०७० राम-कबन्धयुद्धम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Kabandha’s overlong arms are cut off when he wanted to devour Rama and Lakshmana as godsend dainty morsels. Then Kabandha wishes to know who these two are and when Lakshmana informs him of Rama, that demon feels elated for his accursed state is over at the hands of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

70. श्रीराम और लक्ष्मणका परस्पर विचार करके कबन्धकी दोनों भुजाओंको काट डालना तथा कबन्धके द्वारा उनका स्वागत

तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥

तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । बाहु पाश परिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ३-७०-१

अपने बाहुपाशसे घिरकर वहाँ खड़े हुए उन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणकी ओर देखकर कबन्धने कहा— ॥ १ ॥

तन्न बाहुपाशदल्लि सिलुकि अल्लि निन्तिरुव श्रीराम-लक्ष्मणर कडॆगॆ नोडि कबन्धनु हेळिदन.॥1॥

पदच्छेदः

1. baahu paasha pari kSiptau = arms, [hangman’s] halter, completely stowed by; tatra sthitau = therein [within the grip,] staying [enduring]; bhraatarau = at brothers; tau raama lakSmaNau = them, at Rama, Lakshmana; dR^iSTvaa = on seeing [prying]; kabandhaH vaakyam abraviit = Kabandha, sentence, said.

अनुवादः

On prying at those two brothers, Rama and Lakshmana, who are completely stowed in the hangman’s halter-like arms of the demon, and who are enduring within it, Kabandha said this sentence to them. [3-70-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ ।
आहारार्थं तु सन्दिष्टौ दैवेन हतचेतनौ ॥ २ ॥

तिष्ठतः किम् नु माम् दृष्ट्वा क्षुधा आर्तम् क्षत्रिय ऋषभौ । आहार अर्थम् तु सन्दिष्टौ दैवेन गत चेतसौ ॥ ३-७०-२

‘क्षत्रियशिरोमणि राजकुमारो! मुझे भूखसे पीड़ित देखकर भी खड़े क्यों हो? (मेरे मुँहमें चले आओ) क्योंकि दैवने मेरे भोजनके लिये ही तुम्हें यहाँ भेजा है । इसीलिये तुम दोनोंकी बुद्धि मारी गयी है’ ॥ २ ॥

क्षत्रियश्रेष्ठ राजकुमाररे! हसिविनिन्द पीडितनाद नन्नन्नु नोडियू एकॆ निन्तिरुविरि? (नन्न बायॊळगॆ बन्निरि) एकॆन्दरॆ दैववे नन्न भोजनक्कागि निम्मन्नु कळिसिकॊट्टिदॆ. आद्दरिन्द निम्मिब्बर बुद्धि नष्टवागिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. kSatriya R^iSabhau = oh, Kshatriya, best ones among; kSudhaa aartam = by hunger, anguished [miserably famished]; maam dR^iSTvaa = me, on seeing; kim nu tiSThataH = what for, really, you stay [cool]; gata cetasau = gone, your lives [you are almost dead]; daivena aahaara artham tu sandiSTau = by god, food [my gobbets,] for purpose of, only, you are sent.

अनुवादः

“Oh, excellent Kshatriya-s, on seeing me who am miserably famished, really what for you stay cool? You are the godsend gobs of mine, and hence now you are almost dead…” So said Kabandha to brothers. [3-70-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा ।
उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः ॥ ३ ॥

तत् श्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यम् प्राप्त कालम् हितम् तदा । उवाच आर्तिम् समापन्नो विक्रमे कृत निश्चयः ॥ ३-७०-३

यह सुनकर पीड़ित हुए लक्ष्मणने उस समय पराक्रमका ही निश्चय करके यह समयोचित एवं हितकर बात कही— ॥ ३ ॥

इदन्नु केळि खेदगॊण्ड लक्ष्मणनु आग पराक्रमवन्ने निश्चयिसि, समयोचित ई हितकर मातन्नु हेळिदनु .॥3॥

पदच्छेदः

3. lakSmaNaH = Lakshmana; tat shrutvaa = that, one hearing; tadaa aartim sam aapannaH = then [who is by now,] anguish, possessed by; vikrame kR^ita nishcayaH = in valour [to wreck revenge on demon,] making, determination; praapta kaalam = chanced, time [expedient]; hitam vaakyam uvaaca = advisable, words, said [to Rama.]

