०७३ सुग्रीवास्थानमार्गदर्शनम्

Book III : Aranya Kanda - Book Of Forest

Kabandha extols Pampa Lake and details Rama about the course to be adopted to proceed to Mt. Rishyamuka to befriend Sugreeva. He details about Matanga hermitage and implores upon Rama to visit an anchoress name Shabari, who is waiting for ages to have a glimpse of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिव्य रूपधारी कबन्धका श्रीराम और लक्ष्मणको ऋष्यमूक और पम्पासरोवरका मार्ग बताना तथा मतङ्गमुनिके वन एवं आश्रमका परिचय देकर प्रस्थान करना

दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे ।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ १ ॥

दर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रैमार्गने । वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबंधः पुनः अब्रवीत् ॥ ३-७३-१

श्रीरामको सीताकी खोजका उपाय दिखाकर अर्थवेत्ता कबन्धने उनसे पुनः यह प्रयोजनयुक्त बात कही— ॥ १ ॥

श्रीरामनिगॆ सीतॆयन्नु हुडुकुव उपायवन्नु तिळिसि, अर्थवॆत्ता कबन्धनु पुनः अवनल्लि हीगॆ प्रयोजनयुक्त मातन्नु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. artha j~naH = meaning, knower of [context-sensitive]; kabandhaH = Kabandha; * siitaayaaH praimaargane* = in Seetha’s, questing; [maargam = way out]; darshayitvaa = having shown; anvartham vaakyam = having right concept, sentence - advice; raamaaya = to Rama; punaH abraviit = further, spoke.

अनुवादः

On showing a concept for questing after Seetha that context-sensitive Kabandha further spoke this sentence which is inclusive of right concept to Rama. [3-73-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ २ ॥

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्टिता द्रुमाः ।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥

‘श्रीराम! यहाँसे पश्चिम दिशाका आश्रय लेकर जहाँ ये फूलोंसे भरे हुए मनोरम वृक्ष शोभा पा रहे हैं, यही आपके जाने लायक सुखद मार्ग है ॥ २ ॥

श्रीराम! इल्लिन्द पश्चिम दिक्कन्नु आश्रयिसि ई हूवुगळिन्द तुम्बिरुव मनोहर वृक्षगळु शोभिसुत्तिरुवल्लिये निमगॆ होगलु ऒळ्ळॆय सुखकर मार्गवागिदॆ.॥2॥

जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३ ॥
धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४ ॥
अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् ॥ ५ ॥
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः ।

जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्टिताः ॥ अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् ॥
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः ।

‘जामुन, प्रियाल (चिरौंजी), कटहल, बड़, पाकड़, तेंदू, पीपल, कनेर, आम तथा अन्य वृक्ष, धव, नागकेसर, तिलक, नक्तमाल, नील, अशोक, कदम्ब, खिले हुए करवीर, भिलावा, अशोक, लाल चन्दन तथा मन्दार—ये वृक्ष मार्गमें पड़ेंगे । आप दोनों भाई इनकी डालियोंको बलपूर्वक भूमिपर झुकाकर अथवा इन वृक्षोंपर चढ़कर इनके अमृततुल्य मधुर फलोंका आहार करते हुए यात्रा कीजियेगा ॥ ३—५ १/२ ॥

जम्बूल, प्रियाळ, हलसु, आल, अरळि, तिन्दुक, बॆट्टद कणगिलॆ, धन्वन, नागकेसर, तिलक, नक्तमालिका, नीलाशोक, कदम्ब करवीर, गेरु, अशोक, रक्तचन्दन, मन्दार मुन्ताद वृक्षगळु दारियल्लि सिगुववु. नीविब्बरू इवुगळ रॆम्बॆगळन्नु बग्गिसि अथवा मरहत्ति इवुगळ अमृतदन्तह मधुर फलगळन्नु भक्षिसुत्ता प्रयाण माडिरि.॥3-5½॥

पदच्छेदः

2, 3, 4, 5a. raama = oh, Rama; yatra = where; pratiiciim disham aashritya = west, ward, have recourse to; manaH ramaaH = heart, pleasing; puSpitaaH drumaaH = blossomed, trees; jambuu = rose-apple; priyaala = Priyaala; panasaaH = Jackfruit; plakSa = Plaksha, nyagrodha = banyan; tindukaaH = Tinduka; ashvatthaaH = papal; karNikaaraaH ca = Karnikara, also; cuutaaH ca = Mango, also; anye ca = others, also; paadapaaH = trees; dhanvanaa = Dhanva trees; naaga vR^ikshaa = Naaga, trees; tilakaa = Tilaka trees; naktamaalakaaH = Naktamaala trees; niila ashoka = blue Ashoka trees; kadambaaH ca = Kadamba trees, also; puSpitaaH karaviiraaH ca = [fully] flowered, Karaviira trees, even; agnimukhaa = Agnimukha trees; ashokaaH ca = Ashoka trees, also; suraktaaH = red-sandalwood trees; paribhadrakaaH = Neem trees [Azadirachta indica]; ete prakaashante = all these [where these trees, are] shining forth; eSa = that [alone]; shivaH panthaa = optimistic, course.

अनुवादः

“Oh, Rama, have a recourse to westward, and where the trees of Rose-apple, Priyaala, Jackfruit, Plaksha, Banyan, Tinduka, Pipal, Karnikara, Mango, and others… and even trees like Dhanva, Naaga, Tilaka, Naktamaala, blue Ashoka, Kadamba, Karaviira, Agnimukha, Ashoka, red-sandalwood trees and Neem trees will be heart-pleasingly shining forth in full blossom, that alone is an optimistic course for you. [3-73-2, 3, 4, 5a]

टिप्पनी

The botanical terms for some of these trees are given to some of the above in the first chapter of Kishkindha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5b, 6a. taan aaruhya = them [those trees,] on shinning up; athavaa = or else; * taan balaat bhuumau paatayitvaa ca* = them, by force, onto ground, pelting down [the fruits, by pelting stones at them, not rain,] even; amR^ita kalpaani = ambrosia, similar; phalaani = fruits; bhakSayitvaa = on devouring; gamiSyathaH = move forward [pelt along.]

अनुवादः

“On shinning up those trees, or else, even on forcefully pelting those fruits down onto ground, then you may pelt over, devouring those ambrosial fruits… [3-73-5b, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् ॥ ६ ॥
नन्दनप्रतिमं चान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव ।
सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः ॥ ७ ॥

तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्टितपादपम् ॥ नन्दनप्रतिमं त्वान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव ।
सर्वकामफला यत्र पादपा मधुस्रवाः ॥

तत् अतिक्रम्य काकुत्स्थ वनम् पुषित पादपम् ॥ ३-७३-६ नंदन प्रतिमम् तु अन्यत् कुरवः उत्तरा इव । सर्व काल फला यत्र पादपा मधुर स्रवाः ॥ ३-७३-७ सर्वे च ऋतवः तत्र वने चैत्ररथे यथा ।

‘काकुत्स्थ! खिले हुए वृक्षोंसे सुशोभित उस वनको लाँघकर आपलोग एक दूसरे वनमें प्रवेश कीजियेगा, जो नन्दनवनके समान मनोहर है । उस वनके वृक्ष उत्तर कुरुवर्षके वृक्षोंकी भाँति मधुकी धारा बहानेवाले हैं तथा उनमें सभी ऋतुओंमें सदा फल लगे रहते हैं ॥ ६-७ ॥

काकुत्स्थ! अरळिद वृक्षगळिन्द सुशोभित आ वनवन्नु दाटि नीवु इन्नॊन्दु नन्दनवनदन्तिरुव मनोहरवाद वनवन्नु प्रवेशिसुविरि. आ वनद वृक्षगळु उत्तर कुरुवर्षद वृक्षगळन्तॆ जेनिन धारॆयन्नु हरिसुवन्तहुगळागिवॆ. अवुगळु ऎल्ल ऋतुगळल्लियू फल बिडुवुवु.॥6-7॥

पदच्छेदः

6b, 7a. kaakutstha = oh, Kakutstha; puSita paadapam = with blossomy, trees; tat vanam atikramya = that, forest, [parkland,] on crossing over; nandana pratimam tu = Nandana [heavenly gardens,] a replica of, on its part; uttaraa kuravaH iva = northern, Kuru province, like; anyat = another [parkland is there.]

