०६० राम-लक्ष्मणयोः पर्णशाला-आगमनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama laments for Seetha’s separation. He starts searching for her and goes on asking every plant, tree and animal, in a kind of frenzied attitude. This chapter is too poetic to summarise, hence this much is said here.

स्रोतः: valmikiramayan.net

60. श्रीरामका विलाप करते हुए वृक्षों और पशुओंसे सीताका पता पूछना, भ्रान्त होकर रोना और बारंबार उनकी खोज करना

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद् रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ १ ॥

भृशम् आव्रजमानस्य तस्य अधो वाम लोचनम् । प्रास्फुरत् च अस्खलत् रामो वेपथुः च अस्य जायते ॥ ३-६०-१

आश्रमकी ओर आते समय श्रीरामकी बायीं आँखकी नीचेवाली पलक जोर-जोरसे फड़कने लगी । श्रीराम चलते-चलते लड़खड़ा गये और उनके शरीरमें कम्प होने लगा ॥ १ ॥

आश्रमद कडॆगॆ बरुवाग श्रीरामन ऎडकण्णिन कॆळरॆप्पॆ जोरागि अदुरतॊडगितु. श्रीरामनु नडॆयुत्ता ऎडविदनु हागू अवन शरीरदल्लि नडुक उण्टायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. aa vraja maanasya = one who started coming towards [hermitage]; tasya = his; vaama = left; locanam = eye; adhaH = lower [lower eyelid and below]; * bhR^isham* = frequently; praasphurat ca = fluttered, also; raamaH askhalat ca = Rama, stumbled [missed his footing,] also; asya vepathuH jaayate = his, falter, bechanced [his gait faltered.]

अनुवादः

While Rama is coming towards hermitage his lower eyelid frequently fluttered, his gait faltered, and he missed his footing. [3-60-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ २ ॥

उपालक्ष्य निमित्तानि सो अशुभानि मुहुर् मुहुः । अपि क्षेमम् तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ ३-६०-२

बारंबार इन अपशकुनोंको देखकर वे कहने लगे—क्या सीता सकुशल होगी? ॥ २ ॥

पदे-पदे ई अपशकुनगळन्नु नोडि अवनु हेळतॊडगिदनु. एनु सीतॆ क्षेमदिन्द इरुवळल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH = he, that Rama; a shubhaani = not, auspicious; nimittaani = incidentals [forebodings]; upa aalakSya = closely, on watching; siitaayaa kSemam api tu [nu] = for Seetha, safety, even [in fact,] but, [will Seetha be safe!]; iti vyaajahaara ha = thus, [reflexly] uttered, indeed; muhur muhuH vai = again, again, really.

अनुवादः

On closely watching those inauspicious forebodings Rama indeed uttered oftentimes reflexly thus as, ‘would she be safe, in fact!’ [3-60-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ ३ ॥

त्वरमाणो जगाम अथ सीता दर्शन लालसः । शून्यम् आवसथम् दृष्ट्वा बभूव उद्विग्न मानसः ॥ ३-६०-३

सीताको देखनेके लिये उत्कण्ठित हो वे बड़ी उतावलीके साथ आश्रमपर गये । वहाँ कुटिया सूनी देख उनका मन अत्यन्त उद्विग्न हो उठा ॥ ३ ॥

सीतॆयन्नु नोडलु उत्कण्ठितनागि अवनु लगुबगॆयिन्द आश्रमदॊळगॆ होदनु. अल्लि पर्णशालॆयु बरिदागिरुवुदन्नु नोडि अवन मनस्सु अत्यन्त उद्विग्नवायितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. atha = then; tvaramaaNaH = quickening himself; siitaa darshana laalasaH = Seetha, to see, with ardency; jagaama = went; shuunyam aavasatham dR^iSTvaa = empty, home, on seeing; udvigna maanasaH babhuuva = distraught, at heart, he became.

अनुवादः

He quickened himself and went with an ardency to see Seetha, and then on seeing an empty home his heart is distraught. [3-60-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद‍्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ४ ॥
ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ ५ ॥

उद् भ्रमन् इव वेगेन विक्षिपन् रघु नन्दनः । तत्र तत्र उटज स्थानम् अभिवीक्ष्य समंततः ॥ ३-६०-४ ददर्श पर्ण शालाम् च सीतया रहिताम् तदा । श्रिया विरहिताम् ध्वस्ताम् हेमन्ते पद्मिनीम् इव ॥ ३-६०-५

रघुनन्दन बड़े वेगसे इधर-उधर चक्कर लगाने और हाथ-पैर चलाने लगे । उन्होंने वहाँ जहाँ-तहाँ बनी हुई एक-एक पर्णशालाको चारों ओरसे देख डाला, किंतु उस समय उसे सीतासे सूनी ही पाया । जैसे हेमन्त-ऋतुमें कमलिनी हिमसे ध्वस्त हो श्रीहीन हो जाती है, उसी प्रकार प्रत्येक पर्णशाला शोभाशून्य हो गयी थी ॥ ४-५ ॥

रघुनन्दननु वेगवागि अत्तित्त ओडाडिदनु. अल्लिद्द पर्णशालॆगळन्नु सुत्तलू हुडुकिदनु, आदरॆ आग सीतॆयु कण्डुबरलिल्ल. हेमन्त ऋतुविनल्लि हिमदिन्द कमलगळु ध्वस्थवागि अन्दगॆट्टन्तॆ प्रतियॊन्दु पर्णशालॆयू शोभाशून्यवागित्तु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4, 5. raghu nandanaH = Raghu’s, descendent, Raghava; vegena = by speed; ud bhraman = up, to fly, [flying-flutterer]; iva = like [looked like]; vikSipan = jolting [his arms and gait]; tatra tatra = there, there; uTaja sthaanam = cottage’s, in places; sam antataH = all-over; abhi viikSya = towards [on keenly,] probing; tadaa = then; siitayaa rahitaam ca = of Seetha, lacking, also; such hermitage which is like; * hemante dhvastaam padminiim iva* = in wintry [season,] ruined [befogged,] lotus-lake, as with; shriyaa vi rahitaam = lustre, without, having [lustreless]; parNa shaalaam = straw, house of; dadarsha = he has seen.

