००५ राम-सुग्रीवसख्यम्

Book IV : Kishkindha Kanda - The Kingdom of Holy Monkeys

Hanuma fetches Rama and Lakshmana to Sugreeva, and advises him to befriend Rama. Accordingly Rama and Sugreeva take the oath of friendship before an altar of fire and Rama assures to eliminate Vali the vice, from the face of earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

5. श्रीराम और सुग्रीवकी मैत्री तथा श्रीरामद्वारा वालिवधकी प्रतिज्ञा

ऋष्यमूकात् तु हनुमान् गत्वा तं मलयं गिरिम् ।
आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥ १ ॥

ऋश्यमूकात् तु हनुमान् गत्वा तम् मलयम् गिरिम् । आचचक्षे तदा वीरौ कपि राजाय राघवौ ॥ ४-५-१

श्रीराम और लक्ष्मणको ऋष्यमूक पर्वतपर सुग्रीवके वास-स्थानमें बिठाकर हनुमान् जी वहाँसे मलयपर्वतपर गये (जो ऋष्यमूकका ही एक शिखर है) और वहाँ वानरराज सुग्रीवको उन दोनों रघुवंशी वीरोंका परिचय देते हुए इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु ऋष्यमूक पर्वतदल्लि सुग्रीवन वासस्थानदल्लि कुळ्ळिरिसि, हनुमन्तनु अल्लिन्द मलय पर्वतक्कॆ (अदु ऋष्यमूकद ऒन्दु शिखरवागित्तु) होगि वानरराज सुग्रीवनिगॆ आ इब्बरु रघुवंशी वीररन्नु परिचयिसुत्ता हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. hanumaan = Hanuma; R^iSamuukaat tu = from Mt. Rishyamuka; tam malayam giram gatvaa = to that, Mt. Malaya, having gone; kapi raajaaya = to the king of monkeys; * raaghavau tadaa* = then; viirau = about the valiant ones; aachachakSe = has reported.

अनुवादः

Hanuma on going from Mt. Rishyamuka to Mt. Malaya, has reported to the king of monkeys Sugreeva, about the two valiant Raghava-s. [4-5-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं रामो महाप्राज्ञ सम्प्राप्तो दृढविक्रमः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥ २ ॥

अयं रामो महाप्राज्ञः सम्प्राप्तो दृढविक्रमः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥

‘महाप्राज्ञ! जिनका पराक्रम अत्यन्त दृढ़ और अमोघ है, वे श्रीरामचन्द्रजी अपने भाई लक्ष्मणके साथ पधारे हैं ॥ २ ॥

महाप्राज्ञने! अमोघ हागू अत्यन्त दृढ पराक्रमियाद श्रीरामचन्द्रनु तन्न तम्मनाद लक्ष्मणनॊन्दिगॆ आगमिसिरुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahaa praaj~naH = oh, great discerner - Sugreeva; ayam raamaH = this is Rama; dhR^iDha vikramaH = oh, stubbornly, valiant one; bhraatraa lakshmanena = along with his brother, Lakshmana; sampraaptaH = arrived; saH raamaH ayam = Rama, he is; * satya vikramaH* = virtuously valiant one.

अनुवादः

“Oh! great discerner Sugreeva, this is Rama… oh, stubbornly valiant Sugreeva, this virtuously valiant Rama arrived along with his brother Lakshmana… [4-5-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः ।
धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशकारकः ॥ ३ ॥

इक्ष्वाकूणाम् कुले जातो रामो दशरथात्मजः । धर्मे निगदितः च एव पितुर् निर्देश कारकः ॥ ४-५-३

‘इन श्रीरामका आविर्भाव इक्ष्वाकुकुलमें हुआ है । ये महाराज दशरथके पुत्र हैं और स्वधर्मपालनके लिये संसारमें विख्यात हैं । अपने पिताकी आज्ञाका पालन करनेके लिये इस वनमें इनका आगमन हुआ है ॥ ३ ॥

ई श्रीरामनु इक्ष्वाकुवंशदल्लि आविर्भविसिरुवनु. दशरथ महाराजर पुत्रनु मत्तु स्वधर्मपालनॆगागि जगत्तिनल्लि विख्यातनागिरुवनु. पितृवाक्य परिपालनॆगागि ई वनक्कॆ आगमिसिरुवनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. iksvaakuuNaam kule jaataH dasharatha aatmajaH = in Ikshvaku, dynasty, born, Dasharatha’s, son; Rama; dharme nigaditaH ca = in virtue, adept, also; eva = thus; pituH nirdesha kaarakaH = thus, father’s, orders, adherent.

अनुवादः

“Rama is the son of king Dasharatha, one born in Ikshvaku dynasty, an adept one in virtue and thus an adherent of his father’s orders… [4-5-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः ।
दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः ॥ ४ ॥
तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता ।
स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामोऽरण्यं समागतः ॥ ५ ॥

राजसूय अश्वमेधैः च वह्निः येन अभितर्पितः । दक्षिणाः च तथा उत्सृष्टा गावः शत सहस्रशः ॥ ४-५-४ तपसा सत्य वाक्येन वसुधा येन पालिता । स्त्री हेतोः तस्य पुत्रोऽयम् रामः अरणयम् समागतः ॥ ४-५-५

‘जिन्होंने राजसूय और अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान करके अग्निदेवको तृप्त किया था, ब्राह्मणोंको बहुत-सी दक्षिणाएँ बाँटी थीं और लाखों गौएँ दानमें दी थीं । जिन्होंने सत्य-भाषणपूर्वक तपके द्वारा वसुधाका पालन किया था, उन्हीं महाराज दशरथके पुत्र ये श्रीराम पिताद्वारा अपनी पत्नी कैकेयीके लिये दिये हुए वरका पालन करनेके निमित्त इस वनमें आये हैं ॥ ४-५ ॥

