कारणवन्नु केळि निम्मिब्बर बलाबलवन्नु निश्चयिसि मत्तॆ तत्काल निन्नन्नु सुखियागिसुवन्तह उपाय माडुवॆनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. vaanara = oh, monkey; tava vairasya kaaraNam shrutvaa = yours, of enmity, cause, on listening; bala abalam sampradhaarya = strength and weakness, on deciding; aanantaryaat = after a proper thought; sukham vidhaasyaami = easily, I will enforce [do the needful.]

अनुवादः

“On knowing the cause of your enmity, oh, monkey, and after a proper thought, and deciding upon the strength and weakness of the cause of enmity, or of the enmity itself, I will do the needful very easily. [4-8-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम् ।
वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः ॥ ४३ ॥

बलवान् हि मम अमर्षः श्रुत्वा त्वाम् अवमानितम् । वर्धते हृदय उत्कम्पी प्रावृड् वेग इव अंभसः ॥ ३-८-४३

‘जैसे वर्षाकालमें नदी आदिका वेग बहुत बढ़ जाता है, उसी प्रकार तुम्हारे अपमानित होनेकी बात सुनकर मेरा प्रबल रोष बढ़ता जा रहा है और मेरे हृदयको कम्पित किये देता है ॥ ४३ ॥

मळॆगालदल्लि नदिय वेगवु बहळ हॆच्चुवन्तॆये नीनु अपमानितवाद मातन्नु केळि नन्न रोष प्रबलवागुत्ता इदॆ हागू नन्न हृदयवन्नु नडुगिसि बिट्टिदॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. shrutvaa = on hearing; tvaam = you are; avamaanitam = insulted; utkampii = that can flutter; mama = my; hR^idaya = heart; balavaan = intense; amarSaH = anger [is coming to pass, like]; ambhasaH praavR^iD vega iva varthate = of waters, rainy season’s, speediness, like, increasing.

अनुवादः

“On hearing that you are insulted my intense anger that can flutter my heartbeat is intensifying like the intensifying speed of waters in rainy reason. [4-8-43]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः ।
सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव ॥ ४४ ॥

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावत् आरोप्यते धनुः । सृष्टः च हि मया बाणो निरस्तः च रिपुः तव ॥ ३-८-४४

‘मेरे धनुष चढ़ानेके पहले ही तुम अपनी सब बातें प्रसन्नतापूर्वक कह डालो; क्योंकि ज्यों ही मैंने बाण छोड़ा, तुम्हारा शत्रु तत्काल कालके गालमें चला जायगा’ ॥ ४४ ॥

नानु धनुस्सिगॆ हग्ग बिगियुव मॊदले नीनु निन्न ऎल्ल मातुगळन्नु प्रसन्नतॆयिन्द हेळिबिडु; एकॆन्दरॆ नानु बाण बिडुत्तले निन्न शत्रु तत्काल कालनिगॆ तुत्तागुवनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. mayaa = by me; yaavat = before; dhanuH aaropyate = bow, is aimed; baaNaH sR^iSTaH ca = arrow, is released; tava ripuH nirastaH ca = your, enemy, become helpless [ he dies]; [within that time]; hR^iSTaH visrabdhaH kathaya = gladly, in belief, you tell.

अनुवादः

“Be glad to say in belief, Sugreeva, before I take aim with my bow, and even before I release the arrow, and even before silencing your enemy.” Rama assured Sugreeva in this way. [4-8-44]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ४५ ॥

एवम् उक्तः तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रहर्षम् अतुलम् लेभे चतुर्भिः सह वानरैः॥ ३-८-४५

महात्मा श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर सुग्रीवको अपने चारों वानरोंके साथ अपार हर्ष हुआ ॥ ४५ ॥

महात्मा श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग सुग्रीवनिगॆ तन्न नाल्कु मन्दि वानररॊन्दिगॆ अपार हर्ष उण्टायितु.॥45॥

पदच्छेदः

45. mahaatmanaa kaakutsthena evam uktaH tu = by great souled, Rama, thus, when said; sugriivaH = he that Sugreeva; caturbhiH vaanaraiH saha = with four, vanara-s, along with; praharSam atulam lebhe = rejoice, very much, obtained.

अनुवादः

Thus said by the great souled Rama, Sugreeva is very much rejoiced along with four of vanara-s available in his attendance. [4-8-45]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे ।
वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४६ ॥

ततः प्रहृ^इष्ट वदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे । वैरस्य कारणम् तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥ ३-८-४६

तदनन्तर सुग्रीवके मुखपर प्रसन्नता छा गयी और उन्होंने श्रीरामको वालीके साथ वैर होनेका यथार्थ कारण बताना आरम्भ किया ॥ ४६ ॥

अनन्तर सुग्रीवन मुखदल्लि प्रसन्नतॆ आवरिसितु मत्तु अवनु वालियॊन्दिगॆ वैर उण्टाद यथार्थ कारणवन्नु श्रीरामनल्लि हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tata = then; prahR^iSTa vadanaH = with pleased, countenance; Sugreeva; Lakshmana agraje = to Lakshmana’s elder, to Rama; vairasya kaaraNam = enmity’s, cause; tattvam = truthfully; aakhyaatum = to tell; upacakrame = started.

अनुवादः

Then with a pleased countenance Sugreeva started to tell Rama about the cause of the enmity, it all it truthfulness. [4-8-46]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें आठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऎण्टनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥8॥