०६७ जटायुषा सीतावृत्तान्तकथनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama spots Jataayu, whose wings are hacked and who is breathless, and is in his last moments. On conceding to the suggestion of Lakshmana that they should search for Seetha, they start searching the forest and at certain place the mountainous Jataayu is seen. Mistaking him to be a demon Rama wants to kill and speedily approaches Jataayu, but on listening Jataayu’s words, Rama recognises and laments for his wretched situation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

67. श्रीराम और लक्ष्मणकी पक्षिराज जटायुसे भेंट तथा श्रीरामका उन्हें गलेसे लगाकर रोना

पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् ।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ १ ॥

पूर्वजो अपि उक्त मात्रः तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सार ग्राही महासारम् प्रतिजग्राह राघवः ॥ ३-६७-१

भगवान् श्रीरामचन्द्रजी सब वस्तुओंका सार ग्रहण करनेवाले हैं । अवस्थामें बड़े होनेपर भी उन्होंने लक्ष्मणके कहे हुए अत्यन्त सारगर्भित उत्तम वचनोंको सुनकर उन्हें स्वीकार किया ॥ १ ॥

भगवान् श्रीरामचन्द्रनु ऎल्ल वस्तुगळ सारवन्नु ग्रहिसुवन्तहवनु. वयस्सिनल्लि हिरियवनागिद्दरू अवनु लक्ष्मणनु हेळिद अत्यन्त सारगर्भित उत्तम वचनगळन्नु केळि अवन्नु स्वीकरिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saara graahii = essence, taker [best gleaner of the gist]; raaghavaH = Raghava; puurva jaH api = earlier, born [elder brother of Lakshmana,] even though; lakSmaNena ukta maatraH tu = by Lakshmana, when he [Rama] is said, just, but; mahaa saaram = ultimate, tenor; su bhaaSitam = well, said [said expediently]; prati jagraaha = in turn, taken [himself gleaned.]

अनुवादः

Even though Rama is elder to Lakshmana he gleaned the ultimate tenor of Lakshmana’s words when Lakshmana just said them expediently because Raghava is a best gleaner of the gist of advises. [3-67-1]

टिप्पनी

If the advice is with ideation it can be taken form youngsters… yukti yuktam vaco graahyam baalaat api subhaaShitam | tathaa ca - anena baalot iiritam api yuktam vaco graahyam iti uktam - tathaa ca bhaarate udyoge - viduraH - api unmatta pralaapato baalaacca parisarpitaH | sarvataH saaram aadadyaat ashmabhya iva kaancanam || iti - dk ‘youngsters advices can be taken like gold from the coals…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः ।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ २ ॥

स निग्रह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः ।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥

स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धम् रोषम् आत्मनः । अवष्टभ्य धनुः चित्रम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ ३-६७-२

तदनन्तर महाबाहु श्रीरामने अपने बढ़े हुए रोषको रोका और उस विचित्र धनुषको उतारकर लक्ष्मणसे कहा— ॥ २ ॥

अनन्तर महाबाहु श्रीरामनु हॆच्चिद्द तन्न रोषवन्नु तडॆदु विचित्रधनुस्सन्नु इळिसि लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH = such as he is - Rama; mahaabaahuH = dextrous one; raamaH = Rama; pra vR^iddham aatmanaH roSam nigR^ihya = highly heightening, his own, fury, on controlling; citram dhanuH avaSTabhya = bedazzling bow, on that bow, propping against; lakSmaNam abraviit = he, to Lakshmana, said.

अनुवादः

Such as he is that dextrous Rama on controlling his highly heightening fury, propping against his bedazzling bow spoke this to Lakshmana. [3-67-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण ।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय ॥ ३ ॥

किम् करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । केन उपायेन पश्येयम् सीताम् इह विचिन्तय ॥ ३-६७-३

‘वत्स! अब हमलोग क्या करें? कहाँ जायँ? लक्ष्मण! किस उपायसे हमें सीताका पता लगे? यहाँ इसका विचार करो’ ॥ ३ ॥

वत्स! ईग नावु एनु माडोण? ऎल्लिगॆ होगोण? लक्ष्मणा! याव उपायदिन्द सीतॆयु इरुव ठावु नमगॆ तिळियबहुदु? ईग इदर कुरितु विचार माडु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vatsa = oh, bear boy; lakSmaNa = Lakshmana; kim kariSyaavahe = what, is to be done by us; kva vaa gacChaava = to where, or, we go; siitaam kena upaayena pashyeyam = Seetha, by which, device, we can see; iha vi cintaya = in this matter, you clearly think.

