०७२ सीताप्राप्त्युपायकथनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

When Rama incinerates Kabandha he resurrects as a celestial being and detailing about Sugreeva he urges Rama to befriend him. He informs Rama that Sugreeva is also in a similar condition and he needs some one to rely upon, in order to overcome his problems, and thus Kabandha asks Rama to help Sugreeva, and get help as requital from Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

72. श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा चिताकी आगमें कबन्धका दाह तथा उसका दिव्य रूपमें प्रकट होकर उन्हें सुग्रीवसे मित्रता करनेके लिये कहना

एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ ।
गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः ॥ १ ॥

एवम् उक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नर ईश्वरौ । गिरि प्रदरम् आसाद्य पावकम् विससर्जतुः ॥ ३-७२-१

कबन्धके ऐसा कहनेपर उन दोनों वीर नरेश्वर श्रीराम और लक्ष्मणने उसके शरीरको एक पर्वतके गड्ढेमें डालकर उसमें आग लगा दी ॥ १ ॥

कबन्धनु हीगॆ हेळिदाग आ इब्बरू वीर नरेश्वर श्रीराम-लक्ष्मणरु अवन शरीरवन्नु ऒन्दु पर्वतद हॊण्डदल्लि हाकि अदक्कॆ बॆङ्कियिट्टरु.॥1॥

लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः ।
चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥ २ ॥

लक्ष्मणः तु महा उल्काभिः ज्वलिताभिः समन्ततः । चिताम् आदीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥ ३-७२-२

लक्ष्मणने जलती हुई बड़ी-बड़ी लुकारियोंके द्वारा चारों ओरसे उसकी चितामें आग लगायी; फिर तो वह सब ओरसे प्रज्वलित हो उठी ॥ २ ॥

लक्ष्मणनु उरियुत्तिरुव कॊळ्ळिगळिन्द चितॆय सुत्तलू बॆङ्कियन्नु हॊत्तिसिदनु. मत्तॆ अदु ऎल्ल कडॆयिन्द धग-धगनॆ उरियहत्तितु.॥2॥

तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् ।
मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहत पावकः ॥ ३ ॥

तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् ।
मेदसापच्यमानस्य मन्दं दहति पावकः ॥

तत् शरीरम् कबन्धस्य घृत पिण्ड उपमम् महत् । मेदसा पच्यमानस्य मन्दम् दहति पावकः ॥ ३-७२-३

चितामें जलते हुए कबन्धका विशाल शरीर चर्बियोंसे भरा होनेके कारण घीके लोदेके समान प्रतीत होता था । चिताकी आग उसे धीरे-धीरे जलाने लगी ॥ ३ ॥

चितॆयल्लि सुडुत्तिरुव कबन्धन विशाल शरीरवु चर्बिगळिन्द तुम्बिद तुप्पद गडिगॆयन्तॆ काणुत्तित्तु. चितॆय बॆङ्कियु निधानवागि उरियतॊडगितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. medasaa = [full] with fat; pacyamaanasya = while being cooked - being burnt in fire; kabandhasya = Kabandha’s; mahat = massy; ghR^ita piNDa upamam = ghee, gob, in simile; tat shariiram = that, body; paavakaH mandam dahati = fire, tardily, burnt it [stewed the body.]

अनुवादः

That massy body of Kabandha is full with fat and while it is being cooked, it is in simile with a massy gob of ghee. But the Fire had to stew that body tardily, though that stewed meat is Fire’s favourite dish, because of that body’s massiveness. [3-72-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सविधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ।
अरजे वाससी बिभ्रन्माल्यं दिव्यं महाबलः ॥ ४ ॥

स विधूय चिताम् आशु विधूमो अग्निर् इव उत्थितः । अरजे वाससी बिभ्रत् मालाम् दिव्याम् महाबलः ॥ ३-७२-४

तदनन्तर वह महाबली कबन्ध तुरंत ही चिताको हिलाकर दो निर्मल वस्त्र और दिव्य पुष्पोंका हार धारण किये धूमरहित अग्निके समान उठ खड़ा हुआ ॥ ४ ॥

अनन्तर आ महाबलि कबन्धनु कूडले चितॆयिन्द ऎरडु निर्मल वस्त्र, दिव्यपुष्पगळ मालॆ धरिसि, हॊगॆयिल्लद अग्नियन्तॆ ऎद्दु निन्तुकॊण्डनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mahaabalaH = highly, dynamic; saH = he [Kabandha]; a raje = un, tarnished [lily-white]; vaasasii = vestments; divyaam maalaam = angelic, garlands; bibhrat = attired in; citaam vidhuuya = pyre, on shoving off; aashu = in a trice; vi dhuumaH agniH iva utthitaH = without, fumes, fire, alike [looks like,] zoomed.