यारु राजसूय मत्तु अश्वमेध यज्ञगळ अनुष्ठान माडि यज्ञनारायणनन्नु तृप्तिपडिसिद्दनो, ब्राह्मणरिगॆ हेरळ दक्षिणॆ कॊट्टिद्दनो, लक्ष गोवुगळन्नु दान माडिद्दनो, यारु सत्यभाषण पूर्वक तपस्सिनिन्द वसुन्धरॆयन्नु पालिसिद्दनो, आ दशरथ महाराजर पुत्रनाद ई श्रीरामनु, तन्दॆयवरु तन्न पत्नी कैकेयिगॆ कॊट्ट वरवन्नु पालिसुव निमित्तदिन्द ई वनक्कॆ बन्दिरुवनु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. yena = by whom; raajasuuya ashvamedhaiH ca = by rajayasuuya, ashvametha rituals, also; vahniH = ritual fire; abhi tarpitaH = is well worshipped; tathaa = likewise; shata sahasrashaH gaavaH dakSiNaaH uthsR^iSTaa = in hundreds and thousands, cows, as charities, were given; yena = by whom; tapasaa = devoutly; satya vaakyena = truthful to his word; vasudhaa = this earth; paalitaa = was ruled; tasya putraH ayam raamaH = his, son, is this, Rama; strii hetoH araNyam samaagataH = a lady, being the reason, to forests, he came.

अनुवादः

“By whom the ritual fire is well worshipped in Vedic rituals like rajasuuya, ashvametha, and thus cows in hundreds and thousands are donated in those rituals, by whom this earth is ruled devoutly and truthful to his word, such Dasharatha’s son is this Rama, who has to come to forests owing to a woman… [4-5-4, 5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः ।
रावणेन हृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥ ६ ॥

तस्य अस्य वसतो अरण्ये नियतस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या स त्वाम् शरणम् आगतः ॥ ४-५-६

‘महात्मा श्रीराम मुनियोंकी भाँति नियमका पालन करते हुए दण्डकारण्यमें निवास करते थे । एक दिन रावणने आकर सूने आश्रमसे इनकी पत्नी सीताका अपहरण कर लिया । उन्हींकी खोजमें आपसे सहायता लेनेके लिये ये आपकी शरणमें आये हैं ॥ ६ ॥

महात्मा श्रीरामनु मुनिगळन्तॆ नियमगळन्नु पालिसुत्ता दण्डकारण्यदल्लि वासिसुत्तिद्दनु. ऒन्दु दिन रावणनु बन्दु बरिदाद आश्रमदिन्द इवन पत्नी सीतॆयन्नु अपहरिसिदनु. आकॆयन्नु हुडुकुत्ता इवनु निम्म आश्रयक्कॆ बन्दिरुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. vasataH araNye = when dwelling, in forests; niyatasya = principled one; tasya = his; asya = this; mahaatmanaH bhaaryaa = great soul Rama’, wife; raavaNena hR^itaa = by Ravana, stolen; saH tvaam sharaNam aagata = such as he is, to you, for shelter, he came.

अनुवादः

“Ravana stole the wife of this principled one and great soul Rama when dwelling in forests, such as he is, he came seeking your refuge… [4-5-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रगृह्य चार्चयस्वैतौ पूजनीयतमावुभौ ॥ ७ ॥

भवता सख्य कामौ तौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । प्रगृह्य च अर्चयस्व एतौ पूजनीयतमौ उभौ ॥ ४-५-७

‘ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण आपसे मित्रता करना चाहते हैं । आप चलकर इन्हें अपनावें और इनका यथोचित सत्कार करें; क्योंकि ये दोनों ही वीर हमलोगोंके लिये परम पूजनीय हैं’ ॥ ७ ॥

ई राम-लक्ष्मणरु निन्नॊन्दिगॆ मैत्रि माडलु बयसुवरु. नीवु होगि इवरन्नु तन्नवरागिसिकॊण्डु इवरन्नु यथोचितवागि सत्करिसिरि; एकॆन्दरॆ इवरिब्बरू वीरर नमगॆ परम पूजनीयरागिद्दारॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. tau bhraatarau = those two, brothers; raama lakSmaNau = Rama, Lakshmana; bhavataa sakhya kaamau = with you, friendship, interested; puujaniiyatamau = most venerable are; imau = them; ubhau = two; pragR^ihya = you receive them; arcayasva = worship.

अनुवादः

“These two brothers Rama and Lakshmana, are interested to make friendship with you… thus you receive these two and worship them, for they are most venerable ones…” Hanuma thus advised Sugreeva. [4-5-7]

टिप्पनी

Here Hanuma’s role as teacher is depicted. God comes to the rescue of the needy, and communicates through a competent teacher. Only the teacher can visualize the god and his intent, and thus narrate it to the taught. That is what Hanuma’s advise to Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं सुग्रीवो वानराधिपः ।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्योवाच च राघवम् ॥ ८ ॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् सुग्रीवो वानर अधिपः । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या उवाच राघवम् ॥ ४-५-८

हनुमान् जी का यह वचन सुनकर वानरराज सुग्रीव स्वेच्छासे अत्यन्त दर्शनीय रूप धारण करके श्रीरघुनाथजीके पास आये और बड़े प्रेमसे बोले— ॥ ८ ॥

हनुमन्तन मातन्नु केळि वानरराज सुग्रीवनु स्वेच्छॆयिन्द अत्यन्त दर्शनीय रूपधरिसिकॊण्डु श्रीरघुनाथन बळिगॆ बन्दु तुम्बा प्रेमदिन्द हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. vaanara adhipaH = monkey’s chief; sugriivaH = Sugreeva; shrutvaa = on hearing; hanumataH vaakyam = Hanuma’s, words; darshaniiyatamaH bhuutvaa = presentable, he became; priityaa = gladly; uvaaca raaghavam = spoke to, Rama.