अनुवादः

Lakshmana who is possessed by anguish, and who is determined to wreck revenge on that demon, said these expedient and advisable words to Rama on hearing that demon’s word. [3-70-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः ।
तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू ॥ ४ ॥

त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः ।
तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहै गुरू ॥

त्वाम् च माम् च पुरा तूर्णम् आदत्ते राक्षस अधमः । तस्मात् असिभ्याम् अस्य आशु बाहू चिन्दावहे गुरू ॥ ३-७०-४

‘भैया! यह नीच राक्षस मुझको और आपको तुरंत मुँहमें ले ले, इसके पहले ही हमलोग अपनी तलवारोंसे इसकी बड़ी-बड़ी बाँहें शीघ्र ही काट डालें ॥ ४ ॥

अण्णा! ई नीच राक्षसनु नन्नन्नु मत्तु निन्नन्नु बायॊळगॆ हाकिकॊळ्ळुव मॊदले नावु नम्म खड्गगळिन्द इवन उद्दुद्दवाद बाहुगळन्नु बेगने कत्तरिसि हाकुवा.॥4॥

पदच्छेदः

4. raakSasa adhamaH = demon, scurrilous; tuurNam = quickly; tvaam ca = you, also; maam ca = me, also; puraa = prior to; aadatte = can take in / hauled us in; tasmaat = therefore; asya = his; guruu baahuu = lengthy, arms; * asibhyaam* = with two [of our] swords; aashu = swiftly; chindaavahe = we hack off.

अनुवादः

“This scurrilous demon quickly hauled in you and me to his face level, and he will quickly take us in, therefore, we will have to swiftly hack off his lengthy arms at his shoulder level… [3-70-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भीषणोऽयं महाकायो राक्षसा भुजविक्रमः ।
लोकं ह्यतिजितं कृत्वा ह्यावां हन्तुमिहेच्छति ॥ ५ ॥

भीषणोऽयं महाकायो राक्षसो भुजविक्रमः ।
लोकं ह्यतिजितं कृत्वा ह्यावां हन्तुमिहेच्छति ॥

भिषणो अयम् महाकायो राक्षसो भुज विक्रमः । लोकम् हि अति जितम् कृत्वा हि अवाम् हन्तुम् इह इच्छति ॥ ३-७०-५

‘यह महाकाय राक्षस बड़ा भीषण है । इसकी भुजाओंमें ही इसका सारा बल और पराक्रम निहित है । यह समस्त संसारको सर्वथा पराजित-सा करके अब हमलोगोंको भी यहाँ मार डालना चाहता है ॥ ५ ॥

ई महाकाय राक्षसनु बहळ भीषणनागिद्दानॆ. इवन भुजगळल्ले इवन ऎल्ल बलविदॆ मत्तु पराक्रम तुम्बिदॆ. इवनु समस्त जगत्तन्नु सोलिसि ईग नम्मन्नू कॊल्ललू बयसुत्तिद्दानॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. bhiSaNaH = gruesome one; mahaakaayaH = gargantuan bodied; bhuja vikramaH = by arms, triumphing one; ayam raakshasaH = such, a demon; lokam ati jitam kR^itvaa = world [his province,] completely, conquered [devastating,] on making; iha avaam hantum icChati hi = now, us, to finish off, wishes, indeed.

अनुवादः

“Gruesome is this gargantuan bodied demon, and triumphing over just with his arms he has utterly devastated this province, and he now wishes to end us… [3-70-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निश्चेष्टानां वधो राजन् कुत्सितो जगतीपतेः ।
क्रतुमध्योपनीतानां पशूनामिव राघव ॥ ६ ॥

निश्चेष्पानां वधो राजन्कुत्सितो जगतीपतेः ।
क्रतुमध्योपनीतानां पशूनामिव राघव ॥

निश्चेष्टानाम् वधो राजन् कुत्स्तितो जगती पतेः । क्रतु मध्य उपनीतानाम् पशूनाम् इव राघव ॥ ३-७०-६

‘राजन्! रघुनन्दन! यज्ञमें लाये गये पशुओंके समान निश्चेष्ट प्राणियोंका वध राजाके लिये निन्दित बताया गया है (इसलिये हमें इसके प्राण नहीं लेने चाहिये, केवल भुजाओंका ही उच्छेद कर देना चाहिये)’ ॥ ६ ॥

