०६३ लक्ष्मणेन रामसान्त्वनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama laments while searching for Seetha and reminiscing over his past, which was spent happily with Seetha. Rama and Lakshmana search for her at riversides of Godavari but she is unseen there. Though Lakshmana continuously encourages Rama for a thorough search without submitting to mere anguish, Rama sinks into his own anguish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

63. श्रीरामका विलाप

स राजपुत्रः प्रियया विहीनः
शोकेन मोहेन च पीड्यमानः ।
विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो
भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ १ ॥

स राज पुत्र प्रिया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः । विषादयन् भ्रातरम् आर्त रूपो भूयो विषादम्प्रविवेश तीव्रम् ॥ ३-६३-१

अपनी प्रिया सीतासे रहित हो राजकुमार श्रीराम शोक और मोहसे पीड़ित होने लगे । वे स्वयं तो पीड़ित थे ही, अपने भाई लक्ष्मणको भी विषादमें डालते हुए पुनः तीव्र शोकमें मग्न हो गये ॥ १ ॥

तन्न प्रियॆ सीतॆय रहितनाद राजकुमार श्रीरामनु शोक, मोहदिन्द पीडितनादनु. अवनु स्वतः पीडितनागिये इद्दनु, तन्न तम्म लक्ष्मणनन्नु विषाददल्लि कॆडहि पुनः तीव्रशोक मग्ननादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. priyaa vihiinaH = ladylove, without; saH raaja putra = he, king’s, son, Rama; shokena = by agony; mohena ca = by anguish, even; piiDyamaanaH = being distressed; aarta ruupaH = anxious, in mien; bhraataram = brother Lakshmana; viSaadayan = despairing him; bhuuyaH = again; tiivram viSaadam pravivesha = dire, desperation, drifted into.

अनुवादः

That prince Rama whom agony and anguish are distressing has become anxious in his mien, and he again drifted into a dire desperation while despairing his brother Lakshmana. [3-63-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं
शोके निमग्नो विपुले तु रामः ।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप-
मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम् ॥ २ ॥

स लक्ष्मणम् शोक वश अभिपन्नम् शोके निमग्नो विपुले तु रामः । उवाच वाक्यम् व्यसनानुरूपम् उष्णम् विनिःश्वस्य रुदन् स शोकम् ॥ ३-६३-२

लक्ष्मण शोकके अधीन हो रहे थे, उनसे महान् शोकमें डूबे हुए श्रीराम दुःखके साथ रोते हुए गरम उच्छ्वास लेकर अपने ऊपर पड़े हुए संकटके अनुरूप वचन बोले— ॥ २ ॥

लक्ष्मणनू शोकक्कॆ अधीननागिद्दनु. महाशोकदल्लि मुळुगिद्द श्रीरामनु दुःखदिन्द अळुत्ता बिसियाद निट्टुसिरुबिडुत्ता, तन्न मेलॆ बिद्द सङ्कटक्कनुसार अवनल्लि हेळिदनु .॥2॥

पदच्छेदः

2. vipule shoke nimagnaH tu = in chasmal, sorrow, sunken, but; saH raamaH = he, Rama; sa shokam rudan = with, sorrow, wailing; shoka vasha abhipannam = sorrow, control, obtained - one who has gone under the control of sorrow; lakshmaNam = to Lakshmana; uSNam vi niHshvasya = scorchingly, severely, suspiring; vyasana anuruupam = to [Rama’s] sensitivity, seemly; vaakyam uvaaca = sentence, spoke.

अनुवादः

Rama who is sunken in a chasmal sorrow spoke this sentence while wailing sorrowfully, suspiring severely and scorchingly, and which sentence is seemly to his sensitivity, to Lakshmana who is already under the sway of sorrow. [3-63-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी
मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम् ।
शोकानुशोको हि परम्पराया
मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च ॥ ३ ॥

न मत् विधो दुष्कृत कर्म कारी मन्ये द्वितीयो अस्ति वसुंधरायाम् । शोक अनुशोको हि परंपराया माम् एति भिन्दन् हृदयम् मनः च ॥ ३-६३-३

‘सुमित्रानन्दन! मालूम होता है, मेरे-जैसा पापकर्म करनेवाला मनुष्य इस पृथ्वीपर दूसरा कोई नहीं है; क्योंकि एकके बाद दूसरा शोक मेरे हृदय (प्राण) और मनको विदीर्ण करता हुआ लगातार मुझपर आता जा रहा है ॥ ३ ॥

सुमित्रानन्दनने! नन्नन्तह पापकर्म माडिद मनुष्यनु ई पृथ्वियल्लि बेरॆ यारू इरलारनॆन्दे अनिसुत्तदॆ. एकॆन्दरॆ, ऒन्दर मेलॆ मत्तॊन्दु शोकवु नन्न हृदय मत्तु मनस्सन्नु विदीर्णगॊळिसुत्ता ऒन्दे समनॆ नन्न मेलॆ बन्दु बीळुत्ता इदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. vasundharaayaam = on earth; mat vidhaH = my, kind of; duSkR^ita = wrong deed [blameworthy]; karma kaarii = deed, [wrong] doer; dvitiiyaH = second one [another one]; na asti manye = not, is there, I deem; shoka anu shokaH = woe, followed, by woe; paramparaayaa = in seriation; hR^idayam = heart; manaH ca = mind, even; bhindan maam eti = to burst, me, getting at; hi = indeed.