अनुवादः

“On crossing over that parkland, oh, Kakutstha, another parkland with blossomy flowers is there, which replicates the heavenly Nandana gardens, and a replica of North-Kuru, an all-endowing province… [3-73-6b, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7b, 8a. yatra = wherein; sarva kaala phalaa = all, of seasons’, fruits having; * paadapaa* = with such - trees; madhura sravaaH = nectar, transudes; where such trees are there; tatra vane = there, in parkland; sarve R^itavaH = all, seasons; caitrarathe yathaa = in Caitraratha [Kubera’s grdens,] as with.

अनुवादः

“Wherein the trees fruit all-season fruits that transude nectar, why fruits alone, in that parkland all seasons are coeval, as they will be in Caitraratha, the celestial gardens of Kubera… [3-73-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा ।
फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः ॥ ८ ॥

सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा ।
फलभारानतास्तत्र महाविटपधारिणः ॥

फल भार नताः तत्र महा विटप धारिणः ॥ ३-७३-८ शोबन्ते सर्वतः तत्र मेघ पर्वत संनिभाः ।

‘चैत्ररथ वनकी भाँति उस मनोहर काननमें सभी ऋतुएँ निवास करती हैं । वहाँके वृक्ष बड़ी-बड़ी शाखा धारण करनेवाले तथा फलोंके भारसे झुके हुए हैं ॥ ८ ॥

चैत्ररथ वनदन्तॆ आ मनोहर काननदल्लि ऎल्ल ऋतुगळु वासिसुत्तवॆ. अल्लिय वृक्षगळु दॊड्ड-दॊड्ड रॆम्बॆय-कॊम्बॆगळिन्द कूडिद्दु फलभारदिन्द बागिकॊण्डिवॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8b, 9a. tatra = in there; phala bhaara nataaH = fruit, by weight, crouched down; megha = [like] clouds; parvata = [like] mountains; sannibhaaH = similar in shine; mahaa viTapa dhaariNaH = enormous, branches, bearing [trees]; tatra sarvataH = there, everywhere; shobante = shine forth.

अनुवादः

“In there, the trees bear enormous branches which will be crouching under the weight of their own fruits, and everywhere such trees will be shining forth like shiny clouds and shining mountains… [3-73-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसन्निभाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम् ॥ ९ ॥
फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति ।

तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातैत्वा यथा सुखम् ॥ ३-७३-९ फलानि अमृत कल्पानि लक्षमणः ते प्रदास्यति ।

‘वे वहाँ सब ओर मेघों और पर्वतोंके समान शोभा पाते हैं । लक्ष्मण उन वृक्षोंपर चढ़कर अथवा सुखपूर्वक उन्हें पृथ्वीपर झुकाकर उनके अमृततुल्य मधुर फल आपको देंगे ॥ ९ १/२ ॥

अवॆल्लवुगळु ऎल्लॆडॆ मेघ मत्तु पर्वतगळन्तॆ शोभिसुत्तवॆ. आ मरगळन्नु हत्ति अथवा सुलभवागि बागिसि अवुगळ अमृतदन्तह मधुर फलगळन्नु लक्ष्मणनु निनगॆ तन्दुकॊडुवनु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. lakshamaNaH = let Lakshmana; taan aaruhya = them, on climbing up; athavaa = or else; yathaa sukham = as per, convenience; bhuumau paataitvaa = onto ground, on pelting down [fruits]; amR^ita kalpaani phalaani = ambrosia, similar to, fruits; te pra daasyati = to you, verily, give [present.]

अनुवादः

“Let Lakshmana present those ambrosial fruits to you either by climbing up those trees to pluck them, or else by pelting them to ground, according to his convenience… [3-73-9b-10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चङ्क्रमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ १० ॥
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ।

चङ्कमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ।

चङ्क्रमंतौ वरान् शैलान् शैलात् शैलम् वनात् वनम् ॥ ३-७३-१० ततः पुष्करिणीम् वीरौ पंपाम् नाम गमिष्यथः ।

‘इस प्रकार सुन्दर पर्वतोंपर भ्रमण करते हुए आप दोनों भाई एक पहाड़से दूसरे पहाड़पर तथा एक वनसे दूसरे वनमें पहुँचेंगे और इस तरह अनेक पर्वतों तथा वनोंको लाँघते हुए आप दोनों वीर पम्पा नामक पुष्करिणीके तटपर पहुँच जायेंगे ॥ १० १/२ ॥

ई प्रकार सुन्दर पर्वतगळल्लि भ्रमण माडुत्ता नीविब्बरू सोदररु ऒन्दु बॆट्टदिन्द इन्नॊन्दु बॆट्टक्कॆ बन्दु वनदिन्द इन्नॊन्दु वनक्कॆ हीगॆ अनेक पर्वत, वनगळन्नु दाटि नीविब्बरू वीररु पम्पा ऎम्ब पुष्करिणिय बळिगॆ तलुपुविरि.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. viirau = oh, valorous two; shailaat shailam = from mountain, to mountain; vanaat vanam = forest, to forest; ca~Nkramantau = while peregrinating; varaan = finest; shailaan = mountains [deshaan = provinces ]; tataH = then; pampaam naama = Pampa, named one [called as]; puSkariNiim = at [auspicious] lotus-lake; gamiSyathaH = you will trek to.

अनुवादः

“Peregrinating finest places by trekking from mountain to mountain, from forest to forest, oh, valorous ones, you will trek to an auspicious lotus-lake, called Pampa… [3-73-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम् ॥ ११ ॥
राम सञ्जातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् ।

अशर्कराम् अविभ्रंशाम् सम तीर्थम् अशैवलाम् ॥ ३-७३-११ राम संजात वालूकाम् कमल उत्पल शोभिताम् ।

‘श्रीराम! वहाँ कंकड़का नाम नहीं है । उसके तटपर पैर फिसलने लायक कीचड़ आदि नहीं है । उसके घाटकी भूमि सब ओरसे बराबर है—ऊँची-नीची या ऊबड़-खाबड़ नहीं है । उस पुष्करिणीमें सेवारका सर्वथा अभाव है । उसके भीतरकी भूमि वालुकापूर्ण है । कमल और उत्पल उस सरोवरकी शोभा बढ़ाते हैं ॥ ११ १/२ ॥

श्रीरामा! अल्लि नॊरजु कल्लुगळिल्ल, अदर दडदल्लि कालु जारुव कॆसरू इल्ल, अदर तीरद भूमि ऎत्तर तग्गिल्लदॆ समत्तट्टागिदॆ, आ पुष्करिणियल्लि पाचियु इल्लवे इल्ल. अदरॊळगॆ मरळदिण्णॆगळिवॆ. कमल मत्तु नैदिलॆगळु आ सरोवरद शोभॆ हॆच्चिसुत्तवॆ.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. raama = oh, Rama; a sharkaraam = not, pebbly; a vi bhramshaam = not, very, slippery; sama tiirtham = equal, quaysides; a shaivalaam = not, [duck] weedy; samjaata = born [formed, emersed]; vaaluukaam = sandbanks; kamala utpala shobhitaam = red-lotuses, blue-lotuses, beautified with - is that Pampa Lake.

