०६९ अयोमुख्याः कर्णादिछेदः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Kabandha captures Rama and Lakshmana while they are searching forests for Seetha. In the meantime, a demoness named Ayomukhi wanted to romance with Lakshmana, but Lakshmana cuts her ear and nose and chases away. The episode of Kabandha has a turning point in the epic.

स्रोतः: valmikiramayan.net

69. लक्ष्मणका अयोमुखीको दण्ड देना तथा श्रीराम और लक्ष्मणका कबन्धके बाहुबन्धमें पड़कर चिन्तित होना

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम् ॥ १ ॥

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवो तदा ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम् ॥

कृत्वा एवम् उदकम् तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा । अवेक्षन्तौ वने सीताम् जग्मतुः पश्चिमाम् दिशम् ॥ ३-६९-१

इस प्रकार जटायुके लिये जलाञ्जलि दान करके वे दोनों रघुवंशी बन्धु उस समय वहाँसे प्रस्थित हुए और वनमें सीताकी खोज करते हुए पश्चिम दिशा (नैर्ऋत्य कोण) की ओर गये ॥ १ ॥

ई प्रकार जटायुविगॆ जलाञ्जलियनित्तु आ इब्बरु रघुवंशि सोदररु आग अल्लिन्द हॊरटु वनदल्लि सीतॆयन्नु हुडुकुत्ता पश्चिम दिक्किनॆडॆगॆ नडॆदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. evam = in this way; raaghavau = Raghava-s; tasmai udakam kR^itvaa = to him - to Jataayu, water [oblations,] on making [on offering]; prasthitau = [again] started; tadaa = then; pashcimaam disham = westerly, direction [south-westward]; vane = in forest; siitaam avekSantau = for Seetha, looking for; jagmatuH = proceeded.

अनुवादः

In this way, Raghava-s on offering water oblations to Jataayu went southwestward in the forest and proceeded looking around for Seetha. [3-69-1]

टिप्पनी

They firstly have to go westward in order to go south as said by Jataayu, and as continued in next verse onwards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ २ ॥

ताम् दिशम् दक्षिणाम् गत्वा शर चाप असि धारिणौ । अविप्रहतम् ऐक्ष्वाकौ पन्थानम् प्रतिपेदतुः ॥ ३-६९-२

धनुष, बाण और खड्ग धारण किये वे दोनों इक्ष्वाकुवंशी वीर उस दक्षिण-पश्चिम दिशाकी ओर आगे बढ़ते हुए एक ऐसे मार्गपर जा पहुँचे, जिसपर लोगोंका आना-जाना नहीं होता था ॥ २ ॥

धनुर्बाण, खड्ग धरिसिद आ इब्बरु इक्वाकुवंशी वीररु दक्षिण-पश्चिम दिक्किनत्त मुन्दुवरियुत्ता, याव जनरू ओडाडद ऒन्दु निर्जन मार्गक्कॆ तलुपिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. shara caapa asi dhaariNau = arrows, bows, swords, handling [wielding ones]; aikSvaakau = two Ikshvaku-s; taam disham dakSiNaam = in that, direction, southern; gatvaa = on going; a vi pra hatam = not, verily, regularly, beaten [off the beaten track]; panthaanam = a pathway; pratipedatuH = came about.

अनुवादः

On going in southwest direction, both the Ikshvaku-s wielding bows, arrows, and swords, have come about a pathway which is an off the beaten track. [3-69-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ३ ॥

गुल्मैः वृक्षैः च बहुभिः लताभिः च प्रवेष्टितम् । आवृतम् सर्वतो दुर्गम् गहनम् घोर दर्शनम् ॥ ३-६९-३

वह मार्ग बहुत-से वृक्षों, झाड़ियों और लता-बेलोंद्वारा सब ओरसे घिरा हुआ था । वह बहुत ही दुर्गम, गहन और देखनेमें भयंकर था ॥ ३ ॥

आ दारियु अनेक वृक्षगळिन्द, गिड-लतॆगळिन्द ऎल्लॆडॆ आरिसित्तु. अदु बहळ दुर्गम, गहन मत्तु नोडलु भयङ्करवागित्तु.॥3॥

पदच्छेदः

3. bahubhiH = with numerous; gulmaiH vR^ikSaiH ca [panthaa] = with hedgerows, trees, also [that pathway]; lataabhiH ca = with climber plants; pra veSTitam = thickly wrapped; sarvataH aavR^itam = all over, penned in; dur gam = impossible, to tread [blocked]; gahanam = jammed; ghora darshanam = horrid, in appearance - such a pathways they have seen.

अनुवादः

That pathway is thickly wrapped in and penned up with numerous trees, climber plants, and hedgerows from all over, thus that is jammed, blocked and horrid in its appearance. [3-69-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ ४ ॥

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणाम् दिशम् । सु भीमम् तन् महाअरण्यम् व्यतियातौ महाबलौ ॥ ३-६९-४

उसे वेगपूर्वक लाँघकर वे दोनों महाबली राजकुमार दक्षिण दिशाका आश्रय ले उस अत्यन्त भयानक और विशाल वनसे आगे निकल गये ॥ ४ ॥

अदन्नु वेगवागि दाटि आ इब्बरु राजकुमाररु दक्षिण दिक्कन्नु आश्रयिसि आ अत्यन्त भयानक मत्तु विशाल वनदिन्द मुन्दॆ हॊरटरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mahaabalau = spryly energetic twosome [bothers]; gR^ihiitvaa dakSiNaam disham = on taking up, southern, direction; su bhiimam tat mahaa araNyam = highly horrendous, that, thick, forest; vegena = speedily; vyatikramya [vi ati kram = verily, over, crossed] tu = crossed over, but; vyatiyaatau [vi ati yaatau = really, ahead, moved] = crossed over.

अनुवादः

On taking up the southern direction, and on crossing over that highly horrendous and thick of the forest, both those spryly energetic brothers moved ahead, speedily. [3-69-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परं जनस्थानात् त्रिकोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ ५ ॥

ततः परम् जनस्थानात् त्रि क्रोशम् गम्य राघवौ । क्रौंच अरण्यम् विविशतुः गहनम् तौ महौजसौ ॥ ३-६९-५

तदनन्तर जनस्थानसे तीन कोस दूर जाकर वे महाबली श्रीराम और लक्ष्मण क्रौञ्चारण्य नामसे प्रसिद्ध गहन वनके भीतर गये ॥ ५ ॥

अनन्तर जनस्थानदिन्द मूरु रहदारियष्टु दूर होगि आ महाबलि श्रीरामलक्ष्मणरु क्रौञ्चारण्य ऎम्ब प्रसिद्ध गहनवनवन्नु हॊक्करु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH param = there, after; mahaa ojasau tau raaghavau = highly, vigorous, those two, Raghava-s; janasthaanaat = from Janasthaana; tri krosham = three, krosa-s; gamya = on going; gahanam kraunca araNyam vivishatuH = impassable, Kraunca, forest, entered.

अनुवादः

Thereafter, both the highly vigorous Raghava-s have entered the impassable Kraunca forest, on going three krosa-s from Janasthaana. [3-69-5]

टिप्पनी

The Ancient Indian measures for distance, as per Kautilya’s Artha Shaastra, a republication of Penguin are: 1 angula = 3/4 of present day inch; 4 angula-s = dharnugraha [bow grip]= 3 in; 8 angula-s = 1 dhanurmuSTi [fist with thumb raised]= 6 in; 12 angula-s = 1 vitasta [span-distance of stretched out palm between the tips of a person’s thumb and little finger]= 9 in; 4 vitasta-s = 1 aratni / hasta [cubit]= 18 in; 4 aratni-s = 1 danDa / dhanus [bow]= 6 ft; 10 danDa-s = 1 rajju = 60 ft; 2 rajju-s = 1 paridesha = 120 ft; 2000 dhanus-s = 1 krosa / goruTa = 4000 yards or 2 1/4 miles, nearly 3.66 km; 4 krosa-s = 1 yojana = 9 miles, nearly 15 km; and this being so, the British revenue measured a yojana as a 5 mile distance and Chambers and Oxfords has this 5 mile figure in their dictionaries, while traditionally a yojana is said as a distance of 10 miles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥ ६ ॥

वह वन अनेक मेघोंके समूहकी भाँति श्याम प्रतीत होता था । विविध रंगके सुन्दर फूलोंसे सुशोभित होनेके कारण वह सब ओरसे हर्षोत्फुल्ल-सा जान पड़ता था । उसके भीतर बहुत-से पशु-पक्षी निवास करते थे ॥ ६ ॥

आ वनवु मेघ समूहगळन्तॆ श्यामलवागि काणुत्तित्तु. विविध बण्णगळ हूवुगळिन्द सुशोभितवाद्दरिन्द अदु ऎल्लॆडॆ हर्षोल्लासदन्तॆ अनिसुत्तित्तु. अदरॊळगॆ अनेक पशु-पक्षिगळु वासिसुत्तिद्दवु.॥6॥