अनुवादः

“What is to be done by us, oh, dear boy… or, whereto we might go, or, by which device Seetha is discernable… Lakshmana, now you think of it, clearly… [3-67-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ४ ॥

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥

तम् तथा परिताप आर्तम् लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । इदम् एव जनस्थानम् त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥ ३-६७-४ राक्षसैः बहुभिः कीर्णम् नाना द्रुम लता आयुतम् ।

तब लक्ष्मणने इस प्रकार संतापपीड़ित हुए श्रीरामसे कहा—‘भैया! आपको इस जनस्थानमें ही सीताकी खोज करनी चाहिये ॥ ४ ॥

आग लक्ष्मणनु सन्तापदिन्द पीडितनाद श्रीरामनल्लि हेळिदनु - अण्ण! नीनु ई जनस्थानदल्ले सीतॆयन्नु हुडुकबेकु.॥4॥

पदच्छेदः

4, 5a. tathaa = in that manner; paritaapa aartam = by anguish, tormented; tam raamam = to him, to Rama; lakSmaNaH abraviit = Lakshmana, said; tvam = you; bahubhiH raakSasaiH kiirNam = with many, demons, rife with; naanaa druma lataa aayutam = manifold, trees, climber-plants, replete with; idam janasthaanam eva = this, Janasthaana, alone; anveSitum arhasi = to search, apt of you.

अनुवादः

To such a Rama who is tormented by anguish, Lakshmana said, “it will be apt of you to search this Janasthaana alone which is rife with many demons, and replete with manifold trees and climber-plants… [3-67-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् ।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ५ ॥

‘नाना प्रकारके वृक्ष और लताओंसे युक्त यह सघन वन अनेक राक्षसोंसे भरा हुआ है । इसमें पर्वतके ऊपर बहुत-से दुर्गम स्थान, फटे हुए पत्थर और कन्दराएँ हैं ॥ ५ ॥

नाना प्रकारद वृक्ष-लतॆगळिन्द कूडिद ई घन वनवु अनेक राक्षसरिन्द तुम्बिदॆ. इदरल्लि पर्वतगळ मेलॆ अनेक दुर्गम स्थान, ऒडॆद बण्डॆगळु मत्तु कन्दकगळिवॆ.॥5॥

गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः ।
आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ६ ॥

‘वहाँ भाँति-भाँतिकी भयंकर गुफाएँ हैं, जो नाना प्रकारके मृगगणोंसे भरी रहती हैं । यहाँके पर्वतपर किन्नरोंके आवासस्थान और गन्धर्वोंके भवन भी हैं ॥ ६ ॥

अल्लि बगॆ-बगॆ भयङ्कर गुहॆगळिवॆ, अवु नाना रीतिय मृगगळिन्द तुम्बिवॆ. इल्लिय पर्वतगळ मेलॆ किन्नरर आवास स्थानगळु मत्तु गन्धर्वर भवनगळू इवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

5b, 6. iha = at this place; giri durgaaNi = mountains, unclimbable; nirdaraaH = glens; kandaraaNi ca = glyphs, as well; vividhaa = divers; ghoraa = pernicious; naanaa mR^iga gaNa aakulaaH = with diverse, predators, packs, tumultuous with; guhaaH ca = caverns, also; kinnaraaNaam aavaasaaH = kinnaraa-s, mansions; gandharva bhavanaani ca = gandharva-s, palaces, as well; santi = are there.

अनुवादः

“Here there are unclimbable mountains, glens and glyphs as well. There are divers and pernicious caverns tumultuous with diverse packs of predators, and here are the mansions of kinnaraa-s and palaces of gandharva-s, as well… [3-67-5b, 6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि ।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः ॥ ७ ॥
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः ।

तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि ।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः ॥
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः ।

तानि युक्तो मया सार्धम् समन्वेषितुम् अर्हसि । त्वत् विधा बुद्धि संपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥ ३-६७-७ आपत्सु न प्रकंपन्ते वायु वेगैः इव अचलाः ।

‘मेरे साथ चलकर आप उन सभी स्थानोंमें एकाग्रचित्त हो सीताकी खोज करें । जैसे पर्वत वायुके वेगसे कम्पित नहीं होते हैं, उसी प्रकार आप-जैसे बुद्धिमान् महात्मा नरश्रेष्ठ आपत्तियोंमें विचलित नहीं होते हैं’ ॥ ७ १/२ ॥

नन्नॊन्दिगॆ नीनु आ ऎल्ल स्थानगळल्लि सीतॆयन्नु हुडुकु. वायुविन वेगदिन्द पर्वतगळु कम्पिसुवुदिल्लवो, हागॆये निन्नन्तह बुद्धिवन्त महात्मा नरश्रेष्ठरु आपत्तिनल्लू विचलितरागुवुदिल्ल.॥7½॥

पदच्छेदः

7, 8a. [tvam = you]; yuktaH = steadfastly; maya saardham = me, along with; taani sam anveSitum arhasi = them, to thoroughly search, apt of you; nararSabha = oh, best one among men; buddhi sampannaaH = cleverness, those possessed with [literati]; tvat vidhaa = your, sort of; maahaa aatmaanaH = clever souls; vaayu vegaiH = by wind, speed [storms]; a calaaH = not, fluctuating ones [i.e., mountains]; iva = as with; aapatsu na pra kampante = in calamities, will not, fluctuate.