अनुवादः

“It is un-pebbly, un-slippery, un-weedy thereabouts, oh, Rama, equal are its quaysides and emersed are its sandbanks, red and blue lotuses beautify that Pampa Lake… [3-73-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव ॥ १२ ॥
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ।
नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः ॥ १३ ॥

तत्र हंसाः प्लवाः क्रौङ्चाः कुरराः चैव राघव ॥ ३-७३-१२ वल्गु स्वरा निकूजन्ति पंपा सलिल गोचराः । न उद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्य अकोविदाः शुभाः ॥ ३-७३-१३ घृत पिण्ड उपमान् स्थूलान् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ।

‘रघुनन्दन! वहाँ पम्पाके जलमें विचरनेवाले हंस, कारण्डव, क्रौञ्च और कुरर सदा मधुर स्वरमें कूजते रहते हैं । वे मनुष्योंको देखकर उद्विग्न नहीं होते हैं । क्योंकि किसी मनुष्यके द्वारा किसी पक्षीका वध भी हो सकता है, ऐसे भयका उन्हें अनुभव नहीं है । ये सभी पक्षी बड़े सुन्दर हैं ॥ १२-१३ ॥

रघुनन्दन! अल्लि पम्पा सरोवरद नीरिनल्लि विहरिसुव हंस, कारण्डव, क्रौञ्च, कुकर जलपक्षिगळु सदा मधुरवागि कूजन माडुत्तिरुववु. अवु मनुष्यरन्नु नोडि उद्विग्नरागुवुदिल्ल, एकॆन्दरॆ यारे मनुष्यनिन्द यावुदे पक्षिय वधॆयादीतॆम्ब भयवे अवुगळल्लिल्ल. इवॆल्ल बहळ सुन्दरवागिदॆ.॥12-13॥

पदच्छेदः

12b-13a. raaghava = oh, Raghava; tatra = there; pampaa salila gocaraaH = Pampa, water, dwelling in; hamsaaH = swans; plavaaH = cranes; krau~NcaaH = Kraunca; kuraraaH = fish-hawks; caiva = also thus; valgu svaraa = tunefully, voicing; nikuujanti = peeping.

अनुवादः

“There the indwellers of Pampa Lake’s waters, oh, Raghava, namely the swans, cranes, Kraunca-s and fish-hawks will be letting out peeps in tuneful voice… [3-73-12a, 13b]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13b, 14a. vadhasya = of killing - about hunting; a kovidaaH = not, experts - artless to avoid hunting; shubhaaH = best - birds; naraan dR^iSTvaa = people, on seeing; na udvijante = un, flustered; ghR^ita piNDa upamaan = ghee, gobs, in simile; sthuulaan taan dvijaan = burly, them, birds; bhakSayiSyathaH = you may savour.

अनुवादः

“Thereabout birds will be unflustered on seeing humans, because they are artless to avoid hunting, because none kills them, and you may savour them because those birds will be best and burley, similar to ghee-gobs… [3-73-13b, 14a]

टिप्पनी

Comment: A word about Rama’s vegetarianism or otherwise is incorporated at endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ।
रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव ॥ १४ ॥
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान् ।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान् ॥ १५ ॥
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति ।

‘बाणोंके अग्रभागसे जिनके छिलके छुड़ा दिये गये हैं, अतएव जिनमें एक भी काँटा नहीं रह गया है, जो घीके लोदेके समान चिकने तथा आर्द्र हैं—सूखे नहीं हैं, जिन्हें लोहमय बाणोंके अग्रभागमें गूँथकर आगमें सेका और पकाया गया है, ऐसे फल-मूलके ढेर वहाँ भक्ष्य पदार्थके रूपमें उपलब्ध होंगे । आपके प्रति भक्तिभावसे सम्पन्न लक्ष्मण आपको वे भक्ष्य पदार्थ अर्पित करेंगे । आप दोनों भाई उन पदार्थोंको लेकर उस सरोवरके मोटे-मोटे सुप्रसिद्ध जलचर पक्षियों तथा श्रेष्ठ रोहित (रोहू), वक्रतुण्ड और नलमीन आदि मत्स्योंको थोड़ा-थोड़ा करके खिलाइयेगा (इससे आपका मनोरञ्जन होगा) ॥ १४-१५ १/२ ॥

बाणगळ तुदियिन्द सिप्पॆ तॆगॆद, ऒन्दु मुळ्ळु इल्लदिरुव, बॆण्णॆयन्तॆ तिरुळु उळ्ळ स्निग्धवाद, हसियागिरुवुदन्नु बाणगळिगॆ पोणिसि बॆङ्कियल्लि बेयिसिद फल-मूलगळ भक्ष पदार्थराशि राशियागि अल्लि निमगॆ सिगुवुदु. निन्न कुरितु भक्तिभावदिन्द सम्पन्न लक्ष्मणनु निनगॆ आ भक्ष्यगळन्नु अर्पिसुवनु. नीविब्बरू आ पदार्थगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु आ सरोवरद दप्प दप्पवाद प्रसिद्ध जलचर पक्षिगळन्नु हागू श्रेष्ठ रोहित, वक्रतुण्ड, नलमीन मुन्ताद मीनुगळिगॆ स्वल्प-स्वल्प तिन्निसिरि. अदरिन्द निमगॆ मनोरञ्जनवादीतु.॥14-15½॥

भृशं तान् खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसञ्चये ॥ १६ ॥
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ।
उद‍्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसन्निभम् ॥ १७ ॥
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ।

भृशं तान् खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसञ्चये ॥ पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ।
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रौप्यस्फाटिकसन्निभम् ॥
अथ पुष्करपर्णेण लक्ष्मणः पाययिष्यति ।

‘जिस समय आप पम्पासरोवरकी पुष्पराशिके समीप मछलियोंको भोजन करानेकी क्रीड़ामें अत्यन्त संलग्न होंगे, उस समय लक्ष्मण उस सरोवरका कमलकी गन्धसे सुवासित, कल्याणकारी, सुखद, शीतल, रोगनाशक, क्लेशहारी तथा चाँदी और स्फटिकमणिके समान स्वच्छ जल कमलके पत्तेमें निकालकर लायेंगे और आपको पिलायेंगे ॥ १६-१७ १/२ ॥

नीवु पम्पासरोवरद समीप मीनुगळिगॆ तिण्डि तिन्निसुव क्रिडॆयल्लि मुळुगिदाग लक्ष्मणनु आ सरोवरद कमलगन्धदिन्द सुवासित, कल्याणकारि, सुखद, शीतल, रोगनाशक, क्लेशहारि हागू बॆळ्ळि, स्फटिकदन्तॆ स्वच्छ नीरन्नु कमलद ऎलॆयल्लि ऎत्तिकॊण्डु तन्दु निनगॆ कुडिसुवनु.॥16-17½॥

पदच्छेदः

14b, 15, 16a. raaghava = oh, Raghava; raama = oh, Rama; tatra pampaayaam = therein, in Pampa Lake; iSubhiH hataan = with arrow, on skewering; varaan = best ones; niH tvak pakSaan = without, skin [scales,] wings [fins, descaling and de- finning]; ayasa taptaan = with iron rod, on broiling; a kR^ishaan ca = not, scraggy, also; na aneka kaNTakaan = not, many, with thorns [with fish-bones]; matsyaan = fishes; rohitaan = red-carps [cyprinus carpio]; vakra tuNDaan = blunt, snouted [small eatable porpoises]; nala miinaan ca = a sort of sprat, also; lakSmaNaH = Lakshmana; bhaktyaa samaayuktaH = reverence, along with - reverentially; tava = to you; sampradaasyati = will offer.

अनुवादः

“Oh, Rama in that Pampa Lake there are best fishes, red-carps, and blunt-snouted small porpoises, and a sort of sprats, which are neither scraggy, nor with many fish-bones. Lakshmana will reverentially offer them to you on skewering them with arrow, and on broiling them on iron rod of arrow after descaling and de-finning them. [3-73-14b, 15, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16b, 18a. bhR^isham = many [stomachful, to satiety]; taan matsyaan = those, fishes; khaadataH = while eating; puSpa sancaye = [one in the] flowers’, bunches of; padma gandhi = lotus, scented; shivam = pellucid; sukha shiitam = comfortably, cool; anaamayam = without disease [uncontaminated]; sa tadaa akliSTam = that, that way, unadulterated [pristine water]; ruupya sphaTika sannibham = silver, crystal, in shine; * pampaayaaH vaari* = Pampa Lake’s, water; atha lakSmaNaH = then, Lakshmana; puSkara parNena = with lotus, leaf; uddhR^itya = on lifting up; paayayiSyati = [to you] he offers.