राजा! रघुनन्दन! यज्ञदल्लि तन्दिरुव पशुगळन्तॆ, निश्चेष्ट प्राणिगळ वधॆयु राजरिगॆ निन्दितवॆन्दु तिळिसलागिदॆ. (आद्दरिन्द नावु इवन प्राण तॆगॆयबारदु, केवल भुजगळन्ने कत्तरिसिबिडबेकु..॥6॥

पदच्छेदः

6. raajan raaghava = oh, king, Raghava; niH cheSTaanaam = without, gesticulations [motionless, those that are non-aggressive]; vadhaH = [their] killing; kratu madhya = Vedic-ritual, in the midst of; upa niitaanaam pashuunaam iva = to nigh, led in, animal, like [tantamount to]; jagatii pateH kutstitaH = for world’s, lords [kings,] despicable.

अनुवादः

“Oh, king Raghava, killing the non-aggressive is tantamount to the killing of animals that are led into Vedic-ritual in its midst is despicable to the kings… [3-70-6]

टिप्पनी

The text varies with other mms. kratu madhye upa niitaam will change to kratu madhye apa niitaam in Maheshvara Tiirtha’s version, then it translates as ‘an animal led out of the ritual half way through the ritual…’ meaning that ’the animal unbefitting for sacrifice…’ And that is to say 1] an animal not prearranged and sanctified right from the beginning, but brought in the middle of ritual; 2] or, one that is brought for ritual which has to yield without being aggressive pratikaara hiina shakti; 3] or, paryagni kR^itaa na araNyaam utsR^ijyam a himsaayaa ‘unsanctified or wild animals brought from wilds are to be let off, unhurt…’ 4] or, one that which is not at the sacrificial post - it is not to be sacrificed…’ and Lakshmana says addressing Rama as ‘oh, king, you have to let off those beasts, but not this beastly demon who is aggressive and contemplating a regicide…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् सञ्जल्पितं श्रुत्वा तयोः क्रुद्धस्तु राक्षसः ।
विदार्यास्यं ततो रौद्रं तौ भक्षयितुमारभत् ॥ ७ ॥

एतत्सञ्जल्पितं श्रुत्वा तयोः क्रुद्धस्तु राक्षसः ।
विदार्यास्यं तदा रौद्रं तौभक्षयितुमारभत् ॥

एतत् संजल्पितम् श्रुत्वा तयोः क्रुद्धः तु राक्षसः । विदार्य आस्यम् ततो रौद्रम् तौ भक्षयितुम् आरभत् ॥ ३-७०-७

उन दोनोंकी यह बातचीत सुनकर उस राक्षसको बड़ा क्रोध हुआ और वह अपना भयंकर मुख फैलाकर उन्हें खा जानेको उद्यत हो गया ॥ ७ ॥

अवरिब्बर ई मातुकतॆ केळि आ राक्षसनिगॆ क्रोध उण्टायितु. अवनु भयङ्कर बायि तॆरॆदु अवरन्नु तिन्नलु मुन्दादनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. kruddhaH raakshasaH tu = infuriated, demon, on his part; tataH = then; tayoH = their; sam jalpitam = together, talked [conversation]; etat shrutvaa = all that, on hearing; raudram aasyam vidaarya = ferocious, mouth, broke open - opening wide; tau bhakshayitum aarabhat = both, to wolf down, started to.

अनुवादः

On hearing all of their conversation that demon is infuriated, and then widely opening his ferocious mouth he started to wolf down both of them. [3-70-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ ।
अच्छिन्दन्तां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशतः ॥ ८ ॥

ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ ।
अच्छिन्दतां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशतः ॥

ततः तौ देश कालज्ञौ खड्गाभ्याम् एव राघवौ । अच्छिन्दताम् सुसंहृष्टौ बाहू तस्य अंस देशतः ॥ ३-७०-८

इतनेमें ही देश-काल (अवसर) का ज्ञान रखनेवाले उन दोनों रघुवंशी राजकुमारोंने अत्यन्त हर्षमें भरकर तलवारोंसे ही उसकी दोनों भुजाएँ कंधोंसे काट गिरायीं ॥ ८ ॥

इष्टरल्ले देश-कालद ज्ञानवुळ्ळ इब्बरू रघपवंशी राजकुमाररु अत्यन्त हर्षगॊण्डु खड्गगळिन्द अवन ऎरडू भुजगळन्नु तुण्डरिसि बेर्पडिसिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = then; su sam hR^iSTau = very, highly, gladdened; desha kaalaj~nau = place, time knowers of [brothers with circumspection]; tau raaghavau = those, Raghava-s; khaDgaabhyaam eva = with two swords, only; tasya baahuu = his, arms; amsa deshataH = shoulder joint, from the place of; acChindataam = mutilated.

