०६१ सीता-अन्वेषणम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama laments for Seetha and becomes despondent. But at the advice of Lakshmana both of them start a search for Seetha, presuming that she might be available in the proximity. Later they embark on a thorough search in the entire forest and its mountains and at lakesides, but Seetha is unseen.

From here, until Rama meets Hanuma in next book Kishkindha, Rama’s lamentation is continually portrayed. This may not be taken as a mere ‘weeping’ or ‘bemoaning’ of the principal character of the epic, but this has many poetics and romantics of epical poetry imbibed in it. An epic, basically, requires a hero to have his romantic attributes, naayaka lakshaNaaH and these ‘wailings’ will portray all of them. There are various, numerous and voluminous derivatives, meanings and commentaries, which cannot possibly be included in here, at this stage, except for passing references on them. Hence, this lengthy lamentation has lengthier romanticism.

स्रोतः: valmikiramayan.net

61. श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा सीताकी खोज और उनके न मिलनेसे श्रीरामकी व्याकुलता

दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः ।
रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च ॥ १ ॥
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः ।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ २ ॥

दृष्ट्वा आश्रम पदम् शून्यम् रामो दशरथ आत्मजः । रहिताम् पर्णशालाम् च प्रविद्धानि आसनानि च ॥ ३-६१-१ अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीम् संनिरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ ३-६१-२

दशरथनन्दन श्रीरामने देखा कि आश्रमके सभी स्थान सीतासे सूने हैं तथा पर्णशालामें भी सीता नहीं हैं और बैठनेके आसन इधर-उधर फेंके पड़े हैं । तब उन्होंने पुनः वहाँके सभी स्थानोंका निरीक्षण किया और चारों ओर ढूँढ़नेपर भी जब विदेहकुमारीका कहीं पता नहीं लगा, तब श्रीरामचन्द्रजी अपनी दोनों सुन्दर भुजाएँ ऊपर उठाकर सीताका नाम ले जोर-जोरसे पुकार करके लक्ष्मणसे बोले— ॥ १-२ ॥

ऎल्लॆडॆ हुडुकि श्रीरामनु लक्ष्मणनॊडनॆ पुनः आश्रमक्कॆ बन्दागलू पर्णशालॆयु शून्यवागित्तु. सीतॆयु इरलिल्ल. आसनगळॆल्ल अस्तव्यस्तवागि बिद्दिद्दवु. आश्रमद ऎल्लकडॆ दिट्टिसिनोडिदरू वैदेहियु काणदिद्दाग श्रीरामनु तन्न सुन्दर भुजगळन्नॆत्ति सीता-सीता ऎन्दु जोरागि करॆयुत्ता लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1, 2. dasharatha aatmajaH raamaH = Dasharatha’s, son, Rama; shuunyam = vacant; * aashrama padam* = hermitage’s, threshold; [siitaayaaH = with Seetha]; rahitaam parNa shaalaam ca = devoid of [empty,] straw, cottage, also; pra viddhaani aasanaani ca = utterly, shattered, seats [leaf-mats,] also; dR^iSTa = having seeing; tatra = there; vaidehiim = Vaidehi; a dR^iSTvaa = not, seen; sarvashaH = everywhere; sam niriikSya ca = well, on eyeing watchfully, even; pra aakrushya = loudly, shrieked; [lakshmaNasya ] rucirau bhujau = [Lakshmana’s,] winning, shoulders; pragR^ihya = on taking [clasping]; raamaH uvaaca = Rama, said.

अनुवादः

On seeing the vacant threshold of the hermitage and empty cottage of straw, also at the leaf-mat-seats that are utterly shattered, and not finding Vaidehi even on watchfully eyeing everywhere Rama shrieked loudly, and then on clasping the winning shoulders of Lakshmana he said this to him. [3-61-1, 2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता ।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३ ॥

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कम् वा देशम् इतो गता । केन आहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३-६१-३

‘भैया लक्ष्मण! विदेहराजकुमारी कहाँ हैं? यहाँसे किस देशमें चली गयीं? सुमित्रानन्दन! मेरी प्रिया सीताको कौन हर ले गया? अथवा किस राक्षसने खा डाला? ॥ ३ ॥

तम्म लक्ष्मण! वैदेहि ऎल्लिरुवळु? इल्लिन्द याव देशक्कॆ होदळु? सुमित्रानन्दन! नन्न प्रियॆ सीतॆयन्नु यारु कद्दुकॊण्डु होदरु? अथवा याव राक्षसनु तिन्दुहाकिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. lakSmaNa = oh, Lakshmana; vaidehii = Vaidehi; kva nu = where is, possibly; itaH kam desham vaa gataa = from here, to which, place, or, she has gone; saumitre = oh, Soumitri; kena vaa aahR^itaa = by whom, or, she is stolen; priyaa = my ladylove; kena vaa bhakSitaa = by whom, or, she is gorged.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana, possibly where can be Vaidehi? Or, to which place she has gone from here? Or, Soumitri, who stole her away? Or, who has gorged up my ladylove? [3-61-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि ।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ४ ॥

वृक्षेण आवार्य यदि माम् सीते हसितुम् इच्छसि । अलम् ते हसितेन अद्य माम् भजस्व सुदुःखितम् ॥ ३-६१-४