अनुवादः

“I am second to none among the blameworthy wrongdoers on this earth, thus I deem, and indeed woe followed by woe are getting at me in seriation to burst my heart and mind… [3-63-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि
पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि ।
तत्रायमद्यापतितो विपाको
दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ ४ ॥

पूर्वम् मया नूनम् अभीप्सितानि पापानि कर्माणि असत्कृत् कृतानि । तत्र अयम् अद्य पतितो विपाको दुःखेन दुःखम् यद् अहम् विशामि ॥ ३-६३-४

‘निश्चय ही पूर्वजन्ममें मैंने अपनी इच्छाके अनुसार बारंबार बहुत-से पापकर्म किये हैं; उन्हींमेंसे कुछ कर्मोंका यह परिणाम आज प्राप्त हुआ है, जिससे मैं एक दुःखसे दूसरे दुःखमें पड़ता जा रहा हूँ ॥ ४ ॥

खण्डितवागि नानु हिन्दिन जन्मदल्लि स्वइच्छॆयिन्द पदे-पदे अनेक पापगळन्नु माडिरुवॆ, अवुगळल्ले कॆलवु कर्मगळ परिणाम इन्दु प्राप्तवागिदॆ. अदरिन्द नानु ऒन्दु दुःखदिन्द इन्नॊन्दु दुःखदल्लि बीळुत्ता इद्देनॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. maya = by me; puurvam = earlier [in previous births]; nuunam = definitely; abhiipsitaani = desirably; paapaani karmaaNi = damnable, deeds; asatkR^it = habitually; kR^itaani = [might be] done [committed]; tatra = in that [matter]; adya ayam = now, that [result of impious deeds]; vi paakaH = very much, ripened; patitaH = fallen; yat = by which; aham = I am; duHkhena duHkham = after misery, misery; vishaami = entering into.

अनुवादः

“I might have definitely, habitually, and desirably committed damnable deeds in my previous births, and now the result of those impious deeds is very much ripened and has fallen on me, whereby I am entering misery after misery… [3-63-4]

टिप्पनी

As with the accrual of merit by good deeds, sin also accrues with impious or sinful acts anena janmaantara kR^ita paapa anuruupam phalam bhavati iti arthaH - strii parvaaNi - nuunam vyapakR^itam puurveShu janmaasu | yena maam duHkhabhaageShu dhaataa karmasu yuktkavaan - mahaa bhaarata - dk and this ripens and bechances at a later time in the shape of misfortune.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः
पितुर्विनाशो जननीवियोगः ।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग-
मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ ५ ॥

राज्य प्रणाशः स्व जनैः वियोगः पितुर् विनाशो जननी वियोगः । सर्वानि मे लक्ष्मण शोक वेगम् आपूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ ३-६३-५

‘पहले तो मैं राज्यसे वञ्चित हुआ; फिर मेरा स्वजनोंसे वियोग हुआ । तत्पश्चात् पिताजीका परलोकवास हुआ, फिर मातासे भी मुझे बिछुड़ जाना पड़ा । लक्ष्मण! ये सारी बातें जब मुझे याद आती हैं, तब मेरे शोकके वेगको बढ़ा देती हैं ॥ ५ ॥

मॊदलिगॆ राज्यदिन्द वञ्चितनादॆ मत्तु स्वजनरिन्द नन्न वियॊगवायितु. अनन्तर तन्दॆयवरु परलोकक्कॆ तॆरळिदरु, मत्तॆ तायियिन्दलू अगलबेकायितु. लक्ष्मण! इवॆल्ल घटनॆगळु नॆनपादाग नन्न शोकद वेग हॆच्चुत्तदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. lakshmaNa = oh, Lakshmana; raajya praNaashaH = kingdom, deprived; sva janaiH viyogaH = own, from people, departed; pituH vinaashaH = father, demised; jananii viyogaH = mother, detached from; sarvaani = all these; pra vi cintitaani = very, deeply, those that are thought over; me shoka vegam aapuurayanti = my; agony, haste of, [they are] replenishing.