अनुवादः

In a trice that highly dynamic Kabandha zoomed up shoving off that pyre, and he is now attired in lily-white vestments and angelic garlands, and appeared like a fumeless fire. [3-72-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः ।
उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ॥ ५ ॥
विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंसयुक्ते यशस्करे ।
प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥ ६ ॥
सोऽन्तरिक्षगतो वाक्यं कबन्धो राममब्रवीत् ।

ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः ।
उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ॥ विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंसयुक्ते यशस्करे ।
प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥
सॊन्तरिक्षगतो वाक्यं कबन्धो रामब्रवीत् ।

ततः चिताया वेगेन भास्वरो विरज अंबरः । उत्पपात आशु संहृष्टः सर्व प्रत्यंग भूषणः ॥ ३-७२-५ विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंस युक्ते यशस् करे । प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥ ३-७२-६ सो अन्तरिक्ष गतो वाक्यम् कबन्धो रामम् अब्रवीत् ।

फिर वेगपूर्वक चितासे ऊपरको उठा और शीघ्रही एक तेजस्वी विमानपर जा बैठा । निर्मल वस्त्रोंसे विभूषित हो वह बड़ा तेजस्वी दिखायी देता था । उसके मनमें हर्ष भरा हुआ था तथा समस्त अङ्ग-प्रत्यङ्गमें दिव्य आभूषण शोभा दे रहे थे । हंसोंसे जुते हुए उस यशस्वी विमानपर बैठा हुआ महान् तेजस्वी कबन्ध अपनी प्रभासे दसों दिशाओंको प्रकाशित करने लगा और अन्तरिक्षमें स्थित हो श्रीरामसे इस प्रकार बोला— ॥ ५-६ १/२ ॥

मत्तॆ वेगवागि चितॆयिन्द मेलक्कॆ ऎद्दु शीघ्रवागि ऒन्दु तेजस्वी विमानदल्लि कुळितुकॊण्डनु. निर्मल वस्त्रगळिन्द विभूषितनाद अवनु बहळ तेजस्वियागि काणुत्तिद्दनु. अवन मनस्सिनल्लि हर्ष तुम्बित्तु, शरीरदल्लॆल्ल दिव्य आभूषणगळु शोभिसुत्तिद्दवु. हंसगळन्नु हूडिद्द आ यशस्वी विमानदल्लि कुळितिरुव तेजस्वी कबन्धनु तन्न प्रभॆयिन्द हत्तु दिक्कुगळन्नु बॆळगिसुत्ता, अन्तरिक्षदल्लि निन्तु श्रीरामनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥5-6½॥

पदच्छेदः

5. tataH = then; bhaasvaraH = irradiant Kabandha; vi raja ambaraH = with not, sullied, clothing; samhR^iSTaH = highly gladdened; sarva prati anga bhuuSaNaH = on all, every, limb, with fineries; aashu vegena = with quick, speed; citaayaa ut papaata = from pyre, up, jumped [onto sky.]

अनुवादः

Then highly gladdened Kabandha jumped up onto sky from the pyre, and there he is irradiant with unsullied clothing, and fineries decorated on every limb. [3-72-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6, 7a. saH kabandhaH he, that Kabandha; antarikSa gataH = to firmament, on going; hamsa yukte = with swans, yoked; yashas kare = renown, endowing; bhaasvare = dazzling; vimaane tiSThan = in aircraft, seated; mahaatejaa = with great glimmer [his own appearance]; prabhayaa ca = glitter also [additional self-refulgence, added now by the sacred incineration by Rama, or by the glitter of heavenly aircraft]; dasha dishaH = ten, quarters; viraajayan = beaming forth; raamam vaakyam abraviit = to Rama, sentence, said.

अनुवादः

On going to firmament Kabandha is now seated in a dazzling celestial aircraft yoked with swans, which endows renown because it takes the occupants to the realms of Brahma, and sitting in that celestial aircraft he said this sentence to Rama, while his own great glimmer and glitter beamed forth in all ten quarters. [3-72-6, 7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि ॥ ७ ॥
राम षड् युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते ।
परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते ॥ ८ ॥

शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीमाम् अवाप्स्यसि ॥ ३-७२-७ राम षड् युक्तयो लोके याभिः सर्वम् विमृश्यते । परिमृष्टो दश अन्तेन दश आभागेन सेव्यते ॥ ३-७२-८

‘रघुनन्दन! आप जिस प्रकार सीताको पा सकेंगे, वह ठीक-ठीक बता रहा हूँ, सुनिये । श्रीराम! लोकमें छः युक्तियाँ हैं, जिनसे राजाओंद्वारा सब कुछ प्राप्त किया जाता है (उन युक्तियों तथा उपायोंके नाम हैं—संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय*) । जो मनुष्य दुर्दशासे ग्रस्त होता है, वह दूसरे किसी दुर्दशाग्रस्त पुरुषसे ही सेवा या सहायता प्राप्त करता है (यह नीति है) ॥ ७-८ ॥

रघुनन्दन! नीनु सीतॆयन्नु हेगॆ पडॆयबल्लॆ ऎम्बुदन्नु सरियागि तिळिसुत्तिद्देनॆ, केळु. श्रीराम! लोकदल्लि आरु युक्तिगळिवॆ, अवुगळिन्द राजरु ऎल्लवन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवरु. (अवु इन्तिवॆ - सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव मत्तु समाश्रय) दुर्दशॆयिन्द ग्रस्तनाद मनुष्यनु बेरॆ यारो दुर्दॆशॆगॊळगाद पुरुषनिन्दले सेवॆ अथवा सहाय पडॆयबल्लनु. (इदु नीतियागिदॆ.॥7-8॥

पदच्छेदः

7b, 8. raaghava = oh, Raghava; siimaam = Seetha; yathaa avaapsyasi = how, you will regain; tattvena shR^iNu = in essence, listen; raama = oh, Rama; yaabhiH = by which [analyses]; sarvam = everything; vimR^ishyate = will be analysed; SaT yuktayaH = six, ideations; loke = in world [available]; dasha antenna = spell, at end [at nemesis]; parimR^iSTaH = on who is touched down [with such nemesis]; dasha aabhaagena = spell, one deprived of [under the spell of nemesis]; sevyate = adorable.