(फिर वे सीताको सम्बोधित करके बोले—) ‘सीते! यदि तुम वृक्षोंकी आड़में अपनेको छिपाकर मुझसे हँसी करना चाहती हो तो इस समय यह हँसी ठीक नहीं है । मैं बहुत दुःखी हो रहा हूँ, तुम मेरे पास आ जाओ ॥ ४ ॥

(मत्तॆ अवनु सीतॆयन्नु सम्बोधिसुत्ता) सीते! नीनु मरगळ मरॆयल्लि अडगिद्दु नन्नॊन्दिगॆ विनोद माडुत्तिद्दरॆ ई समय सरियल्ल, नानु बहळ दुःखितनागिद्दनॆ. नन्न बळिगॆ बा.॥4॥

पदच्छेदः

4. siite = oh, Seetha; vR^iksheNa aavaarya = by trees, by concealing; maam = me; hasitum = [poke] fun at; icChasi yadi = you wish, if; te hasitena alam = your, fun [and games,] enough; adya = now; su duHkhitam = with highly, anguished one; maam bhajasva = me, you regard [get in touch.]

अनुवादः

“Oh, Seetha, if you have concealed yourself under trees wishing to poke fun at me, enough is your fun and games, get in touch with me now, as I am highly anguished… [3-61-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः ।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ५ ॥

यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैः मृग पोतकैः । एते हीनाः त्वया सौम्ये ध्यायन्ति अस्र आविल ईक्षणाः ॥ ३-६१-५

‘सौम्य स्वभाववाली सीते! जिन विश्वस्त मृगछौनोंके साथ तुम खेला करती थी, वे आज तुम्हारे बिना दुःखी हो आँखोंमें आँसू भरकर चिन्तामग्न हो गये हैं’ ॥ ५ ॥

सौम्यळाद सीते! नीनु अपार विश्वासवन्निट्टिद्द ई जिङ्कॆमरिगळॊन्दिगॆ नीनु आटवाडुत्तिद्दॆयल्ल? अवु इन्दु नीनिल्लदॆ दुःखियागि कण्णीरु सुरिसुत्ता चिन्तितवागिवॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. saumye siite = oh, meek, Seetha; vishvastaiH = confidence [keeping in you, hence meekly]; yaiH = which of those; mR^iga potakaiH = deer, children [young deer]; * saha kriiDase* = with [which,] you were playing; ete = all these; tvayaa hiinaaH = with you, without; asra aavila iikSaNaaH = with tears, fluttery, looks; dhyaayanti [adya] = are broody [now.]

अनुवादः

“Oh, meek Seetha, with which meekly young deer you were playing, all these are now broody with tearfully fluttery looks, without you… [3-61-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण ।
वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् ॥ ६ ॥
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ।

सीताया रहितो अहम् वै न हि जीवामि लक्ष्मण । वृतम् शोकेन महता सीता हरणजेन माम् ॥ ३-६१-६ पर लोके महाराजो नूनम् द्रक्ष्यति मे पिता ।

‘लक्ष्मण! सीतासे रहित होकर मैं जीवित नहीं रह सकता । सीताहरणजनित महान् शोकने मुझे चारों ओरसे घेर लिया है । निश्चय ही अब परलोकमें मेरे पिता महाराज दशरथ मुझे देखेंगे ॥ ६ १/२ ॥

लक्ष्मण! सीतॆयिल्लदॆ नानु बदुकिरलारॆ, सीतापहारद महाशोकवु नन्नन्नु आवरिसिकॊण्डिदॆ. निश्चयवागि ईग परलोकदल्लि इरुव नन्न तन्दॆयु नन्नन्नु नोडुवरु.॥6½॥

पदच्छेदः

6, 7a: lakshmaNa = oh, Lakshmana; siitaayaa rahitaH = Seetha, without; aham vai = I, really; na hi jiivaami = not, indeed, be living [outlasting]; siitaa = of Seetha; haraNa jena = by abduction, caused by; mahataa shokena = in high, anguish; vR^itam = enveloped - along with; maam = me; mahaa raajaH = great king [Dasharatha]; me pita = my, father; nuunam = definitely; para loke = in other, world [on my going there]; drakSyati = he observes.

अनुवादः

“Really Lakshmana, I will not live long without Seetha, indeed I am enveloped in high anguish caused by the abduction of Seetha, and this alone will become a murderer, and on my going to other world when murdered by my own agony my father and that great king Dasharatha will definitely observe me in the other world… [3-61-6, 7a]

टिप्पनी

Some other mms contain the word mR^itam ‘dead …’ instead of the word vR^itam ’enveloped…’ ‘when I am dead and gone to other world, there my father will ask me…’ would then be its meaning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः ॥ ७ ॥
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः ।

वे मुझे उपालम्भ देते हुए कहेंगे—‘मैंने तो तुम्हें वनवासके लिये आज्ञा दी थी और तुमने भी वहाँ रहनेकी प्रतिज्ञा कर ली थी । फिर उतने समयतक वहाँ रहकर उस प्रतिज्ञाको पूर्ण किये बिना ही तुम यहाँ मेरे पास कैसे चले आये? ॥ ७ १/२ ॥