अनुवादः

“I am deprived of the kingdom, departed from my own people, mainly Seetha, my father departed and I am detached from my mother, and Lakshmana, when all these setbacks are very deeply thought over they are replenishing the haste of my agony… [3-63-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं
शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम् ।
सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं
काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः ॥ ६ ॥

सर्वम् तु दुःखम् मम लक्ष्मण इदम् शान्तम् शरीरे वनम् एत्य क्लेशम् । सीता वियोगात् पुनर् अपि उदीर्णम् काष्टैः इव अग्निः सहसा प्रदीप्तः ॥ ३-६३-६

‘लक्ष्मण! वनमें आकर क्लेशका अनुभव करके भी यह सारा दुःख सीताके समीप रहनेसे मेरे शरीरमें ही शान्त हो गया था, परंतु सीताके वियोगसे वह फिर उद्दीप्त हो उठा है, जैसे सूखे काठका संयोग पाकर आग सहसा प्रज्वलित हो उठती है ॥ ६ ॥

लक्ष्मण! काडिगॆ बन्दु क्लेशवन्नु अनुभविसिदरू इदॆल्ल दुःखगळु सीतॆयु समीपदल्लिद्दाग नन्न शरीरदल्ले शान्तवागि होगिद्दवु, आदरॆ सीतॆय वियोगदिन्द ऒणगिद कट्टिगॆय संयोगदिन्द बॆङ्कियु उरिदेळुवन्तॆ अवु पुनः मेलकॆद्दु बाधिसुत्तवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. lakshmaNa = oh, Lakshmana; idam sarvam duHkham = this, all, sadness; [shuunyam] vanam etya = [uninhibited,] to forest, on coming; shariire shaantam = physically, [there is some] peace; siitaa viyogaat = by Seetha’s, dissociation; kaaSTaiH sahasaa pradiiptaH agniH iva = by firewood [fuel,] in a flash, flaring up, fire, as with; puna api klesham udiirNam = again, even, misery, is upshot.

अनुवादः

“All this sadness of mine has silenced physically and there is some peace on coming to these desolate forests, in association of Seetha, but with the dissociation of Seetha misery is again upshot, as with fire which flares up in a flash when fuel is added… [3-63-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा नूनमार्या मम राक्षसेन
ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः ।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा
भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ ७ ॥

सा नूनम् आर्या मम राक्षसेन हि अभ्याहृता खम् समुपेत्य भीरुः । अपस्वरम् सु स्वर विप्रलापा भयेन विक्रन्दितवति अभीक्ष्णम् ॥ ३-६३-७

‘हाय! मेरी श्रेष्ठ स्वभाववाली भीरु पत्नीको अवश्य ही राक्षसने आकाशमार्गसे हर लिया । उस समय सुमधुर स्वरमें विलाप करनेवाली सीता भयके मारे बारंबार विकृत स्वरमें क्रन्दन करने लगी होगी ॥ ७ ॥

अय्यो! श्रेष्ठ स्वभाववुळ्ळ भीरु पत्नियन्नु अवश्यवागि राक्षसनु आकाशमार्गदिन्द कद्दुकॊण्डु होगिरबहुदु. आग सुमधुर स्वरदल्लि विलाप माडुव सीतॆयु भयदिन्द पदे-पदे विकत स्वरदल्लि अळुत्तिरबहुदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. mama = my; bhiiruH = meek lady; saa aaryaa = she that, noblewoman; * raakshasena abhi aahR^itaa* = by demon, [might be] abducted; hi = indeed; kham samupetya = sky, on reaching; su svara vi pralaapaa = with a good, voice, she who chit-chats - converses; bhayena = by fear; abhiikshNam = with a higly; apa svaram = with bad, with tune [untunefully]; vikranditavati = she [must have] shouted; nuunam = it is definite.

अनुवादः

“My noblewoman might be abducted by a demon, and on reaching the sky that lady who converses with a sweet voice might have wept a lot fearfully, and it is definite that she must have shouted a lot, untunefully… [3-63-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य
सदोचितावुत्तमचन्दनस्य ।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ
नूनं प्रियाया मम नाभिपातः ॥ ८ ॥

तौ लोहितस्य प्रिय दर्शनस्य सदा उचितौ उत्तम चंदनस्य । वृत्तौ स्तनौ शोणित पंक दिग्धौ नूनम् प्रियाया मम न अभिभात ॥ ३-६३-८

‘मेरी प्रियाके वे दोनों गोल-गोल स्तन, जो सदा लाल चन्दनसे चर्चित होनेयोग्य थे, निश्चय ही रक्तकी कीचमें सन गये होंगे । हाय! इतनेपर भी मेरे शरीरका पतन नहीं होता ॥ ८ ॥

नन्न प्रियॆय चन्दन चर्चित गुण्डु-गुण्डागिरुव ऎरडू स्तनगळु निश्चितवागि रक्तदिन्द नॆनॆदु होगिरबहुदु. इष्टादरू नन्न शरीरद पतनवागुवुदिल्लवल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. lohitasya = reddish [sandal-paste]; priya darshanasya = pleasant, for a look [sandal-paste]; uttama candanasya = for best, [red] sandalwood paste; sadaa ucitau = always, deserve [to bedaub]; vR^ittau = roundish; mama priyaayaaH = my, ladylove’s; tau = those two; stanau = breasts; nuunam = definitely; shoNita panka digdhau = blood, mud of, bedaubed; na abhibhaata = not, shining forth.