अनुवादः

“Oh, Raghava, how you will regain Seetha, that you listen from me in its essence… oh, Rama, by which and which analyses everything will be analysed, six of such ideations are available in this world… and when a person is touched down by a spell of nemeses, he shall adore one who is equally in such spell of nemesis… [3-72-7b, 8]

टिप्पनी

The six ideations employed by kings in kingship are 1] sandhi a covenant with adverse kings; 2] vigraha continuing hostilities; 3] yaana waging war; 4] aasana sit out for proper time; 5] dvaidhii bhaava creating factions and vicissitudes in enemy groups; 6] samaashraya taking shelter under a coequal.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशाभागगतो हीनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः ।
यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम् ॥ ९ ॥

दश आभाग गतो हीनः त्वम् राम सह लक्ष्मणः । यत् कृते व्यसनम् प्राप्तम् त्वया दार प्रधर्षणम् ॥ ३-७२-९

‘श्रीराम! लक्ष्मणसहित आप बुरी दशाके शिकार हो रहे हैं; इसीलिये आपलोग राज्यसे वञ्चित हैं तथा उस बुरी दशाके कारण ही आपको अपनी भार्याके अपहरणका महान् दुःख प्राप्त हुआ है ॥ ९ ॥

श्रीराम! लक्ष्मण सहित नीनु कॆट्टदॆसॆगॆ तुत्तागिद्दिये, आद्दरिन्द नीवु राज्यदिन्द वञ्चितरागिरुविरि. आ कॆट्टदॆसॆयिन्दले निनगॆ निन्न भार्यॆय अपहरणद महादुःखवु प्राप्तवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. raama = oh, Rama; saha lakSmaNaH = with, Lakshmana; tvam = you are; dasha aabhaaga gataH = spell, of nemesis, went into; hiinaH = underprivileged [of kingdom, kingly comforts]; yat kR^ite = by which, doing [reason, that spell has done this]; tvayaa = by you; daara = wife; pradharSaNam = dishonouring [in the form of abducting]; vyasanam praaptam = dire straits, obtained.

अनुवादः

“Oh, Rama, you along with Lakshmana went into a spell of nemesis, and thus you have become an underprivileged one, and that spell alone has obtained you this dire straits, in the form of abducting your wife… [3-72-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत् सुहृदां वर ।
अकृत्वा नहि ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन् ॥ १० ॥

तत् अवश्यम् त्वया कार्यः स सुहृत् सुहृदाम् वर । अकृत्वा न हि ते सिद्धिम् अहम् पश्यामि चिन्तयन् ॥ ३-७२-१०

‘अतः सुहृदोंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! आप अवश्य ही उस पुरुषको अपना सुहृद् बनाइये, जो आपकी ही भाँति दुर्दशामें पड़ा हुआ हो (इस प्रकार आप सुहृद्का आश्रय लेकर समाश्रय नीतिको अपनाइये) । मैं बहुत सोचनेपर भी ऐसा किये बिना आपकी सफलता नहीं देखता हूँ ॥ १० ॥

आद्दरिन्द सुहृदरल्लि श्रेष्ठ रघुनन्दन! नीनु अवश्यवागि निन्नन्तह दुर्दॆशॆयल्लि बिद्दिरुव पुरुषनन्नु तन्न सुहृदनन्नागिसिको. (हीगॆ नीनु सुहृदनन्नु आश्रयिसि समाश्रय नीतियन्नु तन्नदागिसिको.) नानु बहळ विचारमाडि हीगॆ माडदॆ निनगॆ सफलतॆ सिगदु ऎन्दु तिळिदुकॊण्डिरुवॆनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. suhR^idaam vara = among kind-hearted ones, the best; tat = thereby; saH = such a soul [in similar dire straits]; tvayaa = by you; avashyam = certainly; suhR^it kaaryaH = friendship, is to be done [befriended]; a kR^itvaa = without, doing [if unbefriended]; te = your; siddhim = accomplishment; aham cintayan = I, on thinking; na pashyaami hi = not, perceiving, indeed.

अनुवादः

“Oh, best among kind-hearted ones, thereby you have to certainly befriend such a soul in similar dire straits… however deeply I may think, I am not able to perceive your accomplishment if you do not befriended with such a soul… [3-72-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः ।
भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना ॥ ११ ॥

‘श्रीराम! सुनिये, मैं ऐसे पुरुषका परिचय दे रहा हूँ, उनका नाम है सुग्रीव । वे जातिके वानर हैं । उन्हें उनके भाई इन्द्रकुमार वालीने कुपित होकर घरसे निकाल दिया है ॥ ११ ॥

श्रीराम! केळु, नानु परिचयिसुव पुरुषन हॆसरु सुग्रीव ऎन्दागिदॆ. जातियल्लि वानरनागिद्दानॆ. अवनन्नु अवन अण्ण इन्द्रकुमार वालियु सिट्टुगॊण्डु मनॆयिन्द हॊरगॆ हाकिद्दानॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. raama vakSyaami shruuyataam = oh, Rama, I tell, that may be listened; shakra suununaa = by Indra’s, son; bhraatraa kruddhena = by brother, furiously [vengefully]; vaalinaa nirastaH = by Vali, reneged; sugriivaH naama vaanaraH = Sugreeva, named, vanara [is there.]