अनुवादः

Then both the Raghava-s are very highly gladdened as the demon is hauling them towards his eye at shoulder level, and as they are the brothers with circumspection, they instantly mutilated his arms right at their shoulder joints only with two swords. [3-70-8]

टिप्पनी

This compound su sam hR^iSTau is as per the text of Govindaraja and Maheshvara Tiirtha states this as su sam vignau meaning ‘very highly agitated…’ agitated at the short time available to cut off his hands, before falling into his well-head like mouth. And this expression ‘very highly gladdened’ is for the righteous advice given by Lakshmana, circumspectly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दक्षिणो दक्षिणं बाहुमसक्तमसिना ततः ।
चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः ॥ ९ ॥

दक्षिणो दक्षिणम् बाहुम् असक्तम् असिना ततः । चिच्छेद रामो वेगेन सव्यम् वीरः तु लक्ष्मणः ॥ ३-७०-९

भगवान् श्रीराम उसके दाहिने भागमें खड़े थे । उन्होंने अपनी तलवारसे उसकी दाहिनी बाँह बिना किसी रुकावटके वेगपूर्वक काट डाली तथा वाम भागमें खड़े वीर लक्ष्मणने उसकी बायीं भुजाको तलवारसे उड़ा दिया ॥ ९ ॥

भगवान् श्रीरामनु अवन बलभागदल्लि निन्तिद्दनु. अवनु तन्न खड्गदिन्द अवन बलतोळन्नु तडवदॆ वेगवागि तुण्डरिसिदनु. ऎडभागदल्लि निन्तिरुव वीर लक्ष्मणनु अवन ऎड भुजवन्नु खड्गदिन्द कत्तरिसिबिट्टनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tataH = then; dakSiNaH raamaH = dextrous, Rama; a saktam = not, restrained; vegena = with speed; dakSiNam baahum = right, arm; asinaa cicCheda = with sword, hacked off; viiraH lakSmaNaH tu = valiant one, Lakshmana, on his part; savyam [baahum cicCheda] = left [arm, hewed down.]

अनुवादः

Then that dextrous Rama with an unrestrained speed hacked off the right arm, and valiant Lakshmana on his part hewed down the left arm that speedily. [3-70-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पपात महाबाहुश्छिन्नबाहुर्महास्वनः ।
खं च गां च दिशश्चैव नादयञ्जलदो यथा ॥ १० ॥

स पपात महाबाहुः चिन्न बाहुः महा स्वनः । खम् च गाम् च दिशः चैव नादयन् जलदो यथा ॥ ३-७०-१०

भुजाएँ कट जानेपर वह महाबाहु राक्षस मेघके समान गम्भीर गर्जना करके पृथ्वी, आकाश तथा दिशाओंको गुँजाता हुआ धरतीपर गिर पड़ा ॥ १० ॥

भुजगळु तुण्डादाग आ महाबाहु राक्षसनु दशदिक्कुगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता मेघ गम्भीर गर्जनॆ माडि पृथिवी, आकाश, दशदिक्कुगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता नॆलक्कॊरगिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahaabaahuH = overlong-armed; saH = he, Kabandha; chinna baahuH = with mangled, arms; mahaa svanaH = with cacophonous, voice; jala daH yathaa = rain, giver [black-thunderous-cloud,] as with; kham ca = sky, also; gaam ca = earth, also; * [dasha] dishaH caiva* = [ten] points of horizons, also, thus; naadayan = reverberating; papaata = he, fell down.

