०६४ रामसन्तापः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama finds Seetha’s flowers and footprints, followed by heavy footprints of some male massive demon. On detailed probing there appear some more ruins of a combat between two warriors. Concluding that Seetha is definitely abducted by a massive demon, Rama wants to countermove the universe, even by waging a war with gods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

64. श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा सीताकी खोज, श्रीरामका शोकोद‍्गार, मृगोंद्वारा संकेत पाकर दोनों भाइयोंका दक्षिण दिशाकी ओर जाना, पर्वतपर क्रोध, सीताके बिखरे हुए फूल, आभूषणोंके कण और युद्धके चिह्न देखकर श्रीरामका देवता आदि सहित समस्त त्रिलोकीपर रोष प्रकट करना

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ १ ॥
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणम् वाक्यम् अब्रवीत् । शीघ्रम् लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीम् नदीम् ॥ ३-६४-१ अपि गोदावरीम् सीता पद्मानि आनयितुम् गता ।

तदनन्तर दीन हुए श्रीरामचन्द्रजीने दीन वाणीमें लक्ष्मणसे कहा—‘लक्ष्मण! तुम शीघ्र ही गोदावरी नदीके तटपर जाकर पता लगाओ । सीता कमल लानेके लिये तो नहीं चली गयीं’ ॥ १ १/२ ॥

अनन्तर दीननाद श्रीरामचन्द्रनु दीनवाणियल्लि लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु. लक्ष्मण! नीनु बेगनॆ गोदावरि नदीतीरक्कॆ होगि, सीतॆयु कमलगळन्नु तरलु अल्लिगॆ होगिरुवळे नोडि बा.॥1½॥

पदच्छेदः

1, 2a. saH = he [such as he is]; diinaH = a pitiable one; diinayaa vaacaa = with pitiable, voice; lakSmaNam = to Lakshmana; vaakyam abraviit = sentence, said; lakSmaNa = oh, Lakshmana; shiighram godaavariim nadiim gatvaa = quickly, to Godavari, river, on going to; siitaa = Seetha; padmaani aanayitum = lotuses, to fetch; godaavariim = to Godavari; api gataa = whether, gone there; jaaniihi = you know - find out.

अनुवादः

A pitiable one, such as he is, he spoke to Lakshmana in a pitiable voice, “Lakshmana, go quickly to River Godavari and find out whether Seetha has gone to Godavari to fetch lotuses…” [3-64-1, 2a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि ॥ २ ॥
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।

एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः पुनः एव हि ॥ ३-६४-२ नदीम् गोदावरीम् रम्याम् जगाम लघु विक्रमः ।

श्रीरामकी ऐसी आज्ञा पाकर लक्ष्मण शीघ्र गतिसे पुनः रमणीय गोदावरी नदीके तटपर गये ॥ २ १/२ ॥

श्रीरामन अप्पणॆ पडॆदु लक्ष्मणनु शीघ्रवागि पुनः रमणीय गोदावरि तीरक्कॆ होदनु.॥2½॥

पदच्छेदः

2b, 3a. raameNa evam uktaH = by Rama, thus, one who is said; laghu vikramaH = in briskness, becoming valiant one - quickening his pace; lakSmaNaH = Lakshmana; ramyaam godaavariim nadiim = to charming, Godavari, to river; punaH eva hi = again, thus, indeed; jagaama = went to.

अनुवादः

When Rama said thus to him Lakshmana again went to the charming River Godavari quickening his pace. [3-64-2b, 3a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् ॥ ३ ॥
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।

ताम् लक्ष्मणः तीर्थवतीम् विचित्वा रामम् अब्रवीत् ॥ ३-६४-३ नैनाम् पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।

अनेक तीर्थों (घाटों)-से युक्त गोदावरीके तटपर खोजकर लक्ष्मण पुनः लौट आये और श्रीरामसे बोले—‘भैया! मैं गोदावरीके घाटोंपर सीताको नहीं देख पाता हूँ; जोर-जोरसे पुकारनेपर भी वे मेरी बात नहीं सुनती हैं ॥ ३ १/२ ॥

अनेक बॆट्टगळिन्द कूडिद गोदावरिय तीरदल्लि सीतॆयन्नु हुडुकि मरळि बन्दु श्रीरामनल्लि हेळिदनु - अण्णा! गोदावरि तीरदल्लि नानु सीतॆयन्नु कण्डिल्ल. जोरागि कूगि करॆदरू अवळु नन्न मातु केळलिल्लवॆन्दे काणुत्तदॆ.॥3½॥

पदच्छेदः

3b, 4a. lakSmaNaH = Lakshmana; tiirtha vatiim = she which has many declivities, ghats; taam = her [Godavari]; vicitvaa = having searched; raamam abraviit = to Rama, said; enaam = her - Seetha; tiirtheSu = at declivities, ghats; na pashyaami = not, I am seeing; me kroshataH = by me, [even if] I shouted; [saa = she, Seetha]; na shR^iNoti = not, hearing [she is not replying

अनुवादः

Searching at many declivities which River Godavari has on its banks Lakshmana said to Rama, “I do not espy her at ghats, declivities of riverbanks, and she is not replying though I shouted for her. [3-64-3b, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ ४ ॥
नहि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा ।

कम् नु सा देशम् आपन्ना वैदेही क्लेश नाशिनी ॥ ३-६४-४ न हि तम् वेद्मि वै राम यत्र सा तनु मध्यमा ।

‘श्रीराम! क्लेशोंका नाश करनेवाली विदेहराजकुमारी न जाने किस देशमें चली गयीं । भैया श्रीराम! जहाँ कृश कटिप्रदेशवाली सीता गयी हैं, उस स्थानको मैं नहीं जानता’ ॥ ४ १/२ ॥

श्रीरामा! क्लेशहारिणियाद वैदेहियु याव देशक्कॆ होगिरुवळॊ तिळियदु अण्णा! सुन्दरियाद सीतॆयु होगिरुव स्थानवन्नु नानु तिळियॆ.॥4½॥

पदच्छेदः

4b, 5a. raama = oh, Rama; klesha naashinii = nervousness, neutraliser of; saa vaidehii = she, that Vaidehi; kam [vaa] desham = to which, [or,] place; aapannaa nu = she reached, in fact; saa = she; tanu madhyamaa = body, slender [frailty]; yatra = where [she is]; tam [desham] na vedmi = that [place,] not, I am [not able to] know of - beyond my knowledge]; hi = really.

अनुवादः

“In fact, oh, Rama, to which place she that neutraliser of nervousness, namely Vaidehi, has got round to, or where that frailty is, that place is really incomprehensible to me… [3-64-4b, 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः सन्तापमोहितः ॥ ५ ॥
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।

लक्ष्मणकी यह बात सुनकर दीन एवं संतापसे मोहित हुए श्रीरामचन्द्रजी स्वयं ही गोदावरी नदीके तटपर गये ॥ ५ १/२ ॥

लक्ष्मणन मातन्नु केळि दीननाद मत्तु सन्तापदिन्द मोहितनाद श्रीरामचन्द्रनु स्वतः गोदावरी तीरक्कॆ होदनु.॥5½॥

स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ ६ ॥
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ ७ ॥

स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।
स तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥

वहाँ पहुँचकर श्रीरामने पूछा—‘सीता कहाँ है?’ परंतु वधके योग्य राक्षसराज रावणद्वारा हरी गयी सीताके विषयमें समस्त भूतोंमेंसे किसीने कुछ नहीं कहा । गोदावरी नदीने भी श्रीरामको कोई उत्तर नहीं दिया ॥ ६-७ ॥

अल्लिगॆ होगि श्रीरामनु ‘सीतॆ ऎल्लिरुवॆ?’ ऎन्दु केळिदनु. आदरॆ वधॆगॆ योग्यनाद राक्षसेन्द्र रावणनिन्द कद्दॊय्द सीतॆय कुरितु समस्त भूतरल्लि यारू एनन्नू हेळलिल्ल. गोदावरी नदियू कूड श्रीरामनिगॆ यावुदे उत्तर कॊडलिल्ल.॥6-7॥

पदच्छेदः

5b, 6. raamaH = Rama; lakSmaNasya vacaH shrutvaa = Lakshmana’s, words, on listening; diinaH = despaired; santaapa mohitaH = by anguish, stupefied; svayam = personally; godaavariim nadiim = to Godavari, river; sam abhi cakraama = straight, towards, went to; saH raamaH = he, Rama; taam = her [river]; upa sthitaH = nearby, staying; siite kva = Seetha, where [are you]; iti evam abraviit = thus, that way, said [shouted.]

अनुवादः

Rama who is already stupefied by anguish is now despaired on listening Lakshmana’s words and he personally went straight to River Godavari, and staying nearby that river Rama shouted in this way, “Seetha… where are you?” [3-64-5b, 6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. vadha arheNa = to be eliminated, who deserves to be; raakSasa indreNa = by demons, chief; taam = of her; hR^itaam iti = abducted, thus as; bhuutaani = creatures [that were already asked]; tathaa = likewise; api godaavarii nadii = even [now,] Godavari, river [which is being asked]; raamaaya na shashamsuu = to Rama, not, informed.

अनुवादः

The forest creatures which were asked earlier have not said to Rama that a deservedly destructible demagogue of demons has divested him of Seetha, likewise now River Godavari which is now being asked has not informed Rama about Seetha. [3-64-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति ।
न च सा ह्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचता ॥ ८ ॥

ततः प्रचोदिता भूतैः शंस च अस्मै प्रियाम् इति । न च सा हि अवदत् सीताम् पृष्टा रामेण शोचता ॥ ३-६४-८

तदनन्तर वनके समस्त प्राणियोंने उन्हें प्रेरित किया कि ‘तुम श्रीरामको उनकी प्रियाका पता बता दो!’ किंतु शोकमग्न श्रीरामके पूछनेपर भी गोदावरीने सीताका पता नहीं बताया ॥ ८ ॥

अनन्तर वनद समस्त प्राणिगळु अवळन्नु ‘नीनु श्रीरामनिगॆ अवन प्रियॆयु ऎल्लिरुवळॆन्दु तिळिसिबिडु’ ऎन्दु प्रेरेपिसिदरु. आदरॆ शोकमग्न श्रीरामनु केळिदरू गोदावरियु सीतॆय सुळिवन्नु तिळिसलिल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = then; shocataa raameNa pR^iSTaa = by woeful, Rama, she who is asked; saa = she [Godavari]; priyaam asmai shamsa ca iti = about ladylove, to him, inform, also, thus [tell Rama the fact of Seetha’s abduction]; [iti = thus]; bhuutaiH pracoditaa = by [all georgic] beings, [though] impelled; saa = she [Godavari]; siitaam = about Seetha; na avadat = not, said.

अनुवादः

Though the woeful Rama has asked her, and even though all the georgic beings impelled her to inform Rama the fact about his ladylove, River Godavari then remained mouthless about Seetha. [3-64-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य च तद्‍रूपं कर्मापि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह ॥ ९ ॥

रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह ॥

रावणस्य च तत् रूपम् कर्माणि च दुरात्मनः । ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीम् सा नदी न शशंस ह ॥ ३-६४-९

दुरात्मा रावणके उस रूप और कर्मको याद करके भयके मारे गोदावरी नदीने वैदेहीके विषयमें श्रीरामसे कुछ नहीं कहा ॥ ९ ॥

दुरात्म रावणन आ रूप मत्तु कर्मवन्नु नॆनॆदु भयदिन्दागि गोदावरि नदियु वैदेहिय कुरितु श्रीरामनल्लि एनन्नू हेळलिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. saa nadii = she, that river; duraatmanaH raavaNasya = of malefic-minded one, of Ravana; tat ruupam = that, form; karmaaNi ca = his manoeuvres, also; dhyaatvaa = recalling; bhayaat tu = owing to fear; vaidehiim = about Vaidehi; na shashamsa ha = not, informed, indeed.

अनुवादः

She that River Godavari has not informed Rama about Vaidehi just out of fear on recalling the mien and manoeuvres of malefic-minded Ravana, lest Ravana may drain her away. [3-64-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ १० ॥

निराशः तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः । उवाच रामः सौमित्रिम् सीता दर्शन कर्शितः ॥ ३-६४-१०

सीताके दर्शनके विषयमें जब नदीने उन्हें पूर्ण निराश कर दिया, तब सीताको न देखनेसे कष्टमें पड़े हुए श्रीराम सुमित्राकुमारसे इस प्रकार बोले— ॥ १० ॥

सीतॆय दर्शनद विषयदल्लि नदियु पूर्णनिराशनन्नागिसिदाग, सीतॆयन्नु नोडदॆ कष्टदल्लि बिद्दिरुव श्रीरामनु सुमित्राकुमारनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. siitaa a darshana karshitaH = Seetha, in not, appearance, who is run-down; raamaH = such Rama; tayaa nadyaa tu = by her, by that river, on her part; siitaayaa = of Seetha; darshane = regarding getting a glimpse of her; nir aashaH kR^itaH = without, hope, rendered as; saumitrim uvaaca = to Soumitri, spoke.