अनुवादः

“Those two roundish bosoms of my ladylove which always deserved the application of pleasantly looking red-sandalwood’s paste might definitely be unshiny, as they might be bedaubed with muddy blood when they are extricated from her body for devouring. [3-63-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं
तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम् ।
रक्षोवशं नूनमुपागताया
न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ ९ ॥

तत् छलक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं
तस्या मुखं कुञ्जितकेशभारम् ।
रक्षोवशं नूनमुपागताया
न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥

तत् श्लक्ष्ण सु व्यक्त मृदु प्रलापम् तस्या मुखम् कुंचित केश भारम् । रक्षो वशम् नूनम् उपगताया न भ्राजते राहु मुखे यथा इंदुः ॥ ३-६३-९

‘राक्षसके वशमें पड़ी हुई मेरी प्रियाका वह मुख जो स्निग्ध एवं सुस्पष्ट मधुर वार्तालाप करनेवाला तथा काले-काले घुँघराले केशोंके भारसे सुशोभित था, वैसे ही श्रीहीन हो गया होगा, जैसे राहुके मुखमें पड़ा हुआ चन्द्रमा शोभा नहीं पाता है ॥ ९ ॥

राक्षसन वशदल्लि इरुव नन्न प्रियॆय स्निग्ध मत्तु सुस्पष्ट मधुरवागि मातनाडुव हागू कप्पाद गुङ्गुरु कूदलुगळुळ्ळ भारदिन्द सुशोभितवागिद्द मुखवु राहुवु नुङ्गिद चन्द्रनन्तॆ शोभाहीनवागिरबहुदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. rakshaH vasham upagataayaa = demon’s, repression, went into; tasyaa [mukham] = her, [face]; shlakshNa = sweet; su vyakta = very, clear; mR^idu = softish; pralaapam = talkative; kuncita kesha bhaaram = plaited, hair, lumped together; * tat mukham* = the same, visage; raahu mukhe induH yathaa = in Raahu [eclipsing planet,] in the mouth of [Rahu,] moon, as with; na bhraajate nuunam = not, shiny, definitely.

अनुवादः

“She has a sweet, softish, and very clear talkativeness on her lips. That visage with such lips is crowned with a hairdo with hair lumped together and plaited, such as her visage is, it must have become unshiny on her going into the repression of demon, as with an unshiny moon when repressed in the mouth of eclipsing planet Raahu, it is definite… [3-63-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां हारपाशस्य सदोचितान्तां
ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः ।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि ॥ १० ॥

तां हारपाशस्य सदोचितान्तां
ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः ।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्वा रुधिराशनानि ॥

ताम् हार पाशस्य सदा उचित अंतम् ग्रीवाम् प्रियाया मम सु व्रताया । रक्षांसि नूनम् परिपीतवन्ति शून्ये हि भित्वा रुधिर अशनानि ॥ ३-६३-१०

‘हाय! उत्तम व्रतका पालन करनेवाली मेरी प्रियतमाका कण्ठ हर समय हारसे सुशोभित होनेयोग्य था, किंतु रक्तभोजी राक्षसोंने सूने वनमें अवश्य उसे फाड़कर उसका रक्त पिया होगा ॥ १० ॥

अय्यो! उत्तम व्रतवन्नु पालिसुव नन्न प्रियतमॆय कण्ठवु ऎल्ला हॊत्तिनल्लि हारगळिन्द सुशोभितवागिरलु योग्यवागिदॆ. आदरॆ रक्तभोजी राक्षसनु बरिदाद वनदल्लि अवश्यवागि अदन्नु हरिदु अदर रक्त कुडिदिरबहुदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. sadaa = always; haara paashasya = necklaces, chains [wears]; ucita = worthy; antam = at contours; su vrataayaa = of strait, laced one; mama priyaayaa = my, ladylove’s; taam griivaam = that, neck; rudhira ashanaani rakshaamsi = blood, eaters [thirsty,] demons; shuunye = in a secluded [place]; bhitvaa = on mangling; nuunam = definitely; pari piitavanti = completely, drank up [her blood.]

अनुवादः

“The contours of the neck of that strait-laced ladylove of mine are always worthy for necklaces and chain-wears. The bloodthirsty demons would have indeed mangled that neck in a secluded place and they might have drunk her blood, it is definite… [3-63-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया विहीना विजने वने सा
रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा ।
नूनं विनादं कुररीव दीना
सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ ११ ॥

मया विहीना विजने वने या रक्षोभिः आहृत्य विकृष्यमाणा । नूनम् विनादम् कुररि इव दीना सा मुक्तवती आयत कान्त नेत्रा ॥ ३-६३-११

‘मेरे न रहनेके कारण निर्जन वनमें राक्षसोंने उसे ले-लेकर घसीटा होगा और विशाल एवं मनोहर नेत्रोंवाली वह जानकी अत्यन्त दीनभावसे कुररीकी भाँति विलाप करती रही होगी ॥ ११ ॥

नानु इल्लदिरुवाग निर्जन वनदल्लि राक्षसरु आकॆयन्नु ऎळॆदुकॊण्डु होगिरबेकु. विशाल हागू मनोहर कण्णुगळुळ्ळ जानकियु अत्यन्त दीनळागि कुकरपक्षियन्तॆ विलापिसुत्ता इद्दिरबहुदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. yaa = who [Seetha]; vi jane vane = without, people [uninhabited,] in forest; mayaa vihiinaa = me, without [when I was away]; saa = she [such as she is]; aayata kaanta netraa = broad, bright, eyed one; rakshobhiH aahR^itya = by demons, abducted; vi kR^iSyamaaNaa = while forcibly, hauled; diinaa kurari iva = piteous, she-dove, like; vi naadam = rough, sound [discordantly]; muktavatii = released [shrieked out]; nuunam = definitely.