अनुवादः

“Oh, Rama, listen what I tell… a vanara is there by name Sugreeva, who is vengefully reneged by his brother Vali, the son of Indra… [3-72-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते ।
निवसत्यात्मवान् वीरश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ १२ ॥

ऋष्यमूके गिरि वरे पंपा पर्यन्त शोभिते । निवसति आत्मवान् वीरः चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ३-७२-१२

‘वे मनस्वी वीर सुग्रीव इस समय चार वानरोंके साथ उस गिरिवर ऋष्यमूकपर निवास करते हैं, जो पम्पासरोवरतक फैला हुआ है ॥ १२ ॥

आ मनस्वी वीर सुग्रीवनु ईग नाल्कु मन्दि वानररॊन्दिगॆ गिरिश्रेष्ठ ऋष्यमूकदल्लि वासिसुत्तिद्दानॆ. आ पर्वतवु पम्पा सरोवरदवरॆगॆ हरडिकॊण्डिदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. aatmavaan = self-respecting one - Sugreeva; viiraH = valiant one; pampaa pari anta shobhite = Pampa Lake, over, end [fringes,] lambent; R^iSyamuuke = in Mt. Rishyamuka; giri vare = mountain, best; caturbhiH vaanaraiH saha = with four, [other] vanara-s, along with nivasati = is living.

अनुवादः

“That self-respectful valiant Sugreeva is living on the Mt. Rishyamuka, a best mountain available in the lambent fringes of Pampa Lake, along with four other vanara-s. [3-72-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरेन्द्रो महावीर्यस्तेजोवानमितप्रभः ।
सत्यसन्धो विनीतश्च धृतिमान् मतिमान् महान् ॥ १३ ॥
दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान् महाबलपराक्रमः ।

वानरेन्द्रो महावीर्यः तेजोवान् अमित प्रभः । सत्य संधो विनीतः च धृतिमान् मतिमान् महान् ॥ ३-७२-१३

‘वे वानरोंके राजा महापराक्रमी सुग्रीव तेजस्वी, अत्यन्त कान्तिमान्, सत्यप्रतिज्ञ, विनयशील, धैर्यवान्, बुद्धिमान्, महापुरुष, कार्यदक्ष, निर्भीक, दीप्तिमान् तथा महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न हैं ॥ १३ १/२ ॥

आ वानरर राजा महापराक्रमि सुग्रीवनु अत्यन्त तेजस्वी, कान्तिवुळ्ळवनु, सत्यप्रतिज्ञ, विनयशील, धैर्यवन्त, बुद्धिवन्त, महापुरुष, कार्यदक्ष, निर्भीत, दीप्तिवन्त, महाबल-पराक्रमदिन्द सम्पन्ननागिद्दानॆ.॥13½॥

पदच्छेदः

13. vaanarendraH = among vanara-s, masterful; mahaaviiryaH = highly mettlesome; tejovaan = self-resplendent; a mita prabhaH = ill, limitable, in self-irradiance; satya sandhah = truth bound; viniitaH ca = culture-bound, also; dhR^itimaan = taskmaster; matimaan = mastermind; mahaan = master-hand.

अनुवादः

“He that Sugreeva is a masterful one among vanara-s, highly mettlesome, self-resplendent, and illimitable is his self-radiance… and he is also truth-bound and culture-bound… a mastermind, master-hand and a taskmaster… [3-72-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रात्रा विवासितो वीर राज्यहेतोर्महात्मना ॥ १४ ॥
स ते सहायो मित्रं च सीतायाः परिमार्गणे ।
भविष्यति हि ते राम मा च शोके मनः कृथाः ॥ १५ ॥

भ्रात्रा विविसितो वीर राज्यहेतोर्महात्मना ॥ स ते सहायो मित्रं च सीतायाः परिमार्गणे ।
भविष्यति हि ते राम मा च शोके मनःकृथाः ॥

भ्राता विवासितो वीर राज्य हेतो महात्मना । भविष्यति हि ते राम मा च शोके मनः कृधाः । ३-७२-१४ स ते सहायो मित्रम् च सीतायाः परिमार्गणे ।

‘वीर श्रीराम! उनके महामना भाई वालीने सारे राज्यको अपने अधिकारमें कर लेनेके लिये उन्हें राज्यसे बाहर निकाल दिया है; अतः वे सीताकी खोजके लिये आपके सहायक और मित्र होंगे । इसलिये आप अपने मनको शोकमें न डालिये ॥ १४-१५ ॥

वीररामने! महामना अवन अण्ण वालियु इडी राज्यवन्नु तन्न अधिकारदल्लि पडॆदुकॊळ्ळलु इवनन्नु राज्यदिन्द हॊर हाकिदनु. आद्दरिन्द सीतॆय अन्वेषणॆयल्लि निनगॆ सहायक मित्रनागुवनु. अदक्कागि नीनु निन्न मनस्सन्नु शोकदल्लि हाकदिरु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. dakshaH = capable [adventurer]; pragalbhaH = courageous [exploiter]; dyutimaan = coruscating [in personality]; viira = brave one; mahaa bala paraakramaH = incomparably intrepid, incursive - such Sugreeva; raajya hetuH = kingdom, for reason of; mahaatmanaa = by great souled [self-conceited, Vali]; bhraataa = by [such] brother; vi vaasitaH = he is banished.