अनुवादः

Rama who is already in a rundown condition owing to the non-appearance of Seetha, is further rendered as a hopeless being by River Godavari in the matter of his catching a glimpse of Seetha, and such a Rama spoke to Saumitri. [3-64-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रतिभाषते ।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ ११ ॥
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।

एषा गोदावरी सौम्य किंचन् न प्रतिभाषते । किम् नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकम् वचः ॥ ३-६४-११ मातरम् चैव वैदेह्या विना ताम् अहम् अप्रियम् ।

‘सौम्य लक्ष्मण! यह गोदावरी नदी तो मुझे कोई उत्तर ही नहीं देती है । अब मैं राजा जनकसे मिलनेपर उन्हें क्या जवाब दूँगा? जानकीके बिना उसकी मातासे मिलकर भी मैं उनसे यह अप्रिय बात कैसे सुनाऊँगा? ॥

सौम्यलक्ष्मण! ई गोदावरी नदियु ननगॆ यावुदे उत्तर कॊडुत्तिल्ल. ईग नानु जनकनन्नु भॆट्टियागि अवरल्लि एनु उत्तरिसलि? जानकियिल्लदॆ अवळ तायियल्लि नानु इन्तह अप्रिय मातन्नु हेगॆ हेळलि.॥11½॥

पदच्छेदः

11, 12a. saumya = oh, kind Lakshmana; eSaa godaavarii = this, Godavari; kimcan na prati bhaaSate = anything, not, in turn, talking - replying; lakSmaNa = oh, Lakshmana; vaidehyaa vinaa = Vaidehi, without; aham = I; janakam sametya = king Janaka, on meeting; maataram caiva = mother [Vaidehi’s mother-in-law, Kausalya,] also thus; a priyam = not, pleasant [word]; [taam = to them]; kim nu = what, really; vacaH = word; vakSyaami = I have to say.

अनुवादः

“Oh, kind Lakshmana, this Godavari is talking to me anything but a reply. In the absence of Vaidehi, oh Lakshmana, really what is that unpleasant word I have to say to Vaidehi’s father king Janaka, also thus to Vaidehi’s mother-in-law and my mother Kausalya, when I meet them! [3-64-11, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ १२ ॥
सर्वं व्यपानयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥
सर्वं वृपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।

या मे राज्य विहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ ३-६४-१२ सर्वम् व्यपनयत् शोकम् वैदेही क्व नु सा गता ।

‘राज्यहीन होकर वनमें जंगली फल-मूलोंसे निर्वाह करते समय भी जो मेरे साथ रहकर मेरे सभी दुःखोंको दूर किया करती थी, वह विदेहराजकुमारी कहाँ चली गयी? ॥ १२ १/२ ॥

राज्य हीननागि वनदल्लि काडिन फल-मूलगळिन्द जीवन निर्वहणॆ माडुत्तिरुवागलू नन्न जॊतॆगॆ इद्दु नन्न ऎल्ल दुःखगळन्नु दूर माडुत्तिद्द आ वैदेहि ऎल्लि हॊरटुहोदळु.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a: raajya vihiinasya = kingdom, one who is destitute of; vane vanyena jiivataH = in forests, on forest produce, surviving; me sarvam shokam = my, all, anguish; yaa vaidehii = which, Vaidehi; vyapanayat = led away [who is a remover]; saa kva gataa nu = she, to where, went to, really.

अनुवादः

“Which Vaidehi is the remover of all my sadness who am a destitute of kingdom and surviving in forests on forest produce, such as she is, where has she gone, really! [3-64-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः ॥ १३ ॥
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।

ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः ॥
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जागृतः ।

ज्ञाति वर्ग विहीनस्य राज पुत्रीम् अपश्यतः ॥ ३-६४-१३ मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।

‘बन्धु-बान्धवोंसे तो मेरा बिछोह हो ही गया था, अब सीताके दर्शनसे भी मुझे वञ्चित होना पड़ा; उसकी चिन्तामें निरन्तर जागते रहनेके कारण अब मेरी सभी रातें बहुत बड़ी हो जायँगी ॥ १३ १/२ ॥

बन्धु-बान्धवरिन्द मॊदले नन्न वियोगवागित्तु. ईग सीतॆय दर्शनदिन्दलू नानु वञ्चितनादॆ. आकॆय चिन्तॆयल्लि निरन्तर ऎच्चरवागिरुवुदरिन्द ईग नन्न ऎल्ल रात्रिगळु बहळ दीर्घवागुवुवु.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. GYaati varga vihiinasya = relative, folk, without [though distanced from]; raaja putriim a pashyataH = king’s, daughter, not, seen; jaagrataH = awaking [while becoming sleepless]; mama raatrayaH = to me, nights; diirghaaH bhaviSyanti manye = lengthy, they will become, I think.

अनुवादः

“Though I am distanced from my relatives I deemed that princess Seetha alone would be an evermore relative of mine. But now when that princess alone is unseen I deem that my sleepless nights would be lengthy. [3-64-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ १४ ॥
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते ।

मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।

मंदाकिनीम् जनस्थानम् इमम् प्रस्रवणम् गिरिम् ॥ ३-६४-१४ सर्वाणि अनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते ।

‘मन्दाकिनी नदी, जनस्थान तथा प्रस्रवण पर्वत—इन सभी स्थानोंपर मैं बारंबार भ्रमण करूँगा । शायद वहाँ सीताका पता चल जाय ॥ १४ १/२ ॥

मन्दाकिनी नदी, जनस्थान हागू प्रस्रवण पर्वत इवॆल्ल स्थानगळल्लि नानु पदे पदे सुत्ताडुवॆनु. अल्लि सीतॆय इरवन्नु तिळियबहुदो एनो.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a: mandaakiniim janasthaanam = Godavari, Janasthaana; imam = this; pra sravaNam girim = with many, rapids, mountain; sarvaaNi = all [places]; anu cariSyaami = in tow [of Seetha,] I wish to ramble - I will search; yadi siitaa hi labhyate = if [perhaps,] Seetha, indeed, available.

अनुवादः

“I will search all these places of Godavari, Janasthaana and this mountain with many rapids, perhaps Seetha may be available somewhere. [3-64-14b, 15a]

टिप्पनी

River Mandakini is River Ganga and here River Godavari is said as Ganga as there are five Ganga-s panca gangaa Cauvery, Tungabhadra, Krishna Veni, Gautami [namely Godavari,] Bhaagiirathi. in Southern India and these are held sacred on par with River Ganga.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः ॥ १५ ॥
वक्तुकामा इह हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।

एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः ॥
वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।

एते महा मृगा वीर माम् ईक्षन्ते पुनः पुनः ॥ ३-६४-१५ वक्तु कामा इह हि मे इंगितानि अनुपलक्षये ।

‘वीर लक्ष्मण! ये विशाल मृग मेरी ओर बारंबार देख रहे हैं, मानो यहाँ ये मुझसे कुछ कहना चाहते हैं । मैं इनकी चेष्टाओंको समझ रहा हूँ’ ॥ १५ १/२ ॥

वीर लक्ष्मण! ई विशाल मृगवु नन्न कडॆगॆ आगाग नोडुत्तिदॆ, अदु एनो हेळबेकॆन्दु बयसुत्तिरुवन्तिदॆ. नानु इदर चेष्टॆगळन्नु तिळियुत्तिद्देनॆ.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. viira = oh, brave one; ete mahaa mR^igaa = all these, burly, animals; punaH punaH [muhurmuhuH] maam iikshante = again, again, me, they are seeing; ingitaani anupalakshaye = [when their] body language, on gauging by; me vaktu kaama iha hi = to me, to say [something,] they desire, now - as it were.

अनुवादः

“Now all these burly animals are repeatedly looking at me as though to speak to me, oh, brave Lakshmana, this I reckon with their body language as it were. [3-64-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ १६ ॥
क्व सीतेति निरीक्षन् वै बाष्पसंरुद्धया गिरा ।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः ॥ १७ ॥
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम् ।

तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ क्व सीतेति निरीक्षन् वै भाष्पसंरुद्धया दृशा ।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः ॥
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम् ।

तदनन्तर उन सबकी ओर देखकर पुरुषसिंह श्रीरामचन्द्रजीने उनसे कहा—‘बताओ, सीता कहाँ हैं?’ उन मृगोंकी ओर देखते हुए राजा श्रीरामने जब अश्रुगद्गद वाणीसे इस प्रकार पूछा, तब वे मृग सहसा उठकर खड़े हो गये और ऊपरकी ओर देखकर आकाशमार्गकी ओर लक्ष्य कराते हुए सब-के-सब दक्षिण दिशाकी ओर मुँह किये दौड़े ॥ १६-१७ १/२ ॥

अनन्तर अवुगळॆल्लदर कडॆगॆ नोडि पुरुष सिंह श्रीरामचन्द्रनु अवुगळल्लि हेळिदनु. सीतॆ ऎल्लिरुवळॆन्दु तिळिसिरि. आ मृगगळ कडॆगॆ नोडुत्ता राजा श्रीरामनु आश्रुगद्गद वाणियल्लि हीगॆ केळिदाग आ मृगगळु तत्क्षण ऎद्दु निन्तु, आकाशद, कडॆगॆ नोडुत्ता ऎल्लवू दक्षिण दिक्किनत्त मुखमाडि पलायन माडिदवु.॥16-17½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. naravyaaghra raaghavaH = tigerly-man, Raghava; taan = them - animals; dR^iSTvaa = on seeing; baaSpa samruddhayaa giraa vai = with tears, stifled, voice, indeed; niriikshan = gazing a them; siita kva = Seetha, where is; iti = thus; prati uvaaca ha = to them, asked, at once.

अनुवादः

But on seeing them pryingly that tigerly-man Raghava has indeed asked them at once with a voice stifled with tears, “where is Seetha?” [3-64-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामभ्यपद्यत ॥ १८ ॥
तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।

मिथिलेशकुमारी सीता हरी जाकर जिस दिशाकी ओर गयी थीं, उसी ओरके मार्गसे जाते हुए वे मृग राजा श्रीरामचन्द्रजीकी ओर मुड़-मुड़कर देखते रहते थे ॥ १८ १/२ ॥

मैथिलियन्नु कद्दुकॊण्डु होद दिक्किन कडॆगिन मार्गदिन्द होगुत्ता आ मृगगळु राजा श्रीरामन कडॆगॆ हॊरळि हॊरळि नोडुत्तिद्दवु.॥18½॥

पदच्छेदः

17b, 18, 19a. narendreNa = by king the best - Rama; evam uktaaH = thus, said to [asked]; te mR^igaaH sahasaa utthitaa = those, animals, in a trice, rose to their feet; sarve dakshiNa abhi mukhaaH = all of them, south, towards, faced - keeping snouts; nabhaH sthalam darshayantaH = sky, plane, while showing [with snouts]; hriyamaaNaa = one who is being abducted; saa maithilii = she, that Maithili; yam disham abhyapadyata = in which, direction, she chanced to go; tena maargeNa gacChantaH = by that, path, while going; naraadhipam = at lord of people - Rama; niriikshante = they looked [back and stared.]

अनुवादः

When that best king has asked, those animals rose to their feet in a trice and facing themselves southward showed skyward with their snouts. And while running in the direction in which Maithili is taken away they are stopping to look back at that lord of people, Rama. Thus they are repeatedly running, stopping and staring at Rama. [3-64-17b, 18, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ १९ ॥
पुनर्नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ २० ॥

येन मार्गम् च भूमिम् च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ ३-६४-१९ पुनः नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेन उपलक्षिताः । तेषाम् वचन सर्वस्वम् लक्षयामास च इन्गितम् ॥ ३-६४-२० उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठम् भ्रातरम् आर्तवत् ।

वे मृग आकाशमार्ग और भूमि दोनोंकी ओर देखते और गर्जना करते हुए पुनः आगे बढ़ते थे । लक्ष्मणने उनकी इस चेष्टाको लक्ष्य किया । वे जो कुछ कहना चाहते थे, उसका सारसर्वस्वरूप जो उनकी चेष्टा थी, उसे उन्होंने अच्छी तरह समझ लिया ॥ १९-२० ॥

आ मृगगळु आकाश मार्ग मत्तु भूमि ऎरडर कडॆगू नोडुत्ता, गर्जिसुत्ता मुन्दक्कॆ होगुत्तिद्दवु. लक्ष्मणनु अवुगळ ई चेष्टॆगळन्नु गमनिसिदनु. आवुगळु हेळलु इच्चिसुवुदन्नु सारसर्वस्ववागि अवर चेष्टॆगळिन्द अवनु चॆन्नागि अरितुकॊण्डनु.॥19-20॥

पदच्छेदः

19b, 20a. te mR^igaaH = those, animals; yena = by which [reason]; maargam ca = [southerly] course, also; bhuumim ca = [southerly] terrain, also; niriikshantaH sma = peering at [Rama,] they are; punaH nadantaH gacChanti = again, clamorously, going [adopting the very same southerly course]; lakshmaNena upalakshitaaH = by Lakshmana, [that reason is] ascertained.

अनुवादः

By which reason those animals are going in a southerly course on a southerly terrain, and stopping to peer at Rama, and again clamorously adopting the very same southerly course, Lakshmana ascertained that reason. [3-64-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20b, 21a. dhiimaan lakshmaNaH = imaginative, Lakshmana; teSaam vacana sarvasvam = their, sentence [language,] essence [lingua franca]; ingitam ca = body language [lingua persona,] even; lakshayaamaasa = started to notice; aarta vat = striver, as a; jyeSTham bhraataram uvaaca = to elder, brother, he spoke.