अनुवादः

“While I was away from her in this uninhibited forest demons would have forcibly hauled her up when they are abducting that lady with broad-bright eyes, and she would have discordantly shrieked out like a piteous she-dove, it is definite… [3-63-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला
शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा ।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा
त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ १२ ॥

अस्मिन् मया सार्थम् उदार शीला शिला तले पूर्वम् उपोपविष्टा । कान्त स्मिता लक्ष्मण जात हासा त्वाम् आह सीता बहु वाक्य जातम् ॥ ३-६३-१२

‘लक्ष्मण! यह वही शिलातल है, जिसपर उदार स्वभाववाली सीता पहले एक दिन मेरे साथ बैठी हुई थी । उसकी मुसकान कितनी मनोहर थी, उस समय उसने हँस-हँसकर तुमसे भी बहुत-सी बातें कही थीं ॥

लक्ष्मण! उदार स्वभाववुळ्ळ सीतॆयु मॊदलु ऒन्दु दिन नन्न जॊतॆगॆ कुळितिद्द शिलॆयु इदे आगिदॆ. आकॆय मुगुळ्नगॆ ऎष्टु मनोहरवागित्तु. आग अवळु नगु-नगुत्ता निन्नॊडनॆयू अनेक मातुगळन्नु आडिद्दळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. lakshmaNa = oh, Lakshmana; udaara shiilaa = well, mannered one - Seetha; kaanta smitaa = with a bright, smile; siitaa = Seetha; asmin = in here; shilaa tale = stone, on surface; mayaa saartham = with me, along with; puurvam = once; upopaviSTaa [upa upa viSTaa] = sat very closely; jaata haasaa = birthed, smiles [with all smiles]; tvaam = you; bahu vaakya jaatam = many, words, set of [verbosely]; aaha = spoke.

अनुवादः

“Sitting very close to me on this stone’s surface, oh, Lakshmana, she that well-mannered Seetha with bright smiles was speaking to you verbosely with all smiles… [3-63-12]

टिप्पनी

He is recollecting his romantic dalliances with Seetha at the riverside of Godavari. asmin ‘in here, hereabouts which now is devoid of Seetha, she used to playfully tease me in our swimming sports in this River Godavari…’ maya saartham where maya sa artham ‘I thought I was winning… but, she who is used to have an upper hand… hence, then I became secondary…’ udaara shiilaa ‘well-mannered’ Seetha… for she did not bother me for such a frolicking when we were in Ayodhya, and she with all her mannerliness maintained a distance from me, as there were her father-in-law, mother-in-laws in Ayodhya, but here only two of us who are with ourselves, and we rejoiced freely…’ shilaa tale upa upa viSTaa ‘on the surface of any stone wherever I wanted to gain a foothold after straining myself in swim-games, she used to reach and sit on each and every acclivitous stone, prior to my reaching it, and she used to spatter water on my face, to continue more swimming… but, I was really fatigued…’ then she is one jaata haasaa ‘in whom laughter took birth…she used to burst out peals of laughter… that declare me as a defeated one…’ And then tvaam bahu vaakya jaata aaha ‘she used talk to you a lot, with lots of words, as you are in the habit of always extolling me, and she was saying to you… ‘you two are mightier than the mighty, but I am a woman, you two are males and can hunt the cruellest animals, but I am woman, a rabbit in the kitchen… but, see how I defeated your almighty brother…’ and the like…’

टिप्पनी

‘A very interesting and linguistically important case of a prepositional verb is provided by the verses [that contain] upopaviSTa… upa vish… originally must have meant ’to sit near’. In course of time, the idea of closeness or proximity was lost and it came to be used in the sense of sitting only. Now when the idea of nearness or proximity had to be expressed one more upa was prefixed to it. Thus, we see how tautological tendencies were influencing Sanskrit in the very hoary past. The Ramayana upopaviSTa has its parallel n Hindi paas baiThnaa [where] baiThnaa is upa veshana which itself means to sit near upa= paas. But still paas is used with baiThnaa…’ The Ramayana, A Linguistic Study, Pt. Satya Vrat. And to supplement Panditji’s above saying, even in English this is evident and Oxford in saying meaning for proximity, says ‘sat in close proximity to them’ where ‘proximity’ itself is one upa and ‘close’ is another upa… Thus tautology is same everywhere.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा
प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् ।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि
नैकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ १३ ॥

गोदावरी इयाम् सरिताम् वरिष्टा प्रिया प्रियाया मम नित्य कालम् । अपि अत्र गच्छेत् इति चिंतयामि न एकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ ३-६३-१३