अनुवादः

“It will be apt of you to steadfastly search in them along with me, and oh, best one among men, your sort of literati and clever-souls will be unfluctuating in calamities like the mountains unfluctuating in windstorms…” Lakshmana said so Rama. [3-67-6, 7, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ८ ॥
क्रुद्धो रामः शरं घोरं सन्धाय धनुषि क्षुरम् ।

इति उक्तः तत् वनम् सर्वम् विचचार स लक्ष्मणः ॥ ३-६७-८ क्रुद्धो रामः शरम् घोरम् संधाय धनुषि क्षुरम् ।

उनके ऐसा कहनेपर लक्ष्मणसहित श्रीरामचन्द्रजी रोषपूर्वक अपने धनुषपर क्षुर नामक भयंकर बाण चढ़ाये वहाँ सारे वनमें विचरण करने लगे ॥ ८ १/२ ॥

अवनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मण सहित श्रीरामचन्द्रनु रोषपूर्वक तन्न धनुस्सिगॆ क्षुर ऎम्ब भयङ्कर बाणवन्नु हूडि ऎल्ल वनगळल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥8½॥

पदच्छेदः

8b, 9a. kruddhaH raamaH = ireful, Rama; iti uktaH = thus, when he is said by Lakshmana; sa lakSmaNaH = along with Lakshmana; dhanuSi = in bow; ghoram = a deadly one; kSuram sharam = razor-sharp / crescent shaped, arrow; sandhaaya = on readying; sarvam tat vanam vicacaara = all, that, forest, he roved.

अनुवादः

When Lakshmana said in this way to that ireful Rama, he roved entire forest along with Lakshmana readying a crescent-shaped razor-sharp deadly arrow on his bow. [3-67-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ९ ॥
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १० ॥

ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ददश पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥

ततः पर्वत कूट आभम् महा भागम् द्विज उत्तमम् ॥ ३-६७-९ ददर्श पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् । तम् दृष्ट्वा गिरि शृंग आभम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ ३-६७-१० अनेन सीता वैदेही भक्षिता न अत्र संशयः ।

थोड़ी ही दूर आगे जानेपर उन्हें पर्वतशिखरके समान विशाल शरीरवाले पक्षिराज महाभाग जटायु दिखायी पड़े जो खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़े थे । पर्वत-शिखरके समान प्रतीत होनेवाले उन गृध्रराजको देखकर श्रीराम लक्ष्मणसे बोले— ॥ ९-१० ॥

स्पल्पदूर होदाग अवरिगॆ पर्वतदन्तॆ विशाल शरीरवुळ्ळ पक्षिराज महाभाग जटायु कण्डु बन्दनु, अवनु रक्तसिक्तनागि नॆलदल्लि बिद्दिद्दनु. पर्वत शिखरदन्तॆ काणुव आ गृध्रराजनन्नु नोडि श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥9-10॥

पदच्छेदः

9b, 10a. tataH = then; parvata kuuTa aabham = mountain, top, in gleam [akin]; mahaa bhaagam = best, beatific; dvija uttamam = [among all] birds, best [brave]; bhuumau patitam = onto earth, fallen; kSataja aardram = blood, wet [bloodstained]; jaTaayuSam = at Jataayu; dadarsha = [Rama] beheld.

अनुवादः

Then Rama beheld Jataayu who is akin to a mountaintop in his gleam, and a best beatific brave bird among all the birds, but bloodstained and buckling on earth. [3-67-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10b, 11a. giri shR^inga aabham = mountain, top, in gleam; tam dR^iSTvaa = him, on beholding; raamaH lakSmaNam abraviit = Rama, to Lakshmana, said; anena = by him [by this one]; vaidehii siitaa bhakSitaa = Videha king’s daughter, Seetha, is gluttonised; atra samshayaH na = in that matter, doubt, is not there.

अनुवादः

On beholding him who is like a mountaintop in his gleam, Rama said to Lakshmana, “This one has gluttonised Seetha, the princess from Vaidehi, there is no doubt about it… [3-67-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ॥ ११ ॥

अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तो रक्षो भ्रमति काननम् ॥

‘लक्ष्मण! यह गृध्रके रूपमें अवश्य ही कोई राक्षस जान पड़ता है, जो इस वनमें घूमता रहता है । निःसंदेह इसीने विदेहराजकुमारी सीताको खा लिया होगा ॥ ११ ॥

लक्ष्मणा! ई गृध्ररूपदल्लि खण्डितवागि यावनो राक्षसनॆन्दु अनिसुत्तदॆ. इवनु ई वनदल्लि सुत्ताडुत्ता इरुत्तानॆ. निस्संशयवागि इवने विदेहनन्दिनि सीतॆयन्नु तिन्दु हाकिरबहुदु.॥11॥

भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम् ।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः ॥ १२ ॥

‘विशाललोचना सीताको खाकर यह यहाँ सुखपूर्वक बैठा हुआ है । मैं प्रज्वलित अग्रभागवाले तथा सीधे जानेवाले अपने भयंकर बाणोंसे इसका वध करूँगा’ ॥

विशाललोचनॆ सीतॆयन्नु तिन्दु इवनु इल्लि सुखवागि कुळितिद्दानॆ. प्रज्वलितवाद तुदियुळ्ळ भयङ्कर नन्न बाणदिन्द नानु इवन वधॆ माडुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

11b, 12. idam rakSaH = this, demon; gR^idhra ruupam = in eagle’s, semblance - assuming; kaananam bhramati = in forest, skulks; vyaktam = apparently; vishaalaakSiim siitaam = wide-eyed, Seetha; bhakSayitvaa = having gluttonised; yathaa sukham = as per, his comfort [comfortably]; aaste = reposing [himself]; diipta agraiH = with blazing, arrowheads; ghoraiH = deadly ones; a jihma gaiH = not, crisscross, going [shoot off straightly]; baaNaiH = with bolts; enam vadhiSye = him, I eliminate.