अनुवादः

“He is a capable adventurer, a courageous exploiter and incomparable one in intrepidity and a brave one in incursions, and his personality will be coruscating ever and anon, for he is the son of Sun-god… but he is banished by his self-conceited brother owing to the reasons of kingdom… [3-72-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. raama = oh, Rama; saH te mitram ca = he, to you, associate, also; siitaayaaH parimaargaNe sahaayaH = of Seetha, in searching, aid; hite bhaviSyati = [in your] wellbeing, he conducts himself; shoke manaH maa kR^idhaaH = in agony, heart, do not, do [yield.]

अनुवादः

“Oh, Rama, he will be your associate and an aid in searching for Seetha, and he conducts himself in your wellbeing, hence let not your heart yield to agony… [3-72-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवितव्यं हि तच्चापि न तच्छक्यमिहान्यथा ।
कर्तुमिक्ष्वाकुशार्दूल कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १६ ॥

भवित्यवं हि तच्चापि न तच्छक्यमिहान्यथा ।
कर्तुमिक्ष्वाकुशार्दूल कालो हि दुरतिक्रमः ॥

भवितव्यम् हि यत् च अपि न तत् शक्यम् इह अन्यथा । कर्तुम् इक्ष्वाकु शार्दूल कालो हि दुर्रक्रमः ॥३-७२-१६

‘इक्ष्वाकुवंशी वीरोंमें श्रेष्ठ श्रीराम! जो होनहार है, उसे कोई भी पलट नहीं सकता । कालका विधान सभीके लिये दुर्लङ्‍घ्य होता है (अतः आपपर जो कुछ भी बीत रहा है, इसे काल या प्रारब्धका विधान समझकर आपको धैर्य धारण करना चाहिये) ॥ १६ ॥

इक्वाकुवंशी वीररल्लि श्रेष्ठ श्रीरामा! आगबेकादुदु आगिये तीरुत्तदॆ, अदन्नु यारू बदलायिसलाररु. कालद विधान ऎल्लरिगू दाटलशक्यवागिदॆ. (अद्दरिन्द निन्न मेलॆ बन्दॆरगिद इदन्नु काल अथवा प्रारब्धद विधानवॆन्दु तिळिदु नीनु धैर्यवहिसबेकु..॥16॥

पदच्छेदः

16. ikshvaaku shaarduula = oh, Ikshvaaku, tigerly; yat ca api = what, also, even; iha bhavitavyam hi = now / here in mortal world, ineluctable, indeed; tat anyathaa kartum = that, otherwise, to do [to be countermanded]; na shakyam = not, possible; kaalaH dur ati kramaH = Time, impossible, to over, step [countervail against]; hi = isn’t it.

अनुवादः

“Oh, tigerly Ikshvaaku, further nothing can be countermanded in this world which is indeed ineluctable, and it is impossible to countervail against Time, isn’t it… [3-72-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छ शीघ्रमितो वीर सुग्रीवं तं महाबलम् ।
वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाद्य राघव ॥ १७ ॥

गच्छ शीघ्रम् इतो वीर सुग्रीवम् तम् महाबलम् । वयस्यम् तम् कुरु क्षिप्रम् इतो गत्वा अद्य राघव ॥ ३-७२-१७ अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ।

‘वीर रघुनाथजी! आप यहाँसे शीघ्र ही महाबली सुग्रीवके पास जाइये और जाकर तुरंत उन्हें अपना मित्र बना लीजिये ॥ १७ ॥

वीर रघुनाथने! नीवु शीघ्रवागि इल्लिन्द महाबलि सुग्रीवन बळिगॆ होगिरि. होगि कूडले अवनन्नु तम्म मित्रनन्नागिसि कॊळ्ळिरि.॥17॥

पदच्छेदः

17, 18a. viira = oh, bold one - Rama; itaH = from here; shiighram = quickly; mahaabalam tam sugriivam gacCha = to him, great, mighty, Sugreeva, you go; Raaghava = oh, Raghava; adya itaH kSipram gatvaa = now, from here, promptly, on going; samaagamya = on fraternising with him; a drohaaya = un, friendliness - for genuineness; vibhaavasau diipyamaane = fire, while it is blazing; tam vayasyam kuru = him, as a friend, you make.

अनुवादः

“Oh, bold one, you go straight from here to that great mighty Sugreeva, and oh, Raghava, on going from here now and promptly you fraternise with Sugreeva… and to not to bode any ill of unfriendliness among you two, you make him a friend before blazing Fire, making that Fire as an Attestor of your friendship… [3-72-17, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ।
न च ते सोऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ १८ ॥

न च ते सो अवमन्तव्यः सुग्रीवो वानर अधिपः ॥ ३-७२-१८ कृतज्ञः काम रूपी च सहाय अर्थी च वीर्यवान् ।

‘प्रज्वलित अग्निको साक्षी बनाकर परस्पर द्रोह न करनेके लिये मैत्री स्थापित कीजिये और ऐसा करनेके बाद आपको कभी उन वानरराज सुग्रीवका अपमान नहीं करना चाहिये ॥ १८ ॥

प्रज्वलित अग्नियन्नु साक्षियागिसि परस्पर द्रोहमाडदिरुवुदक्कॆ मैत्रियन्नु स्थापिसिरि. हीगॆ माडिद बळिक नीवु ऎन्दिगू आ वानरराज सुग्रीवन अपमान माडबारदु.॥18॥

पदच्छेदः

18b, 19a. vaanara adhipaH = monkeys, lord of; [other mms vaanaraH api san = even if he is a monkey]; saH sugriivaH = he, Sugreeva; te = by you; na ava mantavyaH = not, to be disregarded; kR^itaGYaH = faithful one; kaama ruupii ca = by wish, guise-changer [wizard], also; sahaaya arthii ca = of help, seeker, also; viiryavaan = valiant one.