अनुवादः

On noticing the lingua franca and even the lingua persona of those animals, that imaginative Lakshmana spoke to his elder brother, alike a striver striving hard for some information. [3-64-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत् ।
क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ २१ ॥
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां च नैर्ऋतीम् ॥ २२ ॥
यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते ।

क्व सीत इति त्वया पृष्टा यथा इमे सहसा उथिताः ॥ ३-६४-२१ दर्शयन्ति क्षितिम् चैव दक्षिणाम् च दिशम् मृगाः । सधु गच्छावहे देव दिशम् एताम् च नैर्ऋतीम् ॥ ३-६४-२२ यदि तस्य आगमः कश्चित् आर्या वा सा अथ लक्ष्यते ।

तदनन्तर बुद्धिमान् लक्ष्मणने आर्त-से होकर अपने बड़े भाईसे इस प्रकार कहा—‘आर्य! जब आपने पूछा कि सीता कहाँ हैं, तब ये मृग सहसा उठकर खड़े हो गये और पृथ्वी तथा दक्षिणकी ओर हमारा लक्ष्य कराने लगे हैं; अतः देव! यही अच्छा होगा कि हमलोग इस नैर्ऋत्य दिशाकी ओर चलें । सम्भव है, इधर जानेसे सीताका कोई समाचार मिल जाय अथवा आर्या सीता स्वयं ही दृष्टिगोचर हो जायँ’ ॥ २१-२२ १/२ ॥

अनन्तर धीमन्त लक्ष्मणनु आर्तनागि तन्नण्णनल्लि हीगॆ हेळिदनु. आर्य! सीतॆयु ऎल्लिरुवळॆन्दु नीनु केळिदाग ई मृगगळु सट्टनॆ ऎद्दु निन्तु भूमियन्नु मत्तु दक्षिणद कडॆगॆ नम्म गमनवन्नु सॆळॆदवु. आद्दरिन्द देव! नावु ई नैरुत्य दिक्किनत्त होदरॆ चॆन्नागिरबहुदु. ईकडॆ होगुवुदरिन्द सीतॆय यावुदादरू समाचार सिगलूबहुदु, अथवा स्वतः सीतॆये कण्डुबरुवळु.॥21-22½॥

पदच्छेदः

21a, 22, 23a. deva = oh godly brother; ime mR^igaaH = these, animals; kva siita iti = where is, Seetha, thus; tvayaa pR^iSTaa = by you, when asked; sahasaa uthitaaH = quickly, rose up; kshitim caiva = ground [track,] also thus; dakshiNaam disham ca = southern, direction, also; yathaa = as to how; darshayanti = they are showing; gauging by it; etaam nairR^itiim disham = this one, south-west, towards quarter; sadhu gacChaavahe = for sure, we may go; kashchit aagamaH = some, information; yadi tasya [syaat] = whether, about her, [if available, we get it]; atha = or else; saa aaryaa vaa lakshyate = she, noble lady, either, may be seen.

अनुवादः

“Oh, godly brother, when you have asked these animals, ‘where is Seetha,’ they quickly rose to their feet, and as to how they are showing the track on the ground and the southern direction as well, thereby we may, for sure, go south-westward to know whether there is some information about her, or else, even that noble lady herself may be available there…” [3-64-21a, 22, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ २३ ॥
लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।

बाढम् इति एव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणाम् दिशम् ॥ ३-६४-२३ लक्ष्मण अनुगत श्रीमान् वीक्ष्यमाणो वसुन्धराम् ।

तब ‘बहुत अच्छा’ कहकर श्रीमान् रामचन्द्रजी लक्ष्मणको साथ ले पृथ्वीकी ओर ध्यानसे देखते हुए दक्षिण दिशाकी ओर चल दिये ॥ २३ १/२ ॥

आग ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि श्रीमान् रामचन्द्रनु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ भूमियन्नु चॆन्नागि गमनिसुत्ता दक्षिण दिक्किन कडॆगॆ हॊरटरु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. shriimaan kaakutsthaH = illustrious, Kakutstha Rama; baaDham iti eva = yes, thus, that way [on saying]; lakshmaNa anugata = Lakshmana, followed by; vasundharaam viikshyamaaNaH = earth, while seeing [scrutinising]; dakshiNaam disham prasthitaH = towards southern, direction, he sallied forth.

अनुवादः

On saying “Yes!” to Lakshmana that illustrious Rama of Kakutstha sallied forth to southern direction followed by Lakshmana, scrutinising the earth on his walkway. [3-64-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ २४ ॥
वसुन्धरायां पतितपुष्पमार्गमपश्यताम् ।

एवम् संभाषमाणौ तौ अन्योन्यम् भ्रातरौ उभौ ॥ ३-६४-२४ वसुन्धरायाम् पतित पुष्प मार्गम् अपश्यताम् ।

वे दोनों भाई आपसमें इसी प्रकारकी बातें करते हुए ऐसे मार्गपर जा पहुँचे, जहाँ भूमिपर कुछ फूल गिरे दिखायी देते थे ॥ २४ १/२ ॥

अवरिब्बरू सहोदररु हीगॆ मातुकतॆयाडुत्ता मुन्दक्कॆ होगुत्तिरुवाग नॆलदल्लि कॆलवु हूवुगळु बिद्दिरुवुदन्नु नोडिदरु.॥24½॥

पदच्छेदः

24b, 25a. evam anyonyam sambhaaSamaaNau = in this way, one-to-one, while conversing; tau ubhau bhraatarau = those, two, brothers; vasundharaayaam = on ground; patita puSpa maargam = fallen, flowers, walkway - a walkway bestrewn with flowers; apashyataam = they have seen.

अनुवादः

Those two brothers who are proceeding while discussing among themselves have seen the walkway bestrewn with flowers fallen from a person. [3-64-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ २५ ॥
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।

पृथ्वीपर फूलोंकी उस वर्षाको देखकर वीर श्रीरामने दुःखी हो लक्ष्मणसे यह दुःखभरा वचन कहा— ॥ २५ १/२ ॥

नॆलद मेलॆ बिद्दिरुव आ पुष्पवृष्टियन्नु नोडि वीररामनु दुःखितनागि लक्ष्मणनल्लि हीगॆ दुःख तुम्बिद मातन्नु हेळिदनु.॥25½॥

पदच्छेदः

25b, 26a. viiraH raamaH = valiant, Rama; mahii tale = on earth’s, surface; nipatitaam = fallen down; puSpa vR^iSTim dR^iSTvaa = flower, drizzle, on seeing; duHkhitaH = anguished one; duHkhitam lakSmaNam = to [equally] anguished, Lakshmana; vacaH uvaaca = [this] word, said.

अनुवादः

That valiant Rama who is anguished to see the drizzle of flowers fallen on the surface of earth spoke this word to Lakshmana who is equally anguished. [3-64-25b, 26a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ २६ ॥
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानी कानने ।

अभिजानामि पुष्पाणि तानि इमानि इह लक्ष्मण ॥ ३-६४-२६ अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।

‘लक्ष्मण! मैं इन फूलोंको पहचानता हूँ । ये वे ही फूल यहाँ गिरे हैं, जिन्हें वनमें मैंने विदेहनन्दिनीको दिया था और उन्होंने अपने केशोंमें लगा लिया था ॥ २६ १/२ ॥

लक्ष्मण नानु ई हूवुगळन्नु गुरुतिसुत्तेनॆ. काडिनल्लि नाने विदेहनन्दिनिगॆ कॊट्टिद्द मत्तु आकॆयु मुडिदुकॊण्ड हूवुगळे इल्लि बिद्दिवॆ.॥26½॥

पदच्छेदः

26b, 27a. lakSmaNa = oh, Lakshmana; iha = here [fallen on walkway]; taani = them; imaani = these; puSpaaNi abhijaanaami = flowers, I recognise; kaanane mayaa dattaani = in forest, by me, given - these flowers; vaidehyaa = by Vaidehi; apinaddhaani = tied -tucked in her bun.

अनुवादः

“I recognise these flowers that are fallen here, oh, Lakshmana. In forest I gave them to Vaidehi and she tucked these very flowers in her bun. [3-64-26b, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ २७ ॥
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।

मन्ये सूर्यः च वायुः च मेदिनी च यशशिविनि ॥ ३-६४-२७ अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।

‘मैं समझता हूँ, सूर्य, वायु और यशस्विनी पृथ्वीने मेरा प्रिय करनेके लिये ही इन फूलोंको सुरक्षित रखा है’ ॥ २७ १/२ ॥

सूर्य, वायु मत्तु यशस्विनी पथ्वियु ननगॆ प्रियवन्नुण्टुमाडलॆन्दे ई हूवुगळन्नु सुरक्षितवागि इरिसिवॆ ऎन्दे नानु तिळियुत्तेनॆ.॥27½॥

पदच्छेदः

27b, 28a. suuryaH ca vaayuH ca = sun, also, air, also; yashashivini medinii ca = glorious one, earth, also; mama priyam prakurvantaH = to me, obliging, by doing - proffering a helping hand; puSpaaNi abhi rakshanti = flowers, they are carefully safeguarding; manye = I deem so.

अनुवादः

“These flowers are carefully safeguarded by the sun, as they are unwithered yet, by air as they are unswept by it, and by the glorious earth, as they are unspoilt by that, thus I deem that these naturals, sun, air, and earth are really proffering a helping hand to me. [3-64-27b, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ॥ २८ ॥
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।

एवम् उक्त्वा महाबाहुः लक्ष्मणम् पुरुषर्षभम् ॥ ३-६४-२८ उवाच रामो धर्मात्मा गिरिम् प्रसवण आकुलम् ।

पुरुषप्रवर लक्ष्मणसे ऐसा कहकर धर्मात्मा महाबाहु श्रीरामने झरनोंसे भरे हुए प्रस्रवण गिरिसे कहा— ॥ २८ १/२ ॥

पुरुषप्रवर लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि धर्मात्मा महाबाहु श्रीरामनु जलपातगळिन्द तुम्बिद प्रस्रवण गिरियल्लि हेळुत्तानॆ.॥28½॥

पदच्छेदः

28b, 29a. mahaabaahuH dharmaatmaa raamaH = dextrous, virtue-souled one, Rama; puruSa rSabham lakSmaNam = best of men, to Lakshmana; evam uktvaa = thus, on saying; prasavaNa aakulam = one that is with rapids, uproarious; girim uvaaca = to mountain, spoke [asked.]

अनुवादः

On saying thus to best one among men Lakshmana, that virtue-souled and dextrous Rama asked the mountain that is uproarious with rapids. [3-64-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ २९ ॥
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।

कच्चित् क्षिति भृताम् नाथ दृष्टा सर्वांग सुंदरीम् ॥ ३-६४-२९ रामा रम्ये वनोद् देशे मया विरहिता त्वया ।

‘पर्वतराज! क्या तुमने इस वनके रमणीय प्रदेशमें मुझसे बिछुड़ी हुई सर्वाङ्गसुन्दरी रमणी सीताको देखा है?’ ॥ २९ १/२ ॥

पर्वतराजने! ई वनद रमणीय प्रदेशदल्लि नन्निन्द अगलिद सर्वाङ्ग सुन्दरी रमणी सीतॆयन्नु नीनु नोडिरुवॆया.॥29½॥

पदच्छेदः

29b, 30a. kshiti bhR^itaam naatha = earth, among bolstered ones, lord [oh, lordly mountain / oh, king]; ramye = in beautiful; vanaat deshe = wood, lands; maya = by me; virahitaa = without [left out, foregone] sarva anga sundariim = all, limbs, beauteous one; raamaa = a beauty; tvayaa kaccit dR^iSTaa = by you, somehow, is seen.

अनुवादः

“Oh, lord among the earth-bolstered mountains, have you somehow seen a beauty by all her limbs, foregone by me in beautiful woodlands?” [3-64-29b, 30a]

Reply of mountain to Rama:“Oh, lordly bolsterer of earth, lord Rama, I have somehow seen a beauty by all her limbs, foregone by you in beautiful woodlands.’

टिप्पनी

This question contains a reply to Rama in a sort of jugglery of words / parsing as in - able was I ere I saw Elba. kshiti bhR^itaam naatha ‘of earth, among bolsterers, lord; oh, lordly bolsterer of earth, oh, king Rama; tvyaa virahitaa ‘by you, foregone…’ maya dR^iSTaa iti kaschit, kaschit= kaama pravedane ’ by me, seen…’

टिप्पनी

When the question itself becomes an answer it is citra alankaara and the mountain gave that reply in an echo of Rama’s verbiage. Rama takes this as a mere echo of the mountain, but not a clear reply, and thus angering at it he wants to splinter it down, as said in next lines.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रुद्धोऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३० ॥
तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ ३१ ॥

क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सूनूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥

क्रुद्धो अब्रवीत् गिरिम् तत्र सिंहः क्षुद्र मृगम् यथा ॥ ३-६४-३० ताम् हेम वर्णाम् हेम अंगीम् सीताम् दर्शय पर्वत । यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयामि अहम् ॥ ३-६४-३१

तदनन्तर जैसे सिंह छोटे मृगको देखकर दहाड़ता है, उसी प्रकार वे कुपित हो वहाँ उस पर्वतसे बोले—‘पर्वत! जबतक मैं तुम्हारे सारे शिखरोंका विध्वंस नहीं कर डालता हूँ, इसके पहले ही तुम उस काञ्चनकी-सी काया-कान्तिवाली सीताका मुझे दर्शन करा दो’ ॥ ३०-३१ ॥

अनन्तर सिंहवु सण्ण मृगवन्नु नोडि अदरत्त ओडुवन्तॆ रामनु कुपितनागि आ पर्वतद बळिगॆ होगि ऎलै पर्वतवे! निन्न ऎल्ल शिखरगळन्नु नानु विद्वंसमाडि बिडुव मॊदले नीनु आ काञ्चननन्तॆ शरीरवुळ्ळ सीतॆयन्नु ननगॆ तोरिस.॥30-31॥

पदच्छेदः

30b, 31a. tatra = therein [the matter of unanswered question]; simhaH kSudra mR^igam yathaa = [like a] lion, with a puny, animal, as with; girim = to mountain; kruddhaH abraviit = becoming enraged, he spoke; parvata = oh, mountain; aham = I; te = your; sarvaaNi saanuuni = all, apices; yaavat = sooner than - before; na vidhvamsayaami = not, going to devastate apiece; taam hema varNaam = her, golden, tinged; hema angiim = golden, limbed; siitaam darshaya = Seetha, you show.