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद् वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ ॥ ७ ॥

सीताका पता लगानेकी इच्छासे वे दोनों उस वनमें उनकी खोज करने लगे । जहाँ-तहाँ थक जानेपर वे विश्रामके लिये ठहर जाते थे । विदेहनन्दिनीके अपहरणसे उन्हें बड़ा दुःख हो रहा था ॥ ७ ॥

सीतॆयन्नु हुडुकुव इच्छॆयिन्द अवरिब्बरू आ वनदल्लि अरसतॊडगिदरु. बळलिदाग अल्लल्लि विश्रान्तिगागि निल्लुत्तिद्दरु. वैदेहिय अपहरणदिन्द अवरिगॆ बहळ दुःखवागुत्तित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

6-7. siitaa haraNa duHkhitau = by Seetha’s, stealing, disquieted ones; tau = those two [brothers]; vaidehiim = for Vaidehi; didR^ikSamaaNau = agog to find; tatra tatra = there, there; ava tiSThantau = back, standing [temporizing]; naanaa megha ghana prakhyam = many, black-cloud, congeries, known to be [evocative of]; sarvataH = everywhere; pra hR^iSTam iva = highly, rejoiced, as though - forest, it is happy for being a secluded forest; naanaa varNaiH shubhaiH = numerous, colourful, auspicious ones; puSpaiH = with flowers; pakSi gaNaiH = with birds, flights of; mR^iga = animals; yutam = having [inclusive of]; tat vanam = that, forest; vi cikyatuH = intently, explored.

अनुवादः

Those two brothers who are disquieted by the abduction of Seetha are now agog to find her, and they intently explored that forest temporising there and there. That forest is evocative of a congeries of many a black-cloud, and it embodies numerous flowers on many a flowered tree, numerous flights of birds flitting over them, and numerous animals sprawling under them, and with them that forest is as though highly rejoiced everywhere. [3-69-6, 7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे ॥ ८ ॥

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिकोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे ॥

तत्पश्चात् वे दोनों भाई तीन कोस पूर्व जाकर क्रौञ्चारण्यको पार करके मतङ्ग मुनिके आश्रमके पास गये ॥ ८ ॥

अनन्तर अवरिब्बरु सोदररु मूरु रहदारि पूर्वक्कॆ होगि क्रौञ्चारण्यवन्नु दाटि मतङ्ग मुनिय आश्रमद बळिगॆ बन्दरु.॥8॥

दृष्ट्वा तु तद् वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।
नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ ९ ॥

वह वन बड़ा भयंकर था । उसमें बहुत-से भयानक पशु और पक्षी निवास करते थे । अनेक प्रकारके वृक्षोंसे व्याप्त वह सारा वन गहन वृक्षावलियोंसे भरा था ॥ ९ ॥

आ वनवु भारी भयङ्करवागित्तु. अदरल्लि अनेक भयानक पशु-पक्षि वासिसुत्तिद्दवु. अनेक वृक्षगळिन्द व्याप्तवाद आ वनवॆल्ल दट्टवाद काडिनिन्द कूडित्तु.॥9॥

ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ १० ॥

वहाँ पहुँचकर उन दशरथराजकुमारोंने वहाँके पर्वतपर एक गुफा देखी, जो पातालके समान गहरी थी । वह सदा अन्धकारसे आवृत रहती थी ॥ १० ॥

अल्लिगॆ होगि आ दशरथ राजकुमाररु अल्लिय पर्वत मेलॆ पाताळदन्तॆ आळवागिद्द, अन्धकारदिन्द तुम्बिद ऒन्दु गुहॆयन्नु नोडिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

8, 9, 10. tadaa = then; bhraataru = both brothers; tau = those two; dasharratha aatmajau = Dasharatha’s sons; tataH = therefrom; puurveNa = eastward; tri krosam = three, krosha-s [route]; gatvaa = on going; kraunca araNyam atikramya = Kraunca, forest, on passing over; maatanga aashrama antaraa = Matanga, hermitage, in between; ghoram = horrendous; bahu = numerous; bhiima mR^iga dvijam = gigantic, predators, vulturine birds [sprawling]; naanaa vR^iksha sam aakiirNam = with various, trees, overspread; gahana paadapam = impassable, by its [thicketed] trees; sarvam = everywhere; tat vanam = that, forest; dR^iSTaa = on seeing [on scrutinising]; tatra = there; girau = in a mountain; paataala sama = infernal region, equal to; gambhiiraam = abyssal; tamasaa nitya samvR^itaam = by gloom, ever, enshrouded; dariim = at a cave; dadR^ishaaH te = saw, they.

अनुवादः

Then, both the brothers on passing over that Kraunca forest and on going from there eastwardly on a three-krosha route, those sons of Dasharatha have seen a horrendous forest in between Kraunca forest and Matanga hermitage, which is overspread with various thicketed and impassable trees, and over-sprawled by numerous gigantic predators and vulturine birds, and on scrutinising such a forest everywhere, there they saw a cave in a mountain, which is abyssal, equal to infernal region, and ever enshrouded by gloom. [3-69-8. 9, 10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ ११ ॥

आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददर्शतुर्महारूपां रक्षसीं विकृताननाम् ॥

आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्याः तस्या अविदूरतः । ददर्श तु महारूपाम् रक्षसीम् विकृत आननाम् ॥ ३-६९-११

उसके समीप जाकर उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने एक विशालकाय राक्षसी देखी, जिसका मुख बड़ा विकराल था ॥

अदर समीपक्कॆ होगि आ इब्बरू नरश्रेष्ठ वीररु बहळ विकराळ मुखवुळ्ळ विशालकायद ओर्व राक्षसियन्नु नोडिदरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. naravyaaghrau = manly-tigers; aasaadya = on getting at; tasyaaH daryaaH = of that, cave; a vi duurataH = not, very, far from it [nearby]; mahaa ruupaam = with massive, in shape; vi kR^ita aananaam = anti, made, faced [misshapen faced]; rakshasiim = at a demoness; dadarsha = they have seen.

अनुवादः

On getting at that cave those manly-tigers have seen a demoness nearby that cave, who is massive in shape and misshapen in her face. [3-69-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ १२ ॥

वह छोटे-छोटे जन्तुओंको भय देनेवाली तथा देखनेमें बड़ी भयंकर थी । उसकी सूरत देखकर घृणा होती थी । उसके लंबे पेट, तीखी दाढें और कठोर त्वचा थी । वह बड़ी विकराल दिखायी देती थी ॥ १२ ॥

अवळु सण्ण-सण्ण प्राणिगळन्नु भयपडिसुत्ता अतिभयङ्करवागिद्दळु. आकॆय उद्दवाद हॊट्टॆ, चूपाद कोरॆ दाडिगळु, बिरुसाद चर्म इन्तह आकॆय रूप घृणास्पदवागिद्दु बीभत्सवागि काणुत्तित्तु.॥12॥

भक्षयन्तीं मृगान् भीमान् विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।
अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १३ ॥

भयानक पशुओंको भी पकड़कर खा जाती थी । उसका आकार विकट था और बाल खुले हुए थे । उस कन्दराके समीप दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणने उसे देखा ॥ १३ ॥

भयानक पशुगळन्नू हिडिदु तिन्दुबिडुत्तिद्दळु. विकटाकारळाद आकॆय कूदलु कॆदरिकॊण्डिद्दवु. आ कन्दरद बळि श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु अवळु नोडिदळु.॥13॥

पदच्छेदः

12-13. tataH = then; bhraatarau tau raama lakshmaNau = brothers, those, Rama, Lakshmana; alpa sattvaanaam bhaya daam = to less, courageous ones [dunderheaded dullards,] horror, giver [inducer]; bhiibhatsaam = traumatic [in her acts]; raudra darshanaam = truculent, in appearance; lamba udariim = long, stomach [paunchy, pot-bellied]; tiikshNa damSTraam = pierce, fanged; karaaliim = huge [overblown, i.e., of a woman’s beauty etc., past its prime, an oldie]; paruSa tvacam = thick, skinned [pachydermatous]; bhiimaan mR^igaan bhakshayantiim = massive, beasts, she who is going on eating; vi kaTaam = disfigured, waisted [lumpy-bumpy in body shape]; mukta muurdha jam = release, head, born [head hair shaggy]; such a demoness; tatra = there; avaikshataam = they have seen.