अनुवादः

“While you eat those fishes to satiety, Lakshmana will offer you the water of Pampa Lake, which will be in the bunches of flowers of that lake, and which will be lotus-scented, pellucid, comfortably cool, shiny like silver and crystal, uncontaminated and that way pristine, by lifting it up that water with lotus leaf, making that leaf a stoup-like basin… [3-73-16b, 17, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः ॥ १८ ॥
सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः ।

‘श्रीराम! सायंकालमें आपके साथ विचरते हुए लक्ष्मण आपको उन मोटे-मोटे वनचारी वानरोंका दर्शन करायेंगे, जो पर्वतोंकी गुफाओंमें सोते और रहते हैं ॥ १८ १/२ ॥

श्रीराम! सायङ्कालदल्लि निन्नॊन्दिगॆ विहरिसुव लक्ष्मणनु निनगॆ स्थूलकायराद वनचर वानरन्नु तॊरिसुवनु, अवु पर्वतगळ गुहॆगळल्लि मलगुत्ता इरुत्तवॆ.॥18½॥

अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः ॥ १९ ॥
स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ।

‘नरश्रेष्ठ! वे वानर पानी पीनेके लोभसे पम्पाके तटपर आकर साँड़ोंके समान गर्जते हैं । उनके शरीर मोटे और रंग पीले होते हैं । आप उन सबको वहाँ देखेंगे ॥ १९ १/२ ॥

नरश्रेष्ठ! आ वानररु नीरु कुडियलु पम्पातीरक्कॆ बन्दु गूळिगळन्तॆ गर्जिसुत्तवॆ. अवुगळ शरीर दप्पवागिद्दु, बण्ण हळदियागिरुत्तदॆ. नीनु अवॆल्लवन्नु अल्लि नोडुवि.॥19½॥

पदच्छेदः

18b, 19, 20a. narottama = oh, man, the best; raama = oh, Rama; sthuulaan = solid [fleshy]; giri guhaa shayyaan = mountain, caves, as their bunk beds; vana caariNaH = forest, movers in; apaam lobhaata upa avR^ittaan = for water, greedy; nearby [lake] coming; vR^iSabhaan iva nardataH = bulls, like, bellowing; ruupa anvitaan ca = [best] shape, having, also; vicaran = moving about; vaanaraan [or, varaahaan] = Vaanara-s, [or, wild boars]; pampaayaam = at Pampa; saaya aahne = evening, of day; lakshmaNa darshayiSyati = Lakshmana, will show you; tvam drakSyasi = you, will see.

अनुवादः

“Oh, best one among men Rama, at Pampa you will see best shaped Vanara-s who have their bunk bed in mountain caves, and who will be coming nearby the lake, greedy as they are for water, and those forest movers will be moving about in evening time of the day, bellowing like bulls… oh, Rama, Lakshmana will show them to you… [3-73-18b, 19, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः ॥ २० ॥
शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ।

सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः ॥
शीतोदकं च पम्पाया दष्ट्वाशोकं विहास्यसि ।

साय अह्ने विचरन् राम विटपीन् माल्य धारिणः ॥ ३-७३-२० शिव उदकम् च पंपायाम् दृष्ट्वा शोकम् विहास्यसि ।

‘श्रीराम! सायंकालमें चलते समय आप बड़ी-बड़ी शाखावाले, पुष्पधारी वृक्षों तथा पम्पाके शीतल जलका दर्शन करके अपना शोक त्याग देंगे ॥ २० १/२ ॥

श्रीराम! सायङ्कालदल्लि नडॆयुत्ता नीनु दॊड्ड-दॊड्ड रॆम्बॆगळुळ्ळ, पुष्पधारी वृक्षगळन्नु हागू पम्पासरोवरद शीतल जलवन्नु दर्शिसुत्ता निन्न शोक दूरवागुवुदु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. raama = oh, Rama; saaya ahne = in evening, of day; vicaran = while roving; maalya dhaariNaH viTapiin = garlands, wearing, trees - trees around which flowers will be like garlands; pampaayaam shiva udakam ca = in Pampa Lake, serenely, water, also; dR^iSTvaa = [should you] see; shokam vihaasyasi = dolour, you will discard.

अनुवादः

“While roving in the evenings, oh, Rama, should you see the serenely water of Pampa, with her trees garlanded with their own blooms and twigs, you will discard your own dolour… [3-73-20b, 21a]

टिप्पनी

The word viTapin was originally an adjective of vR^iksha, viTapi VR^iksha, meaning a tree having twigs. In the course of time the sense of vR^iksha was appropriated [by viTapin ] to itself and the use of vR^iksha along with it fell out. There is no more conjecture. Pt. Satya Vrat in ‘Ramayana - A Linguistic Study’ and here twigs are upa lakshaNa for blooms and then, ’trees garlanded with its own blooms and twigs…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः ॥ २१ ॥
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ।

सु मनोभिः चितान् तत्र तिलकान् नक्त मालकान् ॥ ३-७३-२१ उत्पलानि च फुल्लानि पंकजानि च राघव ।

‘रघुनन्दन! वहाँ फूलोंसे भरे हुए तिलक और नक्तमालके वृक्ष शोभा पाते हैं तथा जलके भीतर उत्पल और कमल फूले हुए दिखायी देते हैं ॥ २१ १/२ ॥

रघुनन्दन! अल्लि हूवुगळिन्द तुम्बिद तिलक मत्तु नक्तमालॆय वृक्षगळु शोभिसुत्तवॆ. नीरिनॊळगॆ उत्पल, कमल पुष्पगळु कण्डुबरुत्तवॆ.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. raaghava = oh, Raghava; tatra = there; su manobhiH = highly, delightful; citaan = wide-ranging; tilakaan = Tilaka trees [that bear vermilion flowers]; * nakta maalakaan* = Naktamaala trees [Galedupa arborea]; phullaani = [fully] bloomed; utpalaani ca = blue lotuses, also; pankajaani ca = red lotuses, also; [pashyasi = you will see.]

अनुवादः

“Oh, Raghava, there you will see highly delightful and wide-ranging trees like Tilaka and Naktamaala, and fully bloomed red and blue lotuses, as well… [3-73-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ॥ २२ ॥
न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ।

न तानि कश्चित् माल्यानि तत्र आरोपयिता नरः ॥ ३-७३-२२ न च वै म्लानताम् यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ।

‘रघुनन्दन! कोई भी मनुष्य वहाँ उन फूलोंको उतारकर धारण नहीं करता है । (क्योंकि वहाँतक किसीकी पहुँच ही नहीं हो पाती है) पम्पासरोवरके फूल न तो मुरझाते हैं और न झरते ही हैं ॥ २२ १/२ ॥

रघुनन्दन! यावने मनुष्यनु अल्लि हूवुगळन्नु कित्तु मुडिदुकॊळ्ळुवुदिल्ल (एकॆन्दरॆ अल्लियवरॆगॆ यारू तलुपुवुदे इल्ल) पम्पासरोवरद हूवुगळु बाडुवुदिल्ल, उदुरुवुदिल्ल.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. raaghava = oh, Raghava; tatra = there; taani = them [flowers]; maalyaani = as garlands; aaropayitaa = put on [inwreathe]; naraH kashcit na = human, someone, none is there; mlaanataam na yaanti ca = drying, not, they go, also; * na ca shiiryanti vai* = not, also, drop down, indeed.

अनुवादः

“Oh, Raghava, there is none someone to inwreathe the garlands of those flowers, and indeed, they neither dry up, nor drop down… [3-73-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः ॥ २३ ॥
तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ २४ ॥
तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा ।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ २५ ॥

मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहितः ॥ तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा ।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥

मतंग शिष्याः तत्र आसन् ऋषयः सुसमाहितः ॥ ३-७३-२३ तेषाम् भार अभितप्तानाम् वन्यम् आहरताम् गुरोः । ये प्रपेतुः महीम् तूर्णम् शरीरात् स्वेद बिन्दवः ॥ ३-७३-२४ तानि माल्यानि जातानि मुनीनाम् तपसा तदा । स्वेद बिन्दु समुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ ३-७३-२५

‘कहते हैं, वहाँ पहले मतंग मुनिके शिष्य ऋषिगण निवास करते थे, जिनका चित्त सदा एकाग्र एवं शान्त रहता था । वे अपने गुरु मतंग मुनिके लिये जब जंगली फल-मूल ले आते और उनके भारसे थक जाते, तब उनके शरीरसे पृथ्वीपर पसीनोंकी जो बूँदें गिरती थीं, वे ही उन मुनियोंकी तपस्याके प्रभावसे तत्काल फूलके रूपमें परिणत हो जाती थीं । राघव! पसीनोंकी बूँदोंसे उत्पन्न होनेके कारण वे फूल नष्ट नहीं होते हैं ॥ २३—२५ ॥