‘सरिताओंमें श्रेष्ठ यह गोदावरी मेरी प्रियतमाको सदा ही प्रिय रही है । सोचता हूँ, शायद वह इसीके तटपर गयी हो, किंतु अकेली तो वह कभी वहाँ नहीं जाती थी ॥

नदिगळल्लि श्रेष्ठवाद ई गोदावरियु नन्न प्रियतमॆगॆ सदा प्रियवागित्तु. अवळु अदे नदिय तीरक्कॆ होगिरबहुदु ऎन्दु योचिसुत्तेनॆ. आदरॆ ऒब्बळे आकॆयु ऎन्दू अल्लिगॆ होगिरलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. saritaam variSTaa = among rivers, best; iyaam godaavari = this, Godavari is; mama priyaayaaH = to my, ladylove; nitya kaalam = all, time; priyaa = cherished [river]; atra gacChet api = thereunto, gone, she would have; iti cintayaami = thus, I think; saa ekaakinii = she, lonely; kadaacit na yaati hi = anytime, not, goes, indeed.

अनुवादः

“Among rivers this Godavari is the best and it is an all the time cherished river to my ladylove, and I think she would have gone thereunto. But, at anytime she did not go there, singly… [3-63-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा
पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता ।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचि-
न्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ १४ ॥

पद्म आनना पद्म पलाश नेत्रा पद्मानि वा आनेतुम् अभिप्रयाता । तत् अपि अयुक्तम् न हि सा कद्दचित् मया विना गच्छति पंकजानि ॥ ३-६३-१४

‘उसका मुख और विशाल नेत्र प्रफुल्ल कमलोंके समान सुन्दर हैं, सम्भव है, वह कमलपुष्प लानेके लिये ही गोदावरीतटपर गयी हो, परंतु यह भी ठीक नहीं है; क्योंकि वह मुझे साथ लिये बिना कभी कमलोंके पास नहीं जाती थी ॥ १४ ॥

आकॆय मुख मत्तु विशालनेत्रगळु अरळिद कमलगळन्तॆ सुन्दरवागिदॆ. अवळु कमलपुष्पगळन्नु तरलु गोदावरि तीरक्कॆ होगिरबहुदु, आदरॆ इदू सरियल्ल, एकॆन्दरॆ आकॆयु नन्नन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगदॆ ऒब्बळे ऎन्दू कमलगळ बळिगॆ होगिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. padma aananaa = lotus, faced; padma palaasha netraa = lotus, petal, eyed Seetha; padmaani aanetum = lotuses, to bring; abhi pra yaataa = towards, well [straightly,] gone; vaa = or; tat api = that, even [thought, idea itself]; a yuktam = not, congruous; saa kaddacit = she, ever; mayaa vinaa = me, without; pankajaani na gacChati hi = for lotuses, not, she goes, indeed.

अनुवादः

“Or, that lotus-faced, lotus-petal eyed Seetha has gone straight to bring lotuses! Nay, that idea itself is incongruous, for she never goes to get lotuses, indeed without me… [3-63-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं
नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् ।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-
मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥ १५ ॥

कामं त्विदं पुष्टितवृक्षषण्डं
नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् ।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-
मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥

कामम् तु इदम् पुष्पित वृक्ष सण्डम् नाना विधैः पक्षि गणैः उपेतम् । वनम् प्रयाता नु तत् अपि अयुक्तम् एकाकिनी सा अति बिभेति भीरुः ॥ ३-६३-१५

‘हो सकता है कि वह इन पुष्पित वृक्षसमूहोंसे युक्त और नाना प्रकारके पक्षियोंसे सेवित वनमें भ्रमणके लिये गयी हो; परंतु यह भी ठीक नहीं लगता; क्योंकि वह भीरु तो अकेली वनमें जानेसे बहुत डरती थी ॥

ई पुष्टित वृक्ष समूहगळिन्द कूडिद नाना प्रकारद पक्षिगळिन्द सेवित वनदल्लि तिरुगाडलु होगिरबहुदु. आदरॆ इदु सरि ऎन्दु अनिसुवुदिल्ल, एकॆन्दरॆ भीरुवाद अवळु ऒब्बळे काडिगॆ होगलु बहळ हॆदरुत्तिद्दळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kaamam tu = voluntarily, but; puSpita vR^iksha saNDam = flowered, trees, stand of; naanaa vidhaiH pakshi gaNaiH upetam = divers, kinds of, birds, flights, having; idam vanam prayaataa nu = this, thicket, went to, really; tat api a yuktam = that, even, not, congruent; bhiiruH = [as a] timid one; saa ekaakinii ati bibheti = she, in solitude, much, scared - to go alone.