अनुवादः

“You shall not look down on that lord of monkeys taking him as a lowly simian, why because that Sugreeva is a valiant one, a guise changing wizard and presently he is in the need of a bolsterer, and if you render help he will be obligated to you for ever… [3-72-18b, 19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान् ।
शक्तौ ह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम् ॥ १९ ॥

शक्तौ हि अद्य युवाम् कर्तुम् कार्यम् तस्य चिकीर्षितम् ॥ ३-७२-१९ कृतार्थो वा अकृतार्थो वा तव कृत्यम् करिष्यति ।

‘वे इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले, पराक्रमी और कृतज्ञ हैं तथा इस समय स्वयं ही अपने लिये एक सहायक ढूँढ़ रहे हैं । उनका जो अभीष्ट कार्य है उसे सिद्ध करनेमें आप दोनों भाई समर्थ हैं ॥ १९ ॥

अवनु इच्छारूप धरिसुव पराक्रमि मत्तु कृतज्ञनागिद्दानॆ. ईग अवनु स्वतः तनगॆ ऒब्ब सहायकनन्नु हुडुकुत्तिरुवनु. अवन अभीष्ट कार्यवन्नु सिद्धगॊळिसलु नीविब्बरू समर्थरागिद्दीरि.॥19॥

पदच्छेदः

19b, 20a. yuvaam = you two; adya = now; tasya = his [of Sugreeva]; cikiirSitam kaaryam = desired, task; kartum = to effectuate; shaktau hi = capable enough, indeed; kR^ita arthaH vaa = achieved, his purpose, whether - Sugreeva is; a kR^ita arthaH vaa = not, achieved, his purpose, or not; tava kR^ityam kariSyati = your, task, he effectuates.

अनुवादः

“Now you two are capable enough to effectuate the desired task of Sugreeva, isn’t it… whether his own purpose is achieved through you or not, he will effectuate your task… [3-72-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतार्थो वाकृतार्थो वा तव कृत्यं करिष्यति ।
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः ॥ २० ॥

कृतार्थो वाकृतार्थो वा तव कृत्यं करिष्यति ।
स ऋक्षरजसः पुतः पम्पामटति शङ्कितः ॥

स ऋक्षरजसः पुत्रः पंपाम् अटति शन्कितः ॥ ३-७२-२० भास्करस्य औरसः पुत्रो वालिना कृत किल्बिषः ।

‘सुग्रीवका मनोरथ पूर्ण हो या न हो, वे आपका कार्य अवश्य सिद्ध करेंगे । वे ऋक्षरजाके क्षेत्रज पुत्र हैं और वालीसे शङ्कित रहकर पम्पासरोवरके तटपर भ्रमण करते हैं ॥ २० ॥

सुग्रीवन मनोरथ पूर्णवागली अथवा आगदिरलि, अवनु निम्म कार्यवन्नु अवश्यवागि सिद्धगॊळिसुवनु. अवनु ऋक्षराजन क्षेत्रजनागिद्दानॆ. वालियिन्द शङ्कितनागि पम्पा सरोवरद तटदल्लि अलॆयुत्तिद्दानॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20b, 21a. R^ikSarajasaH putraH = Riksharaja, son of; bhaaskarasya aurasaH putraH = Sun’s, direct, son; saH = he, that Sugreeva; vaalinaa = by Vali; kR^ita kilbiSaH = made, sinned [trespassed against]; shankitaH = wary of [Vali’s onslaughts]; pampaam aTati = around Pampa, he is wandering.

अनुवादः

“Sugreeva is the son of Riksharaja, and the direct son of the Sun, but Vali trespassed against him. Wary of Vali’s onslaughts Sugreeva is wandering around Pampa… [3-72-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः ।
सन्निधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम् ॥ २१ ॥
कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ।

संनिधाय आयुधम् क्षिप्रम् ऋष्यमूक आलयम् कपिम् ॥ ३-७२-२१ कुरु राघव सत्येन वयस्यम् वन चारिणम् ।

‘उन्हें सूर्यदेवका औरस पुत्र कहा गया है । उन्होंने वालीका अपराध किया है (इसीलिये वे उससे डरते हैं) । रघुनन्दन! अग्निके समीप हथियार रखकर शीघ्र ही सत्यकी शपथ खाकर ऋष्यमूकनिवासी वनचारी वानर सुग्रीवको आप अपना मित्र बना लीजिये ॥ २१ १/२ ॥

पदच्छेदः

21b-22a. raaghava = oh, Raghava; aayudham = weapon; samnidhaaya = readying / keeping aside / taking oath on it; vana caariNam = in forest, wanderer; R^iSyamuuka aalayam = Mt. Rishyamuka, residing [taking shelter on]; kapim = with monkey - Sugreeva; satyena = candidly; kSipram = right away; vayasyam = as a friend; kuru = you make.