अनुवादः

Because his question is unanswered he is enraged as with a lion enraging at a puny animal, and then he spoke to the mountain, “show me that golden tinged, golden limbed Seetha, oh, mountain, no sooner than I devastate all your apices, apiece…” [3-64-30b, 31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।
दर्शयन्निव तां सीतां नादर्शयत राघवे ॥ ३२ ॥

एवम् उक्तः तु रामेण पर्वतो मैथिलीम् प्रति । दर्शयन् इव ताम् सीताम् न दर्शयत राघवे ॥ ३-६४-३२

श्रीरामके द्वारा मैथिलीके लिये ऐसा कहे जानेपर उस पर्वतने सीताको दिखाता हुआ-सा कुछ चिह्न प्रकट कर दिया । श्रीरघुनाथजीके समीप वह सीताको साक्षात् उपस्थित न कर सका ॥ ३२ ॥

श्रीरामनु मैथिलिय कुरितु हीगॆ हेळिदाग पर्वतवु सीतॆयन्नु तोरिसुवन्तॆ कॆलवु चिह्नॆगळन्नु प्रकटपडिसिदनु. श्रीरघुनाथन ऎदुरिगॆ सीतॆयन्नु तन्दु निल्लिसलु अवनिन्द आगलिल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. raameNa = by Rama; maithiliim prati = Maithili, about; evam uktaH = in that way, which is spoken to; parvataH = mountain; taam darshayan iva = her, revealing, as though - by its echo; raaghave = to Raghava; siitaam na darshayata = Seetha, not, revealed.

अनुवादः

When Rama spoke to the mountain in this way, that mountain echoed as if it is revealing Seetha, but actually it has not revealed Seetha to Raghava. [3-64-32]

टिप्पनी

When the mountain replied echoing the same words of Rama, Rama deemed it silent on other account of Seetha, but just said ‘I have seen Seetha…’ Hence, that mountain said anything but a proper indication, thus it has dishonoured Rama - Maheshvara Tiirtha. The mountain appeared to have said something but kept mum on other details - Govindaraja. In either way it silent on other details for fear of later time atrocity of Ravana, thereby Rama wanted to subject it to his arrows atrocity, now itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ ३३ ॥
असेव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।

ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥
असेव्यः सर्वतचैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।

ततो दाशरथी राम उवाच शिलोच्चयम् । मम बाण अग्नि निर्दग्धो भस्मी भूतो भविष्यसि ॥ ३-६४-३३ असेव्यः सततम् चैव निस्तृण द्रुम पल्लवः ।

तब दशरथनन्दन श्रीरामने उस पर्वतसे कहा—‘अरे! तू मेरे बाणोंकी आगसे जलकर भस्मीभूत हो जायगा । किसी भी ओरसे तू सेवनके योग्य नहीं रह जायगा । तेरे तृण, वृक्ष और पल्लव नष्ट हो जायँगे’ ॥

आग दशरथनन्दन श्रीरामनु आ पर्वतद बळि - ऎलवो! नीनु नन्न बाणगळ बॆङ्कियिन्द उरिदु बूदियागि होगुवॆ. याव रीतियल्लियू सेविसलु अयोग्यनागुवॆ. निन्न हुल्लु, तळिरु, वृक्षगळु नाशवागि होगुववु ऎन्दु हेळिदनु.॥33½॥

पदच्छेदः

33, 34a: tataH daasharathii raama = then, Dasharatha’s, Rama; shila uccayam uvaaca = to mountain, hefty one, said to; mama baaNa agni nirdagdhaH = to my, arrow’s, inferno, completely burnt; bhasmii bhuutaH = ashes, on becoming [pared down]; satatam = ever; a sevyaH = not, adorable [unworthy to animals or trees, a meritless mountain]; niS = devoid of; tR^iNa druma pallavaH = grass, tree, tender-leafs; bhaviSyasi = you will become.

अनुवादः

Then Rama of Dasharatha said to the hefty mountain, “When the infernos of my arrows will burn you down completely and when you will be pared down ashes, you shall be grassless, treeless and tender-leafless, and thus you become a meritless mountain… hence, show Seetha before becoming so… [3-64-33, 34a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ ३४ ॥
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् ।

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामिलक्ष्मण ॥
यदि नाख्याति मे सीतामाद्य चन्द्रनिभाननाम् ।

इमाम् वा सरितम् च अद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-६४-३४ यदि न आख्याति मे सीताम् अद्य चन्द्र निभ आननाम् ।

(इसके बाद वे सुमित्राकुमारसे बोले—) ‘लक्ष्मण! यदि यह नदी आज मुझे चन्द्रमुखी सीताका पता नहीं बताती है तो मैं अब इसे भी सुखा डालूँगा’ ॥ ३४ १/२ ॥

(बळिक अवनु सौमित्रियल्लि हेळिदनु-) लक्ष्मण! ई नदियु चन्द्रमुखि सीतॆय इरवन्नु इन्दु ननगॆ तिळिसदिद्दरॆ नानु ईगले इदन्नु ऒणगिसिबिडुवॆनु.॥34½॥

पदच्छेदः

34b, 35b. lakSmaNa = oh, Lakshmana; candra nibha aananaam = moon, shine, faced; siitaam = of Seetha; adya = now; me na aakhyaati yadi = to me, not, going to tell, if; adya imaam saritam vaa = now, this one, river [Godavari,] even; shoSayiSyaami = I will dry up.

अनुवादः

“Lakshmana, if this River Godavari is not going to tell me immediately about that moonshine-faced Seetha, now I will dry her up… [3-64-34b, 35a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ३५ ॥
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।

एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥
ददर्श भूवौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।

ऐसा कहकर रोषमें भरे हुए श्रीरामचन्द्रजी उसकी ओर इस तरह देखने लगे, मानो अपनी दृष्टिद्वारा उसे जलाकर भस्म कर देना चाहते हैं । इतनेहीमें उस पर्वत और गोदावरीके समीपकी भूमिपर राक्षसका विशाल पदचिह्न उभरा हुआ दिखायी दिया ॥ ३५ १/२ ॥

हीगॆ हेळि रोषगॊण्डु श्रीरामचन्द्रनु तन्न दृष्टियिन्दले सुट्टु बूदि माडिबिडुवन्तॆ अदर कडॆगॆ नोडिदनु. अष्टरल्लि आ पर्वत मत्तु गोदावरिय समीपद भूमियल्लि राक्षसन विशालपाद चिह्नॆ मूडिदुदु कण्डु बन्तु.॥35½॥

त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ ३६ ॥
राक्षसेनानुसृप्ताया वैदेह्याश्च पदानि तु ।

साथ ही राक्षसने जिनका पीछा किया था और जो श्रीरामकी अभिलाषा रखकर रावणके भयसे संत्रस्त हो इधर-उधर भागती फिरी थीं, उन विदेहराजकुमारी सीताके चरणचिह्न भी वहाँ दिखायी दिये ॥ ३६ ॥

जॊतॆगॆ राक्षसनु यारन्नु बॆन्नट्टिद्दनो, यारु श्रीरामन अभिलाषॆयन्नु इरिसिकॊण्डु रावणन भयदिन्द सन्त्रस्तळागि आ कडॆ - ई कडॆ ओडिद आ विदेहकुमारि सीतॆय चरणचिह्नॆगळु अल्लि गोचरिसिदवु.॥36½॥

पदच्छेदः

35b, 36, 37a. evam pra ruSitaH = this way, one who is highly, infuriated; cakSuSaa didhakSan iva = with eyes, to burn down, as though; raamaH = Rama; bhuumau = on ground; niS kraantam = heavily, trodden; raakSasasya mahat padam = demon’s, gigantic, foot [footprint]; [atha = then]; trastayaa = one who was fearful; raama kaa~NkshiNyaaH = Rama, desirous of [his arrival]; itaH tataH = here, there; pra dhaavantyaa = one who ran helter-skelter; raakshasena anuvR^ittayaa = by demon, she who is followed; vaidehyaa paadaani ca = Vaidehi’s, footprints, also; dadarsha = he has seen.

अनुवादः

This way when Rama is highly infuriated and who appeared to burn down anything just with his eyes, then he has seen on the ground gigantic footprints of a demon, and the footprints of Vaidehi, who appeared to have run fearfully here and there in a helter-skelter manner expecting the arrival of Rama, and which footprints are heavily trodden by a demon who followed her. [3-64-35b, 36, 37a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ ३७ ॥
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।
सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥ ३८ ॥

स समीक्ष्य परिक्रान्तम् सीताया राक्षसस्य च ॥ ३-६४-३७ भंगम् धनुः च तूणी च विकीर्णाम् बहुधा रथम् । संभ्रांत हृदयो रामः शशंस भ्रातरम् प्रियम् ॥ ३-६४-३८

सीता और राक्षसके पैरोंके निशान, टूटे धनुष, तरकस और छिन्न-भिन्न होकर अनेक टुकड़ोंमें बिखरे हुए रथको देखकर श्रीरामचन्द्रजीका हृदय घबरा उठा । वे अपने प्रिय भ्राता सुमित्राकुमारसे बोले— ॥ ३७-३८ ॥

सीतॆ मत्तु राक्षसन हॆज्जॆगळ गुरुतु, मुरिद धनुस्सु, बत्तळिकॆ मत्तु नुच्चुनूरागि चॆल्लिहॊद रथवन्नु नोडि श्रीरामन मनस्सु गाबरिगॊण्डितु. अवनु प्रिय तम्मनाद सौमित्रियल्लि नुडिदनु.॥37-38॥

पदच्छेदः

37b, 38. saH raamaH = he, Rama; siitaayaa raakSasasya ca = Seetha’s, demon’s [footprints,] also; parikraantam = overly trodden - ground by way of footprints; bhangam dhanuH ca = broken, bow, also; tuuNii ca = quivers, also; bahudhaa vikiirNaam ratham = variously, strewn, chariot; samiikSya = on scrutinising; sambhraanta hR^idayaH = baffled, hearted - Rama; priyam bhraataram shashamsa = to dear, brother, informed.

अनुवादः

On scrutinising the overly trodden footprints of Seetha and the demon, and a broken bow, broken quiver, and broken and variously bestrewn chariot also, then Rama became baffle-hearted and said to his dear brother Lakshmana. [3-64-37b, 38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य लक्ष्मण वैदेह्या कीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ ३९ ॥

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः कीर्णाम् कनक बिन्दवः । भूषणानाम् हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ ३-६४-३९

‘लक्ष्मण! देखो, ये सीताके आभूषणोंमें लगे हुए सोनेके घुँघुरू बिखरे पड़े हैं । सुमित्रानन्दन! उसके नाना प्रकारके हार भी टूटे पड़े हैं ॥ ३९ ॥

लक्ष्मण! नोडु नोडु! सीतॆय आभरणगळल्लिद्द चिन्नद ई गॆज्जॆगळु चॆल्लिहोगि इल्लि बिद्दिवॆ. सौमित्रिये! आकॆय नाना प्रकारद हारगळू कडिदुबिद्दिवॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. saumitre lakSmaNa = oh, son of Sumitra, oh, Lakshmana; pashya = see; vaidehyaaH bhuuSaNaanaam kanaka bindavaH = Vaidehi’s, of jewellery, golden, beads; kiirNaam [shiirNaam] hi = strewn around [dropped down] indeed; vividhaani maalyaani ca = many, [bits of] garlands, also - have fallen.

अनुवादः

“See Lakshmana, many beads of jewellery and many bits of garlands of Vaidehi have indeed fallen down, and oh, Soumitri, they are strewn around… [3-64-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ ४० ॥

तप्त बिन्दु निकाशैः च चित्रैः क्षतज बिन्दुभिः । आवृतम् पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणी तलम् ॥ ३-६४-४०

‘सुमित्राकुमार! देखो, यहाँकी भूमि सब ओरसे सुवर्णकी बूँदोंके समान ही विचित्र रक्तबिन्दुओंसे रँगी दिखायी देती है ॥ ४० ॥

सुमित्राकुमारा! नोडु! इल्लिय भूमियु ऎल्लॆडॆ सुवर्ण बिन्दुगळन्तॆ रक्तबिन्दुगळिन्द चित्रितवादन्तॆ काणुत्तदॆ.॥40॥

पदच्छेदः

40. saumitre = oh, Soumitri; tapta bindu nikaashaiH ca = molten [golden,] droplets, equal in shine, also; citraiH kSataja bindubhiH = variedly [big and small,] blood, with drops; sarvataH = everywhere; aavR^itam = enclosed [interspersed]; dharaNii talam = earth’s, surface; pashya = you see.

अनुवादः

“Also the surface of the earth is everywhere interspersed with big and small blood drops that are akin to golden droplets, you see them Saumitri… [3-64-40]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ ४१ ॥

‘लक्ष्मण! मुझे तो ऐसा मालूम होता है कि इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले राक्षसोंने यहाँ सीताके टुकड़े-टुकड़े करके उसे आपसमें बाँटा और खाया होगा ॥

लक्ष्मण! कामरूपिगळाद राक्षसरु इल्लि सीतॆयन्नु तुण्डु-तुण्डु माडि आकॆयन्नु परस्पर हञ्चिकॊण्डु तिन्दिरबहुदु ऎन्दु ननगॆ अनिसुत्तदॆ.॥41॥

पदच्छेदः

40. lakSmaNa = oh, Lakshmana; vaidehii = Vaidehi; kaama ruupibhiH raakSasaiH = by wish, guise-changers, by demons; bhittvaa bhittvaa = ripping, riving; vibhaktaa vaa = divided [into poieces,] or; bhakSitaa vaa = gluttonised, or; bhaviSyati = she will be [she would have been]; manye = I think.