अनुवादः

“It is apparent that this demon skulks in the forest in the semblance of an eagle, and having gluttonised that wide-eyed Seetha he is now reposing comfortably. I will eliminate him with deadly arrows, whose arrowheads blaze away and which shoot off straightly…” Thus Rama declared. [3-67-11b, 12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं सन्धाय धनुषि क्षुरम् ।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ १३ ॥

इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं सन्धाय धनुषि क्षुरम् ।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्ता चालयन्निव मेदिनीम् ॥

इति उक्त्वा अभ्यपतत् गृध्रम् सन्धाय धनुषि क्षुरम् । क्रुद्धो रामः समुद्र अन्ताम् चालयन् इव मेदिनीम् ॥ ३-६७-१३

ऐसा कहकर क्रोधमें भरे हुए श्रीराम धनुषपर बाण चढ़ाये समुद्रपर्यन्त पृथ्वीको कम्पित करते हुए उसे देखनेके लिये आगे बढ़े ॥ १३ ॥

हीगॆ हेळि क्रोधगॊण्ड श्रीरामनु धनुस्सिगॆ बाणवन्नु अनुसन्धान माडि समुद्रदाद्यन्त पृथ्वियन्नु नडुगिसुत्ता अवनन्नु नोडलु मुन्दुवरिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raamaH = Rama; iti uktvaa = thus, saying; kruddhaH = ireful one; dhanuSi kSuram sandhaaya = on bow, razor-sharp / crescent shaped arrow, on readying; samudra antaam mediniim caalayan iva = ocean, up to perimeter, [whole of the] earth, to a-treble, as though; gR^idhram = to eagle; abhyapatat [abhi aa patat = towards, come, and fallen] = rushed towards.

अनुवादः

On saying thus and on readying a crescent-shaped razor-sharp deadly arrow on his bow, that ireful Rama rushed towards the eagle, as though to a-tremble the whole of the earth that which is within the perimeter of oceans. [3-67-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् ।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् ॥ १४ ॥

तं दीनदीनया वाचा सेनं रुधिरं वमन् ।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् ॥

तम् दीन दीनया वाचा स फेनम् रुधिरम् वमन् । अभ्यभाषत पक्षी तु रामम् दशरथ आत्मजम् ॥ ३-६७-१४

इसी समय पक्षी जटायु अपने मुँहसे फेनयुक्त रक्त वमन करते हुए अत्यन्त दीन-वाणीमें दशरथनन्दन श्रीरामसे बोले— ॥ १४ ॥

आगले पक्षि जटायु बायियिन्द नॊरॆयिन्द कूडिद रक्तवन्नु सुरिसुत्ता अत्यन्त दीनवाणियल्लि दशरथनन्दन श्रीरामनल्लि हेळिदनु .॥14॥

पदच्छेदः

14. pakSii tu = bird, on its part; sa phenam rudhiram vaman = with, frothy, blood, spewing up; diina = pathetically; tam dasharatha aatmajam raamam = to him, to Dasharatha’s, son, to Rama; diinayaa vaacaa = in a pathetic, tone; abhyabhaaSata = uttered [appealed.]

अनुवादः

But that bird spewing up frothy blood pathetically appealed to such an ireful son of Dasharatha, namely Rama, in a pathetic tone. [3-67-14]

टिप्पनी

Jataayu is firstly recollecting his friend Dasharatha on his deathbed, then he recounts this Rama as that Dasharatha’s son, and hence, the epithet to Rama is non-non-essential.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने ।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ १५ ॥

यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने ।
सा देनी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥

याम् ओषधिम् इव आयुष्मन् अन्वेषसि महा वने । सा देवी मम च प्राणा रावणेन उभयम् हृतम् ॥ ३-६७-१५

‘आयुष्मन्! इस महान् वनमें तुम जिसे ओषधिके समान ढूँढ़ रहे हो, उस देवी सीताको तथा मेरे इन प्राणोंको भी रावणने हर लिया ॥ १५ ॥

आयुष्मन्तने! ई महावनदल्लि औषधियन्तॆ नीनु हुडुकुत्तिरुव सीतादेवियन्नु हागू नन्न प्राणवन्नू रावणनु हरण माडिरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. aayuSman = oh, boy blest is your eternality - oh, Rama; yam = whom; mahaa vane oSadhim iva anveSasi = in vast, of forest, herb, as with, you are searching; saa devii = she, that lady; mama praaNaa ca = my, lives, too; ubhayam = both; raavaNena hR^itam = by Ravana, stolen.