अनुवादः

Both the brothers, Rama and Lakshmana, have seen a demoness there, who is an inducer of horror to the dunderheaded dullards, traumatic in her acts and truculent in her appearance, pot-bellied, pierce-fanged, overblown, pachydermatous, head hair shaggy, body shape lumpy-bumpy, and she is going on eating massive beasts. [3-69-12, 13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम् ॥ १४ ॥

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तम् भ्रातुः अग्रतः । एहि रंस्यावहे इति उक्त्वा समालंबत लक्ष्मणम् ॥ ३-६९-१४

वह राक्षसी उन दोनों वीरोंके पास आयी और अपने भाईके आगे-आगे चलते हुए लक्ष्मणकी ओर देखकर बोली—‘आओ हम दोनों रमण करें ।’ ऐसा कहकर उसने लक्ष्मणका हाथ पकड़ लिया ॥ १४ ॥

आ राक्षसियु आ वीरर बळिगॆ बन्दु अण्णन हिन्दॆ-हिन्दॆ नडॆयुत्तिद्द लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडि ‘बा नाविब्बरु रमिसोण’ ऎन्दु हेळुत्ता लक्ष्मणन कै हिडिदॆळॆदळु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saa = she; viirau tau = valorous duo, them; samaasaadya = on coming nigh of; ehi ramsyaavahe = come, let us romance; iti uktvaa = thus, on saying; bhraatuH agrataH vrajantam = [elder] brother, ahead of, who is going; lakshmaNam = onto Lakshmana; sam aalambata = well, clung - to him.

अनुवादः

Drawing nigh of those valorous brothers who are journeying on their way, that demoness actually clung onto Lakshmana who is going ahead of his elder brother, saying, “come… let’s romance…” [3-69-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च ।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः ॥ १५ ॥

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगृह्य च ।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः ॥

इतना ही नहीं, उसने सुमित्राकुमारको अपनी भुजाओंमें कस लिया और इस प्रकार कहा—‘मेरा नाम अयोमुखी है । मैं तुम्हें भार्यारूपसे मिल गयी तो समझ लो, बहुत बड़ा लाभ हुआ और तुम मेरे प्यारे पति हो’ ॥ १५ ॥

इष्टे अल्लदॆ अवळु सौमित्रियन्नु बाहुगळिन्द बिगिदप्पिकॊण्डु हेळिदळु-नन्न हॆसरु अयोमुखि ऎन्दु. नानु निनगॆ भार्यॆयागि दॊरकिदरॆ दॊड्ड लाभवॆन्दु तिळि. नीनु नन्न प्रिय पतियागिरुवॆ.॥15॥

नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ १६ ॥

नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुःश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥

‘प्राणनाथ! वीर! यह दीर्घकालतक स्थिर रहनेवाली आयु पाकर तुम पर्वतकी दुर्गम कन्दराओंमें तथा नदियोंके तटोंपर मेरे साथ सदा रमण करोगे’ ॥ १६ ॥

प्राणनाथ! वीरने! दीर्घ काल उळियुव ई आयुस्सन्नु पडॆदु नीनु पर्वतद दुर्गद कन्दरगळल्लि नदिगळ तीरगळल्लि नन्नॊन्दिगॆ रमण माडु.॥16॥

पदच्छेदः

15-16. saa = she; saumitrim = Soumitri is; upa guhya = nearly, concealed [on completely closeting him in her embrace]; enam = to him; vacanam uvaaca ca = sentence, told, also; aham tu ayomukhii naama = I am, on my part, Ayomukhi, named one; te laabhaH = by you, I am gained [won]; tvam priyaH asi = you [alone,] [my] lover, you are; viira = oh, hero; naatha = oh, [my] husband; tvam maya saha = you, me, along with; idam aayuH ciram = this, life, long [till the end of this life]; parvata durgeSu = on mountain, tops; nadiinaam = in rivers; pulineSu ca = in sandy isles / banks, also; ramsyase = you romance.

अनुवादः

Closeting Soumitri in her embrace she told him this sentence, “I am Ayomukhi, by my name… you won me by your heroic personality, by that way, none can win me over… thus, you alone are my lover… oh, hero, oh, my husband… you will romance with me on mountaintops, in rivers, and on sandy isles, till the end of this life…” So is the love prattle of that demoness Ayomukhi. [3-69-15, 16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद‍्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ १७ ॥

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासौ स्तनौ तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥

एवम् उक्तः तु कुपितः खडगम् उद्धृत्य लक्ष्मणः । कर्ण नास स्तनम् तस्या निचकर्ता अरिसूदनः ॥ ३-६९-१७

राक्षसीके ऐसा कहनेपर शत्रुसूदन लक्ष्मण क्रोधसे जल उठे । उन्होंने तलवार निकालकर उसके कान, नाक और स्तन काट डाले ॥ १७ ॥

राक्षसियु हीगॆ हेळिदाग शत्रुसूदन लक्ष्मणनु क्रोधदिन्द उरिदॆद्दनु. अवनु कड्गवन्नु हिडिदु अवळ किवि, मूगु, स्तनगळन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. evam uktaH tu = that way, when he is said to; arisuudanaH = enemy-suppressor; lakshmaNaH = Lakshmana; kupitaH = he became furious; khaDagam ud dhR^itya = sword, on upraising; tasyaaH = her; karNa naasa stanam = one ear, nose, one breast; nicakartaa = sheared off.

अनुवादः

When said that way that enemy-suppressor Lakshmana became furious, and upraising his sword he sheared off her nose, one ear, and one of her breasts. [3-69-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा ।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना ॥ १८ ॥

कर्ण नासे निकृत्ते तु विस्वरम् विननाद सा । यथा आगतम् प्रदुद्राव राक्षसी घोर दर्शना ॥ ३-६९-१८

नाक और कानके कट जानेपर वह भयंकर राक्षसी जोर-जोरसे चिल्लाने लगी और जहाँसे आयी थी, उधर ही भाग गयी ॥ १८ ॥

मूगु, किविगळु तुण्डाद आ भयङ्कर राक्षसियु जोरागि कूगुत्ता बन्द हागॆ हॊरटु होदळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. ghora darshanaa saa raakshasii = hideous, in mien, she, that demoness; karNa naase nikR^itte = ear, nose, when cut off; vi svaram = with high, voice; vi nanaada = highly, yelled; yathaa aagatam = as is, arrival [rushed at]; pra dudraava = verily, ran back [rushed off.]

अनुवादः

When her nose and ear are cut off that demoness of hideous mien yelled highly in a high voice, and she rushed off as she had rushed in at Lakshmana. [3-69-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १९ ॥

तस्याम् गतायाम् गहनम् व्रजन्तौ वनम् ओजसा । आसेदतुः अरि मित्र घ्नौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥ ३-६९-१९

उसके चले जानेपर वे दोनों भाई शक्तिशाली श्रीराम और लक्ष्मण बड़े वेगसे चलकर एक गहन वनमें जा पहुँचे ॥ १९ ॥

अवळु हॊरटु होद बळिक आ इब्बरु शक्तिशालि श्रीराम-लक्ष्मणरु वेगवागि नडॆयुत्ता ऒन्दु गहनवाद अरण्यवन्नु सेरिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tasyaam gataayaam = of her, when she fled; vrajantau bhraatarau = who are travelling, brothers; ari mitra ghnau = enemy’s, friends, eliminators of; raama lakshmaNau = Rama, Lakshmana; ojasaa = by spiritedness; gahanam vanam aasedatuH = dense [area of that,] forest, arrived in - entered into.

अनुवादः

When she fled those two brothers who are the eliminators of the friends of their enemies, have travelled further into the forest and entered a dense area of that forest, with their spiritedness as their guiding force. [3-69-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ २० ॥

लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥

लक्ष्मणः तु महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः । अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥ ३-६९-२०

उस समय महातेजस्वी, धैर्यवान् , सुशील एवं पवित्र आचार-विचारवाले लक्ष्मणने हाथ जोड़कर अपने तेजस्वी भ्राता श्रीरामचन्द्रजीसे कहा— ॥ २० ॥

आग महातेजस्वी, धैर्यवन्त, सुशील, पवित्र आचार - विचारवुळ्ळ लक्ष्मणनु कैमुगिदुकॊण्डु तेजस्वी तन्नण्ण श्रीरामचन्द्रनल्लि हेळिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahaa tejaaH = highly-fulgent one; sattvavaan shiilavaan shuciH = one with preparedness, properness, pureness; such; lakSmaNaH tu = Lakshmana, on his part; praanjaliH = with palm-fold [prayfully]; diipta tejasam = [one with am- radiantly fulgorous [anima]; bhraataram = to brother Rama; vaakyam abraviit = sentence, said.