अवरु नन्नन्नु निन्दिसुत्ता हेळुवरु - नानादरो निनगॆ वनवासक्कागि आज्ञापिसिद्दॆ. नीनू कूड अल्लिरलु प्रतिज्ञॆमाडिद्दॆ. मत्तॆ अष्टु समय अल्लिरदॆ प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसदॆये इल्लिगॆ एकॆ बन्दॆ.॥7½॥

कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च ॥ ८ ॥
धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ।

‘तुम-जैसे स्वेच्छाचारी, अनार्य और मिथ्यावादीको धिक्कार है । यह बात परलोकमें पिताजी मुझसे अवश्य कहेंगे’ ॥ ८ १/२ ॥

निन्नन्तह स्वेच्छाचारी, अनार्य, मिथ्यावादिगॆ धिक्कारविरलि. हीगॆ परलोकदल्लि तन्दॆयवरु नन्नन्नु खण्डितवागि केळुवरु.॥8½॥

पदच्छेदः

7b, 8, 9a. Dasharatha may deride me like this: maam = to me [to Dasharatha, he says ’to me you have promised’]; maya abhiyojitaH = by me [by Dasharatha,] when directed; tvam = you - Rama; prati GYaam samshrutya = promise, on telling [assuredly]; tam kaalam a puurayitvaa = that, time [term of exile] without, completing; mat = to my; sakaasham = presence; katham iha aagataH = how, to here [to other world, heaven] have come; by that you Rama, you have become a; kaama vR^ittam = at will, conducting [wilful disobedient - you Rama]; an aaryam = not, noble [despicable - you Rama]; mR^iSaa vaadinam = untruth, teller of [liar, dishonest - you Rama]; tvaam dhik = on you, fie; iti = thus - in that way father Dasharatha accuses me; pare loke = in other, world; me = to me; pitaa vyaktam vakSyati = father, obviously, speaks [derides me.]

अनुवादः

“When I go to other world after my death our father Dasharatha who is already staying there will deride me saying, ‘when I have directed you for a fourteen year exile, and when you too have assuredly agreed and promised me for that term, how you have to my presence in this ultramundane world without completing that term of fourteen year exile, besides breaking your own word of honour… thus you have become a wilful disobedient, despicable and dishonest person, such as you are, fie on you…’ [3-61-7b, 8, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवशं शोकसन्तप्तं दीनं भग्नमनोरथम् ॥ ९ ॥
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् ।
क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे ॥ १० ॥

विवशम् शोक संतप्तम् दीनम् भग्न मनोरथम् ॥ ३-६१-९ माम् इह उत्सृज्य करुणम् कीर्तिः नरम् इव अन्ऋजुम् । क्व गच्चसि वरारोहे मा मोत्सृज्य - मा मा उत्सृज्य - सुमध्यमे ॥ ३-६१-१० त्वया विरहितः च अहम् त्यक्ष्ये जीवितम् आत्मनः ।

‘वरारोहे! सुमध्यमे! सीते! मैं विवश, शोकसंतप्त, दीन, भग्नमनोरथ हो करुणाजनक अवस्थामें पड़ गया हूँ । जैसे कुटिल मनुष्यको कीर्ति त्याग देती है, उसी प्रकार तुम मुझे यहाँ छोड़कर कहाँ चली जा रही हो? मुझे न छोड़ो, न छोड़ो ॥ ९-१० ॥

वरारोहॆ! सीते! नानु विवश, शोकसन्तप्त, दीन, भग्नमनोरथनागि करुणाजनक अवस्थॆयल्लि बिद्दिरुवॆनु. कुटिल मनुष्यनन्नु कीर्तियु त्यजिसुवन्तॆये नीनु इल्लि नन्नन्नु बिट्टु ऎल्लिगॆ हॊरटु होगिरुवॆ? नन्नन्नु बिट्टु होगबेड, बिट्टु होगबेड.॥9-10॥

पदच्छेदः

9b, 10, 11a. varaaarohe = oh, beautiful lady; vi vasham = without, self-control [one who is bewildered]; shoka sam taptam = by anguish, [who is] verily seared; diinam = [who is] woebegone; bhagna manoratham = broken, enthusiasm [whose buoyancy is broken]; maam = such as I am, me; kiirtiH = prestige; an R^ijum naram = not, truthful one, from a man, [from a prevaricator]; iva = as with; iha = now; karuNam = as a woeful one; utsR^ijya = on abandoning; kva gacchasi = where, you are going; su madhyame = good [slender,] waisted one; maa motSR^ijya = maa = me; maa utsR^ijya = don’t, leave [me] off; tvayaa virahitaH = by you, without [shunned away]; [if you shun me]; aham = I; aatmanaH jiivitam tyakSye = of mine, live, I will leave off - shun away.