अनुवादः

“Oh, boy Rama, blest is your eternality, for whom you are searching as with the search of a rejuvenescent herb in the vast of forest, Ravana stole that lady and my lives, too… [3-67-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ १६ ॥

‘रघुनन्दन! तुम्हारे और लक्ष्मणके न रहनेपर महाबली रावण आया और देवी सीताको हरकर ले जाने लगा । उस समय मेरी दृष्टि सीतापर पड़ी ॥ १६ ॥

रघुनन्दन! नीनु मत्तु लक्ष्मणनु इल्लदिद्दाग महाबलि रावणनु बन्दु सीतादेवियन्नु कद्दुकॊण्डु होगलु तॊडगिदनु. आग सीतॆयु नन्न कण्णिगॆ बिद्दळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. Raaghava = oh, Raghava; tvayaa = with you; lakSmaNena ca = with Lakshmana, as well; virahitaa = without, absented; devii = lady - Seetha; baliiyasaa raavaNena hriyamaaNaa = by brute-forced, by Ravana, while being stolen; mayaa dR^iSTaa = by me, seen.

अनुवादः

“I have seen that lady while being stolen by brute-forced Ravana when you and even Lakshmana absented from her… [3-67-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो ।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले ॥ १७ ॥

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो ।
विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले ॥

सीताम् अभ्यवपन्नो अहम् रावणः च रणे मया । विध्वंसित रथः च अत्र पातितो धरणी तले ॥ ३-६७-१७

‘प्रभो! ज्यों ही मेरी दृष्टि पड़ी, मैं सीताकी सहायताके लिये दौड़ पड़ा । रावणके साथ मेरा युद्ध हुआ । मैंने उस युद्धमें रावणके रथ और छत्र आदि सभी साधन नष्ट कर दिये और वह भी घायल होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ १७ ॥

प्रभो! नन्न कण्णिगॆ बीळुत्तले नानु सीतॆय सहायक्कागि ओडिदॆ. रावणनॊन्दिगॆ नन्न युद्धवायितु. नानु आ युद्धदल्लि रावणन रथ, छत्र मॊदलाद ऎल्ल साधनगळन्नु नाशमाडिदॆ मत्तु अवनू कूड गायगॊण्डु नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aham = I; siitaam = for Seetha; abhyavapannaH [abhi ava pad = towards, nearly, got at to rescue] = outreached to rescue; raNe = in combat; maya = by me; raavaNaH ca = Ravana, also; vidhvansita rathaH ca = [Ravana is rendered as one with a] utterly, battered, chariot, also; atra dharaNii tale paatitaH = there, on earth’s, surface, felled [him and that chariot.]

अनुवादः

“I outreached to rescue Seetha… and in a combat Ravana is rendered as one with utterly battered chariot… and I felled him and that chariot there… onto earth’s surface… [3-67-17]

टिप्पनी

Some mms use Chatram ‘parasol…’ for the word atra for ’there…’ and prabho ‘oh, lord…’ for mayaa ‘by me…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा ।
अयमस्य रणे राम भग्नः साङ्ग्रामिको रथः ॥ १८ ॥

एतत् अस्य धनुः भग्नम् एतत् अस्य शरावरम् । अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ ३-६७-१८

‘श्रीराम! यह रहा उसका टूटा हुआ धनुष, ये हैं उसके खण्डित हुए बाण और यह है उसका युद्धोपयोगी रथ, जो युद्धमें मेरे द्वारा तोड़ डाला गया है ॥ १८ ॥

श्रीरामा! इदो अवन तुण्डाद धनुस्सु, इवु अवन मुरिद बाणगळु मत्तु इदु अवन उपयोगि रथवन्नु नानु मुरिदु हाकिरुवॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. raama = oh, Rama; etat asya bhagnam dhanuH = this one is, his, fragmented, bow; etat asya sharaavaram = this one, his, armour; ayam = this one is; asya = his; raNe = in combat; bhagnaH = shattered [by me]; saangraamikaH rathaH = combatant’s / used in combats, chariot.

अनुवादः

“This one is his fragmented bow and this is his fragmented armour… oh, Rama, this is his combat-chariot… which, in combat shattered by me… [3-67-18]

टिप्पनी

Some mms use prabho ‘oh, lord…’ for etat and sharaaH tathaa ‘arrows like that’ for sharaavaram ‘armour…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि ।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥ १९ ॥
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम् ।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि ॥ २० ॥

अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि ।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वाखड्गेन रावणः ॥ सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम् ।
रक्षसा विहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि ॥

अयम् तु सारथिः तस्य मत् पक्ष निहतो भुविः । परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥ ३-६७-१९ सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसम् । रक्षसा निहतम् पूर्वम् न माम् हन्तुम् त्वम् अर्हसि ॥ ३-६७-२०

‘यह रावणका सारथि है, जिसे मैंने अपने पंखोंसे मार डाला था । जब मैं युद्ध करते-करते थक गया, तब रावणने तलवारसे मेरे दोनों पंख काट डाले और वह विदेहकुमारी सीताको लेकर आकाशमें उड़ गया । मैं उस राक्षसके हाथसे पहले ही मार डाला गया हूँ, अब तुम मुझे न मारो’ ॥ १९-२० ॥