अनुवादः

Though Lakshmana is the one with preparedness, properness, and pureness and thus a highly fulgent one by his persona, he prayfully said this sentence to his brother Rama whose anima is radiantly fulgorous. [3-69-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ २१ ॥
तस्मात् सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ २२ ॥

स्पंदन्ते मे दृढम् बाहुः उद्विग्नम् इव मे मनः । प्रायशः च अपि अनिष्टानि निमित्तानि उपलक्षये ॥ ३-६९-२१ तस्मात् सज्जी भव आर्य त्वम् कुरुष्व वचनम् हितम् । मम एव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥ ३-६९-२२

‘आर्य! मेरी बायीं बाँह जोर-जोरसे फड़क रही है और मन उद्विग्न-सा हो रहा है । मुझे बार-बार बुरे शकुन दिखायी देते हैं, इसलिये आप भयका सामना करनेके लिये तैयार हो जाइये । मेरी बात मानिये । ये जो बुरे शकुन हैं, वे केवल मुझे ही तत्काल प्राप्त होनेवाले भयकी सूचना देते हैं ॥ २१-२२ ॥

आर्य! नन्न ऎडभुजवु जोरागि अदुरुत्तिदॆ, मनस्सु उद्विग्नदन्तागिदॆ. ननगॆ पदे पदे कॆट्ट शकुनगळु कण्डु बरुत्तिवॆ. इदरिन्द नीनु भयवन्नु ऎदुरिसलु सिद्धनागु. नन्न मातन्नु मन्निसु ई कॆट्ट शकुनगळु केवल ननगॆ तत्काल प्राप्तवागुव भयवन्नु सूचिसुत्तदॆ.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. me baahuH dR^iDham spandante = my, [left] arm, strongly, shuddering; me manaH udvignam iva = my, heart, distraught, as though; praayashaH ca api = manifoldly, also, even; an iSTaani nimittaani = un, desirable, forebodings; upalakSaye = bidding fair.

अनुवादः

“My left arm is strongly shuddering and my heart is as though distraught… and even undesirable forebodings are also bidding fair… [3-69-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. aarya = oh, exalted brother; tasmaat = thereby; tvam sajjii bhaava = you, at ready, you be; hitam vacanam kuruSva = expedient ones, my words, you make happen - mind my words; nimittaani = forebodings; sadyaH = immediately ensuing; sambhramam = [some] hazard; mama shamsanti iva hi = to me, portending, as if, indeed.

अनुवादः

“Oh, exalted brother, thereby you be at the ready by paying attention to my expedient words… these forebodings are indeed portending to me as if some hazard is immediately ensuing… [3-69-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ २३ ॥

एष वंजुलको नाम पक्षी परम दारुणः । आवयोः विजयम् युद्धे शंसन् इव विनर्दति ॥ ३-६९-२३

‘(इसके साथ एक शुभ शकुन भी हो रहा है) यह जो वञ्जुल नामक अत्यन्त दारुण पक्षी है, यह युद्धमें हम दोनोंकी विजय सूचित करता हुआ-सा जोर-जोरसे बोल रहा है’ ॥ २३ ॥

(इदरॊन्दिगॆ इन्नॊन्दु शुभशकुनवू आगुत्तिदॆ.) ई वञ्चुल ऎम्ब अत्यन्त दारुण पक्षियु युद्धदल्लि नम्मिब्बर विजयवन्नु सूचिसुत्ता जोरु - जोरागि कूगुत्तिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. parama daaruNaH = eerily, dreadful one; vanjulakaH naama = Vanjulaka, known as; eSa pakSii = this, bird; yuddhe = in [any given] conflict; aavayoH = to us; vijayam = triumph; shamsan iva = presaging, as though; vi nardati = loudly, ululating.

अनुवादः

“This eerily dreadful bird known to be Vanjulaka is loudly ululating as though presaging our triumph in any given conflict that may ensue…” So said Lakshmana to Rama. [3-69-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद् वनमोजसा ।
सञ्जज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद् वनम् ॥ २४ ॥

तयोः अन्वेषतोः एवम् सर्वम् तत् वनम् ओजसा । संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभंजन् इव तत् वनम् ॥ ३-६९-२४

इस प्रकार बलपूर्वक उस सारे वनमें वे दोनों भाई जब सीताकी खोज कर रहे थे, उसी समय वहाँ बड़े जोरका शब्द हुआ, जो उस वनका विध्वंस करता हुआ-सा प्रतीत होता था ॥ २४ ॥

हीगॆ इडी वनदल्लि वीररिब्बरु सोदररु सीतॆयन्नु हुडुकुत्तिरुवाग अल्लि जोराद शब्धवायितु, अदु आ वनवन्ने विध्वंसगॊळिसुवन्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tayoH = by them; evam = that way; sarvam tat vanam = in entirety, that, forest; ojasaa = steadfastly; anveSatoH = when they are searching [for Seetha]; tat vanam = that, forest; pra bhanjan iva = to completely, shatter down, as though; vipulaH shabdaH = broad [boisterous,] brouhaha; sam jaGYe = they clearly, noticed.

अनुवादः

When those two brothers are searching entire forest for Seetha in that way, they heard a boisterous brouhaha emanated as though to completely shatter down that forest. [3-69-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद् वनमापूरयन्निव ॥ २५ ॥

संवेष्टितम् इव अत्यर्थम् गहनम् मातरिश्वना । वनस्य तस्य शब्दो अभूत् दिवम् आपूरयन् इव ॥ ३-६९-२५

उस वनमें जोर-जोरसे आँधी चलने लगी । वह सारा वन उसकी लपेटमें आ गया । वनमें उस शब्दकी जो प्रतिध्वनि उठी, उससे वह सारा वनप्रान्त गूँज उठा ॥ २५ ॥

आ वनदल्लि जोरागि बिरुगाळि बीसतॊडगितु. अदु इडी वनवन्ने व्यापिसितु. काडिनल्लिन आ घोर शब्धदिन्द इडी वनप्रान्तवु प्रतिध्वनिसितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. gahanam [gaganam] = forest [sky]; ati artham = too, much [unbearable] ; maatarishvanaa = by wind [storm]; samveSTitam iva = muffle up, as though; tasya vanasya shabdaH = that, forest’s, sound [cacophony]; vanam [divam] = forest [sky]; [ati artham = unbearably;] aapuurayan iva abhuut = filling up, as though, became [appeared to be.]

अनुवादः

As though an unbearable windstorm muffles up the forest, that forest’s cacophony appeared to be unbearably filling up that forest.

As though an unbearable windstorm muffles up the sky, that forest’s cacophony appeared to be unbearably filling up that forest. [3-69-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम् ॥ २६ ॥

तम् शब्दम् कांक्षमाणः तु रामः खड्गी सह अनुजः । ददर्श सु महा कायम् राक्षसम् विपुल उरसम् ॥ ३-६९-२६

भाईके साथ तलवार हाथमें लिये भगवान् श्रीराम उस शब्दका पता लगाना ही चाहते थे कि एक चौड़ी छातीवाले विशालकाय राक्षसपर उनकी दृष्टि पड़ी ॥ २६ ॥

तम्मनॊडनॆ कैयल्लि खड्गवन्नु धरिसिद श्रीरामनु आ शब्दद सुळिवन्नु तिळियबेकॆन्नुवष्टरल्लि ऒन्दु अगलवाद ऎदॆयुळ्ळ विशालकाय राक्षसनु कण्णिगॆ बिद्दनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tam shabdam = that, noise; kaankSamaaNaH tu = desiring [to know its source,] buit; saha anujaH = with, younger brother; raamaH = Rama; khaDgii = wielding sword; [kakshe = in a section of forest - a brushwood]; su mahaa kaayam = gigantically, giant, bodied one; raakSasam = demon; vipula urasam = gigantesque, chested onel dadarsha = has seen.

अनुवादः

But desiring to know the source of that noise that sword-wielder Rama has seen a gigantically giant-bodied and gigantesque-chested demon in a section of brushwood along with his younger brother Lakshmana. [3-69-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम् ॥ २७ ॥

आसेदतुः च तत् रक्षः तौ उभौ प्रमुखे स्थितम् । विवृद्धम् अ-शिरो ग्रीवम् कबंधम् उदरे मुखम् ॥ ३-६९-२७

उन दोनों भाइयोंने उस राक्षसको अपने सामने खड़ा पाया । वह देखनेमें बहुत बड़ा था; किंतु उसके न मस्तक था न गला । कबन्ध (धड़मात्र) ही उसका स्वरूप था और उसके पेटमें ही मुँह बना हुआ था ॥

अवरिब्बरु सहोदररु आ राक्षसनु तम्मॆदुरिगॆ निन्तिरुवुदन्नु नोडिदरु. अवनु नोडलु बहळ दॊड्डदागिद्दनु, आदरॆ तलॆयागली कत्तागली इरलिल्ल. अवनिगॆ कबन्ध (रुण्डमात्र) रूपवागित्तु. अवन हॊट्टॆयॊळगॆ बायि इत्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH = then; tau ubhau = they, both; tatra = there; sthitam = frontally, situated; tat rakshaH = that, demon; pramukhe vi vR^iddham = with overly, grown [body]; a shiraH griivam = without, head, neck - who has no neck, no head; udare mukham = in paunch, who has mouth; kabandham = at Kabandha; aasedatuH = reached

• they had to drew nigh of hum because he is waylaying.