अनुवादः

On hearing Hanuma’s words Sugreeva, the chief of monkeys has become presentable and gladly spoke to Rama. [4-5-8]

टिप्पनी

Sugreeva is not in a presentable form till now because he is outrageously furious with ‘friend-or-foe’ syndrome, on seeing Rama and Lakshmana. None can calm these vanara heroes down, except their own favourable interests. On listening from Hanuma that the entrants are friends, Sugreeva got his cool back, and thus became ‘presentable,’ befitting to his honourable kingship.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवान् धर्मविनीतश्च सुतपाः सर्ववत्सलः ।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद‍्गुणाः ॥ ९ ॥

भवान्धर्मवनीतश्च सुतपाः सर्ववत्सलः ।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥

भवान् धर्म विनीतः च सुतपाः सर्व वत्सलः । आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद् गुणाः ॥ ४-५-९

‘प्रभो! आप धर्मके विषयमें भलीभाँति सुशिक्षित, परम तपस्वी और सबपर दया करनेवाले हैं । पवनकुमार हनुमान् जी ने मुझसे आपके यथार्थ गुणोंका वर्णन किया है ॥

प्रभो! नीनु धर्मद विषयदल्लि चॆन्नागि सुशिक्षितनू, परम तेजस्विगळू, ऎल्लर मेलॆ दयॆ माडुववनू, आगिरुवॆ. पवनकुमार हनुमन्तनु नन्नल्लि निन्न यथार्थ गुणगळन्नु वर्णिसिरुवनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. bhavaan = you; dharma viniitaH = virtue knower [you are trained to tread virtuous path]; su tapaaH = best, scrupulous one; sarva vatsala = to all, kindlier one; * aakhyaataa vaayu putreNa* = said so by, Air’s son, Hanuma; tattvataH = in subtlety; * me* = to me; bhavat guNaaH = your, attributes.

अनुवादः

“You are a trained one in treading righteous path, best by your scruples, and a kindlier one to all, so said Air-god’s son Hanuma to me about your attributes, in subtlety… [4-5-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो ।
यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ १० ॥

तन् मम एव एष सत्कारो लाभः च एव उत्तमः प्रभो । यत् त्वम् इच्छसि सौहार्दम् वानरेण मया सह ॥ ४-५-१०

‘भगवन्! मैं वानर हूँ और आप नर । मेरे साथ जो आप मैत्री करना चाहते हैं, इसमें मेरा ही सत्कार है और मुझे ही उत्तम लाभ प्राप्त हो रहा है ॥ १० ॥

भगवन्तने! नानु वानरनागिद्देनॆ, नीनु नरनागिरुवॆ, नन्नॊन्दिगॆ मैत्रि माडलु नीनु बयसुवुदे नन्न सत्कारवादन्तायितु ननगू कूड उत्तम लाभ प्राप्तवागुवुदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. h� prabho = oh, lord; tat tvam vaanareNa mayaa saha sauhaardam icChasi = therefor, you, with a monkey, [like] me, along with, friendship, you wish to have; iti yat = thus, that which topic is there; eSa = this way; mama eva = for me, only; satkaaraH uttamaH laabhaH ca = an honour, best, achievement, also.

अनुवादः

“Therefor oh, lord, you wish to make friendship with a monkey like me, thereby this is an honour and a best achievement to me alone… [4-5-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रोचते यदि मे सख्यं बाहुरेष प्रसारितः ।
गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा ॥ ११ ॥

रोचते यदि मे सख्यम् बाहुः एष प्रसारितः । गृह्यताम् पाणिना पाणिः मर्यादा बध्यताम् ध्रुवा ॥ ४-५-११

‘यदि मेरी मैत्री आपको पसंद हो तो मेरा यह हाथ फैला हुआ है । आप इसे अपने हाथमें ले लें और परस्पर मैत्रीका अटूट सम्बन्ध बना रहे—इसके लिये स्थिर मर्यादा बाँध दें’ ॥ ११ ॥

नन्न मित्रतॆयु निमगॆ सरि कण्डरॆ नन्न ई कैयन्नु चाचिरुवॆनु. नीनु इदन्नु हिडिदुकॊळ्ळिरि हागू परस्पर मैत्रियु कडियद सम्बन्धवु शाश्वतवागि इरलि.॥11॥

पदच्छेदः

11. me sakhyam rocate yadi = my friendship, you aspire, if; eSa baahuH prasaaritaH = here is, arm, is extended; paaNinaa paaNiH gR^ihyataam = hand, by hand, be taken; dhruvaa = stably; maryaadaa badhyataam = convention, make fast.

अनुवादः

“If you aspire my friendship here I extend my arm, take this hand of mine into yours, thus let the convention be stably made fast…” Thus Sugreeva proffered friendship to Rama. [4-5-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् ।
सम्प्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना ॥ १२ ॥
हृष्टः सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ।

एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । संप्रहृष्ट मना हस्तम् पीडयामास पाणिना ॥ ४-५-१२ हृष्टः सौहृदम् आलम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ।

सुग्रीवका यह सुन्दर वचन सुनकर भगवान् श्रीरामका चित्त प्रसन्न हो गया । उन्होंने अपने हाथसे उनका हाथ पकड़कर दबाया और सौहार्दका आश्रय ले बड़े हर्षके साथ शोकपीड़ित सुग्रीवको छातीसे लगा लिया ॥ १२ १/२ ॥

सुग्रीवन ई सुन्दर मातन्नु केळि भगवान् श्रीरामन मनस्सु प्रसन्नवायितु. अवनु तन्न कैयिन्द अवन कैहिडिदु, सौहार्दवन्नु आश्रयिसि बहळ हर्षदिन्द शोकपीडित सुग्रीवनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डनु.॥12½॥

पदच्छेदः

12, 13a. etat tu = all those; ugriivasya su bhaashitam vacanam shrutvaa = Sugreeva’s, well-said, words, listening; samprahR^iSTa manaa = gladdened, at heart [Rama]; paaNinaa = with hand; hastam = [Sugreeva’s] hand; piiDayaamaasa = started to clutch; sauhR^idam aalambya = friendship, while abiding; hR^iSTaH = happily; piiditam = grippingly; paryaSvajata = embraced.