इवनु रावणन सारथियागिद्दानॆ, अवनन्नु नानु नन्न रॆक्कॆगळिन्द कॊन्दु हाकिदॆ. नानु युद्ध माडुत्ता - माडुत्ता बळलिदाग रावणनु खड्गदिन्द नन्न ऎरडू रॆक्कॆगळन्नु तुण्डरिसि, अवनु वैदेहियन्नु ऎत्तिकॊण्डु आकाश मार्गदिन्द हारिहोदनु. नानु आ राक्षसन कैयिन्द मॊदले सत्तिरुवॆनु, ईग नीनु नन्नन्नु कॊल्लबेड.॥19-20॥

पदच्छेदः

19. ayam tu = he is, on his part; bhuviH = on earth; mat paksha nihataH = by my, wings, drop dead; tasya saarathiH = his, charioteer; raavaNaH = Ravana; parishraantasya = overtired [such I was]; me pakSau khaDgena Chittvaa = my, two wings, with sword, on gashing; vaidehiim siitaam aadaaya = of Videha, Seetha, on taking; vihaayasam = on skies; utpapaata = fallen in a trice; rakSasaa puurvam nihatam = by demon, earlier [already,] killed; maam = me; tvam hantum na arhasi = to you, to kill, not, apt of you.

अनुवादः

“This is his charioteer drop dead onto earth by my wings… when I am overtired Ravana gashed my wings and flew skyward taking Seetha of Videha kingdom with him, and it will be inapt of you to kill me who am already killed by the demon…” Thus Jataayu appealed to Rama. [3-67-19, 20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् ।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद् धनुः ॥ २१ ॥
निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः ।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन् ॥ २२ ॥

रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तं प्रियां कथाम् ।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद्धनुः ॥ निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः ।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन् ॥

रामः तस्य तु विज्ञाय सीता सक्ताम् प्रियाम् कथाम् । गृध्र राजम् परिष्वज्य परित्यज्य महत् धनुः ॥ ३-६७-२१ निपपात अवशो भूमौ रुरोद सह लक्ष्मण । द्विगुणीकृत ताप आर्तो रामो धीरतरो अपि सन् ॥ ३-६७-२२

सीतासे सम्बन्ध रखनेवाली यह प्रिय वार्ता सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने अपना महान् धनुष फेंक दिया और गृध्रराज जटायुको गलेसे लगाकर वे शोकसे विवश हो पृथ्वीपर गिर पड़े और लक्ष्मणके साथ ही रोने लगे । अत्यन्त धीर होनेपर भी श्रीरामने उस समय दूने दुःखका अनुभव किया ॥ २१-२२ ॥

सीतॆगॆ सम्बन्धिसिद ई प्रिय वार्तॆयन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु तन्न महा धनुस्सन्नु ऎसॆदु, गृध्रराज जटायुवन्नु बिगिदप्पिकॊण्डु शोकदिन्द विह्वलनागि पृथ्वियल्लि बिद्दु, लक्ष्मणनॊन्दिगॆ अळतॊडगिदनु. अत्यन्त धीरनागिद्दरू श्रीरामनु आग इम्मडि दुःखवन्नु अनुभविसिदनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. raamaH = Rama; tasya = of his - from him; siitaa saktaam = Seetha, concerning to; priyaam kathaam = desirable, narration - news; viGYaaya = came to know; parityajya mahat dhanuH = jettisoned, forceful, bow; gR^idhra raajam pariSvajya = eagle, kingly, on hugging.

अनुवादः

Rama jettisoned his forceful bow when he heard the much desired news about Seetha while hugging that kingly eagle Jataayu. [3-67-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. raamaH = Rama; dhiira taraH = bold [person,] higher in degree [comparatively bold person]; api san = even though, he is; a vashaH = without, control [involuntarily]; bhuumau = on earth; nipapaata = fell down; saha lakshmaNa ruroda = along with, Lakshmana, wept over [the fate of Jataayu]; dvi guNii kR^ita taapa aartaH = two, fold, made as [doubled,] he is scorched, by anguish.

अनुवादः

Even though Rama is comparatively a bold person he involuntarily fell down to ground, as the onefold scorch of anguish for Seetha is doubled by this predicament of Jataayu, and he wept over Jataayu. [3-67-22]

टिप्पनी

Rama’s weeping is real or unreal, is a haunted notion for commentators. Here also he is weeping over. For this Maheshvara Tiirtha says that he weeps and bewails when his adherents are ill at ease. In Ayodhya vyasaneShu manuShyaaNaaN bhR^ishaN bhavati duHkhitaH || utsaveShu ca sarveShu piteva parituShyati | 2-2-40 ‘Rama feels very sad towards afflictions of men, and feels delighted in all functions celebrated by people on the occasions of child birth and the like, just as their own father does…’ So, it must be true in respect of Seetha, even. This is agreeable to Govindaraja, too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ २३ ॥

एकम् एक अयने कृच्छ्रे निःश्वसन्तम् मुहुर् मुहुः । समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥ ३-६७-२३

असहाय हो एकमात्र ऊर्ध्वश्वासकी संकटपूर्ण अवस्थामें पड़कर बारंबार लंबी साँस खींचते हुए जटायुकी ओर देखकर श्रीरामको बड़ा दुःख हुआ । उन्होंने सुमित्राकुमारसे कहा— ॥ २३ ॥

असहायकनाद एदुसिरु बिडुत्ता सङ्कटपडुत्तिद्द स्थितियल्लि, पदे-पदे दीर्घश्वासवन्नॆळॆयुत्ता इरुव जटायुवन्नु नोडि श्रीरामनिगॆ बहळ दुःखवायितु. अवनु सौमित्रियल्लि हेळिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. kR^icChre = [single] strait [supine on pathway]; eka ayane = for single [person,] passable - on pathway; ekam = singly; muhuH muhuH niHshvasantam = again, again [for several times,] suspiring [Jataayu]; samiikSya = on seeing; raamaH duHkhitaH = Rama, became anguished; saumitrim idam abraviit = to Soumitri, this, spoke.