अनुवादः

“I think Lakshmana, guise changing demons would have ripped and rived Vaidehi, or divided her into pieces, or they might have gluttonised her. [3-64-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्या निमित्तं सीताया द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ ४२ ॥

तस्या निमित्तं सीताया द्वयॊर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥

तस्या निमित्तम् वैदेह्या द्वयोः विवदमानयोः । बभूव युद्धम् सौमित्रे घोरम् राक्षसयोः इह ॥ ३-६४-४२

‘सुमित्रानन्दन! सीताके लिये परस्पर विवाद करनेवाले दो राक्षसोंमें यहाँ घोर युद्ध भी हुआ है ॥ ४२ ॥

सुमित्रानन्दन! सीतॆगागि परस्पर विवाद माडुव इब्बरु राक्षसरल्लि इल्लि घोर युद्धवू नडॆदिदॆ.॥42॥

पदच्छेदः

42. saumitre = oh, Soumitri; tasyaaH vaidehyaaH nimittam = for her, of Vaidehi, on account of; vivada maanayoH = those who are clashing for her; dvayoH = among two of them; raakSasayoH = between two demons; iha ghoram yuddham babhuuva = here, a deadly, clash, occurred.

अनुवादः

“A deadly clash has occurred here, Soumitri, while two demons were clashing between themselves on account of Vaidehi… [3-64-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः ॥ ४३ ॥

मुक्ता मणि चितम् च इदम् तपनीय विभूषितम् । धरण्याम् पतितम् सौम्य कस्य भग्नम् महत् धनुः ॥ ३-६४-४३ राक्षसानाम् इदम् वस्त सुराणाम् अधवा अपि ।

‘सौम्य! तभी तो यहाँ यह मोती और मणियोंसे जटित एवं विभूषित किसीका अत्यन्त सुन्दर और विशाल धनुष खण्डित होकर पृथ्वीपर पड़ा है । यह किसका धनुष हो सकता है? ॥ ४३ ॥

सौम्य आद्दरिन्दले इल्लि ई मुत्तुगळु हागू नवरत्न खचित यारदो अत्यन्त सुन्दर मत्तु विशाल धनुस्सु तुण्डागि नॆलदल्लि बिद्दिदॆ. इदु यार धनुस्सु आगिरबहुदु.॥43॥

पदच्छेदः

43, 44a. saumya = oh, gentle Lakshmana; kasya = someone’s; idam = this; muktaa maNi citam = pearls, gems, studded; ramaNiiya vibhuuSitam = beautifully, decorated; mahat dhanuH = great, bow; bhagnam = on becoming fragmented; dharaNyaam patitam = on earth[battlefield,] fallen; vasta = oh, dear boy Lakshmana; idam = this; raakshasaanaam = [perhaps belongs] to demons; adhavaa api = else, or; suraaNaam = of gods.

अनुवादः

“Oh, gentle Lakshmana, studded with pearls and gems this great bow of someone is beautifully decorated, but it is fragmented and fallen to earth. Oh, dear boy, Lakshmana, this bow may perhaps belong to demons, or else to gods… [3-64-43, 44a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा ।
तरुणादित्यसङ्काशं वैदूर्यगुलिकाचितम् ॥ ४४ ॥

तरुण आदित्य संकाशम् वैदूर्य गुलिका चितम् ॥ ३-६४-४४ विशीर्णम् पतितम् भूमौ कवचम् कस्य कांचनम् ।

‘वत्स! पता नहीं, यह राक्षसोंका है या देवताओंका; यह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा है तथा इसमें वैदूर्यमणि (नीलम) के टुकड़े जड़े हुए हैं ॥ ४४ ॥

वत्स! इदु राक्षसरदो अथवा देवतॆगळदो तिळियदु, इदु प्रभात सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिदॆ. इदरल्लि वैडूर्यमणिगळ तुण्डुगळन्नु जोडिसलागिदॆ.॥44॥

पदच्छेदः

44b, 45a. taruNa aaditya sankaasham = young [rising,] sun, similar in shine; vaiduurya gulikaa citam = lapis gems, beads, studded; kaancanam = golden one; kasya = somebody’s; vishiirNam kavacam = splintered, armour; bhuumau patitam = on earth, fallen.

अनुवादः

“Studded with lapis gem beads this golden armour of someone is similar to the rising sun in its shine, but it is splintered and fallen to earth… [3-64-44b, 45a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ।
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ॥ ४५ ॥
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम् ।

विदीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्यकाञ्चनम् ।
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ॥
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम् ।

छत्रम् शत शलाकम् च दिव्य माल्य उपशोभितम् ॥ ३-६४-४५ भग्न दण्डम् इदम् कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् ।

‘सौम्य! उधर पृथ्वीपर टूटा हुआ एक सोनेका कवच पड़ा है, न जाने वह किसका है? दिव्य मालाओंसे सुशोभित यह सौ कमानियोंवाला छत्र किसका है? इसका डंडा टूट गया है और यह धरतीपर गिरा दिया गया है ॥ ४५ १/२ ॥

सौम्य! ई कडॆ ऒन्दु चिन्नद कवच तुण्डागि बिद्दिदॆ, यारदिरबहुदो तिळियदु. दिव्यमालॆगळिन्द सुशोभित, नूरु कड्डिगळुळ्ळ ई छत्र यारदागिदॆ? इदर दण्ड मुरिदुहोगि नॆलदल्लि बिद्दिदॆ.॥45॥

पदच्छेदः

45b, 46a. saumya = oh, gentle Lakshmana; shata shalaakam = having hundred, spokes; divya maalya upashobhitam = divine, festoons, embellished with; bhagna daNDam = wrecked, central-shaft; idam Chatram = this, regal-parasol; kasya = someone’s; bhuumau = on to earth; nipaatitam = it is felled down.

अनुवादः

“This hundred-spoked regal-parasol of someone is embellished with divine festoons, but oh, gentle Lakshmana, its central-shaft is wrecked and it is felled to earth… [3-64-45b, 46a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ॥ ४६ ॥
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ।

काञ्चनोरश्चदाश्चेमेपिशाचवदनाः खराः ॥
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ।

कान्चन उरः छदाः च इमे पिशाच वदनाः खराः ॥ ३-६४-४६ भीम रूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ।

‘इधर ये पिशाचोंके समान मुखवाले भयंकर रूपधारी गधे मरे पड़े हैं । इनका शरीर बहुत ही विशाल रहा है; इन सबकी छातीमें सोनेके कवच बँधे हैं । ये युद्धमें मारे गये जान पड़ते हैं । पता नहीं ये किसके थे ॥

इन्नॊन्दॆडॆ पिशाचिगळ मुखदन्तॆ इरुव भयङ्कर रूपधारी कत्तॆगळु सत्तुबिद्दिवॆ. इवुगळ शरीर विशालवागिद्दु इवुगळॆल्लवुगळ ऎदॆगॆ चिन्नद कवचगळन्नु कट्टिरुवरु; इवु युद्धदल्लि सत्तु बिद्दिरुवन्तॆ अनिसुत्तिदॆ. यारदागित्तो इदु तिळियदु.॥46½॥

पदच्छेदः

46b, 47a. kaancana uraH ChadaaH ca = golden, chest, covered with coverings [breastplates,] also; pishaaca vadanaaH = ghost, faced; bhiima ruupaaH = macabre, in form; mahaa kaayaaH = massive, in frame; raNe nihataa = in war, hewed down; ime kharaaH = these, mules; kasya = whose; vaa = either.

अनुवादः

“These ghost-faced mules with golden breastplates are macabre in form and massive in frame, but they are hewed down in war, whose are they, either… [3-64-46b, 47a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान् समरध्वजः ॥ ४७ ॥
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ।

दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ॥
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य सङ्ग्रामिको रथः ।

दीप्त पावक संकाशो द्युतिमान् समर ध्वजः ॥ ३-६४-४७ अपविद्धः च भग्नः च कस्य सांग्रामिको रथः ।

‘तथा संग्राममें काम देनेवाला यह किसका रथ पड़ा है? इसे किसीने उलटा गिराकर तोड़ डाला है । समराङ्गणमें स्वामीको सूचित करनेवाली ध्वजा भी इसमें लगी थी । यह तेजस्वी रथ प्रज्वलित अग्निके समान दमक रहा है ॥ ४७ १/२ ॥

सङ्ग्रामदल्लि उपयोगिसुव ई रथ यारदागिदॆ? इदन्नु यारॊ तलॆकॆळगागि बीळिसि मुरिदुबिट्टिरुवरु. समराङ्गणदल्लि ऒडॆयनन्नु सूचिसुव ध्वजवू इदरल्लित्तु. ई तेजस्वी रथवु उरियुव बॆङ्कियन्तॆ हॊळॆयुत्ता इदॆ.॥47½॥

पदच्छेदः

47b, 48a. diipta paavaka samkaashaH = flaring, fire, similar in shine; dyutimaan = irradiant one; samara dhvajaH = war, pennon [having]; kasya vaa = somebody’s; saamgraamikaH = one used in combat / combatant’s; rathaH = chariot; bhagnaH ca = is broken, as well; apa viddhaH ca = down, battered, also.

अनुवादः

“Somebody’s combat-chariot is irradiant and similar in shine to the flaring fire with a war-pennon, but it is broken and battered down, as well… [3-64-47b, 48a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ॥ ४८ ॥
कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः ।

रथ अक्ष मात्रा विशिखाः तपनीय विभूषणाः ॥ ३-६४-४८ कस्य इमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोर दर्शनः ।

‘ये भयंकर बाण, जो यहाँ टुकड़े-टुकड़े होकर बिखरे पड़े हैं, किसके हैं? इनकी लंबाई और मोटाई रथके धुरेके समान प्रतीत होती है । इनके फल-भाग टूट गये हैं तथा ये सुवर्णसे विभूषित हैं ॥ ४८ १/२ ॥

ई भयङ्कर बाणगळु तुण्डु-तुण्डागि इल्लि चॆल्लिहोगिवॆ. इवुगळ उद्द-दप्प रथद नॊगदन्तॆ कण्डुबरुत्तिवॆ. सुवर्णभूषितवाद इवुगळ तुदिगळु मुरिदु होगिदॆ. इवु यारदिरबहुदु.॥48½॥

पदच्छेदः

48b, 49a. ratha akSa maatraa = chariot’s, axle / crossbar, as much as; vi shikhaaH = without [shred,] arrowheads / having very sharp arrowheads; tapaniiya vibhuuSaNaaH = in gold, decorated; ni hataa = down, hit [shredded down by Jataayu]; ime = these; baaNaaH = arrows; ghora darshanaH = frightful, for sight; kasya = somebody’s; pra kiirNaa = manifoldly, are strewn around;.

अनुवादः

“These frightful looking arrows of somebody are gilded and they are as much as a chariot’s axle in their thickness, but their arrowheads are shred and they are manifoldly shredded and strewn around… [3-64-48, 49a]

टिप्पनी

The sizes of Ravana’s arrows are calculated differently. This ratha aksha maatra is taken as the length of chariot’s wheel and thus it is said four-hundred inches or some 33 feet, which is unacceptable to some as Ravana did not travel in his chariot with a mega body. In another way aksha is taken as the ’eye of axle…’ Then the diameter of his arrow is said, ‘as thick as an axle…’ Some others said the size of arrow is eighty-four inches according to shilpa shaastra ‘science of chariot making…’ taking this ’eye of axle’ into consideration.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ॥ ४९ ॥
प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः ।

शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ॥ ३-६४-४९ प्रतोद अभीशु हस्तो अयम् कस्य वा सारथिः हतः ।

‘लक्ष्मण! उधर देखो, ये बाणोंसे भरे हुए दो तरकस पड़े हैं, जो नष्ट कर दिये गये हैं । यह किसका सारथि मरा पड़ा है, जिसके हाथमें चाबुक और लगाम अभीतक मौजूद हैं ॥ ४९ १/२ ॥

लक्ष्मण! अल्लि नोडु! बाणगळिन्द तुम्बिद ऎरडु बत्तळिकॆगळु नाशवागि बिद्दुकॊण्डिवॆ. कैयल्लि चम्मटिकॆ मत्तु लगामु हिडिदिरुव सत्तुबिद्द ई सारथियु यारद्दागिरबहुदु.॥49½॥

पदच्छेदः

49b, 50a. lakshmaNa = oh, Lakshmana; sharaiH puurNau = with arrows, packed with; vidhvastau = completely shattered; sharaavarau = two quivers; pashya = you see; pratoda abhiishu hastaH = whip, bridles, in hand; hataH = drop dead; ayam saarathiH = this, charioteer; kasya vaa = whose, either.

अनुवादः

“Lakshmana, you see these two quivers packed with arrows are completely shattered, and the charioteer is drop dead with whip and bridles still in his hands… whose charioteer he might be! [3-64-49b, 50a]

Lakshmana, you see… these two armours, one belonging to the combatant from this chariot [that is ripped off by Jataayu and fallen from the body of Ravana,] and the other belonging to this charioteer, both are encrusted fully with arrows [when Jataayu winnowed the very same arrows shot by Ravana with both of his wings and thus shot them back,] thus the two armours are completely shattered… and the charioteer is drop dead with whip and bridles in his hand… either he… whose is he… and where is the presiding combatant of this chariot….

टिप्पनी

The word used here for quivers is sharaavara and for this Dr. Satya Vrat says: ‘Another word which is also not noticed by Monier Williams is sharaavara. It means an armour kavaca and occurs at least twice in the Ramayana…’ Here and at 3-51-14 of this canto and there it was used in the meaning of armour. If this meaning of armour is adopted here also, then the meaning of the above verse may somewhat be,

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ॥ ५० ॥
वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम् ।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ५१ ॥

पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ॥ वैरं शतगुणं पश्य ममतैर्जिवितान्तकम् ।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥

‘सौम्य! यह अवश्य ही किसी राक्षसका पदचिह्न दिखायी देता है । इन अत्यन्त क्रूर हृदयवाले कामरूपी राक्षसोंके साथ मेरा वैर सौगुना बढ़ गया है । देखो, यह वैर उनके प्राण लेकर ही शान्त होगा ॥ ५०-५१ ॥

सौम्य! इदु खण्डितवागि यावनो राक्षसन हॆज्जॆय गुरुतु काणुत्तिदॆ. ई अत्यन्त क्रूर हृदयवुळ्ळ कामरूपी राक्षसरॊन्दिगॆ नन्न वैर नूरुपट्टु हॆच्चागिदॆ. नोडु ई वैरवु अवन अन्त्यवादागले शान्तवागबहुदु.॥50-51॥

पदच्छेदः

50b, 51a. eSaa = this is; vyaktam = evidently; kasya api = someone’s; puruSasya raakshasaH = of a male, demon’s; padavii = footprint [approach / modus operandi]; taiH jiivita antakam = their, life, ending - eradicate; shata guNam = hundred, fold; mama vairam = my, animosity; pashya = you see.