अनुवादः

Rama is gladdened at heart on listening all those words well said by Sugreeva, and then clutched Sugreeva’s hand in his, and ardently abiding by the vow of friendship he embraced Sugreeva, grippingly and happily. [4-5-12, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हनूमान् सन्त्यज्य भिक्षुरूपमरिन्दमः ॥ १३ ॥
काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् ।

(सुग्रीवके पास जानेसे पूर्व हनुमान् जी ने पुनः भिक्षुरूप धारण कर लिया था ।) श्रीराम सुग्रीवकी मैत्रीके समय शत्रुदमन हनुमान् जी ने भिक्षुरूपको त्यागकर अपना स्वाभाविक रूप धारण कर लिया और दो लकड़ियोंको रगड़कर आग पैदा की ॥ १३ १/२ ॥

(सुग्रीवन बळिगॆ होगुव मॊदलु हनुमन्तनु पुनः भिक्षुरूपवन्नु धरिसिद्दनु.) श्रीराम मत्तु सुग्रीवन मैत्रिय समय शत्रुसूदन हनुमन्तनु भिक्षुरूपवन्नु त्यजिसि, तन्न सहजरूपवन्नु धरिसि, ऎरडु कट्टिगॆगळन्नु तिक्कि बॆङ्कियन्नु उण्टुमाडिदनु.॥13½॥

दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् ॥ १४ ॥
तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधौ सुसमाहितः ।

तत्पश्चात् उस अग्निको प्रज्वलित करके उन्होंने फूलोंद्वारा अग्निदेवका सादर पूजन किया; फिर एकाग्रचित्त हो श्रीराम और सुग्रीवके बीचमें साक्षीके रूपमें उस अग्निको प्रसन्नतापूर्वक स्थापित कर दिया ॥ १४ १/२ ॥

अनन्तर आ अग्नियन्नु प्रज्वलिसि, हूवुगळिन्द अग्निनारायणनन्नु आदरदिन्द पूजिसि, मत्तॆ एकाग्रचित्तनागि श्रीराम मत्तु सुग्रीवर नडुवॆ साक्षियागि अग्नियन्नु स्थापिसिदनु.॥14½॥

पदच्छेदः

13b, 14, 15a. tataH = then; arindamaH hanuumaan = enemy destroyer, Hanuma; bhikshu ruupam samtyajya = ascetic’s guise, leaving off; svena ruupeNa = with his own, form; kaaSThayoH paavakam janayaamaasa = with two sticks, fire, started to ignite; tataH = then; vahnim diipyamaanam satkR^itam = fire, making to glow, decorated; puSpaiH = with flowers; abhyarcya = worshipped; supriitaH = gladdened; susamaahitaH = devoutly; tayoH madhye nidadhe = them, in between, placed.

अनुवादः

Then the destroyer of enemies Hanuma discarding the guise of ascetic assumed his original monkey form, and on producing fire with two sticks then made it to glow. decorated, worshipped with flowers, then gladly and devoutly placed that fire in between Rama and Sugreeva. [4-5-13b,14,15a]

टिप्पनी

The holy fire used to kindle the ritual fire in a yaj~na will be produced by constantly rubbing two dry wood sticks, and this is called as araNi . When sparkles of fire and a little fume appear, it will be put into the Altar of Fire. Here, Hanuma has changed his ascetic form to his original monkey shape. This form changing at their will and wish is called kaamaruupa vidya, changing guise at will, which will be useful to Hanuma in the coming episodes of Ramayana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् ॥ १५ ॥
सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ।

ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्य प्रदक्षिणम् ॥
सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ।

ततो अग्निम् दीप्यमानम् तौ चक्रतुः च प्रदक्षिणम् ॥ ४-५-१५ सुग्रीवो राघवः च एव वयस्यत्वम् उपागतौ ।

इसके बाद सुग्रीव और श्रीरामचन्द्रजीने उस प्रज्वलित अग्निकी प्रदक्षिणा की और दोनों एक-दूसरेके मित्र बन गये ॥ १५ १/२ ॥

बळिक सुग्रीव हागू श्रीरामचन्द्रनु आ प्रज्वलित अग्निगॆ प्रदक्षिणॆ माडि इब्बरू परस्पर मित्ररादरु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. tataH = then; tau diipyamaanam agnim pradakshiNam cakratuH = they two, glowing, at fire, circumambulations, they made; Sugreeva; Raaghava; ca = also; eva = thus; vayasyatvam = friendship; upaagatau = entered into.

अनुवादः

Then those two performed circumambulations to that well glowing ritual fire, and thus, Rama and Sugreeva entered into the pact of friendship. [4-5-15, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ ॥ १६ ॥
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमभिजग्मतुः ।

ततः सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ ॥
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमुपजग्मतुः ।

ततः सुप्रीत मनसौ तौ उभौ हरि राघवौ ॥ ४-५-१६ अन्योन्यम् अभिवीक्षन्तौ न तृप्तिम् अभिजग्मतुः ।

इससे उन वानरराज तथा श्रीरघुनाथजी दोनोंके हृदयमें बड़ी प्रसन्नता हुई । वे एक-दूसरेकी ओर देखते हुए तृप्त नहीं होते थे ॥ १६ १/२ ॥

इदरिन्द वानरराजनिगॆ मत्तु श्रीरघुनाथनिगॆ हृदयदल्लि बहळ प्रसन्नतॆ उण्टायितु. अवरु परस्पर नोडुत्ता तृप्तरागुत्तिरलिल्ल.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. tataH = then; supriita manasau = gladdened, at heart; tau ubhau = those, two; hari = monkey; raaghavau = Raghava anyonyam = at each other; abhi viikshantau = gazing at; na = not; tR^iptim = satisfaction; upajagmatuH = they got.