अनुवादः

Jataayu is supine on a single-strait passable for a single-person and he is suspiring for several times, and on seeing such Jataayu Rama became anguished and spoke this to Soumitri. [3-67-23]

टिप्पनी

Here the words ekaayane kR^irChre may mean differently. kR^iChre ‘difficultly…’ ekaayane ‘one-way breathing, breathing in, inhaling difficultly…’ and this way of juxtaposing words, ‘Jataayu is struggling for a breath…’ would mean more near to the scene, than a single-strait, or a narrow pathway, which are not uncommon in forests.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः ।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम् ॥ २४ ॥

राज्यम् भ्रष्टम् वने वासः सीता नष्टा मृते द्विजः । ईदृशी इयम् मम अलक्ष्मीः दहेत् अपि पावकम् ॥ ३-६७-२४

‘लक्ष्मण! मेरा राज्य छिन गया, मुझे वनवास मिला (पिताजीकी मृत्यु हुई), सीताका अपहरण हुआ और ये मेरे परम सहायक पक्षिराज भी मर गये । ऐसा जो मेरा यह दुर्भाग्य है, यह तो अग्निको भी जलाकर भस्म कर सकता है ॥ २४ ॥

लक्ष्मण! नन्न राज्य होयितु, ननगॆ वनवासवायितु. (तन्दॆयु मृत्युवादनु.) सीतॆय अपहरणवायितु मत्तु नन्न परम सहायक ई पक्षिराजनू सत्तु होदनु. ई नन्न दुर्भाग्यवु अग्नियन्नु सुट्टु बूदि माडबल्लदु.॥24॥

पदच्छेदः

24. raajyam bhraSTam = kingdom, forfeited - misfired; vane vaasaH = in forest, resided [misplaced]; siitaa naSTaa = Seetha, lost [mislaid]; mR^ite dvijaH = [mischance of] death, to bird - or, dvijo hataH = bird, is killed; iidR^ishii iyam = this kind of, this; mama a lakSmiiH = my, mis, fortune; paavakam api dahet = Agni, Fire-god - Divine-Incinerator, even, incinerates.

अनुवादः

“Mislaid is my kingdom and I am mislocated into forests, Seetha is misplaced and now this mischance of death on this bird… this kind of misfortune of mine incinerates even Agni, the Divine-Incinerator… [3-67-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम् ।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥ २५ ॥

संपूर्णम् अपि चेत् अद्य प्रतरेयम् महोदधिम् । सो अपि नूनम् मम अलक्ष्म्या विशुष्येत् सरिताम् पतिः ॥ ३-६७-२५

‘यदि आज मैं भरे हुए महासागरको तैरने लगूँ तो मेरे दुर्भाग्यकी आँचसे वह सरिताओंका स्वामी समुद्र भी निश्चय ही सूख जायगा ॥ २५ ॥

इन्दु नानु तुम्बिद महा सागरवन्नु ईजलु तॊडगिदरॆ नन्न दुर्भाग्यद बेगॆयिन्द आ नदिगळ स्वामि समुद्रनू निश्चयवागि ऒणगि होदीतु.॥25॥

पदच्छेदः

25. adya = now; sampuurNam mahaa udadhim api = plethoric, limitless, ocean, even; pra tareyam cet = sincerely, to take a swim [for the shore of blissfulness,] if - or, pravisheyam cet = I were to enter, if; saH saritaam patiH api = that, rivers, lord, even; mama = owing to my; a lakSmyaa = mis, fortune; vi shuSyet = completely, runs dry; nuunam = definitely.

अनुवादः

“Even if it were to be a plethoric and limitless ocean, and now if I were to enter it, or take a swim to the other shore of blissfulness, even that Lord of Rivers runs completely dry, owing to my misfortune, it is definite… [3-67-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन् स चराचरे ।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ २६ ॥

न अस्ति अभाग्यतरो लोके मत्तो अस्मिन् स चराचरे । येन इयम् महती प्राप्ता मया व्यसन वागुरा ॥ ३-६७-२६

‘इस चराचर जगत् में मुझसे बढ़कर भाग्यहीन दूसरा कोई नहीं है, जिस अभाग्यके कारण मुझे इस विपत्तिके बड़े भारी जालमें फँसना पड़ा है ॥ २६ ॥

ई चराचर जगत्तिनल्लि ननगिन्त मिगिलाद भाग्यहीननु बेरॆ यारु इरलारनु. ई दौर्भाग्यदिन्दले ननगॆ ई विपत्तुगळ दॊड्ड बलॆयल्लि सिक्किहाकिकॊळ्ळबेकायितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. yena = by whom [me]; maya = [suchlike] me; iyam mahatii = this, great [complicated]; vyasana vaaguraa = catastrophic, enmeshment; praaptaa = chanced; mattaH = than me; abhaagyataraH [a bhaagya taraH = un, fortunate, comparatively higher - greater unfortunate being; sa cara acare = [even if] put together, mobile, sessile [all beings]; asmin = in this; loke = in world; na asti = not, is there.