अनुवादः

“Anguish seared and bewildered me and I am woebegone with broken down buoyancy, and oh, beautiful lady, jilting such an woeful one as I am, where you are going now, as with prestige jilting a prevaricator? And if you shun me I will have to shun my life…” Thus Rama bewailed imaging her right in his front and running away. [3-61-9b, 10, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः ।
इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः ॥ ११ ॥
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ।

इति इव विलपन् रामः सीता दर्शन लालसः ॥ ३-६१-११ न ददर्श सुदुःख आर्तो राघवो जनक आत्मजाम् ।

‘तुम्हारे वियोगमें मैं अपने प्राण त्याग दूँगा ।’ इस प्रकार अत्यन्त दुःखसे आतुर हो विलाप करते हुए रघुकुल-नन्दन श्रीराम सीताके दर्शनके लिये अत्यन्त उत्कण्ठित हो गये, किंतु वे जनकनन्दिनी उन्हें दिखायी न पड़ीं ॥

निन्न वियोगदल्लि नानु प्राण त्याग माडुवॆनु. हीगॆ अत्यन्त दुःखितनागि विलापिसुत्तिरुव रघुकुलनन्दन श्रीरामनु सीतॆय दर्शनक्कागि अत्यन्त उत्कण्ठितनादवनु, आदरू अवनिगॆ जानकियु कण्डुबन्दिल्ल.॥11½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. siitaa darshana laalasaH = Seetha, seeing, desperate for; su duHkha aartaH = highly, anguished, agonised; raaghavaH = legatee of Raghu; raamaH = Rama; iti iva vilapan = thus, this way, on bewailing; janaka aatmajaam na dadarsha = Janaka’s, daughter, not, he has seen - found.

अनुवादः

Though that legatee of Raghu is desperate for seeing Seetha, though he is highly anguished and agonised, though he bewailed this way, that Rama has not found Janaka’s daughter, Seetha. [3-61-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम् ॥ १२ ॥
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् ।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ १३ ॥

अनासादयमानम् तम् सीताम् शोकपरायणम् ॥ ३-६१-१२ पंकम् आसाद्य विपुलम् सीदन्तम् इव कुंजरम् । लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हित काम्यया ॥ ३-६१-१३

जैसे कोई हाथी किसी बड़ी भारी दलदलमें फँसकर कष्ट पा रहा हो, उसी प्रकार सीताको न पाकर अत्यन्त शोकमें डूबे हुए श्रीरामसे उनके हितकी कामना रखकर लक्ष्मण यों बोले— ॥ १२-१३ ॥

भारी कॆसरिनल्लि सिक्किहाकिकॊण्डु कष्टपडुत्तिरुव आनॆयन्तॆ सीतॆयन्नु पडॆयदॆ अत्यन्त शोकदल्लि मुळुगिद श्रीरामन हितद कामनॆयिन्द लक्ष्मणनु अवनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥12-13॥

पदच्छेदः

11b, 13. siitaam = at Seetha; an aasaadayamaanam = one who is not, getting at; * shoka paraayaNam* = one to sadness, who surrendered himself to - sinking; vipulam pankam aasaadya siidantam = chasmal, mud, on getting at, sinking; kunjaram iva = an elephant, as with; tam raamam = to such a, Rama; lakSmaNaH = Lakshmana; atyartham hita kaamyayaa = positively, well being, desiring; uvaaca = spoke.

अनुवादः

To him who is unable to find Seetha, and who is sinking in sadness as with an elephant sinking in a chasmal mud, Lakshmana spoke to such a Rama in a positive manner desiring his wellbeing. [3-61-11b, 13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह ।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम् ॥ १४ ॥
प्रियकाननसञ्चारा वनोन्मत्ता च मैथिली ।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ १५ ॥
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम् ।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥ १६ ॥
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ।

मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह ।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम् ॥ प्रियकानन सञ्चारा वनोन्मत्ता च मैथिली ।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्टिताम् ॥ सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम् ।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित् ॥
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ।

‘महामते! आप विषाद न करें; मेरे साथ जानकीको ढूँढ़नेका प्रयत्न करें । वीरवर! यह सामने जो ऊँचा पहाड़ दिखायी देता है, अनेक कन्दराओंसे सुशोभित है । मिथिलेशकुमारीको वनमें घूमना प्रिय लगता है, वे वनकी शोभा देखकर हर्षसे उन्मत्त हो उठती हैं; अतः वनमें गयी होंगी, अथवा सुन्दर कमलके फूलोंसे भरे हुए इस सरोवरके या मत्स्य तथा वेतसलतासे सुशोभित सरिताके तटपर जा पहुँची होंगी । अथवा पुरुषप्रवर! हमलोगोंको डरानेकी इच्छासे हम दोनों उन्हें खोज पाते हैं कि नहीं, इस जिज्ञासासे कहीं वनमें ही छिप गयी होंगी ॥ १४—१६ १/२ ॥

पदच्छेदः

14. mahaa buddhe = oh, well-informed one; viSaadam maa = = desperation, do not [get into]; mayaa saha yatnam kuru = me, along with, efforts, you make; viira = oh, brave one; idam giri varam = this, mountain, the best; bahu kandara shobhitam = many, caves, beaming forth with; she may be somewhere there.