अनुवादः

And then gladdened at heart are those two, that monkey and Raghava, gazed enough at each other eye-to-eye, but their hearts did not derive any fraternal satisfaction. [4-5-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं वयस्योऽसि हृद्यो मे ह्येकं दुःखं सुखं च नौ ॥ १७ ॥
सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत् ।

त्व वयस्योऽसि हृद्यो मे ह्येकं दुःखं सुखं च नौ ॥
सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत् ।

त्वम् वयस्योऽसि हृद्यः मे हि एकम् दुःखम् सुखम् च नौ ॥४-५-१७ सुग्रीवो राघवम् वाक्यम् इति उवाच प्रहृष्टवत् ।

उस समय सुग्रीवने श्रीरामचन्द्रजीसे प्रसन्नतापूर्वक कहा—‘आप मेरे प्रिय मित्र हैं । आजसे हम दोनोंका दुःख और सुख एक है’ ॥ १७ १/२ ॥

आग सुग्रीवनु श्रीरामनल्लि प्रसन्नतॆयिन्द हेळिदनु - ‘नीनु नन्न प्रियमित्रनागिरुवॆ’. इन्दिनिन्द नम्मिब्बर सुख-दुःखगळु समानवागिवॆ.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. tvam me hR^idyaH vayasyaH asi = you, are my, amiable, friend, you are; nau sukham duHkham ca ekam = our, mirth, misery, are one [the same]; iti sugriivaH prahR^iSTa vat raaghvam vaakyam uvaacha = thus, Sugreeva, rejoicingly, to Raghava, sentence, said.

अनुवादः

Sugreeva rejoicingly said to Raghava, “you are the amiable friend of mine, henceforth our mirth or miseries are same for us…” [4-5-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुपर्णबहुलां भङ्‍क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् ॥ १८ ॥
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ।

ततः सुपर्णबहुलां भन्त्त्वाशाखां सुपुष्टिताम् ॥
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ।

ततः सुपर्ण बहुलाम् भंक्त्वा शाखाम् सुपुष्पिताम् ॥४-५-१८ सालस्य आस्तीर्य सुग्रीवः निषसाद स राघवः ।

यह कहकर सुग्रीवने अधिक पत्ते और फूलोंवाली शाल वृक्षकी एक शाखा तोड़ी और उसे बिछाकर वे श्रीरामचन्द्रजीके साथ उसपर बैठे ॥ १८ १/२ ॥

हीगॆ हेळि सुग्रीवनु हॆच्चु ऎलॆ-पुष्पगळिरुव सालवृक्षद ऒन्दु रॆम्बॆयन्नु मुरिदु हासि श्रीरामचन्द्रननॊन्दिगॆ अदर मेलॆ कुळितुकॊण्डनु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. tataH = then; Sugreeva; saalasya parNa bahulaam = of sala tree, with leaves, many; supuSpitaam = well flowered; shaakham chitvaa = branch of tree, snapped off; aastiirya = spread it; sa raaghavaH = along with, Rama; niSasaada = sat on it.

अनुवादः

And then Sugreeva snapped off and spread a fully flowered tree-branch of sala tree with many leaves, and sat on it along with Rama. [4-5-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनुमान् मारुतात्मजः ॥ १९ ॥
शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्पिताम् ।

लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनुमान्मारुतात्मजः ॥
शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्टिताम् ।

लक्ष्मनाय अथ संहृष्टो हनुमान् मारुतात्मजः ॥ ४-५-१९ शखाम् चन्दन वृक्षस्य ददौ परम पुष्पिताम् ।

तदनन्तर पवनपुत्र हनुमान् ने अत्यन्त प्रसन्न हो चन्दन-वृक्षकी एक डाली, जिसमें बहुत-से फूल लगे हुए थे, तोड़कर लक्ष्मणको बैठनेके लिये दी ॥ १९ १/२ ॥

बळिक पवनपुत्र हनुमन्तनु अत्यन्त प्रसन्ननागि गन्धद मरद अनेक हूवुगळिद्द ऒन्दु रॆम्बॆयन्नु कित्तु लक्ष्मणनिगॆ कुळितुकॊळ्ळलु नीडिदनु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. atha = then; samhR^iSTaH = gladly; maaruta aatmajaH = Air’s son; Hanuma; chandana vR^ikshasya = of sandalwood, tree; parama puSpitaam = well, flowered; shakhaam = branch of; laksmanaaya = for Lakshmana; dadau = gave.

अनुवादः

Then Hanuma the son of Air, gladly gave a well-flowered branch of sandalwood tree to Lakshmana… [4-5-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ २० ॥
प्रत्युवाच तदा रामं हर्षव्याकुललोचनः ।

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णम् मधुरया गिरा ॥ ४-५-२० प्रति उवाच तदा रामम् हर्ष व्याकुल लोचनः ।

इसके बाद हर्षसे भरे हुए सुग्रीवने जिनके नेत्र हर्षसे खिल उठे थे, उस समय भगवान् श्रीरामसे स्निग्ध मधुर वाणीमें कहा— ॥ २० १/२ ॥

अनन्तर हर्षगॊण्डु अरळिद नेत्रगळिन्द सुग्रीवनु भगवान् श्रीरामनल्लि स्निग्ध मधुर वाणियल्लि हेळिदनु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. tataH = then; prahR^iSTaH = that delighted one; Sugreeva; madhurayaa giraa = with sweet, words; harsha = with happiness; vyaakula = quavering; * lochanaH* = eyes; shlakshnam = softly; tadaa = that way; prati uvaacha = replied; Rama.