अल्लि हिन्दॆ मतङ्ग मुनिय शिष्य ऋषिगळु वासिसुत्तिद्दरु ऎन्दु हेळुत्तारॆ. अवर चित्त सदाएकाग्र, शान्तवागिरुत्तित्तु. अवरु तम्म गुरु मतङ्गमुनिगळिगॆ काडिन फल-मूलगळन्नु तन्दु तन्दु बळलि होगुत्तिद्दरु. आग अवर शरीरदिन्द नॆलक्कॆ बिद्द बॆवरिन बिन्दुगळु आ मुनिय तपस्सिन प्रभावदिन्द हूवुगळागि परिणतवागुत्तिद्दवु. राव! बॆवरिन बिन्दुगळिन्द उण्टाद कारण आ हूवुगळु नाशवागुत्तिरलिल्ल.॥23-25॥

पदच्छेदः

23b, 24, 25. tatra = there; su samaahitaH = self-collected ones; Matanga = sage Matanga’s; shiSyaaH = disciples; R^iSayaH = sages; aasan = [erst] were there; guroH = for their mentor; vanyam = forest produce [for rituals]; aaharataam = while bringing; bhaara = by weight [of ritual paraphernalia ]; abhi taptaanaam = much, wearied; teSaam = from their [the student sages who carried articles]; shariiraat = from bodies; ye = which; sveda bindavaH = [strings of] sweat, drops; tuurNam = quickly; mahiim = to earth [earthbound]; prapetuH = fell down; taani = they all [sweat drops]; tadaa = then; muniinaam = by sages’; tapasaa = by merit of ascesis; maalyaani jaataani = as strings of flowers, reoccurred; raaghava = oh Raghava; sveda bindu = from sweat, drops; samutthaani = [because those flowers] emerged from; na vi nashyanti = not, really, perish.

अनुवादः

“Erst there were self-collected sages, the disciples of Sage Matanga, and at one time while they were bringing the forest produce as ritual paraphernalia, they were much wearied by its weight and they were sweating… and all of those earthbound strings of sweat-drops that quickly dropped from their bodies were wafted by air onto trees, and on them they reoccurred as strings of flowers, by the merit of the ascesis of those sages… oh, Raghava, since those flowers have emerged from sweat-drops, they are imperishable, indeed… [3-73-23b, 24, 25]

टिप्पनी

The above wafting of sweat drops onto trees is as per Govindaraja. In another way, the sweat drops fell onto ground and from them trees grew up, and they flowered unwithered flowers - Then as they laboured through the dell / From limb and brow the heat-drops fell: / Thence sprang and bloomed those wondrous trees: - R.T.H. Griffith

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी ।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ २६ ॥
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ २७ ॥

तेषाम् गतानाम् अद्य अपि दृश्यते परिचारिणी । श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिर जीविनी ॥ ३-७३-२६ त्वाम् तु धर्मे स्थिता नित्यम् सर्व भूत नमस्कृतम् । दृष्ट्वा देव उपमम् राम स्वर्ग लोकम् गमिष्यति ॥ ३-७३-२७

‘वे सब-के-सब ऋषि तो अब चले गये; किंतु उनकी सेवामें रहनेवाली तपस्विनी शबरी आज भी वहाँ दिखायी देती है । काकुत्स्थ! शबरी चिरजीवनी होकर सदा धर्मके अनुष्ठानमें लगी रहती है । श्रीराम! आप समस्त प्राणियोंके लिये नित्य वन्दनीय और देवताके तुल्य हैं । आपका दर्शन करके शबरी स्वर्गलोक (साकेतधाम) को चली जायगी ॥ २६-२७ ॥

आ ऎल्ल ऋषिगळादरो ईग हॊरटुहोगिरुवरु, आदरॆ अवर सेवॆयल्लि इद्द तपस्विनी शबरियु इन्दू कूड अल्लि कण्डुबरुत्ताळॆ. काकुत्स्थ! शबरियु चिरायुवागि सदा धर्मानुष्ठानदल्लि तॊडगिरुत्तिद्दाळॆ. श्रीरामा! नीनु समस्त प्राणिगळिगॆ नित्य वन्दनीय मत्तु देवतुल्यनागिरुवॆ. निन्न दर्शन पडॆदु शबरियु स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटुहोगुवळु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. kaakutstha = Oh, Kakutstha Rama; teSaam = those sage; gataanaam = who have already gone [passed through the pearly gates]; paricaariNii = their maidservant [other mms : saha caariNii = she who undertook ascesis with them]; cira jiivinii = long, lived one; shabarii naama = Shabari, by name; shramaNii = anchoress; adya api dR^ishyate = today, even, can be seen.

अनुवादः

“Oh, Rama of Kakutstha, albeit the passing of those sages through the pearly gates, their maidservant, a long-lived one and an anchoress, named Shabari, can be seen there, even today… [3-73-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. raama = oh, Rama; nityam dharme sthitaa = always, in probity, stands by; sarva bhuuta namaskR^itam = for all, beings [one and all,] revered one [you, Rama]; deva upamam = god, referent; tvaam tu dR^iSTvaa = you, but, on seeing [on attending to]; svarga lokam gamiSyati = heaven, sphere of, she departs to.

अनुवादः

“Oh, Rama, she who always stands by probity will depart to the sphere of heaven, on attending to you, for you are the referent to god, and a reverent for one and all… [3-73-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम् ।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ २८ ॥

ततः तत् राम पंपायाः तीरम् आश्रित्य पश्चिमम् । आश्रम स्थानम् अतुलम् गुह्यम् काकुत्स्थ पश्यसि ॥ ३-७३-२८

‘ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम! तदनन्तर आप पम्पाके पश्चिम तटपर जाकर एक अनुपम आश्रम देखेंगे, जो (सर्वसाधारणकी पहुँचके बाहर होनेके कारण) गुप्त है ॥ २८ ॥

ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामा! अनन्तर नीनु पम्पा सरोवरद पश्चिम तीरदल्लि ऒन्दु अनुपम आश्रमवन्नु नोडुवॆ. अदु सामान्यरु तलुपलारदन्तहद्दाद्दरिन्द गुप्तवागिदॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. kaakutstha = oh, Kakutstha; raama = oh, Rama; tataH = thereafter; * pampaayaaH tat pashcimam tiiram* = Pampa’s, that, western, bank; aashritya = taking course; a tulam = un, equalled; guhyam = arcane; aashrama sthaanam pashyasi = hermitage, place of, you will see.

अनुवादः

“Oh, Rama, thereafter on your taking course to that western bank of Pampa Lake, oh, Kakutstha, there you will see the unequalled and arcane place of hermitage of sage Matanga… [3-73-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे ।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम् ॥ २९ ॥

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे ।
ऋषेस्तत्र मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम् ॥

न तत्र आक्रमितुम् नागाः शक्नुवन्ति तद् आश्रमे । ऋषेः तस्य मतंगस्य विधानात् तत् च काननम् ॥ ३-७३-२९

‘उस आश्रमपर तथा उस वनमें मतंग मुनिके प्रभावसे हाथी कभी आक्रमण नहीं कर सकते ॥ २९ ॥

आ आश्रमदल्लि हागू आ वनदल्लि मतङ्गमुनिय प्रभावदिन्द आनॆगळु ऎन्दू आक्रमणमाडुवुदिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. tatra = in there; naagaaH = elephants; tat aashrame = that, in hermitage; aakramitum = to trespass on [run amuck]; na shaknuvanti = [rendered] not, capable; tat kaananam = that, woodland; tasya matangasya R^iSeH = by his, Matanga, sage’s; vidhaanaat = owing to method - arranged by that sage.