अनुवादः

“But has she really gone to this stand of thicket which is with flowered trees and with birds of divers kind! Nay, that thought also is incongruent, because she as a timid one is much scared of solitude… [3-63-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ
लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन् ।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा
शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम् ॥ १६ ॥

आदित्य भो लोक क्रृत अकृत ज्ञः लोकस्य सत्य अनृत कर्म साक्षिन् । मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसव मे शोक हतस्य सर्वम् ॥ ३-६३-१६

‘सूर्यदेव! संसारमें किसने क्या किया और क्या नहीं किया—इसे तुम जानते हो; लोगोंके सत्य-असत्य (पुण्य और पाप) कर्मोंके तुम्हीं साक्षी हो । मेरी प्रिया सीता कहाँ गयी अथवा उसे किसने हर लिया, यह सब मुझे बताओ; क्योंकि मैं उसके शोकसे पीड़ित हूँ ॥ १६ ॥

सूर्यदेवने! जगत्तिनल्लि यारु एनेनु माडुवरो, एनेनु माडिल्लवो अदॆल्लवन्नू नीनु तिळिदे इरुवॆ. जनर सत्य-असत्य, पाप-पुण्य कर्मगळ साक्षियागिरुवॆ. नन्न प्रियॆ सीतॆयु ऎल्लिगॆ होगिरुवळु? अथवा यारु कद्दुकॊण्डु होदरु? इदॆल्लवन्नू ननगॆ तिळिसु, एकॆन्दरॆ नानु आकॆय शोकदिन्द पीडितनागिद्देनॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. loka = world’s; krR^ita a kR^ita = performed, not, performed [deeds]; GYaH = knower of; lokasya = of world; satya an R^ita karma saakshin = truth, un, truth [good and bad,] deeds, wittnesser; bho aaditya = oh, Sun; mama priyaa = my, ladylove; saa = she; kva gataa = where, gone [strolled]; hR^itaa vaa = stolen, or; shoka hatasya = by woe, writhing [such as I am]; sarvam me shamsava = all, to me, you tell.

अनुवादः

“Oh, Sun, you are the knower of performed and unperformed deeds in the world, a wittnesser of good and bad deeds in the world, tell me, who am woefully writhing, to where my ladylove strolled, or is she stolen… [3-63-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किञ्चिद्
यत् ते न नित्यं विदितं भवेत् तत् ।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां
मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥ १७ ॥

लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चिद्
यत् ते न नित्यं विदितं भवेत्तत् ।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां
मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥

लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचित् यत् ते न नित्यम् विदितम् भवेत् तत् । शंसस्व वयोः कुल शालिनीम् ताम् मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥ ३-६३-१७

‘वायुदेव! समस्त विश्वमें ऐसी कोई बात नहीं है, जो तुम्हें सदा ज्ञात न रहती हो । मेरी कुलपालिका सीता कहाँ है, यह बता दो । वह मर गयी, हर ली गयी अथवा मार्गमें ही है’ ॥ १७ ॥

वायुदेवने! समस्त विश्वदल्लि निनगॆ तिळियदिरुव सङ्गतियावुदू इल्ल. नन्न कुलपालिनी सीतॆयु ईग ऎल्लिरुवळु? अवळु सत्तुहोगिरुवळे, कद्दुकॊण्डु होगिरुवरो अथवा दारियल्लिरुवळो इदन्नु हेळिबिडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. vayoH = oh, Air; sarveSu lokeSu = in all, worlds [wheresoever]; yat = which [whichsoever]; nityam = at all times [whensoever]; te = to you; na viditam = not, known; na bhavet = not, will be [cannot possibly become]; tat = that [whatsoever]; kimcit na asti = in the least, not, is there [how can that exist, whencesoever]; kula shaaliniim = of noble heritage, a lady; taam = of her; shamsasva = you tell; hR^itaa = stolen; mR^itaa vaa = slain, or; pathi vartate vaa = from path, strayed, or.

अनुवादः

“Oh, Air, whatsoever is there in the world, wheresoever it might be, or whensoever it might have happened, and whichsoever it might be, and whencesoever it might exist, that cannot possibly be unknown to you. Hence, tell me of the lady from noble heritage… is she stolen, or slain, or strayed her steps…” Thus Rama begged of the Eternals for locating Seetha. [3-63-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव तं शोकविधेयदेहं
रामं विसञ्ज्ञं विलपन्तमेव ।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो
न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ १८ ॥

इति इव तम् शोक विधेय देहम् रामम् विसंज्ञम् विलपंतम् एव । उवाच सौमित्रिःअदीन सत्त्वः न्याये स्थितः काल युतम् च वाक्यम् ॥ ३-६३-१८

इस प्रकार शोकके अधीन होकर जब श्रीरामचन्द्रजी संज्ञाशून्य हो विलाप करने लगे, तब उनकी ऐसी अवस्था देख न्यायोचित मार्गपर स्थित रहनेवाले उदारचित्त सुमित्राकुमार लक्ष्मणने उनसे यह समयोचित बात कही— ॥ १८ ॥

ई प्रकार शोकक्कॆ अधीननागि श्रीरामचन्द्रनु ऎच्चरविल्लदॆ विलापिसुत्तिरुवाग, अवन इन्तह स्थितियन्नु नोडि न्यायोचित मार्गदल्लि स्थितनाद लक्ष्मणनु अवनल्लि हीगॆ यथोचितवागि हेळिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. iti iva = thus, this way; shoka vidheya deham = by anguish, subordinated [routed by,] with physique; vi sanGYam = without, sensation; evam = that way; vilapantam = bewailing; tam = to him; raamam = to Rama; saumitriH = Soumitri; a diina sattvaH = not, dispirited, in courage; nyaaye sthitaH = in justice, standing [justifiably]; kaala yutam ca = time, oriented [timely,] also; vaakyam uvaaca = sentence, spoke [suggested.]