अनुवादः

Then that delighted Sugreeva with his sweet words, and with his eyes quavering in happiness, replied Rama softly. [4-5-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः ॥ २१ ॥
हृतभार्यो वने त्रस्तो दुर्गमेतदुपाश्रितः ।

अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः ॥
हृतभार्यो वने त्रस्थो दुर्गमेतदुपाश्रितः ।

अहम् विनिकृतो राम चरमि इह भय आर्दितः ॥ ४-५-२१ हृत भार्यो वने त्रस्तो दुर्गम् एतत् उपाश्रितः ।

‘श्रीराम! मैं घरसे निकाल दिया गया हूँ और भयसे पीड़ित होकर यहाँ विचरता हूँ । मेरी पत्नी भी मुझसे छीन ली गयी । मैंने आतङ्कित होकर वनमें इस दुर्गम पर्वतका आश्रय लिया है ॥ २१ १/२ ॥

श्रीराम! नानु मनॆयिन्द हॊर हाकल्पट्टिरुवॆनु मत्तु भयदिन्द पीडितनागि इल्लि सञ्चरिसुत्तिद्देनॆ. नन्न पत्नियन्नु नन्निन्द कित्तुकॊण्डिरुवनु. नानु आतङ्कितनागि वनदल्लि ई दुर्गम पर्वतवन्नु आश्रयिसिरुवॆनु.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. Rama; aham = I am; vinikR^itaH = ridiculed; hR^ita bhaaryaH = stolen, wife; bhaya aarditaH = fear haunting me; iha vane charami = here about, in forest, I am moving; trastaH = dread; durgam = impenetrable; etat = this forest; upaashritaH = took refuse.

अनुवादः

“Rama, I am ridiculed, stolen is my wife, I move here about in these forests with dread and fear haunting me… I took refuge in this impenetrable forest… [4-5-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद्‍भ्रान्तचेतनः ॥ २२ ॥
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ।

सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद् भ्रान्तचेतनः ॥
वालिना निकृतो भ्रात्रा कतवैरश्च राघव ।

सोऽहम् त्रस्तो वने भीतो वसामि उद् भ्रान्त चेतनः ॥ ४-५-२२ वालिना निकृतो भ्रात्रा कृत वैरः च राघव ।

‘रघुनन्दन! मेरे बड़े भाई वालीने मुझे घरसे निकालकर मेरे साथ वैर बाँध लिया है । उसीके त्रास और भयसे उद्‍भ्रान्तचित्त होकर मैं इस वनमें निवास करता हूँ ॥ २२ ॥

रघुनन्दन! नन्न अण्ण वालियु नन्नन्नु मनॆयिन्द हॊरहाकि नन्नॊन्दिगॆ वैर कट्टिकॊण्डिरुवनु. अवन भयदिन्द उद्भ्रान्तचित्तनागि नानु ई काडिनल्लि वासिसुत्तिद्देनॆ.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. Raaghava; bhraatraa = by my brother; vaalinaa = by Vali; nikR^itaH = denounced; kR^ita vairaH ca = made, an enemy, also; saH aham = such as I am; * trastaH* = fearing; udbhraanta chetanaH = with dismayed, vitality; vane = in forests; abhiitaH = scared; vasaami = I am living.

अनुवादः

“Oh, Raghava, my brother denounced me, he even made me an enemy of his, such as I am I am living in these forests with scare and fear, and with dismayed vitality… [4-5-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिनो मे महाभाग भयार्तस्याभयं कुरु ॥ २३ ॥
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ भयं मे न भवेद् यथा ।

वालिनो मे महाभाग भय आर्तस्य अभयम् कुरु ॥ ४-५-२३ कर्तुम् अर्हसि काकुत्स्थः भयम् मे न भवेद् यथा ।

‘महाभाग! वालीके भयसे पीड़ित हुए मुझ सेवकको आप अभय-दान दीजिये । काकुत्स्थ! आपको ऐसा करना चाहिये, जिससे मेरे लिये किसी प्रकारका भय न रह जाय’ ॥ २३ १/२ ॥

महाभाग! वालिय भयदिन्द पीडितनाद सेवकनाद ननगॆ नीनु अभय दानकॊडु. काकुत्स्थने! ननगॆ यावुदे भयवु इरदन्तॆ नीनु माडबेकु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. mahaabhaaga = oh! highly fortunate one Rama; vaalinaH = from Vaali; * bhaya aartasya* = in fear, intimidated; me = to me; a bhayam kuru = no, fear [fearlessness] give me; kaakutsthaH = Rama; me yathaa bhayam na bhavet = to me, as to how, fear, will not, be there; [tathaa = that way]; kartum arhasi = to do so, apt of you.

अनुवादः

“Oh, highly fortunate Rama, affirm fearlessness to me from Vali by who I am highly intimidated, and as to how there will be fearlessness to me from him, it will be apt of you to accomplish that, that way… [4-5-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥ २४ ॥
प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ।

एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ॥४-५-२४ प्रति अभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव ।

सुग्रीवके ऐसा कहनेपर धर्मके ज्ञाता, धर्मवत्सल, ककुत्स्थकुलभूषण तेजस्वी श्रीरामने हँसते हुए-से वहाँ सुग्रीवको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ २४ ॥

सुग्रीवनु हीगॆ हेळिदाग धर्मद ज्ञाता, धर्मवत्सल, ककुत्स्थ कुलभूषण तेजस्वी श्रीरामनु नगुत्ता सुग्रीवनल्लि हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥24½॥

पदच्छेदः

24b, 25a; evam = thus; uktaH tu = who is said so; tejasvii = resplendent one; dharmaj~naH = righteous one; dharma vatsalaH = virtue, patron; kaakutsthaH = Rama; sugriivam = to Sugreeva; prati abhaaSata = in turn, spoke [replied]; prahasan iva = laughing off, as though.