अनुवादः

“Oh, well-informed one, do not get into desperation, you make efforts along with me, and oh, brave one, this best mountain is beaming forth with many caves, she may be there somewhere. [3-61-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाबाहो! नीनु विषादपडबेड, नन्नॊन्दिगॆ सीतॆयन्नु हुडुकलु प्रयत्निसु. वीरवरने! ऎदुरिगॆ अनेक गुहॆगळिन्द कूडिद ऎत्तरवाद पर्वतवु कण्डु बरुत्तिदॆयल्ल, मिथिलेशकुमारिगॆ वनदल्लि तिरुगाडुवुदु प्रियवागित्तु. आद्दरिन्द वनक्कॆ होगिरबहुदु, अथवा सुन्दर कमलपुष्पगळिन्द तुम्बिद ई सरोवरद बळिगॆ अथवा बॆट्टगळिन्द सुशोभित नदिय तीरक्कॆ होगिरबहुदु. पुरुष प्रवर! नम्मन्नु हॆदरिसलु अथवा नाविब्बरु हॆदरुत्तेवॊ इल्लवो ऎम्बुदन्नु नोडलु काडिनल्लि ऎल्लादरू अडगिरबहुदु.॥14-16½॥

पदच्छेदः

15, 16a. priya = fascinated; kaanana = in woodlands; sancaaraa = saunterer

• Seetha; vana unmattaa ca = for water [here, not forest but waters,] infatuated, even; * saa maithilii* = she that, Maithili; vanam vaa = in forest, either; su puSpitaam naliniim vaa = well, bloomed, in lotus-lake, or; praviSTaa syaat = entered, she will be - she might have; miina vanjula sevitaam = by fishes, cane-breaks, one which is adorned by; saritam vaa api = to river, or, even; sampraaptaa = reached.

अनुवादः

“Maithili is a fascinated saunterer in woodlands so she might have entered the forest, she is even infatuated with waters, so she might have gone to the fully bloomed lotus-lake, or to the river that is adorned by fishes and cane-breaks. [3-61-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे ॥ १७ ॥
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा ।

वनम् सर्वम् विचिनुवो यत्र सा जनक आत्मजा ।

‘अतः श्रीमन्! वनमें जहाँ-जहाँ जानकीके होनेकी सम्भावना हो, उन सभी स्थानोंपर हम दोनों शीघ्र ही उनकी खोजके लिये प्रयत्न करें ॥ १७ १/२ ॥

आद्दरिन्द श्रीमान् राम! वनदल्लि इल्ले ऎल्लादरू जानकियु इरुव सम्भवविदॆ. आ ऎल्ल स्थानगळन्नु नाविब्बरू बेगने आकॆयन्नु हुडुकलु प्रयत्निसोण.॥17½॥

पदच्छेदः

16b, 17. puruSarSabha = oh, best one among men; vaidehii = Vaidehi; tvaam ca maam ca = you, also, me, also; vi traasayitu kaamaa vaa = to scare [us,] wishing to, or else; jiGYaasamaanaa vaa = interested in knowing [our reaction for her pranks,] or; kaanane kvacit liinaa = in forest, somewhere, wrapped up in [squirreled away herself]; syaat = she will be; shriiman = oh, honourable one; tasyaa anveSaNe = her, in searching; kSipram eva yataavahai = quickly, thus, we have to endeavour; hi = indeed.

अनुवादः

“Or, wishing to know our reaction when she scares us with her prank, Maithili might have squirreled away into forest. Oh, honourable brother, let us endeavour quickly to search her. [3-61-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ १८ ॥
एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः ।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ॥ १९ ॥

मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ एवमुक्तः सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः ।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ॥

सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे । ३-६१-१८ एवम् उक्तः तु सौहार्दात् लक्ष्मणेन समाहितः ।

‘रघुनन्दन! यदि आपको मेरी यह बात ठीक लगे तो आप शोक छोड़ दें ।’ लक्ष्मणके द्वारा इस प्रकार सौहार्दपूर्वक समझाये जानेपर श्रीरामचन्द्रजी सावधान हो गये और उन्होंने सुमित्राकुमारके साथ सीताको खोजना आरम्भ किया ॥ १८-१९ ॥

रघुनन्दन! नन्न मातु निनगॆ सरिकण्डरॆ नीनु शोकवन्नु बिडु. लक्ष्मणनु ई प्रकार सौहार्दतॆयिन्द समजायिसिदाग श्रीरामदन्द्रनु ऎच्चरगॊण्डु, अवनु सुमित्रानन्दनन जॊतॆगॆ सीतॆयन्नु हुडुकलु प्रारम्भिसिदनु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18. kaakutstha = oh, Kakutstha Rama; manyase yadi = you consider, if; saa janaka aatmajaa = she, Janaka’s, daughter; yatra = [to locate] where [she might be]; sarvam vanam vicinuvaH = in entirety, forest, let us search; shoke = in sadness; manaH = heart; maa sma = do not, be in; kR^ithaaH = do it [engulf.]

अनुवादः

“Oh, Rama of Kakutstha, if you consider that we shall search the forest in its entirety to locate where she that Janaka’s daughter might be, let us quickly do so. But do not engulf your heart in sadness.” Thus Lakshmana advised Rama. [3-61-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. lakSmaNena = by Lakshmana; sau haardaat = owing to good-heart; evam uktaH = this way, who is spoken to; raamaH = Rama; samaahitaH = self-collectedly [Rama]; saumitriNaa saha = Soumitri, with; vicetum upacakrame = to search, made headway.