अनुवादः

He that overlong-armed Kabandha fell down with mangled arms, reverberated the sky, earth, and all of the ten points of horizon with a cacophonous voice, like a black-thunderous-cloud. [3-70-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः ।
दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः ॥ ११ ॥

स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वाशोणितौपरिप्लुतः ।
दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः ॥

स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणित ओघ परिप्लुतः । दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवाम् इति दानवः ॥ ३-७०-११

अपनी भुजाओंको कटी हुई देख खूनसे लथपथ हुए उस दानवने दीन वाणीमें पूछा—‘वीरो! तुम दोनों कौन हो?’ ॥ ११ ॥

तन्न भुजगळु तुण्डादुदन्नु नोडि, रक्तदिन्द तोय्दुहोद आ दानवनु दीनवाणियल्लि - वीररे! नीविब्बरू यारु? ऎन्दु केळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH daanavaH = he, that demon; nikR^ittau bhujau = at his dissevered, shoulders; dR^iSTvaa = on seeing; shoNita ogha pari plutaH = blood, gushes, with over, flowing; diinaH = self-piteously; yuvaam kau = you two, who; iti = thus; tau viirau papracCha = those, two bold ones, has asked.

अनुवादः

That demon on seeing at his dissevered shoulders on which the gushes of blood are overflowing, he self-piteously asked those two bold ones thus as, “who are you…” [3-70-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
शशंस तस्य काकुस्त्थं कबन्धस्य महाबलः ॥ १२ ॥

इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
शशंस तस्य काकुत्स्थं कबन्धस्य महाबलः ॥

कबन्धके इस प्रकार पूछनेपर शुभ लक्षणोंवाले महाबली लक्ष्मणने उसे श्रीरामचन्द्रजीका परिचय देना आरम्भ किया— ॥ १२ ॥

कबन्धनु हीगॆ केळिदाग शुभ लक्षणगळुळ्ळ महाबलि लक्ष्मणनु अवनिगॆ श्रीरामन परिचय माडि कॊडलु प्रारम्भिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tasya iti bruvaaNasya = his, this way, who is speaking [asking]; shubha lakSaNaH = one with prosperous, characteristics; lakSmaNaH = Lakshmana; mahaabalaH [mahaatmaanaH] = great-mighty [or, great souled]; tasya kabandhasya = to him, to Kabandha; kaakutstham shashamsa = about Kakutstha Rama, informed.

अनुवादः

When that great mighty Kabandha is asking thus, Lakshmana who has prosperous characteristics has informed him about Rama of Kakutstha, an unremitting dynasty. [3-70-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
तस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् ॥ १३ ॥

अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
तस्मैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् ॥

अयम् इक्ष्वाकु दायादो रामो नाम जनैः श्रुतः । तस्य एव अवरजम् विद्धि भ्रातरम् माम् च लक्ष्मणम् ॥ ३-७०-१३

‘ये इक्ष्वाकुवंशी महाराज दशरथके पुत्र हैं और लोगोंमें श्रीराम नामसे विख्यात हैं । मुझे इन्हींका छोटा भाई समझो । मेरा नाम लक्ष्मण है ॥ १३ ॥

इवरु इक्वाकुवंशी दशरथ महाराजर पुत्ररु हागू श्रीराम ऎम्ब हॆसरिनिन्द विख्यातरागिद्दारॆ. नानु इवर सहोदर नन्न हॆसरु लक्ष्मण नॆन्दु.॥13॥

पदच्छेदः

13. ayam = he is; raamaH naama = Rama, by name; janaiH shrutaH = by people, heard [known]; ikSvaaku daayaadaH = Ikshvaaku’s, legatee; maam tasya avarajam bhraataram = me, his, later born [younger,] as brother; lakSmaNam [naama naamataH] = as Lakshmana [named one by my name]; viddhi = you know.

अनुवादः

“He is known to people by the name of Rama, the legatee of Ikshvaku dynasty, and you know me as his younger brother, Lakshmana, by my name… [3-70-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मात्रा प्रतिहते राज्ये रामः प्रव्राजितो वनम् ।
मया सह चरत्येष भार्यया च महद् वनम् ॥ १४ ॥
अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने ।
रक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतौ ॥ १५ ॥

मात्रा प्रतिहते राज्ये रामः प्रव्राजितो वनम् ।
मया सह चरत्येष भार्यया च महद्वनम् ॥ अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने ।
राक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ता विहागतौ ॥

मात्रा प्रतिहतो राज्ये रामः प्रवाजितो वनम् । मया सह चरति एष भार्यया च महत् वनम् ॥ ३-७०-१४ अस्य देव प्रभावस्य वसतो विजने वने । रक्षसा अपहृता भार्या याम् इच्छन्तौ इह आगतौ ॥ ३-७०-१५