अनुवादः

To such a Rama whose physique is routed by his anguish in this way and who is insensately bewailing in that way, Soumitri whose courage is un-dispirited gave a justifiable and timely suggestion. [3-63-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व
सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः ।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ १९ ॥

शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व
सोत्साहता चास्तु विमागणेऽस्याः ।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥

शोकम् विमुंच आर्य धृतिम् भजस्व सह उत्साहता च अस्तु विमार्गणे अस्याः । उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मसु अति दुष्करेषु ॥ ३-६३-१९

‘आर्य! आप शोक छोड़कर धैर्य धारण करें; सीताकी खोजके लिये मनमें उत्साह रखें; क्योंकि उत्साही मनुष्य जगत् में अत्यन्त दुष्कर कार्य आ पड़नेपर भी कभी दुःखी नहीं होते हैं’ ॥ १९ ॥

आर्य! नीनु शोकवन्नु बिट्टु धैर्यदिन्दिरु. सीतॆयन्नु हुडुकलु मनस्सिनल्लि उत्साह तळॆ, एकॆन्दरॆ उत्साहि मनुष्यनु जगत्तिनल्लि अत्यन्त दुष्कर कार्य ऎदुरादरू ऎन्दू दुःखिसुवुदिल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. aarya = oh, noble [brother]; shokam vimunca = anguish, release [banish]; dhR^itim bhajasva = fortitude, brace yourself; asyaaH vimaargaNe = in her, searching; saha utsaahataa ca astu = with, spiritedness, also, be there; loke = in world; utsaahavantaH naraaH = spirited, men; ati duSkareSu = [even though they are] highly, impracticable; karmasu = in enterprises; na siidanti = not, the sink [backslide]; hi = indeed.

अनुवादः

“Oh, noble brother, banish that anguish and brace yourself with fortitude, and let you be with spiritedness in her searching… indeed, there is no backsliding for spirited men in their enterprises in this world, even though the enterprises are highly impracticable…” [3-63-19]

टिप्पनी

Lack of fortitude and spiritedness will sink anyone in a chasmal self-centred subjective grief. anena dhairya utsaahau shokam apanudya kaarya saadhakau iti suucitam - tathaa ca bhaatate - droNa parvaaNi - abhimanyu vadhe dharma putram prati vyaasaH - shocato hi mahaa raaja hi adhame abhivartate | tasmaat shokam parityajya shreyase prayated budhaH | praharSham abhimaanam ca cintayet | evam GYaatvaa sthiro bhuutvaa jahi ariin dhairyam aapnuhi | dk Thus Vyaasa advises Dharmaraja to have fortitude and courage when he was sinking under the grief for the merciless killing of lonesome Abhimanyu, the son of Arjuna, in Maha Bharata war.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं
ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः ।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्
पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ २० ॥

इति इव सौमित्रिम् उदग्र पौरुषम् ब्रुवन्तम् आर्तो रघु वंश वर्धनः । न चिंतयामास धृतिम् विमुक्तवान् पुनः च दुःखम् महत् अभ्युपागमत् ॥ ३-६३-२०

बढ़े हुए पुरुषार्थवाले सुमित्राकुमार लक्ष्मण जब इस प्रकारकी बातें कह रहे थे, उस समय रघुकुलकी वृद्धि करनेवाले श्रीरामने आर्त होकर उनके कथनके औचित्यपर कोई ध्यान नहीं दिया; उन्होंने धैर्य छोड़ दिया और वे पुनः महान् दुःखमें पड़ गये ॥ २० ॥

हॆच्चाद पुरुषार्थवुळ्ळ लक्ष्मणनु हीगॆ हेळुत्तिरुवाग रघुकुलवर्धन श्रीरामनु आर्तनागि अवन मातिन औचित्यद कडॆगॆ गमनवे कॊडलिल्ल. अवनु धैर्यवन्नु तॊरॆदु पुनः महान् दुःखदल्लि मुळुगिहोदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. aartaH = who is anguished; raghu vamsha vardhanaH = Raghu’s, lineage, enhancer of [Rama]; iti iva bruvantam = thus, in this way, about him who is speaking so; udagra pauruSam = one with towering, bravery;, saumitrim = of Soumitri; na cintayaamaasa = not, gave heed to; dhR^itim vimuktavaan = fortitude, he who castaway; punaH ca = again, also; mahat duHkham abhyupaagamat = great [inexplicable,] anguish, he encountered with.

अनुवादः

When Soumitri of towering bravery is speaking this way, Rama, the enhancer of Raghu’s lineage, gave no heed to it, and since he castaway his fortitude he again encountered an inexplicable anguish. [3-63-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥ ६३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें तिरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६३ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि अरवत्तमूरनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥63॥