अनुवादः

Then they both had to drew nigh of a waylaying demon Kabandha, who is situated frontally with an overgrown body, which is neckless, ergo headless, ergo mouth in paunch. [3-69-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥ २८ ॥

रोमभिर्निश्चितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् - यद्वा - रोमभिः निचितैः तीक्ष्णैः महागिरिम् इव उच्छ्रितम् । नील मेघ निभम् रौद्रम् मेघ स्तनित निःस्वनम् ॥ ३-६९-२८

उसके सारे शरीरमें पैने और तीखे रोयें थे । वह महान् पर्वतके समान ऊँचा था । उसकी आकृति बड़ी भयंकर थी । वह नील मेघके समान काला था और मेघके समान ही गम्भीर स्वरमें गर्जना करता था ॥ २८ ॥

अवन शरीरदल्लि चूपाद निमिरि निन्त कूदलुगळिद्दु, महा पर्वतदन्तॆ ऎत्तरवागिद्दनु. भयङ्कर आकतियुळ्ळ अवनु नीलमेघदन्तॆ कप्पागिद्दनु मत्तु मेदन्तॆ र्जिसुत्तिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. nicitaiH tiikSNaiH romabhiH = with thickset, horripilate, hairs; ucChritam mahaagirim iva = peaking, huge mountain, as with - who is like; niila megha nibham = dark, cloudlike, in gleam; raudram = diabolical; megha stanita [stana antara stanayitnu] = in cloud’s, heart [that which is contained in the heart of a cloud, namely the thunder, suchlike]; niH svanam = out, sounding.

अनुवादः

That diabolical demon is peaking like a huge mountain, his hair is horripilate and thickset, and his gleam is like a dark cloud, and his sounding is like a thunder. [3-69-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ २९ ॥
एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् ॥ ३० ॥

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्ष्येण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ एकेनोरसि घोरेण नयनेनसुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् ॥

अग्नि ज्वाल निकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता । महापक्षेण पिंगेन विपुलेन आयतेन च ॥ ३-६९-२९ एकेन उरसि घोरेण नयनेन आशु दर्शिना । महा दंष्ट्र उपपन्नम् तम् लेलिहानम् महा मुखम् ॥ ३-६९-३०

उसकी छातीमें ही ललाट था और ललाटमें एक ही लंबी-चौड़ी तथा आगकी ज्वालाके समान दहकती हुई भयंकर आँख थी, जो अच्छी तरह देख सकती थी । उसकी पलक बहुत बड़ी थी और वह आँख भूरे रंगकी थी । उस राक्षसकी दाढ़ें बहुत बड़ी थीं तथा वह अपनी लपलपाती हुई जीभसे अपने विशाल मुखको बारंबार चाट रहा था ॥ २९-३० ॥

अवन ऎदॆयल्लि हणॆ इद्दु, हणॆयल्लि तुम्बा उद्द-अगलद बॆङ्कियन्तॆ उरियुत्तिरुव भयङ्करवाद ऒन्दु कण्णु इद्दु, अदु चॆन्नागि नोडुत्तित्तु. रॆप्पॆगळु विशालवागिद्दु, कण्णु बूदु बण्णदागित्तु. आ राक्षसन दाडॆगळु बहळ दॊड्डदागिद्दु, चाचिद नालिगॆयिन्द विशालमुखवन्नु पदे पदे नॆक्किकॊळ्ळुत्तिद्दनु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29. agni jvaala nikaashena = inferno, tongue of, similar to; lalaaTasthena = situated on forehead; diipyataa = blazing [eye]; mahaa pakSeNa [pakshmeNa] = large, with [winglike] eyelids; pingena vipulena aayatena ca = ochry, broad [beaming,] wide [angled,] also; aashu darshinaa = sharp, sighted; ghoreNa = incisive [sight]; urasi = in chest; * ekena* = only one; nayanena = with eye; mahaa danSTra upapannam = great [spearhead like,] fangs; lelihaanam = licking [with tongue]; mahaa mukham = with giant, mouth; tam = at him - that demon; [tau ubhau = they, both; aasedatuH = drew nigh of.]

अनुवादः

Only one ochry eye blazing like the tongue of an inferno is there on his forehead, which forehead situated on his chest. That single eye with incisive and sharp-sight is broad beaming and wide angling, on which there are winglike eyelids. That monster is now licking his giant mouth that is stuffed with spearhead like fangs, as he has just finished a gobble, and the brothers had to drew nigh of such a demon. [3-69-29, 30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ ३१ ॥
कराभ्यां विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान् ।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान् मृगयूथपान् ॥ ३२ ॥

भक्षयंतम् महा घोरान् ऋक्ष सिम्ह मृग द्विपान् । घोरौ भुजौ विकुर्वाणम् उभौ योजनम् आयतौ ॥ ३-६९-३१ कराभ्याम् विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षि गणान् मृगान् । आकर्षन्तम् विकर्षन्तम् अनेकान् मृग यूथपान् ॥ ३-६९-३२ स्थितम् आवृत्य पन्थानम् तयोः भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।

अत्यन्त भयंकर रीछ, सिंह, हिंसक पशु और पक्षी—ये ही उसके भोजन थे । वह अपनी एक-एक योजन लंबी दोनों भयानक भुजाओंको दूरतक फैला देता और उन दोनों हाथोंसे नाना प्रकारके अनेकों भालू, पक्षी, पशु तथा मृगोंके यूथपतियोंको पकड़कर खींच लेता था । उनमेंसे जो उसे भोजनके लिये अभीष्ट नहीं होते, उन जन्तुओंको वह उन्हीं हाथोंसे पीछे ढकेल देता था ॥ ३१-३२ ॥

अत्यन्त भयङ्कर करडि, सिंह, मॊदलाद हिंसक पशुपक्षिगळे अवन आहार वागित्तु. अवनु तन्न ऒन्दॊन्दु योजन उद्दवाद ऎरडु भयानक भुजगळन्नु दूरदवरॆगॆ बाचि, आ ऎरडू कैगळिन्द नाना रीतिय करडि, पशु-पक्षि, जिङ्कॆगळ हिण्डन्ने हिडिदु सॆळॆदुकॊळ्ळुत्तिद्दनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. mahaa ghoraan = highly, brutal; R^ikSa simha mR^iga dvipaan = bears, lions, predators, elephants; bhakSayantam = one who is eating; yojanam aayatau = yojana [distance,] long [stretchable for a yojana]; ghorau ubhau bhujau = with deadly, both, shoulders [arms up to shoulders]; vi kurvaaNam = who is out, making [outstretching his arms]; they neared such a demon.

अनुवादः

He is eating the highly brutal bears, lions, predators, and elephants, and he is outstretching both of his deadly arms, each of which is stretchable to a yojana distance, and the bothers neared such a demon. [3-69-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

33, 34a. R^ikshaan = bears; vividhaan = divers; pakSi gaNaan = bird, flights of; mR^igaan = animals; an ekaan = not, one [numerous]; mR^iga yuuthapaan = animals, [choicest in those and those] herds; karaabhyaam gR^ihya = by both hands, on gripping; aa karSantam = in, pulling [catching in]; vi karSantam = without, pulling [hauling, or dropping them off]; prapannayoH tayoH bhraatroH = [two brothers] who chanced there, of both of those, of brothers; panthaanam aavR^itya sthitam = pathway, besieging staying [waylaying]; those two brothers reached.

अनुवादः

That demon stayed waylaying the pathway of both the brothers who chanced there, while he is catching bears, divers flights of birds, and numerous choicest animals of those and those herds, gripping them with both of his long-reaching hands and hauling towards his mouth at his paunch, or dropping them off if they are unpalatable, and the brothers reached nearby of such a demon. [3-69-32, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः ॥ ३३ ॥
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ ३४ ॥

स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रा ददर्शतुः ॥ महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥

अथ तम् समतिक्रम्य क्रोश मात्रम् ददर्शतुः ॥ ३-६९-३३ महान्तम् दारुणम् भीमम् कबंधम् भुज संवृतम् । कबंधम् इव संस्थानत् अति घोर प्रदशनम् ॥ ३-६९-३४

दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण जब उसके निकट पहुँचे, तब वह उनका रास्ता रोककर खड़ा हो गया । तब वे दोनों भाई उससे दूर हट गये और बड़े गौरसे उसे देखने लगे । उस समय वह एक कोस लंबा जान पड़ा । उस राक्षसकी आकृति केवल कबन्ध (धड़) के ही रूपमें थी, इसलिये वह कबन्ध कहलाता था । वह विशाल, हिंसापरायण, भयंकर तथा दो बड़ी-बड़ी भुजाओंसे युक्त था और देखनेमें अत्यन्त घोर प्रतीत होता था ॥ ३३-३४ ॥

श्रीरामलक्ष्मणरु अवन बळिगॆ तलुपिदाग अवनु अवर दारिगड्डगट्टि ऎद्दुनिन्तनु. आग अवरिब्बरु सहोदररु अवनिन्द दूरागि निन्तु दिट्टिसि नोडिदरु. अवनु ऒन्दु रहदारि उद्दवागिद्दनु. आ राक्षसन आकृतियु केवल तलॆयिल्लद कबन्धदन्तॆ इत्तु. आ विशाल हिंसा परायण, भयङ्कर हागू ऎरडु उद्दवाद भुजगळिन्द कूडिद्दु नोडलु अत्यन्त घोरवागि काणुत्तिद्दनु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33b, 34. atha = then; sam ati kramya = well, over, treading [travelling over]; * krosha maatram* = krosha [2 1/4 miles,] just [before]; mahaantam = colossal bodied; * daaruNam* = heinous; bhiimam = hideous; bhuja samvR^itam = by shoulders [and arms,] enclosed [fenced]; samsthaanat = by his physique itself; kabandham iva = a trunk, torso, like; ati ghora pradashanam = very, deadly, in appearance; tam = him; kabandham = at Kabandha; dadarshatuH = they saw.