अनुवादः

“Sage Matanga so methodised that woodland, where even the elephants are rendered incapable to trespass in that hermitage of sage Matanga disturbing its serenity… [3-73-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन ।
तस्मिन् नन्दनसङ्काशे देवारण्योपमे वने ॥ ३० ॥
नानाविहगसङ्कीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ।

मातंग वनम् इति एव विश्रुतम् रघुनंदन । तस्मिन् नंदन संकाशे देव अरण्य उपमे वने ॥ ३-७३-३० नाना विहग संकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ।

‘रघुनन्दन! वहाँका जंगल मतंगवनके नामसे प्रसिद्ध है । उस नन्दनतुल्य मनोहर और देववनके समान सुन्दर वनमें नाना प्रकारके पक्षी भरे रहते हैं । श्रीराम! आप वहाँ बड़ी प्रसन्नताके साथ सानन्द विचरण करेंगे ॥

रघुनन्दन! अल्लिय काडु मतङ्गवन ऎन्दु प्रसिद्धवागिदॆ. आ नन्दनवनदन्तह मनोहर मत्तु देववनदन्तॆ सुन्दरवनदल्लि नाना प्रकारद पक्षिगळु तुम्बिकॊण्डिदॆ. श्रीरामा! नीनु अल्लि बहळ सन्तोषदिन्द विचरणमाडुवॆ.॥30½॥

पदच्छेदः

30, 31a. raghu nandana = oh, Raghu’s legatee; nandana samkaashe = Nandana gardens, similar to; naanaa vihaga sankiirNe = divers, birds, overspread with; deva araNya upame = godly, forest, in simile, is [that] forest; maatanga vanam = Matanga, woodland; iti eva vishrutam = thus, that way, renowned; tasmin vane = in that, forest; nirvR^itaH = on obtaining rejoice; raama = oh, Rama; ramsyase = you will take delight.

अनुवादः

“Oh, the legatee of Raghu, that woodland which in simile is like a godly forest, similar to the heavenly Nandana gardens, overspread with divers birds is renowned as ‘Matanga woodland’, and oh, Rama, you will take delight rejoicingly in that woodland… [3-73-30, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः ॥ ३१ ॥
सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः ॥ ३२ ॥

ऋश्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्टितद्रुमः ॥ सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः ॥

ऋष्यमूकः तु पंपायाः पुरस्तात् पुष्पित द्रुमः ॥ ३-७३-३१ सु दुःख आरोहणः च एव शिशु नाग अभिरक्षितः । उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्व काले विनिर्मितः ॥ ३-७३-३२

‘पम्पासरोवरके पूर्वभागमें ऋष्यमूक पर्वत है, जहाँके वृक्ष फूलोंसे सुशोभित दिखायी देते हैं । उसके ऊपर चढ़नेमें बड़ी कठिनाई होती है, क्योंकि वह छोटे-छोटे सर्पों अथवा हाथियोंके बच्चोंद्वारा सब ओरसे सुरक्षित है । ऋष्यमूक पर्वत उदार (अभीष्ट फलको देनेवाला) है । पूर्वकालमें साक्षात् ब्रह्माजीने उसका निर्माण किया और उसे औदार्य आदि गुणोंसे सम्पन्न बनाया ॥ ३१-३२ ॥

पम्पा सरोवरद पूर्वभागदल्लि ऋष्यमूक पर्वतविदॆ. अल्लिय वृक्षगळु हूवुगळिन्द सुशोभितवागि काणुत्तवॆ. अदर मेलॆ हत्ति होगलु बहळ कठिणवागिदॆ; एकॆन्दरॆ अदु सण्ण-सण्ण सर्पगळिन्द अथवा आनॆगळ मरिगळिन्द ऎल्लॆडॆ सुरक्षितवागिदॆ. ऋष्यमूक पर्वतवु उदार (अभिष्ट फलवन्नु कॊडुव) वागिदॆ. हिन्दॆ साक्षात् ब्रह्मदेवरे अदन्नु निर्मिसिद्दरु मत्तु औदार्य मॊदलाद गुणगळिन्द सम्पन्नवागिसिद्दरु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31b, 32. pampaayaaH purastaat = Pampa’s, in front of; puSpita drumaH = blossomy, trees; su duHkha = very, arduous; aarohaNaH ca eva = to climb, also, thus; shishu naaga = by baby, elephants; abhirakSitaH = well-protected; udaaraH = a bountiful - mountain; brahmaNaa = by Brahma; puurva kale = in earlier, times [formerly]; vi nirmitaH = purposefully, crafted; R^iSyamuukaH tu = Mt. Rishyamuka, on its part - it is there.

अनुवादः

“In front of Pampa there is a bountiful but an unclimbable mountain is there with trees in full blossom, which is well-protected by baby elephants, and which in earlier times was purposefully created by Brahma, and that alone is Mt. Rishyamuka… [3-73-31b, 32]

टिप्पनी

It is difficult to climb this mountain hence Hanuma airlifted Rama and Lakshmana to Sugreeva. Brahma purposefully crafted it, as the only shelter to Sugreeva. Its flowers are ever blossomy and fruited to feed Sugreeva and the other four monkeys in exile. Baby elephants are enough to keep guard for that mountain, then why tell about the capacity of full grown ruttish elephants. This prearrangement is owing to the presage of Brahma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत् स्वप्नं लभते वित्तं तत् प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ ३३ ॥
यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति ।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ ३४ ॥

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत्स्वप्नं लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहपति ।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि । यत् स्वप्ने लभते वित्तम् तत् प्रबुद्धो अधिगच्छति ॥ ३-७३-३३ यः तु एनम् विषम आचारः पाप कर्मा अधिरोहति । तत्र एव प्रहरन्ति एनम् सुप्तम् आदाय राक्षसाः ॥ ३-७३-३४

‘श्रीराम! उस पर्वतके शिखरपर सोया हुआ पुरुष सपनेमें जिस सम्पत्तिको पाता है उसे जागनेपर भी प्राप्त कर लेता है । जो पापकर्मी तथा विषम बर्ताव करनेवाला पुरुष उस पर्वतपर चढ़ता है, उसे इस पर्वतशिखरपर ही सो जानेपर राक्षस लोग उठाकर उसके ऊपर प्रहार करते हैं ॥ ३३-३४ ॥

श्रीरामा! आ पर्वतद शिखरदल्लि मलगिद मनुष्यनु स्वप्नदल्लि पडॆद सम्पतन्नु ऎच्चरगॊण्डाग प्राप्तमाडिकॊळ्ळुवनु. पापकर्म हागू विषम वर्तनॆयुळ्ळवनु आ पर्वतवन्नु हत्तिदरॆ अवनन्नु ई पर्वतशिखरदल्लि मलगिदाग राक्षसरु ऎत्तिकॊण्डु अवनन्नु हॊडॆयुत्तारॆ.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. raama = oh, Rama; tasya shailasya muurdhani = its, mountain’s, on heights; * shayaanaH puruSaH* = while sleeping, a man; svapne yat vittam labhate = in dream, which, riches, he gains; tat = that much [money]; pra buddhaH = verily, knowing [himself, on waking up]; adhigacChati = he gains.

अनुवादः

“And should a man sleep on the heights of that mountain, and should he dream of gaining some riches in that sleep, he gains that much when he wakes up… [3-73-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. viSama aacaaraH = diabolic, deportment [one with]; paapa karma = devilish, in his comportment; yaH tu = who, but; enam adhirohati = on that, climbs; suptam enam aadaaya = while sleeping, him, on capturing; raakSasaaH = demons; tatra eva = there, itself; pra haranti = , utterly, rough him up [to death.]

अनुवादः

“But he who is diabolic in his deportment and devilish in comportment, climbs that and hopes to sleep soundly, demons capture him while he is in sleep, and rough him up to death, there itself… [3-73-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान् ।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम् ॥ ३५ ॥

तत्र अपि शिशु नागानाम् आक्रंदः श्रूयते महान् । क्रीडताम् राम पंपायाम् मतंग आश्रम वासिनाम् ॥ ३-७३-३५

‘श्रीराम! मतंग मुनिके आश्रमके आस-पासके वनमें रहने और पम्पासरोवरमें क्रीडा करनेवाले छोटे-छोटे हाथियोंके चिग्घाड़नेका महान् शब्द उस पर्वतपर भी सुनायी देता है ॥ ३५ ॥

श्रीराम! मतङ्ग मुनिय अक्क-पक्कद वनदल्लि इरुव, पम्पा सरोवरदल्लि क्रीडिसुव सण्ण-सण्ण आनॆगळ घीङ्कार शब्धवु आ पर्वतद मेलॆयू केळिबरुत्तिरुत्तदॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. raama = oh, Rama; tatra api = there, even [on Mt. Rishyamuka]; pampaayaam = at Pampa Lake; kriiDataam = amusing themselves; matanga aashrama vaasinaam = in Matanga, hermitage, indwellers; shishu naagaanaam = of baby, elephants; mahaan aakrandaH = blaring, trumpet-blasts; shruuyate = audible.