‘माता कैकेयीके द्वारा जब इनका राज्याभिषेक रोक दिया गया, तब ये पिताकी आज्ञासे वनमें चले आये और मेरे तथा अपनी पत्नीके साथ इस विशाल वनमें विचरण करने लगे । इस निर्जन वनमें रहते हुए इन देवतुल्य प्रभावशाली श्रीरघुनाथजीकी पत्नीको किसी राक्षसने हर लिया है । उन्हींका पता लगानेकी इच्छासे हमलोग यहाँ आये हैं ॥ १४-१५ ॥

तायि कैकेयियिन्द इवर पट्टाभिषेक तडॆयल्पट्टाग इवरु पितृवाक्यदन्तॆ काडिगॆ बन्दु, नानु मत्तु तन्न पत्नियॊन्दिगॆ ई विशाल वनदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदरु. ई निर्जन वनदल्लि इरवाग ई देवतुल्य प्रभावशालि श्रीरघुनाथन पत्नियन्नु यारो राक्षसनु कद्दुकॊण्डु होदनु. अवनन्नु हुडुकुत्ता नावु इल्लि बन्दिरुवॆवु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. eSa = this one; raamaH = Rama; maatraa = by mother; prati hataH = counter, vailed; raajye = from kingdom; vanam pra vaajitaH = to forest, bluntly, sent to; mayaa saha = me, along with; bhaaryayaa ca = with his wife, also; mahat vanam carati = great, forest, he moves about.

अनुवादः

“Countervailed from kingdom by mother this Rama is bluntly sent to forests, and he is on the rove in great forests along with me ad his wife… [3-70-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. vi jane vane = without, people, in forest; vasataH = while living; deva prabhaavasya = god [like that of,] in his leverage; asya bhaaryaa rakSasaa apahR^itaa = his, wife, by demon, abducted; yaam icChantau iha aagatau = whom, wishing [to retrieve,] to here, [we] came.

अनुवादः

“A demon stole his wife while he whose leverage is like that of god is living in the unpopulated forest… and wishing to retrieve her we came here… [3-70-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं तु को वा किमर्थं वा कबन्धसदृशो वने ।
आस्येनोरसि दीप्तेन भग्नजङ्घो विचेष्टसे ॥ १६ ॥

त्वम् तु को वा किम् अर्थम् वा कबन्ध सदृशो वने । आस्येन उरसि दीप्तेन भग्न जन्घो विचेष्टसे ॥ ३-७०-१६

‘तुम कौन हो? और कबन्धके समान रूप धारण करके क्यों इस वनमें पड़े हो? छातीके नीचे चमकता हुआ मुँह और टूटी हुई जंघा (पिण्डली) लिये तुम किस कारण इधर-उधर लुढ़कते फिरते हो?’ ॥ १६ ॥

नीनु यारु? कबन्धदन्तह रूपधरिसि ई वनदल्लि एकॆ बिद्दिरुवॆ? ऎदॆयल्लि हॊळॆयुव मुख, मुरिद तॊडॆगळिन्द नीनु एकॆ आ कडॆ ईकडॆ हॊरळाडुत्ता इरुवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. tvam tu = you, but; kaH vaa = who, or; kabandha sadR^ishaH = trunk, alike; urasi diiptena aasyena = in chest, infernal, with mouth; bhagna janghaH = broken, calves [legs, legless]; vane = in forest; kim artham vaa = for what, reason, or; vi ceSTase = sprawling.

अनुवादः

“But who are you? Your legs are broken, and your mouth is infernal, yet it is on your chest, and alike a topless, rootless tree trunk you are sprawling in the forest, how so, or, for what reason?” Lakshmana asked the demon thus. [3-70-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः कबन्धस्तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः ।
उवाच वचनं प्रीतस्तदिन्द्रवचनं स्मरन् ॥ १७ ॥

एवम् उक्तः कबंधः तु लक्ष्मणेन उत्तरम् वचः । उवाच परम प्रीतः तत् इन्द्र वचनम् स्मरन् ॥ ३-७०-१७

लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर कबन्धको इन्द्रकी कही हुई बातका स्मरण हो आया । अतः उसने बड़ी प्रसन्नताके साथ लक्ष्मणको उनकी बातका उत्तर दिया— ॥ १७ ॥