अनुवादः

On travelling just a krosha distance, then they have seen Kabandha, whose body is colossal, and who is heinous and hideous, and who is like living trunk fenced by its shoulders and arms, and who by his physique is very deadly in appearance. [3-69-33b, 34]

टिप्पनी

Earlier it is said that they saw Kabandha in brushwood and now they are seeing him alone at a distance of 2 1/4 miles away from them. Their seeing him is continuous and thereby the height of Kabandha is established and he can be seen from a distance, as with a hillock. Their pathway is this only and it is waylaid by this demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन् बलात् ॥ ३५ ॥

स महा बाहुः अत्यर्थम् प्रसार्य विपुलौ भुजौ । जग्राह सहितौ एव राघवौ पीडयन् बलात् ॥ ३-६९-३५

उस महाबाहु राक्षसने अपनी दोनों विशाल भुजाओंको फैलाकर उन दोनों रघुवंशी राजकुमारोंको बलपूर्वक पीड़ा देते हुए एक साथ ही पकड़ लिया ॥ ३५ ॥

आ महाबाहु राक्षसनु तन्न ऎरडु विशाल भुजगळन्नु चाचि आ इब्बरू रघुवंशी राजकुमाररन्नु बलवन्तवागि पीडिसुत्ता ऒट्टिगॆ हिडिदुकॊण्डनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. mahaa baahuH saH = overlong, armed, he - that Kabandha; vipulau bhujau = broad, shouldered [arms]; atyartham prasaarya = overlong, outstretching; sahitau eva raaghavau = [keeping them in his fists] side by side, thus, Raghava-s; balaat piiDayan jagraaha = by might, by wringing, snatched them.

अनुवादः

He that overlong-armed Kabandha outstretching his overlong arms snatched both of the Raghava-s, keeping them side-by-side in his fists, and wringing them with his might. [3-69-35]

टिप्पनी

Though both the arms of the demon came to these brothers apart and aside, he snatched them and kept his closed fists together, in which they are wrung, so that he can examine them clearly with his single eye. This also gave a chance for the conversation between the brothers. Otherwise, if one arm goes one way and the other in another way, there will be a gap of 2 yojana-s, as each arm can stretch to a yojana distance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खड‍‍्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ ३६ ॥

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ ।
भ्रातरौ विवसं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥

दोनोंके हाथोंमें तलवारें थीं, दोनोंके पास मजबूत धनुष थे और वे दोनों भाई प्रचण्ड तेजस्वी, विशाल भुजाओंसे युक्त तथा महान् बलवान् थे तो भी उस राक्षसके द्वारा खींचे जानेपर विवशताका अनुभव करने लगे ॥ ३६ ॥

इब्बर कैगळल्लियू खड्गगळिद्दु, गट्टिमुट्टाद धनुस्सुगळिद्दवु. इब्बरू प्रचण्ड तेजस्विगळू, विशाल भुजगळिन्द कूडिद्दु महाबलवन्तरागिद्दरू आ राक्षसनिन्द सॆळॆयल्पट्टाग विवशरादरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. khaDginau = twosome with swords [though grapplers of]; dR^iDha dhanvaanau = having firm [unerring,] bows [though brandishers of]; tigma tejau = having outblazing, pneuma; * mahaa bhujau* = great [outstanding,] armed one [dextrous ones]; mahaa balau = great, mighty ones; bhraatarau = both brothers; kR^iSyamaaNau = while dragged; vi vasham = without, control [on themselves, yielded to demon]; praaptau = they obtained.

अनुवादः

Though they are the grapplers with swords and brandishers of unerring bows, and though outblazing is their pneuma and outstanding is their dexterity, both of those great mighty brothers lost control and had to yield themselves to that demon when he captured and dragged them. [3-69-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे ॥ ३७ ॥

तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवौ नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे ॥

तत्र धैर्यात् च शूराः तु राघवो न एव विव्यधे । बाल्यात् अनाश्रयत्वात् च एव लक्ष्मणः तु अतिविव्यधे ॥ ३-६९-३७ उवाच च विषण्णम् सन् राघवम् राघव अनुजः ।

उस समय वहाँ शूरवीर रघुनन्दन श्रीराम तो धैर्यके कारण व्यथित नहीं हुए, परंतु बालबुद्धि होने तथा धैर्यका आश्रय न लेनेके कारण लक्ष्मणके मनमें बड़ी व्यथा हुई ॥ ३७ ॥

आग शूर वीरनाद रघुनन्दन रामनु धैर्यदिन्दागि दुःखितनागलिल्ल, आदरॆ बालबुद्धियुळ्ळ मत्तु धैर्यवन्नु आश्रयिसदॆ इद्दुद्दरिन्द लक्ष्मणन मनस्सिनल्लि बहळ व्यथॆयुण्टायितु.॥37॥

पदच्छेदः

37, 38a. tatra = in that [situation]; shuuraaH raaghavaH = valiant, Rama; dhairyaat na eva vi vyadhe = by courage, not, that way, verily, anguished; lakshmaNaH tu = Lakshmana, on his part; baalyaat = by boyishness [callowly]; an aashrayatvaat ca = un, sheltered

• by such a state, also; ati vi vyadhe = very, much, anguished; raaghava anujaH = Raghava’s, later born - younger brother - Lakshmana; viSaNNam san = dejectedness, he is in; raaghavam uvaaca = to Raghava, said.

अनुवादः

In that situation, that valiant Rama, the legatee of Raghava-s, is not verily anguished owing to his courage, but Lakshmana is very much anguished, as if he is callow and in an unsheltered state, and he that younger brother of Raghava, namely Lakshmana, also dejectedly said this to Rama, the legatee of Raghava-s. [3-69-37, 38a]

टिप्पनी

The expression of ‘unsheltered one’ of Lakshmana is found as a self-sympathetic and unbefitting to him in a crisis. But, when read with the following dialogue of Lakshmana it is correct. He wanted to edge over Jataayu in self-sacrifice for the sake of brotherhood. And the boyish callowness is to tell that Lakshmana has not recollected for a while, as to how they have handled Viradha, in the opening chapters of this canto. His overalled thinking is that his brother should be safe, at the cost of his own self, if that comes to that.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच च विषण्णः सन् राघवं राघवानुजः ।
पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशङ्गतम् ॥ ३८ ॥

पश्य माम् विवशम् वीर राक्षसस्य वशम् गतम् ॥ ३-६९-३८ मया एकन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव ।

तब श्रीरामके छोटे भाई लक्ष्मण विषादग्रस्त हो श्रीरघुनाथजीसे बोले—‘वीरवर! देखिये, मैं राक्षसके वशमें पड़कर विवश हो गया हूँ ॥ ३८ ॥

श्रीरामन तम्मनाद लक्ष्मणनु विषादग्रस्थनागि अण्णनल्लि हेळिदनु - वीरवरने! नोडु नानु राक्षसन वशनागि विवशनागिद्देनॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38b-39a. viira = oh, valiant brother; vi vasham = one without, inner-self-control; raakshasasya vasham gatam = demon’s, control, gone into; maam pashya = me, you see; Raaghava = oh, Raghava; ekana mayaa tu = by one, me, but; nir yuktaH = without, having; pari mucyasva = completely, release yourself [by me left, I will leave you, or, you leave me to get yourself released.]