अनुवादः

“Oh, Rama, there the blaring trumpet-blasts of baby elephants that amuse themselves at Lake Pampa, and of those that are the indwellers of Matanga hermitage, even there on Mt. Rishyamuka are audible… [3-73-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ३६ ॥
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम् ।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम् ॥ ३७ ॥
निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ।

सक्ता रुधिरधाराभिः संहृत्य परमद्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शीतलम् ।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम् ॥
निर्वृताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ।

सिक्ता रुधिर धाराभिः संहत्य परम द्विपाः । प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघ वर्णाः तरस्विनः ॥ ३-७३-३६ ते तत्र पीत्वा पानीयम् विमलम् चारु शोभनम् । अत्यन्त सुख संस्पर्शम् सर्व गन्ध समन्वितम् ॥ ३-७३-३७ निवृत्ताः सम्विगाहन्ते वनानि वन गोचराः ।

‘जिनके गण्डस्थलोंपर कुछ लाल रंगकी मदकी धाराएँ बहती हैं, वे वेगशाली और मेघके समान काले बड़े-बड़े गजराज झुंड-के-झुंड एक साथ होकर दूसरी जातिवाले हाथियोंसे पृथक् हो वहाँ विचरते रहते हैं । वनमें विचरनेवाले वे हाथी जब पम्पासरोवरका निर्मल, मनोहर, सुन्दर, छूनेमें अत्यन्त सुखद तथा सब प्रकारकी सुगन्धसे सुवासित जल पीकर लौटते हैं, तब उन वनोंमें प्रवेश करते हैं ॥ ३६-३७ १/२ ॥

गण्डस्थलगळल्लि स्वल्प कॆम्पाद मदोदकवन्नु सुरिसुत्ता, वेगशालिगळाद मोडदन्तॆ कप्पाद दॊड्ड-दॊड्ड गजराजगळु गुम्पुगुम्पागि बेरॆ जातिय आनॆगळिन्द बेरॆयागि अल्लि सञ्चरिसुत्तवॆ. काडिनल्लि विचरिसुव आ आनॆगळु पम्पासरोवरद निर्मल, मनोहर, सुन्दर, स्पर्शिसलु सुखकर, ऎल्ल प्रकारद सुगन्धगळिन्द कूडिद नीरन्नु कुडिदु मरळिदाग आ वनगळन्नु प्रवेशिसुववु.॥36-37½॥

पदच्छेदः

36. megha varNaaH = [black-] cloud, coloured; tarasvinaH = mighty ones; parama dvipaaH = massy, elephants; sam hatya = together, hitting [hitting head-on]; rudhira dhaaraabhiH siktaa = [dripping,] blood, streams, dampened with; pR^ithak kiirNaa = separately, dispersing; pracaranti = move about.

अनुवादः

“The mighty and massy dark-cloud coloured elephants will be hitting head-on, and with dripping blood streams on their jumbo heads and temples, they disperse and move about separately, only to come together for yet another round of head-to-head collision… [3-73-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37, 38a. tatra = there [at Pampa]; vana gocaraaH = forest, rangers [elephants]; te = those [elephants]; vi malam = un, soiled [daintily clean]; caaru shobhanam = neatly, clear; atyanta sukha sam sparsham = more so, comfortable [springlike,] for touch; sarva gandha samanvitam = all, scents, inclusive of; paaniiyam piitvaa = drinkables [water,] on drinking; nivR^ittaaH = quenched; vanaani = into forests; samvigaahante = collectively re-entering.

अनुवादः

“There the elephants are quenched on drinking water of Pampa Lake, that is daintily clean, and neatly clear, springlike for touch, and in which all scents of flowers of that lake are included, and then they will be collectively re-entering the forests, for they are forest ranging elephants… [3-73-37, 38a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान् ॥ ३८ ॥
रुरूनपेतानजयान् दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि ।

ऋक्षाम् च द्विपिनः चैव नील कोमलक प्रभान् ॥ ३-७३-३८ रुरून् अपेता अपजयान् दृष्ट्वा शोकम् प्रहास्यसि ।

‘रघुनन्दन! वहाँ रीछों, बाघों और नील कोमल कान्तिवाले मनुष्योंको देखकर भागनेवाले तथा दौड़ लगानेमें किसीसे पराजित न होनेवाले मृगोंको देखकर आप अपना सारा शोक भूल जायँगे ॥ ३८ १/२ ॥

रघुनन्दन! अल्लि करडि, हुलि, नीलवागियू, कोमलवागियू, मनुष्यरन्नु नोडि ओडुव हागू अल्लिरुव ओटदल्लि यारिन्दलू पराजितवागद रुरुमृगगळन्नु नोडिदरॆ निन्न शोकवु दूरवागुवुदु.॥38½॥

पदच्छेदः

38b, 39a. R^ikshaam ca = bears, also; dvipinaH = tigers; caiva = also thus; niila komalaka prabhaan = blue, sapphire, in shine; ruruun = Ruru [a species of deer, say gnus with black stripes]; apetaa apajayaan = unknown, defeat [triumphant, exultant]; dR^iSTvaa shokam prahaasyasi = on seeing [there,] distress, you will discard.

अनुवादः

“On your seeing the bears, also thus the tigers and even the exultant sapphire-blue Rurus with black stripes there, you will discard your distress… [3-73-38b, 39a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥ ३९ ॥
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ।

राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥ ३-७३-३९ शिला पिधाना काकुत्स्थ दुःखम् च अस्याः प्रवेशनम् ।

‘श्रीराम! उस पर्वतके ऊपर एक बहुत बड़ी गुफा शोभा पाती है, जिसका द्वार पत्थरसे ढका है । उसके भीतर प्रवेश करनेमें बड़ा कष्ट होता है ॥ ३९ १/२ ॥

श्रीराम! आ पर्वतद मेलॆ बण्डॆयिन्द बागिलन्नु मुच्चिद्द ऒन्दु दॊड्डदाद गुहॆयु शोभिसुत्तिदॆ. अदरॊळगॆ प्रवेशिसुवुदु बहळ कष्टवागुत्तदॆ.॥39½॥

पदच्छेदः

39b, 40a. kaakutstha raama = oh, Kakutstha Rama; tasya shailasya = its, of mountain’s; shilaa pidhaanaa = by boulder stone, lidded; mahatii guhaa shobhate = cavernous, cave, outshines; asyaaH praveshanam duHkham ca = in it, entering, problematic, also.

अनुवादः

“But oh, Rama, a cavernous cave lidded with a boulder stone outshines on that mountain, and oh, Kakutstha, problematic is an entry into it… [3-73-39b, 40a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान् शीतोदको ह्रदः ॥ ॥ ४०
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः ।

‘उस गुफाके पूर्वद्वारपर शीतल जलसे भरा हुआ एक बहुत बड़ा कुण्ड है । उसके आस-पास बहुत-से फल और मूल सुलभ हैं तथा वह रमणीय ह्रद नाना प्रकारके वृक्षोंसे व्याप्त है ॥ ४० १/२ ॥

आ गुहॆय पूर्वद्वारदल्लि शीतलजलदिन्द तुम्बिद ऒन्दु बहुदॊड्ड कुण्डविदॆ. अदर सुत्तलू फल-मूलगळु बहळ सुलभवागिदॆ. आ रमणीय कुण्ड नाना प्रकारद वृक्षगळिन्द व्याप्तवागिदॆ.॥40½॥

पदच्छेदः

40b, 41a. tasyaa guhaayaaH = on its, right; praak dvaare = eastern, opening; shiita udakaH = with cool, water; bahu muula phalaH [anvita] = numerous, tubers, fruits [fraught with]; ramyaH = delightful [lake]; naanaa naga samaakulaH = divers, tees, fringed with; mahaan hradaH = a great, lake - is there.