अनुवादः

When Lakshmana good-heartedly spoke this way, Rama self-collectedly made a headway for the search of Seetha along with Soumitri. [3-61-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ ॥ २० ॥
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः ॥ २१ ॥

तौ वनानि गिरीन् चैव सरितः च सरांसि च । निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् दशरथ आत्मजौ ॥ ३-६१-२० तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः च शिखराणि च । निखिलेन विचिन्वन्तौ न एव ताम् अभिजग्मतुः ॥ ३-६१-२१

दशरथके वे दोनों पुत्र सीताकी खोज करते हुए वनोंमें, पर्वतोंपर, सरिताओं और सरोवरोंके किनारे घूम-घूमकर पूरी चेष्टाके साथ अनुसंधानमें लगे रहे । उस पर्वतकी चोटियों, शिलाओं और शिखरोंपर उन्होंने अच्छी तरह जानकीको ढूँढ़ा; किंतु कहीं भी उनका पता नहीं लगा ॥ २०-२१ ॥

दशरथन आ पुत्ररिब्बरू सीतॆयन्नु हुडुकुत्ता वनगळल्लि, पर्वतगळल्लि, नदिगळल्लि, सरोवरद तीरगळल्लि सुत्तुत्ता पूर्ण प्रयत्नदॊन्दिगॆ अरसिदरु. आ पर्वत शिखरगळल्लि, बण्डॆगळ नडुवॆ चॆन्नागि हुडुकिदरु. आदरॆ ऎल्लियू आकॆय सुळिवु सिगलिल्ल.॥20-21॥

पदच्छेदः

20. tau = those two; dasharatha aatmajau = Dasharatha’s, sons; vanaani giriin caiva = forests, mountains, also thus; saritaH ca saraamsi ca = rivers, also, lakes, also; nikhilena = thoroughly; siitaam = for Seetha; vicinvantau = started searching.

अनुवादः

Those two sons of Dasharatha have started a thorough search for Seetha in forests, on mountains, also thus at rivers and lakes. [3-61-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. tasya shailasya saanuuni = that, [that mountain where their cottage is there - Chitrakuta,] mountain’s, on sides; shilaaH [guhaaH] ca shikharaaNi ca = crags, even, peaks, also; nikhilena = whole of; vicinvantau = on searching; na eva taam abhi jagmatuH = not, thus, her, towards, go [found.]

अनुवादः

On searching whole of mountainsides of that Mt. Chitrakuta, where their hermitage is there, even in its caves, crags, and mountain peaks they have not found Seetha. [3-61-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम् ॥ २२ ॥

विचित्य सर्वतः शैलम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । न इह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् पर्वते शुभाम् ॥ ३-६१-२२

पर्वतके चारों ओर खोजकर श्रीरामचन्द्रजीने लक्ष्मणसे कहा—‘सुमित्रानन्दन! इस पर्वतपर तो मैं सुन्दरी वैदेहीको नहीं देख पाता हूँ’ ॥ २२ ॥

पर्वतद ऎल्लॆडॆ हुडुकि श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु - सौमित्रिये! ई पर्वतदल्लादरो नानु सुन्दर वैदेहियन्नु नोडिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. raamaH sarvataH shailam vicitya = Rama, everywhere, on that mountain, on exploring; * lakSmaNam abraviit* = to Lakshmana, said; saumitre = oh, Soumitri; iha parvate = this, on mountain; shubhaam vaidehiim = auspicious, Vaidehi; na pashyaami = not, I descry.

अनुवादः

On exploring everywhere on that mountain Rama said to Lakshmana, “oh, Soumitri, here on this mountain I do not descry auspicious Vaidehi.” [3-61-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दुःखाभिसन्तप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ २३ ॥

ततो दुःख अभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् । विचरन् दण्डक अरण्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥ ३-६१-२३

तब दुःखसे संतप्त हुए लक्ष्मणने दण्डकारण्यमें घूमते-घूमते अपने उद्दीप्त तेजस्वी भाईसे इस प्रकार कहा—

दुःखदिन्द सन्तप्तनाद लक्ष्मणनु दण्डकारण्यदल्लि अलॆयुत्ता उद्दीप्त तेजस्वी तन्नण्णनल्लि हीगॆन्दनु .॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; duHkha abhisantaptaH lakSmaNaH = by anguish, tormented, Lakshmana; daNDaka araNyam vicaran = Dandaka, forest, while roving [searchingly]; diipta tejasam bhraataram = to greatly, resplendent, to brother - Rama; vaakyam abraviit = , sentence, said.

अनुवादः

While roving searchingly in Dandaka forest Lakshmana who is tormented by anguish said a sentence to his greatly resplendent brother Rama. [3-61-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्‍ध्वा महीमिमाम् ॥ २४ ॥

प्राप्स्यसि त्वम् महाप्राज्ञ मैथिलीम् जनक आत्मजाम् । यथा विष्णुः महाबाहुः बलिम् बद्ध्वा महीम् इमाम् ॥ ३-६१-२४

‘महामते! जैसे महाबाहु भगवान् विष्णुने राजा बलिको बाँधकर यह पृथ्वी प्राप्त कर ली थी, उसी प्रकार आप भी मिथिलेशकुमारी जानकीको पा जायँगे’ ॥

महामते! महाबाहु भगवान् विष्णु बलिराजनन्नु बन्धिसि ई पृथिवियन्नु पडॆदन्तॆये, नीवू कूड मिथिलेश कुमारि जानकियन्नु पडॆयुविरि.॥24॥

पदच्छेदः

24. mahaapraaGYa = oh, insightful [brother]; tvam = you; janaka aatmajaam maithiliim = Janaka’s, daughter, Maithili; mahaabaahuH = ambidextrous; viSNuH = Vishnu; balim = emperor Bali; baddhvaa = on fastening [on subjugating]; imaam mahiim = this, earth; yathaa = as with; praapsyasi = you will reacquire.