अनुवादः

“Oh, valiant brother, see me, who am out of control on my inner-self, and gone into the control of the demon… oh, Raghava, you leave me and get yourself released from the grip of the demon… [3-69-38b, 39a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ ३९ ॥

मयैकेन तु विनिर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्त्वापलायस्व यथासुखम् ॥

माम् हि भूत बलिम् दत्त्वा पलास्व यथा सुखम् ॥ ३-६९-३९ अधिगंता असि वैदेहीम् अचिरेण इति मे मतिः ।

‘रघुनन्दन! एकमात्र मुझे ही इस राक्षसको भेंट देकर आप स्वयं इसके बाहुबन्धनसे मुक्त हो जाइये । इस भूतको मेरी ही बलि देकर आप सुखपूर्वक यहाँसे निकल भागिये ॥ ३९ ॥

रघुनन्दन! नन्नॊब्बनन्ने ई राक्षसनिगॆ काणिकॆयागि कॊट्टु नीनु स्वतः इवन बाहुबन्धनदिन्द मुक्तनागु. ई भूतक्कॆ नन्नन्ने बलिकॊट्टु नीनु सुखवागि इल्लिन्द हॊरटु होग.॥39॥

पदच्छेदः

39b, 40a. maam = me; bhuuta balim dattvaa hi = to [this] quiddity, as offering, on offering, indeed; yathaa sukham = as per, your pleasure; palaayasva = seek safety; vaidehiim = at Vaidehi; a cireNa = not, long after [shortly]; adhigantaa asi = reach out, you will; iti me matiH = this, my, belief.

अनुवादः

“Indeed offer me as an offering to this quiddity, and you seek safety at your pleasure… and you will reach Vaidehi shortly… this is my belief… [3-69-39b, 40a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ ४० ॥
तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।

प्रति लभ्य च काकुत्स्थ पितॄ पैतामहम् महीम् ॥ ३-६९-४० तत्र माम् राम राज्यस्थः स्मर्तुम् अर्हसि सर्वदा ।

‘मेरा विश्वास है कि आप शीघ्र ही विदेह-राजकुमारीको प्राप्त कर लेंगे । ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम! वनवाससे लौटनेपर पिता-पितामहोंकी भूमिको अपने अधिकारमें लेकर जब आप राज-सिंहासनपर विराजमान होइयेगा, तब वहाँ सदा मेरा भी स्मरण करते रहियेगा’ ॥ ४० १/२ ॥

नीनु बेगने वैदेहियन्नु पडॆयुवॆ ऎम्ब विश्वास ननगिदॆ. काकुत्स्थराम! वनवासदिन्द मरळिद मेलॆ तन्दॆ तातन्दिर भूमियन्नु अधिकारदल्लि पडॆदु नीनु राजसिंहासनद मेलॆ विराजिसुत्तिरुवाग नन्नन्नु स्मरिसुत्ता इरु.॥40½॥

पदच्छेदः

40b, 41. kaakutstha = oh, Kakutstha; raama = oh, Rama; pitR^i paitaamaham mahiim = father’s, forefather’s, [father] land [kingdom]; prati labhya ca = in turn, on gaining, also; tatra raajyasthaH = there, established in kingdom [enthroned]; sarvadaa = always; maam smartum arhasi = me, to think of, apt of you.

अनुवादः

“Oh, Kakutstha, on regaining the kingdom of our father and forefathers, and when enthroned, oh, Rama, it will be apt of you to reminisce me always…” So said Lakshmana to Rama. [3-69-40b, 41a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ४१ ॥
मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग् विषीदति ।

लक्ष्मणेन एवम् उक्तः तु रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ ३-६९-४१ मा स्म त्रासम् वृथा वीर न हि त्वा दृक् विषीदति ।

लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर श्रीरामने उन सुमित्राकुमारसे कहा—‘वीर! तुम भयभीत न होओ । तुम्हारे-जैसे शूरवीर इस तरह विषाद नहीं करते हैं’ ॥ ४१ १/२ ॥

लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनु आ सौमित्रियल्लि हेळिदनु वीरने! नीनु भयपडबेड. निन्नन्तह वीररु ई रीति विषादपडबारदु.॥41½॥

पदच्छेदः

41b, 42a. lakshmaNena evam uktaH = by Lakshmana, that way, said; raamaH saumitrim abraviit = Rama, to Soumitri, said; viira = oh, brave one; vR^ithaa = futilely; traasam maa sma = fretful, let not, you be - don’t fear; tvaa dR^ik = your, sort [of a person]; na viSiidati hi = not, gets dismayed, indeed.

अनुवादः

But when Lakshmana said that way, Rama said to Soumitri, “Fret not thyself, futilely… oh, brave one, your king of persons will not get dismayed, futilely… [3-69-41b, 42a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४२ ॥
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः ।

एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
तमुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः ।

एतस्मिन् अन्तरे क्रूरो भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥ ३-६९-४२ तौ उवाच महाबाहुः कबन्धो दानव उत्तमः ।

इसी बीचमें क्रूर हृदयवाले दानवशिरोमणि महाबाहु कबन्धने उन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणसे कहा— ॥ ४२ १/२ ॥

अष्टरल्लि क्रूर हृदयवुळ्ळ दानव शिरोमणि महाबाहु कबन्धनु आ इब्बरु रामलक्ष्मणरल्लि हेळिदनु.॥42½॥

पदच्छेदः

42a, 43b. etasmin antare = in this, meantime; kruuraH daanava uttamaH mahaa baahuH kabandhaH = ruthless, demon, best [fiercest one,] long-armed, Kabandha; bhraatarau tau raama lakshmaNau = to brothers, to them, to Rama, Lakshmana; [ghana nirghoSaH = having thunderous voice]; uvaaca = said [asked after.]

अनुवादः

In the meantime, that ruthless, log-armed, fiercest demon Kabandha thunderously asked those brothers, Rama and Lakshmana. [3-69-42b, 43a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ ४३ ॥
घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ ४४ ॥

कौ युवाम् वृषभ स्कन्धौ महा खड्ग धनुर् धरौ ॥ ३-६९-४३ घोरम् देशम् इमम् प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ । वदतम् कार्यम् इह वाम् किम् अर्थम् च आगतौ युवाम् ॥ ३-६९-४४ इमम् देशम् अनुप्राप्तौ क्षुधा आर्तस्य इह तिष्ठतः ।

‘तुम दोनों कौन हो? तुम्हारे कंधे बैलके समान ऊँचे हैं । तुमने बड़ी-बड़ी तलवारें और धनुष धारण कर रखे हैं । इस भयंकर देशमें तुम दोनों किसलिये आये हो? यहाँ तुम्हारा क्या कार्य है? बताओ । भाग्यसे ही तुम दोनों मेरी आँखोंके सामने पड़ गये ॥ ४३-४४ ॥

नीविब्बरु यारु? निम्म हॆगलु ऎत्तिनन्तॆ ऎत्तरवागिदॆ. नीवु दॊड्ड दॊड्ड खड्गगळन्नु मत्तु धनुस्सन्नु धरिसिरुविरि. ई भयङ्कर देशदल्लि नीविब्बरू यातक्कागि बन्दिरुविरि? इल्लि निम्म कार्यवेनिदॆ? तिळिसिरि, नन्न भाग्यदिन्दले नीविब्बरु नन्न कण्ण ऎदुरिगॆ बन्दिरुविरि.॥43-44॥

पदच्छेदः

43b, 44a. vR^iSabha skandhau = bullish [nape of neck - like that of bull,] shouldered; * mahaa* = broad / long; khaDga dhanuH dharau = sword, bow, handling [brandishing]; ghoram imam desham praaptau = deadly, province, this one, who came across; yuvaam kau = you two are, who; daivena mama caakshuSau = for god’s sake, by my, eyes front; [Chaukambha Version: bhakshau anuttamau = food, unexcelled - most dainty morsel; Eastern Version: bhakshaa upasthitau = as food, staying before; as readymade food.]

अनुवादः

“Who are you two? Your shoulders are akin to the bull-humps, and you are shouldering longbows and brandishing broad swords, how have you come about this province? For god’s sake, I come across my most dainty morsel… [3-69-43b, 44a]

टिप्पनी

The last compound has different compositions in different mms. It is taken here, as ‘dainty morsel’ as the ’eyes’ is ill fitting in the compound, as this demon has only one eye.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

44b, 45a. iha vaam [kim,] kaaryam = here, to you, [what,] business; vadatam = that may be said; yuvaam kim artham aagatau = you, for what, reason, arrived; kSudhaa aartasya = by hunger [ravenously,] painful; iha tiSThataH = here, sitting; for me; imam desham anupraaptau = to this, province, you chanced.