अनुवादः

“Evidently this is the modus operandi of someone who is a male demon, and you see how my animosity has become hundredfold to eradicate them… [3-64-50b, 51a]

टिप्पनी

This is the reply to Seetha for she wanted no animosity could be nurtured towards the demons without a cause, in the opening chapters of this Aranya Kanda. When she herself became a cause for that animosity, now Rama is indicating the effect of that cause, in saying: ‘I have some animosity towards these demons, but I have not eliminated them sweepingly, but for some demons occasionally… I thought that Seetha strayed her way, or eaten away by some pauperised paltry demon… but on seeing the massive footprints I consider this as a calculated and culpable crime… now that my animosity is multiplied hundredfold, whole of the demonic race will be eliminated…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी ।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥ ५२ ॥

‘अवश्य ही तपस्विनी विदेहराजकुमारी हर ली गयी, मृत्युको प्राप्त हो गयी अथवा राक्षसोंने उसे खा लिया । इस विशाल वनमें हरी जाती हुई सीताकी रक्षा धर्म भी नहीं कर रहा है ॥ ५२ ॥

खण्डितवागिये तपस्विनी वैदेहियन्नु कद्दुकॊण्डु होगिरुवरु, सावु आगिरबहुदु; अथवा राक्षसरु तिन्दिरबहुदु. ई विशाल वनदल्लि कद्दु कॊण्डुहोगुव सीतॆयन्नु धर्मवू रक्षिसिल्ल.॥52॥

पदच्छेदः

51b, 52. saumya = oh, gentle Lakshmana; tapasvinii siitaa = saintly, Seetha; su ghora hR^idayaiH = by very, stony, hearted ones; kaama ruupibhiH = by wish, guise-changers; raakSasaiH = by demons; hR^itaa vaa = is abducted, either; bhakSitaa vaa = gluttonised, either; mR^itaa vaa = dead [killed,] or; mahaa vane = in great forest; hriyamaaNaam siitaam = while being abducted, Seetha is; dharmaH na traayate = rectitude, not, saves - has not saved her.

अनुवादः

“The highly stony-hearted demons that are guise-changers by their wish have either abducted, or killed or gluttonised saintly Seetha… but, they say that rectitude saves such saintly persons… yet that rectitude has not saved Seetha while she is being abducted in great forest… [3-64-51b, 52]

टिप्पनी

Dharma or Righteousness does not go on safeguarding either its adherents or antagonists, everyone, everywhere, everlastingly. dharmo rakshati rakshitaH and suchlike sayings are also time-bound and when the time is negative aapatsu raksha ko dharmaH ‘in difficulties which rightness safeguards?’ is the ensuing dilemma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥ ५३ ॥

भक्षितायाम् हि वैदेह्याम् हृतायाम् अपि लक्ष्मण । के हि लोके प्रियम् कर्तुम् शक्ताः सौम्य मम ईश्वराः ॥ ३-६४-५३

‘सौम्य लक्ष्मण! जब विदेहनन्दिनी राक्षसोंका ग्रास बन गयी अथवा उनके द्वारा हर ली गयी और कोई सहायक नहीं हुआ, तब इस जगत् में कौन ऐसे पुरुष हैं, जो मेरा प्रिय करनेमें समर्थ हों ॥ ५३ ॥

सौम्य लक्ष्मण! विदेहनन्दिनियु राक्षसरिगॆ तुत्तादळु अथवा अपहृतळादळु हागू यारू सहायकरागलिल्ल ऎन्दाग ई जगत्तिनल्लि नन्न प्रिय कर्म माडलु समर्थनाद पुरुषनु यारिद्दानॆ.॥53॥

पदच्छेदः

53. saumya = oh, gentle one; lakSmaNa = oh, Lakshmana; vaidehyaam = of Vaidehi; bhakSitaayaam = whether she is consumed; hR^itaayaam api = whether taken away, or; mama = to me; loke = in this world; ke iishvaraaH = who, are the gods; priyam kartum shaktaaH = benignancy, to do, capable.

अनुवादः

“Whether Vaidehi is taken away or taken in by some unknown being, oh, gentle Lakshmana, then who are the gods who can possibly be benignant to me in this world… [3-64-53]

टिप्पनी

‘No god can possibly be non-benignant to me, either in this world or in the other…’ Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ।
अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ५४ ॥

कर्तारम् अपि लोकानाम् शूरम् करुण वेदिनम् । अज्ञानात् अवमन्येरन् सर्व भूतानि लक्ष्मण ॥ ३-६४-५४

‘लक्ष्मण! जो समस्त लोकोंकी सृष्टि, पालन और संहार करनेवाले ‘त्रिपुर-विजय’ आदि शौर्यसे सम्पन्न महेश्वर हैं, वे भी जब अपने करुणामय स्वभावके कारण चुप बैठे रहते हैं, तब सारे प्राणी उनके ऐश्वर्यको न जाननेसे उनका तिरस्कार करने लग जाते हैं ॥ ५४ ॥

लक्ष्मण! समस्त लोकगळ सृष्टि, स्थिति, संहार माडुव त्रिपुर विजय मॊदलाद शौर्य सम्पन्ननाद महेश्वरनू कूड तन्न करुणामय स्वभाद कारण सुम्मनॆ कुळितिरुवाग ऎल्ल प्राणिगळु अवन ऐश्वर्यवन्नु तिळियदे अवनन्नु तिरस्करिसतॊडगुवरु.॥54॥

पदच्छेदः

54. lakSmaNa = oh, Lakshmana; lokaanaam kartaaram = for worlds, creator; api = even if; shuuram = Omnipotent; karuNa vedinam = leniency, heartfelt [a lenient one]; sarva bhuutaani = all, beings; aGYaanaat = by unenlightenment; ava manyeran = dis, respect.

अनुवादः

“Lakshmana, someone, even if He were a Creator of Worlds, or an Omnipotent, if He were to be lenient at heart or in His actions, He will be disrespected by all beings, owing to the unenlightenment of those beings… [3-64-54]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥ ५५ ॥

मृदुम् लोक हिते युक्तम् दांतम् करुण वेदिनम् । निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनम् माम् त्रिदश ईश्वराः ॥ ३-६४-५५

‘मैं लोकहितमें तत्पर, युक्तचित्त, जितेन्द्रिय तथा जीवोंपर करुणा करनेवाला हूँ, इसीलिये ये इन्द्र आदि देवेश्वर निश्चय ही मुझे निर्बल मान रहे हैं (तभी तो इन्होंने सीताकी रक्षा नहीं की है) ॥ ५५ ॥

नानु लोकहितदल्लि तत्पर, युक्तचित्त, जितेन्द्रिय हागू जीविगळ मेलॆ करुणॆ तोरुववनागिद्देनॆ, अदक्कागि ई इन्द्रादि देवेश्वररु निश्चयवागि नन्नन्नु निर्बलनॆन्दु तिळिदिद्दारॆ. (आद्दरिन्दले इवरु सीतॆयन्नु रक्षिसलिल्ल.॥55॥

पदच्छेदः

55. mR^idum = mellowly being; loka hite yuktam = world’s, wellbeing, one who is yoked to; daantam = self-controlled one [magnanimous]; karuNa vedinam = mercy, heartfelt [merciful one]; maam = of me; tridasha iishvaraaH = heavenly, gods; nir viirya iti = without, potency [non-Omnipotent,] thus; manyante = they deem; nuunam = definitely.

अनुवादः

“I who am mellowly, magnanimous, merciful and yoked only to the wellbeing of all worlds, such as I am, all of the heavenly gods deem me as non-Omnipotent… it is definite… [3-64-55]

टिप्पनी

Annex: ‘Even if I am capable of creating, maintaining, and destructing all the worlds, I am lenient, for I am benevolent… but the unwise are unable to know me, the real me… evil-doers are reverenced by one and all, though negatively owing to scare… but a do-gooder is scoffed off, for his deeds are positive and do not yield quick and instant results… and my Omnipotence is looked down as my impotence…’ This concept is amplified throughout Bhagavat Gita.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ॥ ५६ ॥
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः ।
संहृत्यैव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाशते ॥ ५७ ॥

माम् प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण । अद्य एव सर्व भूतानाम् रक्षसाम् अभवाय च ॥ ३-६४-५६ संहृत्य एव शशि ज्योत्स्नाम् महान् सूर्य इव उदितः । संहृत्य एव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाश्ते ॥ ३-६४-५७

‘लक्ष्मण! देखो तो सही, यह दयालुता आदि गुण मेरे पास आकर दोष बन गया (तभी तो मुझे निर्बल मानकर मेरी स्त्रीका अपहरण किया गया है । अतः अब मुझे पुरुषार्थ ही प्रकट करना होगा) । जैसे प्रलयकालमें उदित हुआ महान् सूर्य चन्द्रमाकी ज्योत्स्ना (चाँदनी) का संहार करके प्रचण्ड तेजसे प्रकाशित हो उठता है, उसी प्रकार अब मेरा तेज आज ही समस्त प्राणियों तथा राक्षसोंका अन्त करनेके लिये मेरे उन कोमल स्वभाव आदि गुणोंको समेटकर प्रचण्डरूपमें प्रकाशित होगा, यह भी तुम देखो ॥ ५६-५७ ॥

लक्ष्मण! नोडल्ल! ई दयाळुत्व मुन्ताद गुणगळु नन्न बळिगॆ बन्दु दोषियागिवॆ. (अदक्कागिये नन्नन्नु निर्बलवॆन्दु तिळिदु नन्न पत्नियु अपहृतळादळु. आद्दरिन्द ईग नानु पुरुषार्थवन्नु प्रकट पडिसबेकादीतु.) प्रळय कालदल्लि उदयिसिद सूर्यनु चन्द्रन बॆळदिङ्गळन्नु संहरिसि प्रचण्ड तेजदिन्द प्रकाशितनागुवन्तॆये, ईग नन्न तेजवु इन्दे समस्त प्राणिगळन्नु मत्तु राक्षसरन्नु अन्त्यगॊळिसलु नन्न आ कोमल स्वभावद गुणगळन्नु मरॆमाडि, प्रचण्ड रूपदल्लि प्रकाशितवादीतु, इदन्नु नीनु नोड.॥56-57॥

पदच्छेदः

56, 57. lakSmaNa = Lakshmana; maam praapya = me, on getting; guNaH = merits [like mercifulness etc.]; doSaH = demerit; sam vR^ittaH hi = contracted - rounded off - indeed; pashya = you behold - Lakshmana; shashi jyotsnaam samhR^itya eva = moon, shine, by quelling, only; uditaH mahaan suurya iva = arisen, great [sizzling,] sun, as with; mama tejaH = my, irradiance; sarvaan guNaan samhR^itya eva = all, merits, quelling, only; adya eva = now, itself; sarva bhuutaanaam = of all, beings; rakSasaam ca = of demons, also; a bhavaaya = for non, entity; prakaashte = is irradiating.

अनुवादः

“Have you seen Lakshmana how merits like mercifulness, magnanimity and the like are inverted to become demerits on getting at me, thus I am unmerited in forgoing Seetha. As such, as with the sizzle of sun uprisen quelling all the moonshine, now you may see as to how my irradiance radiates quelling all the merits like softness and fairness for the nonentity of all beings proactive to demons, inclusive of demons. [3-64-56, 57]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ५८ ॥

न एव यक्षा न गंधर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । किन्नरा वा मनुष्या वा सुखम् प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ३-६४-५८

‘लक्ष्मण! अब न तो यक्ष, न गन्धर्व, न पिशाच, न राक्षस, न किन्नर और न मनुष्य ही चैनसे रहने पायेंगे ॥ ५८ ॥

लक्ष्मण! ईग यक्षरु, गन्धर्वरु, पिशाचिगळु, राक्षसरु, किन्नररु, मनुष्यरु इवरारू नॆम्मदियागि इरलाररु.॥58॥

पदच्छेदः

58. lakSmaNa = oh, Lakshmana; yakSaa = yaksha-s; sukham na praapsyanti = complaisance, will not, obtain [now]; gandharvaa na = gandharva-s, no; pishaacaa na = monsters, no; raakSasaaH na = demons, no; kinnaraa vaa = kinnaraa-s, either; manuSyaa vaa = humans, or.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana, will the yaksha-s be comfortable now, no; gandharva-s - no; monsters

• no; demons - no; either kinnaraa-s or humans - no, none can be comfortable henceforth… [3-64-58]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ।
असम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥ ५९ ॥

मम अस्त्र बाण संपूर्णम् आकाशम् पश्य लक्ष्मण । असंपातम् करिष्यामि हि अद्य त्रैलोक्य चारिणाम् ॥ ३-६४-५९

‘सुमित्रानन्दन! देखना, थोड़ी ही देरमें आकाशको मैं अपने चलाये हुए बाणोंसे भर दूँगा और तीन लोकोंमें विचरनेवाले प्राणियोंको हिलने-डुलने भी न दूँगा ॥ ५९ ॥

सुमित्रानन्दन! नोडुत्तिरु, स्वल्प हॊत्तिनल्ले नानु बिट्ट बाणगळिन्द आकाशवन्नु तुम्बि बिडुवॆनु मत्तु मूरु लोकगळल्लि सञ्चरिसुव प्राणिगळन्नु कदललू बिडलारॆनु.॥59॥

पदच्छेदः

59. lakSmaNa = Lakshmana; mama astra baaNa = by my, missiles, arrows; sampuurNam aakaasham = packed with, welkin; adya = now; trailokya caariNaam = in three worlds, for treaders among them; a sam paatam = not, well, flyable - not moveable - as an impassable sphere; kariSyaami hi = I wish to render, indeed; pashya = you notice.