अनुवादः

“Oh, insightful brother, you will reacquire Janaka’s daughter Maithili, as Vishnu once subjugated Emperor Bali and reacquired this earth.” [3-61-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ॥ २५ ॥

एवमुक्तस्तु सौहार्दालक्ष्मणेन स राघवः ।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ॥

एवम् उक्तः तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः । उवाच दीनया वाचा दुःख अभिहत चेतनः ॥ ३-६१-२५

वीर लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर दुःखसे व्याकुलचित्त हुए श्रीरघुनाथजीने दीन वाणीमें कहा— ॥ २५ ॥

वीर लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग दुःखदिन्द व्याकुलचित्तनाद श्रीरामनु दीनवाणियिन्द इन्तॆन्दनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. viireNa lakSmaNena = by valiant, Lakshmana; evam uktaH tu = thus, addressed, but; saH raaghavaH = he, Raghava; duHkha abhihata cetanaH = by poignance, marred, with thinking; diinayaa vaacaa = with pathetic, words; uvaaca = spoke.

अनुवादः

But when the valiant Lakshmana addressed him in that way, Raghava whose thinking is marred by poignance spoke these pathetic words. [3-61-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ।
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः ।
नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ २६ ॥

वनम् सुविचितम् सर्वम् पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः । गिरिः च अयम् महाप्राज्ञ बहु कन्दर निर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम् ॥ ३-६१-२६

‘महाप्राज्ञ लक्ष्मण! मैंने सारा वन खोज डाला । विकसित कमलोंसे भरे हुए सरोवर भी देख लिये तथा अनेक कन्दराओं और झरनोंसे सुशोभित इस पर्वतको भी सब ओरसे छान डाला; परंतु मुझे अपने प्राणोंसे भी प्यारी वैदेही कहीं दिखायी नहीं पड़ी’ ॥ २६ ॥

महाप्राज्ञ लक्ष्मण! नानु इडी वनवन्नु हुडुकिदॆ. अरळिद कमलगळिन्द तुम्बिद सरोवरगळन्नु नोडि बिट्टॆ. अनेक गुहॆगळिन्द, जलपातगळिन्द सुशोभित ई पर्वतवन्नू पूरा हुडुकिबिट्टॆ आदरॆ ननगॆ नन्न प्राणक्किन्तलू प्रियळाद वैदेहियु ऎल्लियू कण्डुबन्दिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

27. mahaapraaGYa = oh, sensible [brother]; sarvam vanam su vicitam = entire, forest, clearly, is searched; phulla pankajaaH padminyaH [vicitam] = with blossomed, lotuses, lotus-lakes [are searched]; bahu kandara nirjharaH = with many, caves, rapids; ayam giriH ca = this, mountain, also [searched]; praaNebhyaH api gariiyasiim = by lives, even, loftier than; vaidehiim = at Vaidehi; na pashyaami hi = not, I see, indeed.

अनुवादः

“This forest in its entirety, these lotus-lakes with their blossomed lotuses, and this mountain with its many caves and mountain-rapids, all are evidently searched. But, oh, sensible brother, I do not descry Vaidehi who is loftier than my lives.” [3-61-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः ।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥ २७ ॥

एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्शितः ।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥

एवम् स विलपन् रामः सीता हरण कर्शितः । दीनः शोक समाविष्टो मुहूर्तम् विह्वलो अभवत् ॥ ३-६१-२७

इस प्रकार सीता-हरणके कष्टसे पीडि़त हो विलाप करते हुए श्रीरामचन्द्रजी दीन और शोकमग्न हो दो घड़ीतक अत्यन्त व्याकुलतामें पड़े रहे ॥ २७ ॥

ई प्रकार सीतापहरणद कष्टदिन्द पीडितनागि, विलापिसुत्तिरुव श्रीरामचन्द्रनु दीन मत्तु शोकमग्ननागि ऎरडुगळिगॆ अत्यन्त दुःखितनागिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

28. siitaa haraNa karshitaH = by Seetha’s, abduction, languishing [appears to be]; saH raamaH = he, that Rama; evam vilapan = in this way, lamenting; diinaH = pitiable; shoka sam aaviSTaH = by sadness, besieged; muhuurtam = for a moment; vihvalaH abhavat = perturbed, he became.