अनुवादः

“On its right at its eastern opening a delightful lake with highly coolant waters is there, fringed with divers trees and fraught with numerous tubers and fruits… [3-73-40b, 41a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः ॥ ४१ ॥
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति ।

तस्याम् वसति सुग्रीवः चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ३-७३-४१ कदाचित् शिखरे तस्य पर्वतस्य अपि तिष्ठते ।

‘धर्मात्मा सुग्रीव वानरोंके साथ उसी गुफामें निवास करते हैं । वे कभी-कभी उस पर्वतके शिखरपर भी रहते हैं’ ॥ ४१ १/२ ॥

धर्मात्मा सुग्रीवनु वानररॊन्दिगॆ अदे गुहॆयल्लि वासिसुत्तारॆ. अवनु कॆलवॊम्मॆ आ पर्वतद शिखरदल्लियू इरुत्तानॆ.॥41½॥

पदच्छेदः

41b, 42a. sugriivaH = Sugreeva; caturbhiH saha vaanaraiH = four, along with, monkeys; tasyaam = in that [cave]; vasati = dwells; kadaacit = at times; tasya parvatasya = of that, mountain; shikhare = on peaks; api tiSThate = even, he will be there.

अनुवादः

“Sugreeva dwells in that cave along with four other monkeys, and at times he will be available on the peaks of that mountain, even on its bluffs and cliffs, for he is a terrified monkey…” Thus Kabandha informed them. [3-73-41b, 42a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४२ ॥
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।

कबन्दस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।

कबंधः तु अनुशास्य एवम् तौ उभौ राम लक्ष्मणौ ॥ ३-७३-४२ स्रग्वी भास्कर वर्ण आभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।

इस प्रकार श्रीराम और लक्ष्मण दोनों भाइयोंको सब बातें बताकर सूर्यके समान तेजस्वी और पराक्रमी कबन्ध दिव्य पुष्पोंकी माला धारण किये आकाशमें प्रकाशित होने लगा ॥ ४२ १/२ ॥

ई प्रकार श्रीराम लक्ष्मणरिगॆ ऎल्लवन्नू तिळिसि सूर्यनन्तॆ तेजस्वी मत्तु पराक्रमि कबन्धनु दिव्यपुष्पवालॆगळन्नु धरिसि आकाशदल्लि प्रकाशिसतॊडगिदनु.॥42½॥

पदच्छेदः

42b, 43a. viiryavaan sragvii kabandhaH tu = impressive, [adorned with divine] garlands, Kabandha, on his part; tau raama lakSmaNau = to them, Rama, Lakshmana; ubhau = to both [brothers]; evam anushaasya = that way, on bidding; khe = [abiding] in sky; bhaaskara varNa aabhaH = with sun’s, dazzle, grandeur of; yarocata = scintillated.

अनुवादः

That impressive Kabandha adorned with divine garlands and abiding in sky scintillating with the grandeur of the dazzle of the sun has bidden both the brothers, Rama and Lakshmana thus, awaited a bid adieu from them. [3-73-42b, 43a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४३ ॥
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके ।

तम् तु ख स्थम् महाभागम् कबंधम् राम लक्ष्मणौ ॥ ३-७३-४३ प्रस्थितौ त्वम् व्रजस्व इति वाक्यम् ऊचतुः अन्तिके ।

उस समय वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण वहाँसे प्रस्थान करनेके लिये उद्यत हो आकाशमें खड़े हुए महाभाग कबन्धसे उसके निकट खड़े होकर बोले—‘अब तुम परम धामको जाओ’ ॥ ४३ १/२ ॥

आग अवरिब्बरू राम-लक्ष्मणरु अल्लिन्द हॊरडलु मुन्दादाग आकाशदल्लि निन्त महाभाग कबन्धन बळियल्लि निन्तु ‘ईग नीनु परमधामक्कॆ तॆरळु ऎन्दु’ हेळिदरु.॥43½॥

पदच्छेदः

43b, 44a. prasthitau = who started off [on their peregrination]; raama lakSmaNau = Rama, Lakshmana; antike kha stham = in the vicinity of, in sky, staying [temporising]; * mahaabhaagam tam kabandham* = highly providential, to him, to Kabandha; tvam vrajasva = you, may go; iti vaakyam uucatuH = thus, sentence, said.

अनुवादः

Rama and Lakshmana who started off on their peregrination said this sentence to that highly providential Kabandha, who is temporising in the sky in their vicinity, thus as “you may proceed…” [3-73-43b, 44a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत् स च ॥ ४४ ॥
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ४५ ॥

गम्यताम् कार्य सिद्धि अर्थम् इति तौ अब्रवीत् च सः ॥ ३-७३-४४ सुप्रीतौ तौ अनुज्ञाप्य कबंधः प्रस्थितः तदा ॥ ३-७३-४५

कबन्धने भी उन दोनों भाइयोंसे कहा—‘आपलोग भी अपने कार्यकी सिद्धिके लिये यात्रा करें ।’ ऐसा कहकर परम प्रसन्न हुए उन दोनों बन्धुओंसे आज्ञा ले कबन्धने तत्काल प्रस्थान किया ॥ ४४-४५ ॥

कबन्धनू अवरिब्बरल्लि हेळिदनु नीवू कूड तम्म कार्यसिद्धिगागि प्रयाण माडिरि. हीगॆ हेळि परम प्रसन्ननागि अवरिब्बरिन्द अप्पणॆ पडॆदु कबन्धनु कूडले प्रस्थानमाडिदनु.॥44-45॥

पदच्छेदः

44b, 45. tadaa = then; prasthitaH saH kabandhaH ca = ready to exit, he, Kabandha, also; supriitau tau anuj~naapya = highly gladdened, from two [of them,] getting orders [for departure]; kaarya siddhi artham = task, achievement, for purpose of; gamyataam = proceed; iti tau abraviit ca = thus, to them two, said, further.

अनुवादः

On getting the orders for departure from those two brothers who are highly gladdened at the information given by Kabandha, he that Kabandha who is ready to exit, he further said to them thus, “proceed for the purpose of achieving your task…” [3-73-44b, 45]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं
वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः ।
निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः
सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ४६ ॥

स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं
वृतः श्रिया भास्वरसर्वतुदेहः ।
निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः
सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥

स तत् कबंधः प्रतिपद्य रूपम् वृतः श्रिया भास्कर सर्व देहः । निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य ख स्थः सख्यम् कुरुष्व इति तदा अभ्युवाच ॥ ३-७३-४६

कबन्ध अपने पहले रूपको पाकर अद्भुत शोभासे सम्पन्न हो गया । उसका सारा शरीर सूर्य-तुल्य प्रभासे प्रकाशित हो उठा । वह रामकी ओर देखकर उन्हें पम्पासरोवरका मार्ग दिखाता हुआ आकाशमें ही स्थित होकर बोला—‘आप सुग्रीवके साथ मित्रता अवश्य करें’ ॥ ६२ ॥

कबन्धनु तन्न हिन्दिन रूपवन्नु पडॆदु अद्भुत शोभॆयिन्द सम्पन्नवागि, अवन इडी शरीर सूर्यनन्तॆ प्रभॆयिन्द प्रकाशिसितु. अवनु रामन कडॆगॆ नोडुत्ता अवरिब्बरिगॆ पम्पा सरोवरद मार्गवन्नु तोरिसुत्ता आकाशदल्ले स्थितनागि हेळिदनु - नीवु सुग्रीवनॊन्दिगॆ अवश्यवागि मित्रतॆयन्नु माडिकॊळ्ळ.॥46॥

पदच्छेदः

46. saH kabandhaH = he, Kabandha; tat ruupam pratipadya = that, [divine] form, on redeeming; shriyaa vR^itaH = aureole, encircling; bhaasvara sarva dehaH = irradiance, whole, body [mien]; kha sthaH = in sky, staying [after moving further up and reappearing]; raamam avekSya = at Rama, on seeing; nidarshayan = pointing out [the side of Mt. Rishyamuka]; sakhyam kuruSva = friendship, you make [with Sugreeva]; iti tadaa abhyuvaaca = thus, then, reiterated.

अनुवादः

Kabandha who redeemed his divine form has now got an aureole around him, and while irradiance is tamping whole of his mien, he moved further up on sky and reappeared. And staying in the sky he pointed out at the side of Mt. Rishyamuka, and then he reiterated, “you befriend Sugreeva…“and then he vanished. [3-73-46]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥ ७३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें तिहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि ऎप्पत्तमूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥73॥