अनुवादः

“Now the welkin will be packed with my arrows and missiles, and I will render it as an impassable sphere for the treaders in the triad of worlds… [3-64-59]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ।
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ ६० ॥
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥ ६१ ॥
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ।

सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ।
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ विनिर्मथित शैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालधर्मणा ।

संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् । विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ - यद्व - संनिरुद्ध ग्रह गणम् आवारित निशा करम् । विप्रनष्ट अनल मरुत् भास्कर द्युति संवृतम् ॥ ३-६४-६० विनिर्मथितशैलाग्रम्शुष्यमाणजलाअशयम् । ध्वस्तद्रुमलतागुल्मम्विप्रणाशितसागरम् ॥ - यद्वा - विनिर्मथित शैल अग्रम् शुष्यमाण जल आशयम् । ध्वस्त द्रुम लता गुल्मम् विप्रणाशित सागरम् ॥ ३-६४-६१ त्रै लोक्यम् तु करिष्यामि संयुक्तम् काल कर्मणा ।

‘ग्रहोंकी गति रुक जायगी, चन्द्रमा छिप जायगा, अग्नि, मरुद‍्गण तथा सूर्यका तेज नष्ट हो जायगा, सब कुछ अन्धकारसे आच्छन्न हो जायगा, पर्वतोंके शिखर मथ डाले जायँगे, सारे जलाशय (नदी-सरोवर आदि) सूख जायँगे, वृक्ष, लता और गुल्म नष्ट हो जायँगे और समुद्रोंका भी नाश कर दिया जायगा । इस तरह मैं सारी त्रिलोकीमें ही कालकी विनाशलीला आरम्भ कर दूँगा ॥

ग्रहगति निन्तुहोदीतु, चन्द्रनु अडगिकॊळ्ळुवनु, अग्नि, मरुद्गण, सूर्य इवर तेज नाशवागि होदीतु, ऎल्लॆडॆ अन्धकारवे आवरिसि, पर्वतगळ शिखरगळु पुडि-पुडियादावु, नदी, सरोवरादि ऎल्ल जलाशयगळु ऒणगि होगुवुदु, गिड, बळ्ळि, मर ऎल्लवु नाशवागुवुदु, समुद्रवन्नु नाश माडुवॆनु. ई रीति नानु मूरुलोकगळल्लि कालन विनाश लीलॆयन्नु प्रारम्भिसिबिडुवॆनु.॥60-61½॥

पदच्छेदः

60, 61, 62a. trai lokyam = triad, of worlds; sam ni ruddha = very, completely blockaded; graha gaNam = with planetary, bodies - resulting into quiescence; kariSyaami = I will make; aavaarita nishaa karam = blocked, night, maker [moon]; vi pra naSTa = very, utterly ruined; anala marut bhaaskara dyuti = fire’s, air’s, sun’s, aura; samvR^itam = enshroud - as blackened by darkness; vi nir mathita = completely, down, pulverised; shaila agram = mountain, tops; shuSyamaaNa jalaashayam = being dried up, water, receptacles [rivers, lakes]; dhvasta druma lataa gulmam = as devastated, trees, creeper-plants, shrubberies; vi pra Naashita = very, completely, ruined [depleted]; saagaram = ocean - oceans; kaala karmaNaa samyuktam = Time’s, with task [in extinguishing an era,] having [relative to]; kariSyaami = I render.

अनुवादः

“I will make the triad of worlds quiescent by completely blockading all the planetary bodies. The night-maker moon will be barricaded, aurae of fire, air and sun will be devastated, and then everything will be overcast with darkness. Mountaintops will be completely pulverised, water receptacles will be dried out, and trees, creeping-plants and shrubberies will be destroyed, and oceans depleted, thus I will bring the triad of the worlds to nought, relative to the task of Time in extinguishing an era… [3-64-60, 61, 62a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ॥ ६२ ॥
अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ।

न ते कुशलिनीम् सीताम् प्रदास्यन्ति मम ईश्वराः ॥ ३-६४-६२ अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ।

‘सुमित्रानन्दन! यदि देवेश्वरगण इसी मुहूर्तमें मुझे सीता देवीको सकुशल नहीं लौटा देंगे तो वे मेरा पराक्रम देखेंगे ॥ ६२ १/२ ॥

सौमित्रिये! देवतॆगळु इदे मुहूर्तदल्लि सीतादेवियन्नु ननगॆ क्षेमवागि मरळिसदिद्दरॆ अवरू नन्न पराक्रमवन्नु नोडुवरु.॥62½॥

पदच्छेदः

62b, 63a. saumitre = oh, Soumitri; iishvaraaH = gods; siitaam kushaliniim = Seetha, safely; mama = to me; na pradaasyanti = not, going to give; asmin muhuurte = this, moment; mama vikramam te drakSyanti = my, onslaught - blitzkrieg, they, will be seeing.

अनुवादः

“If the gods are not going to safely restore Seetha to me, oh, Soumitri, they can see what my blitzkrieg is, at this very moment… [3-64-62b, 63a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ६३ ॥
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ।

न आकाशम् उत्पतिष्यन्ति सर्व भूतानि लक्ष्मण ॥ ३-६४-६३ मम चाप गुण उन्मुक्तैः बाण जालैः निरंतरम् ।

‘लक्ष्मण! मेरे धनुषकी प्रत्यञ्चासे छूटे हुए बाणसमूहोंद्वारा आकाशके ठसाठस भर जानेके कारण उसमें कोई प्राणी उड़ नहीं सकेंगे ॥ ६३ १/२ ॥

लक्ष्मण! नन्न धनुस्सिनिन्द बिट्ट बाण समूहगळिन्द आकाशवु तुम्बिहोगुवुदरिन्द अदरल्लि यावुदे प्राणियु सञ्चरिसलारवु.॥63½॥

पदच्छेदः

63b, 64a. lakSmaNa = oh, Lakshmana; sarva bhuutaani = all, beings; mama caapa guNa unmuktaiH = my, bow, string, released from; baaNa jaalaiH = with arrows, labyrinth; nir antaram = without, leeway; aakaasham = in sky; na = not; ut patiSyanti = up and about - they can fly high.

अनुवादः

“All beings cannot fly high in the sky, oh, Lakshmana, as there will be a labyrinth of my arrows released from my bowstring, minus an intercolumniation… [3-64-63b, 64a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ॥ ६४ ॥
समाकुलममर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण ।

मर्दितम् मम नाराचैः ध्वस्त भ्रांत मृग द्विजम् ॥ ३-६४-६४ समाकुलम् अमर्यादम् जगत् पश्य अद्य लक्ष्मण ।

‘सुमित्रानन्दन! देखो, आज मेरे नाराचोंसे रौंदा जाकर यह सारा जगत् व्याकुल और मर्यादारहित हो जायगा । यहाँके मृग और पक्षी आदि प्राणी नष्ट एवं उद्‍भ्रान्त हो जायँगे ॥ ६४ १/२ ॥

सौमित्रिये! इन्दु नन्न नाराचगळिन्द हॊसकिहोद इडी जगत्तु व्याकुल मत्तु मेरॆ मीरिहोदीतु. इल्लिय मृग पक्षिगळु प्राणिगळु नष्टवागि भ्रान्तवागुवुदन्नु नीनु नोडुत्तिरु.॥64½॥

पदच्छेदः

64b, 65a. lakSmaNa = oh, Lakshmana; adya mama naaraacaiH = now, by my, iron-shafts; marditam = bombarded; dhvasta bhraanta mR^iga dvijam = devastated, dazed, animals, birds; samaakulam = put to turmoil; a maryaadam = without, order - disorderly - topsy-turvy; jagat = world; pashya = you may witness.

अनुवादः

“Bombarded with my iron-shafts this world will be put to disorderliness, Lakshmana, you may now witness how the animals and birds will be dazed and devastated… [3-64-64b, 65a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकदुरावरैः ॥ ६५ ॥
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ।

आर्कर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकदुरावरै ॥
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ।

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकंदुरावरैः ॥ - यद्वा - आकर्ण पूर्णैर् इषुभिर् जीव लोकम् दुरावरैः ॥ ३-६४-६५ करिष्ये मैथिली हेतोः अपिशाचम् अराक्षसम् ।

‘धनुषको कानतक खींचकर छोड़े गये मेरे बाणोंको रोकना जीवजगत् के लिये बहुत कठिन होगा । मैं सीताके लिये उन बाणोंद्वारा इस जगत् के समस्त पिशाचों और राक्षसोंका संहार कर डालूँगा ॥ ६५ १/२ ॥

धनुस्सन्नु आकर्णान्तवागि सॆळॆदु बिट्ट नन्न बाणगळन्नु तडॆयुवुदु जगत्तिगॆ कठिणवागबहुदु. नानु सीतॆगागि बाणगळिन्द ई जगत्तिन समस्त पिशाच मत्तु राक्षसरन्नु संहारमाडिबिडुवॆ.॥65½॥

पदच्छेदः

65b, 66a. maithilii hetoH = for Maithili’s, because of; jiiva lokam = mortal, world; aakarNa puurNaiH = up to ear, stretched; dur aavaraiH = not, stoppable [arrows]; iSubhiH = with arrows; a pishaacam = without, phantoms; a raakSasam = without, demons; kariSye = I will render.

अनुवादः

“Because of Maithili I will render this mortal world de-demonical, de-phantasmal by force-stretching my unstoppable arrows up to my ears to release them forcefully… [3-64-65b, 66a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम रोषप्रयुक्तानां विशिखानां बलं सुराः ॥ ६६ ॥
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद् दूरगामिनाम् ।

मम रोषप्रयुक्तानां विशिखानां बलं सुराः ॥
द्रक्षन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद् दूरगामिनाम् ।

मम रोष प्रयुक्तानाम् विशिखानाम् बलम् सुराः ॥ ३-६४-६६ द्रक्ष्यन्ति अद्य विमुक्तानाम् अमर्षात् दूर गामिनाम् ।

‘रोष और अमर्षपूर्वक छोड़े गये मेरे फलरहित दूरगामी बाणोंका बल आज देवतालोग देखेंगे ॥ ६६ १/२ ॥

रोष मत्तु अमर्षपूर्वक बिट्टिरुव नन्न तुदिगळिल्लद दूरगामि बाणगळ बल इन्दु देवतॆगळु नोडुवरु.॥66½॥

पदच्छेदः

66b, 67. amarSaat = with irascibility; vimuktaanaam = those that released - from my bow; vi shikhaanaam = of great, crested [blaze-crested arrows]; mama roSa prayuktaanaam = by my, wrath, projected by; duura gaaminaam = distant, going [thoroughgoing]; [saayakaanaam = of arrows]; balam = impact; suraaH adya drakSyanti = gods, now, let them witness.

अनुवादः

“Let the gods witness now the impact of the blaze-crested, thoroughgoing arrows of mine, projected by my wrath and released by my irascibility… [3-64-66b, 67a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ॥ ६७ ॥
भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ।

नैव देवा न दैत्येया न पिशाचा न राक्षसाः ॥
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ।

न एव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ॥ ३-६४-६७ भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ।

‘मेरे क्रोधसे त्रिलोकीका विनाश हो जानेपर न देवता रह जायँगे न दैत्य, न पिशाच रहने पायँगे न राक्षस ॥ ६७ १/२ ॥

नन्न क्रोधदिन्द मूरु लोकगळु विनाशवादाग देवतॆगळु, दैत्यरु, पिशाचिगळु, राक्षसरु हीगॆ यारु उळियलाररु.॥67½॥

पदच्छेदः

67b, 68. mama krodhaat = by my, anger; trailokye vi praNaashite = when tri-world, while being completely ruined; devaaH na eva bhaviSyanti = gods, not, in that way - that being so, will be there; daiteyaaH na = Lady Diti’s progeny [demons,] no; pishaacaaH na = phantoms, no; raakSasaaH na = demons, no.

अनुवादः

“That being so, when the triad of worlds is completely ruined by my anger will there be gods, no; demons - no; phantoms - no, none can survive… [3-64-67b, 68a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ॥ ६८ ॥
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकलीकृताः ।

देव दानव यक्षाणाम् लोका ये रक्षसाम् अपि ॥ ३-६४-६८ बहुधानिपतिष्यन्तिबाणोघैश्शकलीकृताः । - यद्वा - बहुधा नि पतिष्यन्ति बाण ओघैः शकली कृताः ।

‘देवताओं, दानवों, यक्षों और राक्षसोंके जो लोक हैं, वे मेरे बाणसमूहोंसे टुकड़े-टुकड़े होकर बारंबार नीचे गिरेंगे ॥ ६८ १/२ ॥

देवतॆगळ, दानवर यक्षर, राक्षसर ऎल्ल लोकगळु नन्न बाणगळिन्द पुडि पुडियागि पदे पदे बिद्दुहोगुवुवु.॥68½॥

पदच्छेदः

68b, 69a. deva daanava yakSaaNaam = gods, monsters, yaksha-s; rakSasaam api = of demons, even; ye = whatever; lokaaH = worlds - are there, they; baaNa oghaiH = by arrows, fusillades; bahudhaa = variedly [apiece]; shakalii kR^itaaH = splinters, made into; ni patiSyanti = down, will be falling.