अनुवादः

Lamenting in this way Rama languished owing to the abduction of Seetha and became a pitiable one, and while sadness besieging him he is perturbed for a moment. [3-61-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः ।
निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ २८ ॥

स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः ।
विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥

स विह्वलित सर्व अंगो गत बुद्धिः विचेतनः । निषसाद आतुरो दीनो निःश्वस्य अशीतम् आयतम् ॥ ३-६१-२८

उनका सारा अङ्ग विह्वल (शिथिल) हो गया, बुद्धि काम नहीं दे रही थी, चेतना लुप्त-सी होती जा रही थी । वे गरम-गरम लंबी साँस खींचते हुए दीन और आतुर होकर विषादमें डूब गये ॥ २८ ॥

अवन शरीरवॆल्ल शिथिलवायितु, बुद्धियु कॆलस माडदायितु, चैतन्य उडुगिदन्तायितु, अवनु बिगियुसिरु बिडुत्ता दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता विषाददल्लि मुळुगिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

29. vihvalita sarva angaH = fluttered, all, limbs; gata buddhiH = gone [functionless, ] faculty; vi cetanaH = without, animation [frozen fervour]; aaturaH = flustered; diinaH = forlorn; a shiitam = not, cold [hot, swelteringly]; aayatam = lengthy; niHshvasya = on suspiring; saH = he [such as he is, he]; niSasaada = sank down / dejected.

अनुवादः

All the limbs of Rama are fluttered, his faculty has become functionless, his fervour is frozen, he is forlorn and flustered, and such as he is he sank down suspiring swelteringly and lengthily. [3-61-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः ।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद‍्गदः ॥ २९ ॥

बहुशः स तु नीःश्वस्य रामो राजीवलोचनः ।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो भाष्पगद्गदः ॥

बारंबार उच्छ्वास लेकर कमलनयन श्रीराम आँसुओंसे गद‍्गद वाणीमें ‘हा प्रिये!’ कहकर बहुत रोने-विलखने लगे ॥ २९ ॥

पदे-पदे निट्टुसिरु बिडुत्ता कमलनयन श्रीरामनु कम्बनि तुम्बि गद्गद वाणियिन्द हा प्रिये! ऎन्दु हेळुत्ता बहळवागि अळतॊडगिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

30. raajiiva locanaH saH raamaH = lotus, eyed one, he, that Rama; bahushaH = repeatedly [or, bahulam = muchly]; niHshvasya = suspired; baaSpa gadgadaH = by tears, becoming stifle-throated; haa priye iti = ha, dear, thus; bahushaH vi cukrosha = repeatedly, highly, shrieked.

अनुवादः

Suspiring repeatedly he that lotus-eyed Rama shrieked repeatedly and loudly thus as, ‘ha, Seetha…’ with tears stifling his throat. [3-61-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम् ।
बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ ३० ॥

तम् सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रिय बान्धवम् । बहु प्रकारम् शोक आर्तः प्रश्रितः प्रश्रित अंजलिः ॥ ३-६१-३०

तब शोकसे पीड़ित हुए लक्ष्मणने विनीतभावसे हाथ जोड़कर अपने प्रिय भाईको अनेक प्रकारसे सान्त्वना दी ॥

आग शोकविह्वलनाद लक्ष्मणनु विनीतभावदिन्द कै मुगिदुकॊण्डु तन्न प्रीतिय अण्णनिगॆ अनेक विधदिन्द सान्त्वन नीडिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

31. tataH = then; priya baandhavam = loving, kinsfolk [one who has kinsfolk who hold him dear, namely Rama]; shoka aartaH lakSmaNaH = by sadness [of Rama,] [who is already] anguished, [such a] Lakshmana; prashrita = obediently; anjaliH = adjoining palms; prashritaH = obedient one - Lakshmana; bahu prakaaram = in divers, methods; tam saantvayaamaasa = him [at Rama,] started to pacify.

अनुवादः

Though Rama has many kinsfolk who hold him dear he is now left with a single one, namely Lakshmana, and that obedient brother Lakshmana who is already anguished for Rama’s sadness, then adjoining his palms obediently started to pacify Rama with divers methods. [3-61-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम् ।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

अनादृत्य तु तत् वाक्यम् लक्ष्मण ओष्ठ पुट च्युतम् । अपश्यन् ताम् प्रियाम् सीताम् प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ ३-६१-३१

लक्ष्मणके ओष्ठपुटोंसे निकली हुई इस बातका आदर न करके श्रीरामचन्द्रजी अपनी प्यारी पत्नी सीताको न देखनेके कारण उन्हें बारंबार पुकारने और रोने लगे ॥ ३१ ॥

लक्ष्मणनु आडिद मातन्नु आदरिसदॆ श्रीरामचन्द्रनु तन्न प्रिय पत्नी सीतॆयन्नु नोडदिद्दरिन्द आकॆयन्नु पदे-पदे करॆयतॊडगिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

32. saH = he that Rama; tu = on his part; lakSmaNa oSTha puTa cyutam = Lakshmana’s, lips, cup-like, fallen from; tat vaakyam = that, sentence [word of advise]; an aadR^itya = not, agreeing - disavowing; priyaam taam siitaam = dear, her, that Seetha; a pashyan = not, seeing; punaH punaH = again, again; praa kroshat = stridently, yelled.

अनुवादः

But disavowing the word of advice that fell out from the cupped lips of Lakshmana, Rama stridently yelled again and again when his dear Seetha has become unseeable. [3-61-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ॥ ६१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें इकसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६१ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्य काण्डदल्लि अरवत्तॊन्दनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥61॥