अनुवादः

“There will not be any greater unfortunate being in this world than me, even if all the sessile and mobile beings are put together, by whom such a complicated catastrophic enmeshment as this is derived… [3-67-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः ।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ २७ ॥

अयम् पितृ वयस्यो मे गृध्र राजो जरा अन्वितः । शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्य विपर्ययात् ॥ ३-६७-२७

‘ये महाबली गृध्रराज जटायु मेरे पिताजीके मित्र थे, किंतु आज मेरे दुर्भाग्यवश मारे जाकर इस समय पृथ्वीपर पड़े हैं’ ॥ २७ ॥

ई महाबलि गृध्रराज जटायुवु नम्म तन्दॆय मित्रनागिद्दनु. आदरॆ इन्दु नन्न दुर्भाग्यदिन्द सत्तु ईग नॆलदल्लि बिद्दिरुवनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. me pitR^i vayasyaH = my, father’s, friend; jaraa anvitaH = decrepitude, having; ayam gR^idhra rajah = this, eagle, king; mama bhaagya = [owing to] my, fortune’s; viparyayaat = owing to counteraction; vi nihataH = terminally gashed; bhuumau shete = on floor, he is recumbent.

अनुवादः

“This decrepit kingly eagle is the friend of my father who is terminally gashed and recumbent on the floor owing only to the backlash of my fortune…” So lamented Rama for the wounded eagle Jataayu. [3-67-27]

टिप्पनी

Some mms use the word mahaa balaH ‘great mighty’ eagle king, while others use jaraanvita ‘old aged, decrepit…’ for a pathetic touch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः ।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ २८ ॥

इति एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सह लक्ष्मणः । जटायुषम् च पस्पर्श पितृ स्नेहम् निदर्शयन् ॥ ३-६७-२८

इस प्रकार बहुत-सी बातें कहकर लक्ष्मणसहित श्रीरघुनाथजीने जटायुके शरीरपर हाथ फेरा और पिताके प्रति जैसा स्नेह होना चाहिये, वैसा ही उनके प्रति प्रदर्शित किया ॥ २८ ॥

हीगॆ अनेक मातुगळन्नाडि लक्ष्मण सहित श्रीरामनु जटायुविन शरीरद मेलॆ कैयाडिसिदनु मत्तु तन्दॆय कुरितु स्नेहविरुवन्तॆये अवन कुरितू स्नेहवन्नु प्रदर्शिसिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raaghavaH = Raghava; iti evam bahushaH uktvaa = thus, in that way, in many ways, saying - lamenting; saha lakSmaNaH = with, Lakshmana; pitR^i sneham nidarshayan = parental, regard, instancing; jaTaayuSam pasparsha = Jataayu is, also, patted [on body.]

अनुवादः

Thus, lamenting in that way for many times Raghava patted the body of Jataayu along with Lakshmana instancing his parental regard. [3-67-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं
तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः ।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति
विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ २९ ॥

निकृत्त पक्षम् रुधिर अवसिक्तम् तम् गृध्र राजम् परिरभ्य रामः । क्व मैथिलि प्राण समा मम इति विमुच्य वाचम् निपपात भूमौ ॥ ३-६७-२९

पङ्ख कट जानेके कारण गृध्रराज जटायु लहू-लुहान हो रहे थे । उसी अवस्थामें उन्हें गलेसे लगाकर श्रीरघुनाथजीने पूछा—‘तात! मेरी प्राणोंके समान प्रिया मिथिलेशकुमारी सीता कहाँ चली गयी?’ इतनी ही बात मुँहसे निकालकर वे पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २९ ॥

रॆक्कॆगळु तुण्डाद्दरिन्द गृध्रराज जटायु रक्तसिक्तनागिद्दनु. अदे स्थितियल्लि अवनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डु श्रीरघुनाथनु केळिदनु- अय्या! नन्न प्राणप्रियॆ मैथिलि ऎल्लिगॆ होदळु? ऎन्दु हेळुत्ता अवनु नॆलक्कॆ कॆडुहिबिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. raamaH = Rama; nikR^itta pakSam = one with hacked off, wings; rudhira avasiktam = with blood, sopped; tam gR^idhra raajam = him, eagle, king; parirabhya = on hugging; mama praaNa samaa = to my, lives, equal; Maithili kva = Maithili, where is; iti vaacam vimucya = thus, words, on releasing

• uttering this mcuh; bhuumau nipapaata = onto earth, he fell down.

अनुवादः

On hugging that kingly eagle whose wings are hacked off and who is bloodstained, and on uttering this much, “she who is identical with my lives,… where is that Maithili…” Rama collapsed to earth. [3-67-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः ॥ ६७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६७ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि अरवत्तेळनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥67॥