अनुवादः

“Whatever worlds of gods, or monsters, or even those of demons are there, they will be splintered and falling down apiece by the fusillades of my arrows… [3-64-68b, 69a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्मर्यादानिमाल्ँ लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः ॥ ६९ ॥
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ।

निर्मर्यादानिमा न् ल्लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः ॥
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ।

निर्मर्यादानिमाँल्लोकान्करिष्याम्यद्यसायकैः ॥ - यद्वा - निर् मर्यादान् इमान् लोकान् करिष्यामि अद्य सायकैः ॥ ३-६४-६९ हृताम् मृताम् वा सौमित्रे न दास्यन्ति मम ईश्वराः ।

‘सुमित्रानन्दन! यदि देवेश्वरगण मेरी हरी या मरी हुई सीताको लाकर मुझे नहीं देंगे तो आज मैं अपने सायकोंकी मारसे इन तीनों लोकोंको मर्यादासे भ्रष्ट कर दूँगा ॥ ६९ १/२ ॥

सुमित्रानन्दन! देवतॆगळु कळ्ळतनवाद, अथवा सत्तुहोद सीतॆयन्नु तन्दु ननगॆ कॊडदिद्दरॆ इन्दे नानु बाणगळ एटिनिन्द ई मूरु लोकगळ मेरॆयन्नु नाशमाडिबिडुवॆनु.॥69½॥

पदच्छेदः

69b, 70a. saumitre = oh, Soumitri; hR^itaam mR^itaam vaa = [either] abducted, killed, or; iishvaraaH = gods; [siitaam = Seetha]; mama na daasyanti = to me, not, if going to give back; adya = now; saayakaiH = with arrows; imaan lokaan = these, worlds; nir maryaadaan = without, civility [incivility, jeopardise]; kariSyaami = I will do.

अनुवादः

“Whether she is abducted, or even if she is killed, oh, Soumitri, if the gods are not going to give back my Seetha I will now jeopardise these worlds with my arrows… [3-64-69b, 70a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथारूपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥ ७० ॥
नाशयामि जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
यावद् दर्शनमस्या वै तापयामि च सायकैः ॥ ७१ ॥

तथा रूपम् हि वैदेहीम् न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥ ३-६४-७० नाशयामि जगत् सर्वम् त्रैलोक्यम् स चर अचरम् । यावत् दर्शनम् अस्या वै तापयामि च सायकैः ॥ ३-६४-७१

‘यदि वे मेरी प्रिया विदेहराजकुमारीको मुझे उसी रूपमें वापस नहीं लौटायेंगे तो मैं चराचर प्राणियोंसहित समस्त त्रिलोकीका नाश कर डालूँगा । जबतक सीताका दर्शन न होगा, तबतक मैं अपने सायकोंसे समस्त संसारको संतप्त करता रहूँगा’ ॥ ७०-७१ ॥

अवरु नन्न प्रिय वैदेहियन्नु ननगॆ अदे रूपदल्लि तन्दॊप्पिसदिद्दरॆ नानु चराचर प्राणिगळ सहित समस्त लोकगळन्नु नाशमाडिबिडुवॆनु. सीतॆय दर्शनवागुववरॆगॆ नानु नन्न सायकगळिन्द समस्त जगत्तन्नु सन्तप्त माडुत्ता इरुवॆनु.॥70-71॥

पदच्छेदः

70b, 71. tathaa ruupam hi = that way, in form, indeed [in fine fettle

• in ‘as is where is’ condition]; priyaam vaidehiim = ladylove, Vaidehi; na daasyanti yadi = not, they are going to return, if; sarvam = in entirety; sa cara a caram = with, moving, not, moving [mobile, sessile]; trai lokyam = triad, of worlds; naashayaami = I will annihilate; yaavat = as long as; asyaaH darshanam = of her, a glimpse - I am going to get; jagat saayakaiH taapayaami ca = universe, by arrows, I will swelter.

अनुवादः

“If my ladylove is not returned indeed in a fine fettle as she was before my running after Golden Deer, I will be annihilating the triad of world in its entirety, together with its mobile and sessile beings, and I will be sweltering the entire universe with my arrows as long as I am not going to get a glimpse of her.” Thus Rama gave a vent to his feelings. [3-64-70b, 71a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः ।
वल्कलाजिनमाबद्ध्य जटाभारमबन्धयत् ॥ ७२ ॥

इति उक्त्वा क्रोध ताम्र अक्षः स्फुरमाण ओष्ट संपुटः । वल्कल अजिनम् आबद्ध्य जटा भारम् बन्धयत् ॥ ३-६४-७२

ऐसा कहकर श्रीरामचन्द्रजीके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये, होठ फड़कने लगे । उन्होंने वल्कल और मृगचर्मको अच्छी तरह कसकर अपने जटाभारको भी बाँध लिया ॥ ७२ ॥

हीगॆ हेळि श्रीरामन कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पदादवु तुटिगळु नडुगिदवु. नारुमडियन्नु वल्कलगळन्नु बिगियागिसि जटॆयन्नु ऎत्ति कट्टिदनु.॥72॥

पदच्छेदः

71. iti uktvaa = thus, on saying; krodha taamra akshaH = by fury, reddening, eyes; sphuramaaNa oSTa sampuTaH = jerking spasmodically, lips, lappet-fold; valkala ajinam aabaddhya = jute-cloth, deerskin, girded up; jaTaa bhaaram bandhayat = matted hair, mass, twined up.

अनुवादः

Rama on saying thus with his eyes reddening in fury, his lappet-fold of lips jerking spasmodically, he girded up his jute-cloths and deerskin and twined up the mass of his matted-hair. [3-64-72]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथाभूतस्य धीमतः ।
त्रिपुरं जघ्नुषः पूर्वं रुद्रस्येव बभौ तनुः ॥ ७३ ॥

तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथा अभूतस्य धीमतः । त्रि पुरम् जग्नुषः पूर्वम् रुद्रस्य इव बभौ तनुः ॥ ३-६४-७३

उस समय क्रोधमें भरकर उस तरह संहारके लिये उद्यत हुए भगवान् श्रीरामका शरीर पूर्वकालमें त्रिपुरका संहार करनेवाले रुद्रके समान प्रतीत होता था ॥ ७३ ॥

आग सिट्टुगॊण्ड ई रीतिय संहार कार्यक्कॆ मुन्दाद भगवान् श्रीरामन शरीरवु हिन्दॆ त्रिपुरन संहार माडुव रुद्रनन्तॆ कण्डु बरुत्तित्तु.॥73॥

पदच्छेदः

73. tasya dhiimataH = that, venturesome one; kruddhasya raamasya tanuH = infuriated one, of Rama, physique [disposition]; tathaa abhuutasya = that way, on becoming; puurvam = once; tri puram = three, cities; jagnuSaH = intended to inflame; rudrasya iva = of Rudra, like that of; babhau = shone forth.

अनुवादः

When the disposition of that venturesome and infuriated Rama has become in that way holocaustic, it is like that of Rudra, the All-Inflamer god, when He became like this in earlier times, intending to inflame the Triple-Cities. [3-64-73]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणादथ चादाय रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।
शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ ७४ ॥
सन्दधे धनुषि श्रीमान् रामः परपुरञ्जयः ।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७५ ॥

लक्ष्मणात् अथ च आदाय रामो निष्पीड्य कार्मुकम् । शरम् आदाय संदीप्तम् घोरम् अशी विष उपमम् ॥ ३-६४-७४ संदधे धनुषि श्रीमान् रामः पर पुरंजयः । युग अन्त अग्निः इव क्रुद्धः इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ३-६४-७५

उस समय लक्ष्मणके हाथसे धनुष लेकर श्रीरामचन्द्रजीने उसे दृढ़तापूर्वक पकड़ लिया और एक विषधर सर्पके समान भयंकर और प्रज्वलित बाण लेकर उसे उस धनुषपर रखा । तत्पश्चात् शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले श्रीराम प्रलयाग्निके समान कुपित हो इस प्रकार बोले— ॥ ७४-७५ ॥

आग लक्ष्मणन कैयिन्द धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु श्रीरामचन्द्रनु अदन्नु गट्टियागि हिडिदुकॊण्डु ऒन्दु विषधर सर्पदन्तह भयङ्कर, प्रज्वलित बाणवन्नु धनुस्सिगॆ हूडिदनु. अनन्तर शत्रुनगरद मेलॆ विजयपडॆयुव श्रीरामनु प्रळयाग्नियन्तॆ कुपितनागि हीगॆ हेळिदनु.॥74-75॥

पदच्छेदः

74, 75. raamaH = delighter of world; shriimaan = illustrious one; para puram jayaH = others [enemy’s,] cities [fastnesses,] vanquisher of; raamaH = Rama; [iti uktvaa = thus, on saying]; lakshmaNaat kaarmukam aadaaya = from Lakshmana, bow, on grabbing; niSpiiDya = gripping tightly; sam diiptam = verily, dazzling; ghoram = deadly; ashii viSa upamam = serpent, poisonous, similar to; sharam aadaaya = arrow, unholstering; samdadhe dhanuSi = readied, in bow; atha = then; yuga anta agniH iva = era, end, fire, like; kruddhaH = wrathfully; idam vacanam abraviit = this, sentence, spoke.

अनुवादः

On saying so that illustrious Rama, the delighter of world, grabbed his bow from Lakshmana and gripped it tightly, unholstered a deadly and dazzling arrow from his quiver which is like a poisonous serpent, and readying it on the bowstring of his bow, that Rama, the vanquisher of enemies fastnesses, who looked like the Ear-End-Fire, spoke this sentence. [3-64-74, 75]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ।
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम् ॥ ७६ ॥

यथा जरा यथा मृत्युः यथा कालो यथा विधिः । नित्यम् न प्रतिहन्यन्ते सर्व भूतेषु लक्ष्मण । तथा अहम् क्रोध संयुक्तो न निवार्यो अस्मि असंशयम् ॥ ३-६४-७६

‘लक्ष्मण! जैसे बुढ़ापा, जैसे मृत्यु, जैसे काल और जैसे विधाता सदा समस्त प्राणियोंपर प्रहार करते हैं, किंतु उन्हें कोई रोक नहीं पाता है, उसी प्रकार निस्संदेह क्रोधमें भर जानेपर मेरा भी कोई निवारण नहीं कर सकता ॥ ७६ ॥

लक्ष्मण! वृद्धाप्य, मृत्यु, काल मत्तु विधातनु सदा समस्त प्राणिगळ मेलॆ प्रहार माडिदरू अदन्नु यारिन्दलू तडॆयलागुवुदिल्ल. अदे प्रकार क्रोधगॊण्ड नन्नन्नु निस्संशयवागि यारू तडॆयलाररु.॥76॥

पदच्छेदः

76. lakSmaNa = oh, Lakshmana; sarva bhuuteSu = among all, [created] beings; yathaa jaraa = how, ageing; yathaa mR^ityuH = how, dying; yathaa kaalaH = how, time; yathaa vidhiH = how, fate; nityam na prati hanyante = always [at anytime,] not, counter, attacked [counteravailed]; tathaa = likewise; krodha samyuktaH aham = fury, coalesced with, I am; na nivaaryaH asmi = not, stoppable [non-countervailed,] I am; a samshayam = doubtlessly.

अनुवादः

“As to how all the created beings cannot counteract the ageing, dying, fate and the Time at anytime, likewise I too am non-countervailed, when I am coalesced with fury, no doubt about it…” [3-64-76]

टिप्पनी

Time is the all-transcending factor and none can countervail it. anena mR^ityu jara aadayoH ashakya pratiikaaraa iti suucitam | tathaa ca droNa parvaaNi - na hi eSha brahma caryeNa na veda adhyayanena ca | na kriyaabhiH na ca astreNa mR^ityoH kashcin nivartayate | kruura sarva vinaashaaya kaalo asau na ati vartate | mahaa bhaarata - dk

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां
दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं
जगत् सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ ७७ ॥

पुरा इव मे चारु दतीम् अनिन्दिताम् दिशन्ति सीताम् यदि न अद्य मैथिलीम् । सदेव गन्धर्व मनुष्य पन्नगम् जगत् स शैलम् परिवर्तयामि अहम् ॥ ३-६४-७७

‘यदि देवता आदि आज पहलेकी ही भाँति मनोहर दाँतोंवाली अनिन्द्यसुन्दरी मिथिलेशकुमारी सीताको मुझे लौटा नहीं देंगे तो मैं देवता, गन्धर्व, मनुष्य, नाग और पर्वतोंसहित सारे संसारको उलट दूँगा’ ॥ ७७ ॥

देवतॆगळु इन्दुमॊदलिनन्तॆ मनोहर हल्लुगळुळ्ळ अनिन्द्य सुन्दरी मिथिले कुमारि सीतॆयन्नु ननगॆ मरळि तन्दुकॊडदिद्दरॆ नानु देवतॆ, गन्धर्व, मनुष्य, नाग, पर्वतगळ सहित इडी जगत्तन्नु अल्लोलकल्लोल माडिबिडुवॆनु.॥77॥

पदच्छेदः

77. caaru datiim = suavely, teethed [smiles that sparkle her suavely teeth, occasionally]; a ninditaam = [one who will] not, [cause any] reproach - she who will not cause any reproach on my character like the burner of universe, killer of birds and animals etc., - if only I can glimpse her; maithiliim siitaam = [princes of] Mithila, Seetha is; puraa iva = previously, as [she was in fine fettle]; adya = now; me = to me; na dishanti yadi = not, going to show [give,] if; aham = I will; sa deva gandharva manuSya pannagam = with, gods, gandharva-s [immortals,] humans, reptiles [faunas]; sa shailam = with, mountains [and waters]; jagat = universe; pari vartayaami = counter move.

अनुवादः

“If that princess of Mithila, who has suavely and toothy smiles and who causes irreproachability to my character if only I can have a glimpse of her, is not returned to me in fine fettle as she was when she was with me, then I will countermove whole of this universe together with its gods, immortals, humans, florae and faunas, mountains and waters… and whatnot… [3-64-77]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः ॥ ६४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें चौंसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६४ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि अरवत्तनाल्कनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥64॥