अनुवादः

When thus said, that resplendent and righteous one being the patron of virtue Rama replied Sugreeva, as though laughing off. [4-5-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपकारफलं मित्रं विदितं मे महाकपे ॥ २५ ॥
वालिनं तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ।

उपकार फलम् मित्रम् विदितम् मे महाकपे ॥४-५-२५ वालिनम् तम् वधिष्यामि तव भार्य अपहारिणम् ।

‘महाकपे! मुझे मालूम है कि मित्र उपकाररूपी फल देनेवाला होता है । मैं तुम्हारी पत्नीका अपहरण करनेवाले वालीका वध कर दूँगा ॥ २५ १/२ ॥

महाकपिये! मित्रनु उपकाररूपी फलवन्नु कॊडुववनु ऎम्बुदु ननगॆ तिळिदिदॆ. नानु निन्न पत्नियन्नु अपहरिसिद वालिय वधॆमाडुवॆनु.॥25½॥

पदच्छेदः

25b, 26a. mahaa kapeH = oh, great monkey; mitram = a friend has; upakaara phalam = helpfulness, as resultant fruit; viditam me = known to, me; tava bhaarya apahaarinaam = your, wife’s, adductor; tam vaalinam = that one, Vali; vadhishyaami = I intend to kill [eliminate.]

अनुवादः

“A friend is the resultant factor of helpfulness… that I know… oh, great monkey I intend eliminate that Vali, the abductor of your wife… [4-5-2b, 26a5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमोघाः सूर्यसङ्काशा ममेमे निशिताः शराः ॥ २६ ॥
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः ।
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसन्निभाः ॥ २७ ॥
तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः सरोषा भुजगा इव ।

अमोघाः सूर्यसङ्काशा मेमे निशिताः शराः ॥ तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगताः ।
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसन्निभाः ॥
तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः सरोषा भुजगा इव ।

अमोघोः सूर्य संकाशाः मम इमे निशिताः शराः ॥ ४-५-२६ तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः । कन्क पत्र प्रतिच्छन्ना महेन्द्र अशनि संनिभाः ॥ ४-५-२७ तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः स रोषा भुजगा इव ।

‘मेरे तूणीरमें संगृहीत हुए ये सूर्यतुल्य तेजस्वी बाण अमोघ हैं—इनका वार खाली नहीं जाता । ये बड़े वेगशाली हैं । इनमें कंक पक्षीके परोंके पंख लगे हुए हैं, जिनसे ये आच्छादित हैं । इनके अग्रभाग बड़े तीखे हैं और गाँठे भी सीधी हैं । ये रोषमें भरे हुए सर्पोंके समान छूटते हैं और इन्द्रके वज्रकी भाँति भयंकर चोट करते हैं । उस दुराचारी वालीपर मेरे ये बाण अवश्य गिरेंगे ॥ २६-२७ १/२ ॥

सूर्यतुल्य तेजस्वी अमोघ वेगशाली, बाणगळ सङ्ग्रह नन्न बत्तळिकॆयल्लि इवॆ. अवुगळु ऎन्दू निष्पलवागुवुदिल्ल. इवुगळल्लि कङ्कपक्षिय गरिकट्टलागिदॆ, अदरिन्द अवु आच्छादितवागिवॆ. इवुगळ अग्रभाग तीक्ष्णवागिद्दु, गण्टुगळु नेरवागिवॆ. इवु रोषगॊण्ड सर्पगळन्तॆ हॊरटु, इन्द्रन वज्रदन्तॆ भयङ्कर एटु कॊडुत्तवॆ. आ दुराचारी वालिय मेलॆ नन्न ई बाणगळु अवश्यवागि बीळुववु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26b, 27, 28a. amoghaaH = unfailing; suurya sankaashaaH = sun-like; nishitaaH = sharp; kanka patra praticChannaa = eagle’s, feathers, tied with; mahendra ashani sannibhaaH = Indra’s, Thunderbolt, similar to; tiikshNa agraa = sharp, pointed; R^iju parvaaNaH = with straight, egress; sa roSaaH bhujagaa iva = with rage, snakes, like; ime mama sharaaH = these, my, arrows; vegitaaH = speeded [in shooting]; durvR^itte = vicious one; tasmin vaaalini nipatiSyanti = on that, Vali, will fall.

अनुवादः

“Unfailing are these arrows of mine, scorchers like sun, sharp ones tied with eagle feathers, similar to Indra’s Thunderbolts, sharp are their point and straight is their egress, similar to enraged snakes, and these arrows of mine will be speeded up to fall on that vicious Vali… [4-5-26b, 27, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमद्य वालिनं पश्य तीक्ष्णैराशीविषोपमैः ॥ २८ ॥
शरैर्विनिहतं भूमौ प्रकीर्णमिव पर्वतम् ।

तम् अद्य वालिनम् पश्य तीक्ष्णैः आशी विष उपमैः ॥ ४-५-२८ शरैः विनिहितम् भूमौ प्रकीर्णम् इव पर्वतम् ।

‘आज देखना, मैं अपने विषधर सर्पोंके समान तीखे बाणोंसे मारकर वालीको पृथ्वीपर गिरा दूँगा । वह इन्द्रके वज्रसे टूट-फूटकर गिरे हुए पर्वतके समान दिखायी देगा’ ॥

इन्दु नोडु, नानु नन्न विषधर सर्पगळन्तिरुव हरितवाद बाणगळन्नु प्रयोगिसि वालियन्नु धराशायियागिसुवॆनु. अवनु इन्द्रन वज्रदिन्द पुडियाद पर्वतदन्तॆ कण्डुबन्दानु.॥28॥

पदच्छेदः

28b, 29a. adya = now; aashii visha upamaiH = snakes, venomous, in similarity; * kruuraiH sharaiH vinihitam* = by cruel, arrows, completely ruined; bhuumau = on ground; prakiirNam = splintered; parvatam = mountain; iva = like; vaalinam = Vali; pashya = you see.