अनुवादः

“Oh, Raghava, right away and candidly you make that monkey Sugreeva, a wanderer in the forest, sheltering himself on Mt. Rishyamuka, as a friend of yours taking an oath on your weapon besides the Fire-witness… [3-72-21b, 22a]

टिप्पनी

The compound aayudham sam ni dhaaya can mean in the three possible ways as said above. Any one, or three meanings can be obtained, as intensifiers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवनन्नु सूर्यन औरसपुत्रनॆन्दु हेळुत्तारॆ. अवनु वालिय अपराध माडिद्दरिन्द अवनिगॆ हॆदरुत्तानॆ. रघुनन्दन! अग्निय बळि आयुधविट्टु सत्यद मेलॆ आणॆमाडि ऋष्यमूक निवासि वनचर वानर सुग्रीवनन्नु तन्न मित्रनन्नागिसिको.॥2½1॥

पदच्छेदः

1. kabandhena = by Kabandha; evam uktau = that way, those two who are said; nara iishvarau = people’s, lords; tau viirau = those, brave men; giri pradaram aasaadya = mountain, cleft, on getting at [throwing the body of Kabandha in it]; paavakam visasarjatuH = fire [firewood,] bestrewn [embedded it.]

अनुवादः

When Kabandha said that way, both those brave men and lords of people, on throwing the body of Kabandha into a mountain cleft and then embedded it with firewood. [3-72-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. lakSmaNaH tu = Lakshmana, on his part; jvalitaabhiH = with blazing; mahaa ulkaabhiH = with highly, sparkling torches; samantataH = all over; citaam = pyre; aadiipayaamaasa = started to torch; saa = that - pyre; sarvataH = on all sides; prajajvaala [pra ja jvaaala] = suddenly, blazingly, blazed.

अनुवादः

On his part Lakshmana started to torch that pyre with highly sparkling torches from all over, and even that pyre too suddenly blazed with blazes from all over. [3-72-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि स्थानानि कात्स्‍न्‍‍र्येन सर्वाणि कपिकुञ्जरः ॥ २२ ॥
नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति ।

स हि स्थानानि कार्त्स्नेन सर्वाणि कपिकुञ्जरः ॥
नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति ।

स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपि कुंजरः ॥ ३-७२-२२ नर मांस अशिनाम् लोके नैपुण्यात् अधिगच्छति ।

‘कपिश्रेष्ठ सुग्रीव संसारमें नरमांसभक्षी राक्षसोंके जितने स्थान हैं, उन सबको पूर्णरूपसे निपुणतापूर्वक जानते हैं ॥ २२ १/२ ॥

कपिश्रेष्ठ सुग्रीवनु जगत्तिनल्लि नरमांस भक्षि राक्षसर ऎल्ल स्थानगळन्नु पूर्णरूपदिन्द निपुणतॆ यिन्द बल्लवनागिद्दानॆ.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. kapi kunjaraH = monkey, elephantine - straightforward one among monkeys; saH = he that Sugreeva; loke = in world; nara maamsa ashinaam = of human, flesh, eaters [anthropophagite demons]; sarvaaNi sthaanaani = all of, strongholds; kaartsnyena = in entirety; naipuNyaat = with his expertise; adhi gacChati hi = conversant with, indeed.

अनुवादः

“With his expertise that straightforward monkey Sugreeva is indeed conversant with all of the strongholds of anthropophagite demons in the world in their entirety… [3-72-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तस्याविदितं लोके किञ्चिदस्ति हि राघव ॥ २३ ॥
यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः परन्तप ।

न तस्य अविदितम् लोके किंचित् अस्ति हि राघव ॥ ३-७२-२३ यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः अरिन्दम ।

‘रघुनन्दन! शत्रुदमन! सहस्रों किरणोंवाले सूर्यदेव जहाँतक तपते हैं, वहाँतक संसारमें कोई ऐसा स्थान या वस्तु नहीं है, जो सुग्रीवके लिये अज्ञात हो ॥ २३ १/२ ॥

रघुनन्दन! शत्रुदमन! सहस्रकिरणगळुळ्ळ सूर्यनु बॆळगुत्तिरुववरॆगिन जगत्तिनल्लि सुग्रीवनिगॆ तिळियदिरुव यावुदे स्थान अथवा वस्तु इरुवुदिल्ल.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. arindama = oh, enemy-subjugator; raaghava = oh, Raghava; sahasra amshuH suuryaH = thousand, rayed, sun; yaavat = as long as; pra tapati = verily, burns

• manifestly irradiates; [taavat = so long]; loke = in world; tasya = to him - sun; a viditam = not, familiar; kincit = in the least; na asti = not, is there; hi = isn’t it.