अनुवादः

“What business you have here, and for which reason you have come here… you chanced for me who am sitting here and painfully ravenous… [3-69-44b, 45a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ ४५ ॥
मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम् ।

इम देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥
मां तूर्ण मनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम् ।

स बाण चाप खड्गौ च तीक्ष्ण शृंगौ इव ऋषभौ ॥ ३-६९-४५ मम तूर्णम् उपसंप्राप्तौ दुर्लभम् जीवितम् वाम् ।

‘मैं यहाँ भूखसे पीड़ित होकर खड़ा था और तुम स्वयं धनुष-बाण और खड्ग लिये तीखे सींगवाले दो बैलोंके समान तुरंत ही इस स्थानपर मेरे निकट आ पहुँचे । अतः अब तुम दोनोंका जीवित रहना कठिन है’ ॥ ४५ १/२ ॥

नानु इल्लि हसिविनिन्द बळलि निन्तिरुवॆनु. नीवु स्वतः धनुर्बाण, खड्गवन्नु हिडिदु चूपाद कोडुगळुळ्ळ ऎरडु ऎत्तुगळन्तॆ इल्लि नन्न बळिगॆ बन्दिरुविरि; आद्दरिन्द ईग नीविब्बरु बदुकुळियुवुदु कठिणवागिदॆ.॥45½॥

पदच्छेदः

45b, 46a. sa baaNa caapa khaDgau ca = with, arrows, bows, swords, also; tiikSNa shR^ingau R^iSabhau iva = sharp, horned, bulls like[you are like bulls with sharp horns]; mama = my; upa sam praaptau = to nigh, well, on reaching; vaam jiivitam = to you, life; tuurNam dur labham = readily, [became] un, gainful.

अनुवादः

“Though you are with arrows, bows and swords, and though you are like bulls with sharp horns ready to gore… but they are all a waste, as your life has readily become ungainful on reaching nigh of my sight and arms…” So said Kabandha, in his arrogant tone. [3-69-45b, 46a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ ४६ ॥
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम ॥ ४७ ॥
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा कबंधस्य दुरात्मनः ॥ ३-६९-४६ उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता । कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरम् प्राप्य दारुणम् सत्य विक्रम ॥ ३-६९-४७ व्यसनम् जीवित अन्ताय प्राप्तम् अप्राप्य ताम् प्रियाम् ।

दुरात्मा कबन्धकी ये बातें सुनकर श्रीरामने सूखे मुखवाले लक्ष्मणसे कहा—‘सत्यपराक्रमी वीर! कठिन-से-कठिन असह्य दुःखको पाकर हम दुःखी थे ही, तबतक पुनः प्रियतमा सीताके प्राप्त होनेसे पहले ही हम दोनोंपर यह महान् संकट आ गया, जो जीवनका अन्त कर देनेवाला है ॥ ४६-४७ १/२ ॥

दुरात्मा कबन्धन ई मातन्नु केळि श्रीरामनु बाडिद मुखवुळ्ळ लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु - सत्य- पराक्रमिवीरने! अति कठिणवाद असह्य दुःखवन्नु हॊन्दि नावु दुःखितरागिद्दॆवु, अष्टरल्लि पुनः प्रियतमॆ सीतॆयु सिगुव मॊदले नम्मिब्बर मेलॆ जीवनद अन्त्यगॊळिसुवन्तह ई महासङ्कट बन्दु बित्तु.॥46-47½॥

पदच्छेदः

46b, 47a. duraatmanaH tasya kabandhasya = vile-souled one, of that, Kabandha’s; tat vacanam shrutvaa = his, that, sentence, on hearing; raamaH parishuSyataa mukhena = Rama, with a drying, face; lakSmaNam uvaaca = to Lakshmana, said [this.]

अनुवादः

On hearing that sentence of that vile-souled Kabandha, Rama said this to Lakshmana with a wilted face. [3-69-46b, 47a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47b, 48a. satya vikrama = oh, truth-valiant Lakshmana; kR^icChraat = catastrophe after; kR^icChra taram = catastrophe, worse; praapya = having obtained; priyaam taam = ladylove, her; a praapya = without, come across; jiivita antaaya = for life, ending; daaruNam = disastrous; vyasanam = despair; praaptam = came off.

अनुवादः

“Oh, truth-valiant Lakshmana, now coming to pass is a worst catastrophe, after a worse catastrophe, after a catastrophe…namely, the expiration at the hands of this demon presently, and the expropriation of Seetha previously, and the expulsion from kingship, still previously… nonetheless, without coming across that ladylove, this disastrous despair of ending our lives is coming about… [3-69-47b, 48a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालस्य सुमहद् वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ ४८ ॥
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ ४९ ॥

कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥

‘नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! कालका महान् बल सभी प्राणियोंपर अपना प्रभाव डालता है । देखो न, तुम और मैं दोनों ही कालके दिये हुए अनेकानेक संकटोंसे मोहित हो रहे हैं । सुमित्रानन्दन! दैव अथवा कालके लिये सम्पूर्ण प्राणियोंपर शासन करना भाररूप (कठिन) नहीं है ॥ ४८-४९ ॥

नरश्रेष्ठ लक्ष्मणने! कालनु तन्न महाबलद प्रभाववन्नु ऎल्ल प्राणिगळ मेलॆ बीरुत्तानॆ. नोडु, नीनु मत्तु नानु इब्बरे कालनु तन्दित्त अनेकानेक सङ्कटगळिन्द मोहितरागिद्देवॆ. सुमित्रानन्दन! दैव अथवा कालनिगॆ समस्त प्राणिगळ मेलॆ शासन माडलु कठिणविल्.॥48-49॥

पदच्छेदः

48b, 49a. naravyaaghra = oh, manly-tiger; lakSmaNa = oh, Lakshmana; sarva bhuuteSu = among all, beings; kaalasya viiryam su mahat = Time’s, efficacy, is pre, ponderant; vyasanaiH = by tangles [of life]; mohitau = who are entangled; tvaam ca = yourself, too; * maam ca* = myself, also; pashya = see [at ourselves.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana, the efficacy of Time is preponderant and proportional among all beings… oh, manly-tiger, why generalisation… see, as to how yourself and even myself are entangled in the tangles of life, even though we assert ourselves to be brave and best… [3-69-48b, 49a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ५० ॥

‘जैसे बालूके बने हुए पुल पानीके आघातसे ढह जाते हैं, उसी प्रकार बड़े-बड़े शूरवीर, बलवान् और अस्त्रवेत्ता पुरुष भी समराङ्गणमें कालके वशीभूत हो कष्टमें पड़ जाते हैं’ ॥ ५० ॥

मळलिनिन्द निर्मिसिद सेतुवॆयु नीरिन आघातदिन्द कॊच्चिकॊण्डु होगुवन्तॆये दॊड्ड दॊड्ड शूरवीरर, बलवन्तरु हागू असवेत्तराद पुरुषनू कूड समराङ्गणदल्लि कालक्कॆ वशरागि कष्टदल्लि बीळुत्तारॆ.॥50॥

पदच्छेदः

49b, 50. lakSmaNa = oh, Lakshmana; [kaalasya] daivasya = [Time] for God; sarva bhuteSu = on all [each and every,] beings [to show its impact]; bhaaraH = encumbrance; na asti = not, there [unencumbered]; shuuraaH ca = brave ones, also; balavantaH ca = brawny one, also; raNa aajire = on battle, fields; kR^ita astraaH ca = those that have perfected, their missilery; kaala abhi pannaaH = Time, nigh, on chancing; siidanti = they founder; vaaluka setavaH yathaa = sand, levee, as with.

अनुवादः

Oh, Lakshmana, to show its impact on each and every being Time, or God is unencumbered and unremitting… may he be a brave one or a brawny one… or, may they be those that have perfected their missilery… when Time chances their nigh, they have to founder… as with a sandy levee… [3-69-49b, 50]

टिप्पनी

The use of word God for Time is to say that time is a created phenomenon, and to say Absolute is beyond time and nature as said *na vR^iksha kaalaa prakR^itbhiH yasmaat prapancam parivartae ayam…*shvetaashvatara upanishat 6-6.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो
महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः
स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥ ५१ ॥

ऐसा कहकर सुदृढ़ एवं सत्यपराक्रमवाले महान् बल-विक्रमसे सम्पन्न महायशस्वी प्रतापशाली दशरथनन्दन श्रीरामने सुमित्राकुमारकी ओर देखकर उस समय स्वयं ही अपनी बुद्धिको सुस्थिर कर लिया ॥ ५१ ॥

हीगॆ हेळि सुदृढ हागू सत्यपराक्रमवुळ्ळ, महाबल-विक्रमदिन्द सम्पन्न, महायशस्वी दशरथनन्दन श्रीरामनु लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडि, आग तन्न बुद्धियन्नु सुस्थिरमाडिकॊण्डनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. dR^iDha satya vikramaH = firmly, factually, valorous Rama; mahaayashaa = [by which he earned] great renown; prataapavaan = indomitable one [for he is]; daasharathiH = Dasharatha’s son; iti bruvaaNaH = thus, telling; udagra vikramam = uprisen [recalcitrantly] vengeful; saumitrim avekSya = at Soumitri, on looking over; tadaa svaam = then, his own; sthiraam matim = steadied, thinking; aatmanaa akarot = by himself, has done [he readied himself.]

अनुवादः

Rama being the son of Dasharatha is an indomitable one, besides, a firmly and factually valorous one, by which he earned a great renown, and he on telling thus, and on looking over that recalcitrantly vengeful Soumitri, then Rama readied himself by his own steadied thinking. [3-69-51]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥ ६९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें उनहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६९ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि अवरत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥69॥