लक्ष्मणनु हीगॆ केळिदाग कबन्धनिगॆ इन्द्रनु हेळिद मातु नॆनपायितु. आद्दरिन्द अवनु बहळ सन्तोषगॊण्डु लक्ष्मणनिगॆ हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. lakSmaNena evam uktaH = by Lakshmana, that way, when spoken; kabandhaH tu = Kabandha, on his part; tat indra vacanam smaran = that, Indra’s, words, on memorising; parama priitaH = highly, delighted; uttaram vacaH uvaaca = in reply, words, spoke.

अनुवादः

But Kabandha is highly delighted when Lakshmana spoke that way, as the words of Indra came to his memory, and he said these words in reply. [3-70-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि वामहम् ।
दिष्ट्या चेमौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ ॥ १८ ॥

स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि वामहम् ।
दिष्ट्या चेवौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ ॥

स्वागतम् वाम् नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि वाम् अहम् । दिष्ट्या च इमौ निकृत्तौ मे युवाभ्याम् बाहु बन्धनौ ॥ ३-७०-१८

‘पुरुषसिंह वीरो! आप दोनोंका स्वागत है । बड़े भाग्यसे मुझे आपलोगोंका दर्शन मिला है । ये मेरी दोनों भुजाएँ मेरे लिये भारी बन्धन थीं । सौभाग्यकी बात है कि आपलोगोंने इन्हें काट डाला ॥ १८ ॥

पुरुषसिंह वीररे! निम्मिब्बरिगू स्वागतवु. दॊड्ड भाग्यदिन्द ननगॆ निम्म दर्शन लभिसितु. ई नन्न ऎरडु भुजगळे ननगॆ बन्धनवागित्तु. नीवु इवन्नु तुण्डरिसिदुदु सौभाग्यद मातागिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. naravyaaghrau = oh, manly-tigers; vaam svaagatam [su aagatam] = to you, well, come; aham vaam diSTyaa pashyaami = I am, you, providentially, seeing you [instead, you are a revelation to me];; diSTyaa = providentially; yuvaabhyaam = by you two; me imau = my, these; baahu bandhanau = arms, shackles of [or, bondage]; nikR^ittau = sheared.

अनुवादः

“Oh, manly tigers, by my providence you are revealed to me… welcome to you… and providentially sheared are these shackles, called my two arms, by you… [3-70-18]

टिप्पनी

The arms, mouth-to-stomach, and another organ are the epitomes of mortals. A mortal does everything with arms and devours anything with mouth. martyaa kartaa bhoktaa ca Now those shackles of mortality are severed and he is ready for immortality.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विरूपं यच्च मे रूपं प्राप्तं ह्यविनयाद् यथा ।
तन्मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस्तव ॥ १९ ॥

विरूपम् यत् च मे रूपम् प्राप्तम् हि अविनयात् यथा । तत् मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतः तव ॥ ३-७०-१९

‘नरश्रेष्ठ श्रीराम! मुझे जो ऐसा कुरूप रूप प्राप्त हुआ है, यह मेरी ही उद्दण्डताका फल है । यह सब कैसे हुआ, वह प्रसङ्ग आपको मैं ठीक-ठीक बता रहा हूँ । आप मुझसे सुनें’ ॥ १९ ॥

नरश्रेष्ठ श्रीराम! ननगॆ उण्टाद कुरूपद कारण नन्न अविनयद फलवागिदॆ. इदॆल्ल हेगायितु? आ प्रसङ्गवन्नु निमगॆ नानु सरियागि तिळिसुत्तेनॆ, नन्निन्द केळिरि.॥19॥

पदच्छेदः

19. naravyaaghra = oh, manly tiger; me = my; vi ruupam = dis, figure; * yat ruupam* = mine, which, form - is there; that; yathaa = as to how; a vinayaat = by dis, respect; praaptam = chanced on me; tava = to you; tattvataH shamsataH = actually, while being narrated; tat me shR^iNu = that, from me, you listen.

अनुवादः

“Oh, manly tiger, actually how this form of mine is disfigured, of course owing to my distrustful behaviour, that you may listen while I narrate it to you. [3-70-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥ ७० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें सत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि ऎप्पत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥70॥