अनुवादः

“Oh, enemy-subjugator Rama, as far as the thousand rayed sun manifestly irradiates the world, oh, Raghava, thus far, nothing in the least is unfamiliar to him, isn’t it… [3-72-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स नदीर्विपुलान् शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान् ॥ २४ ॥
अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति ।

स नदीर्विपुलान् शैलान् गिरिदुगाणि कन्दरान् ॥
अन्वीष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति ।

स नदीः विपुलान् शैलान् गिरि दुर्गाणि कंदरान् ॥ ३-७२-२४ अन्विष्य वानरैः सार्धम् पत्नीम् ते अधिगमिष्यति ।

‘वे वानरोंके साथ रहकर समस्त नदियों, बड़े-बड़े पर्वतों, पहाड़ी दुर्गम स्थानों और कन्दराओंमें भी खोज कराकर आपकी पत्नीका पता लगा लेंगे ॥ २४ १/२ ॥

अवनु वानररॊन्दिगॆ इद्दु समस्त नदिगळन्नु, दॊड्ड दॊड्ड पर्वतगळन्नु, पर्वतिय दुर्गम स्थानगळन्नु, कन्दरगळन्नु हुडुकिसि निन्न पत्निय सुळिवन्नु तिळियुवनु.॥24½॥

पदच्छेदः

24b, 25a. saH vaanaraiH saardham = he that Sugreeva, with vanara-s, purposefully; vipulaan = extensive; nadiiH = rivers; shailaan = [extensive] mountains; giri durgaaNi kandaraan = mountains, cliffs, caves; anviSya = on raking over; te patniim adhigamiSyati = your, wife, he comes to know.

अनुवादः

“He makes the monkeys to purposefully rake over the expansive rivers, extensive mountains and their impassable cliffs and caves in locating your wife… [3-72-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरांश्च महाकायान् प्रेषयिष्यति राघव ॥ २५ ॥
दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम् ।
अन्वेष्यति वरारोहां मैथिलीं रावणालये ॥ २६ ॥

वानरान् च महाकायान् प्रेषयिष्यति राघव ॥ ३-७२-२५ दिशो विचेतुम् ताम् सीताम् त्वत् वियोगेन शोचयतीम् । अन्वेष्यति वरारोहाम् मैथिलीम् रावण आलये ॥ ३-७२-२६

‘राघव! वे आपके वियोगमें शोक करती हुई सीताकी खोजके लिये सम्पूर्ण दिशाओंमें विशालकाय वानरोंको भेजेंगे, तथा रावणके घरसे भी सुन्दर अङ्गोंवाली मिथिलेशकुमारीको ढूँढ़ निकालेंगे ॥ २५-२६ ॥

राव! निन्न वियोगदिन्द शोकिसुत्तिरुव सीतादेवियन्नु हुडुकलु अवनु समस्त दिक्कुगळिगॆ विशालकाय वानररन्नु कळिसुवनु हागू रावणन मनॆयल्लियू कूड सुन्दराङ्गि मैथिलियन्नु हुडुकिसुवनु.॥25-26॥

पदच्छेदः

25b, 26. raaghava = oh, Raghava; tvat = by your; viyogena = parting; * shocayatiim* = made to agony [agonised]; taam siitaam = that, Seetha; vicetum = to search; mahaakaayaan = giant bodied; vaanaraan ca = monkeys, also; dishaH preSayiSyati = to [all] directions, he expedites; raavaNa aalaye = in Ravana’s, residence; varaarohaam = for comely lady; maithiliim anveSyati = Maithili, quests for.

अनुवादः

“Oh, Raghava, he expedites giant bodied monkeys in all directions to search for her, who is agonised by your parting, and he quests after the residence of Ravana for that comely lady Maithili… [3-72-25b, 26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां
प्रविश्य पातालतलेऽपि वाश्रिताम् ।
प्लवङ्गमानामृषभस्तव प्रियां
निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति ॥ २७ ॥

स मेरु शृंग अग्र गताम् अनिंदिताम् प्रविश्य पाताल तले अपि वा आश्रिताम् । प्लवंगमानाम् ऋषभः तव प्रियाम् निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति ॥ ३-७२-२७

‘आपकी प्रिया सती-साध्वी सीता मेरुशिखरके अग्रभागपर पहुँचायी गयी हों या पातालमें प्रवेश करके रखी गयी हों, वानरशिरोमणि सुग्रीव समस्त राक्षसोंका वध करके उन्हें पुनः आपके पास ला देंगे’ ॥ २७ ॥

निन्न प्रियॆ सतीसाद्वी सीतॆयन्नु मेरुशिखरद तुदियल्लि इरिसिद्दरू, पाताळदल्लि इरिसिद्दरू, वानर श्रेष्ठ सुग्रीवनु समस्त राक्षसरन्नु वधिसि, आकॆयन्नु पुनः निन्न बळिगॆ तन्दॊप्पिसुवनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. plavangamaanaam = among fly-jumpers; R^iSabhaH = bullish [defiant one]; saH = he [Sugreeva]; a ninditaam = un, reprovable one - Seetha; tava priyaam = your, ladylove; meru shR^inga agra gataam = Mt. Meru’s, peak’s, top, gone onto [located]; paataala tale aashritaam = nadir of earth, on planes, abiding; vaa api = or else; pravishya = on entering; nihatya rakSaamsi = annihilating, demons; punaH pradaasyati = again he will, bestow [Seetha to you.]

अनुवादः

“Whether that unreprovable ladylove of yours, Seetha, is located on the tops of Mt. Meru’s peaks, or abiding on the planes of nadir of the earth, he that defiant one among fly-jumpers, Sugreeva, on entering there and annihilating the demons, he again bestows Seetha to you…” So Kabandha continued his advise to Rama regarding Sugreeva. [3-72-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः ॥ ७२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें बहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७२ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि ऎप्पत्तॆरडनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥72॥