अनुवादः

“You will see now itself the falling of Vali like a splintered mountain onto ground, when completely ruined by these cruel arrows that are similar to venomous snakes…” Thus Rama inculcated confidence in Sugreeva. [4-5-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्यमब्रवीत् ॥ २९ ॥

स तु तद् वचनम् श्रुत्वा राघवस्य आत्मनोहितम् । सुग्रीवः परम प्रीतः परमम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥४-५-२९

अपने लिये परम हितकर वह श्रीरघुनाथजीका वचन सुनकर सुग्रीवको बड़ी प्रसन्नता हुई । वे उत्तम वाणीमें बोले— ॥ २९ ॥

श्रीरघुनाथनु आडिद तन्न हितद मातन्नु केळि सुग्रीवनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु उत्तम वाणियिन्द इन्तॆन्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29b, c. saH tu = he, also; sugriiva = Sugreeva; aatmanaH hitam = for himself, appeasing; raaghavasya tat vachanam = of Raghava, that saying; shrutvaa = on hearing; parama priitaH = completely satisfied; sumahat = fine; vaakyam = sentence; abraviit = said.

अनुवादः

On hearing Raghava’s words that are appeasing for his self, Sugreeva is very completely satisfied and said this fine sentence. [4-5-29b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव प्रसादेन नृसिंह वीर
प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम् ।
तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं
यथा न हिंस्यात् स पुनर्ममाग्रजम् ॥ ३० ॥

तव प्रसादेन नृसिंह वीर प्रियाम् च राज्यम् च समाप्नुयाम् अहम् । तथा कुरु त्वम् नर देव वैरिणम् यथा न हिंस्यत् स पुनर् मम अग्रजम् ॥ ४-५-३०

‘वीर! पुरुषसिंह! मैं आपकी कृपासे अपनी प्यारी पत्नी तथा राज्यको प्राप्त कर सकूँ, ऐसा यत्न कीजिये । नरदेव! मेरा बड़ा भाई वैरी हो गया है । आप उसकी ऐसी अवस्था कर दें जिससे वह फिर मुझे मार न सके’ ॥ ३० ॥

वीर पुरुषसिंहने! नानु निन्न कृपॆयिन्द नन्न प्रिय पत्नियन्नु, राज्यवन्नू पडॆदुकॊळ्ळुवन्तह प्रयत्नमाडु. नरदेव! नन्न अण्ण वैरियागिद्दानॆ. अवनु नन्नन्नु कॊल्लदन्तॆ अवन व्यवस्थॆ माडिबिडु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tava prasaadena = by you, grace; nR^i simha = lion, among men; viira = valiant one; aham = I will; priyaam cha = wife, also; raajyam ca = kingdom, too; sam aapnuyaam = let me regain; nara deva = humans’, god; saH = he; punaH = again; yathaa = as to how; na = not to; hinsyat = suffer me; tathaa tvam kuru = like that, you, do; vairiNam = to my enemy; mama agrajam = my elder brother.

अनुवादः

“By your grace, oh, lion among men, let me regain my wife and kingdom too… oh, god of humans, as to how he does not suffer me again, thus you may please make happen… let not my elder brother turned as an enemy of mine suffer me again… [4-5-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां
राजीवहेमज्वलनोपमानि ।
सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे
वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति ॥ ३१ ॥

सीत कपीन्द्र क्षणदा चराणाम् राजीव हेम ज्वलनोपमानानि । सुग्रीव राम प्रणय पसङ्गे वामानि नेत्राणि समम् स्फुरन्ति ॥ ४-५-३१

सुग्रीव और श्रीरामकी इस प्रेमपूर्ण मैत्रीके प्रसङ्गमें सीताके प्रफुल्ल कमल-जैसे, कपिराज वालीके सुवर्ण-जैसे तथा निशाचरोंके प्रज्वलित अग्नि-जैसे बायें नेत्र एक साथ ही फड़कने लगे ॥ ३१ ॥

सुग्रीव मत्तु श्रीरामन ई प्रेमपूर्ण मैत्रिय प्रसङ्गदल्लि सीतॆय अरळिद कमलदन्तह, कपिराज वालिय सुवर्णदन्तह, निशाचरर उरियुव बॆङ्कियन्तिरुव ऎडकण्णुगळु ऒम्मॆगॆ स्फुरिसिदवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. Sugreeva; Rama; praNaya = friendly; prasa~Nge = conversation; siita = Seetha’s; kapi indra = monkeys, lord’s [Vali’s]; kshaNadaa charaanaam = night, walker’s [Ravana’s]; raajiiva = lotus; hema = golden; jvalana = fireball; upamaanaani = in similitude; vaamaani = left side; netraaNi = eyes; samam = equally; sphuranti = fluttered.

अनुवादः

During the friendly conversation of Rama and Sugreeva, the left eyes of Seetha, Vali and Ravana that bear similitude with lotuses, golden orbs, and fireballs respectively have fluttered equally. [4-5-31]

टिप्पनी

This verse is in* krama alankaara*, an equated metaphoric expression, by juxtaposing words equally to compare Seetha’s eyes with lotuses, Vali’s eyes with golden-balls for his complexion is golden, and Ravana’s eyes with fireballs. But all are left eyes only that have fluttered. The flutter of left eye to the male is a bad omen while to the female it is a good omen. Hence the friendship of Rama and Sugreeva is the seedling point for eradication of vice, namely Vali and Ravana, from face of the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके किष्किन्धाकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद किष्किन्धाकाण्डद ऐदनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥5॥