अनुवादः

Raghava looked like a flying-flutterer as his speed jostled his arms and gait flutteringly, and on closely probing there and there, and all-over the places of that cottage, then he saw the lustreless house of straw devoid of Seetha, alike a befogged wintry lotus-lake without lustre. [3-60-4, 5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तं वनदैवतैः ॥ ६ ॥

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तं वनदैवतैः ॥

वह स्थान वृक्षों (की सनसनाहट) के द्वारा मानो रो रहा था, फूल मुरझा गये थे, मृग और पक्षी मन मारे बैठे थे । वहाँकी सम्पूर्ण शोभा नष्ट हो गयी थी । सारी कुटी उजाड़ दिखायी देती थी । वनके देवता भी उस स्थानको छोड़कर चले गये थे ॥ ६ ॥

आ स्थानवु वृक्षगळ मूलक अळुत्तिरुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु. हूवुगळु बाडिहोगिद्दवु. मृग-पक्षिगळु ग्लानिगॊण्डु सुम्मनॆ कुळितिद्दवु. अल्लिय ऎल्ल शोभॆयू नाशवागि होगित्तु. आश्रमवु पाळुबिद्दन्तॆ काणुत्तित्तु. वनदेवतॆगळू आ स्थळवन्नु बिट्टुहोगिद्दरु.॥6॥

विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ ७ ॥

सब ओर मृगचर्म और कुश बिखरे हुए थे । चटाइयाँ अस्त-व्यस्त पड़ी थीं । पर्णशालाको सूनी देख भगवान् श्रीराम बारंबार विलाप करने लगे— ॥ ७ ॥

ऎल्लॆडॆ मृगचर्म, दर्भॆगळु चॆल्लिहोगिद्दवु. चापॆगळु अस्तव्यस्तवागि बिद्दिद्दवु. बरिदाद पर्णशालॆयन्नु नोडि भगवान् श्रीरामनु पदे-पदे विलापिसतॊडगिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

6, 7. vR^ikSaiH rudantam iva = by trees [of that woodland,] weeping / warbling / whining, as though; glaana [mlaana] = withered / weakened; puSpa = with flowers; mR^iga dvijam = with animals, with birds; shriyaa vihiinam = charm, less; vi dhvastam = utterly, shattered; sam tyakta vana daivataiH = completely, abandoned, by forest [georgic,] deities. viprakiirNa [vi pra kiirNaa] = rather, utterly, bestrewn; ajina kusham = deerskin, Kusha - sacred grass; vipraviddha [vi pra viddha] = rather, utterly, battered; bR^isii = tender-grass-seats; kaTam = [other] mats; dR^iSTvaa = on seeing; shuunya uTaja sthaanam = emptied, cottage, locale; [saH siitaa darshana laalasaH = he who wanted to see Seetha ardently, such Rama]; punaH punaH vilalaapa = over, over again, he wept.

अनुवादः

The trees of that woodland are seemingly weeping, as their flowers are witheringly weakening and their birds are weepingly warbling, and the animals are whingeingly weeping, and that woodland is charmless and utterly shattered, since its georgic deities have completely abandoned it. Rather utterly bestrewn are the deerskins and sacred grass blades, rather utterly battered are the tender-grass-seats and other mats in the compound of cottage, and he who ardently wanted to see Seetha, such a Rama, on seeing such an emptied locale and cottage, wept over, over and again. [3-60-6, 7]

टिप्पनी

By this bestrewn, battered, or shattered state of articles, it is evident that Seetha struggled a lot to get release from the clutches of Ravana, and in their tussle articles are in shambles. Hence, Ravana did not carry Seetha on a clod of earth as said in Adhyaatma Ramayana and other texts. Valmiki’s Seetha is an out and out human, as of now.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ ८ ॥

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति । निलीना अपि अथवा भीरुः अथवा वनम् आश्रिता ॥ ३-६०-८

‘हाय! सीताको किसीने हर तो नहीं लिया । उसकी मृत्यु तो नहीं हो गयी अथवा वह खो तो नहीं गयी या किसी राक्षसने उसे खा तो नहीं लिया । वह भीरु कहीं छिप तो नहीं गयी है अथवा फल-फूल लानेके लिये वनके भीतर तो नहीं चली गयी ॥ ८ ॥

अय्यो! सीतॆयन्नु यारादरू कद्दुकॊण्डु होगिल्लवल्ल? आकॆय मृत्युवागलिल्लवल्ल? अवळु ऎल्लि कळॆदुहोदळु अथवा यावनादरू राक्षसनु तिन्दु हाकिरलिक्किल्लवल्ल! आ भीरु ऎल्लादरू अडगि कॊण्डिल्लवल्ल! हूवु-हण्णु तरलु काडॊळगॆ होगिल्लवल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. bhiiruH = bashful lady Seetha; hR^itaa = stolen [by grudging demons]; mR^itaa = slain [by grisly demons]; vaa = or; naSTaa vaa = strayed [in gauntly forest,] or; bhakSitaa vaa = savoured [by gruesome beasts,] or; bhaviSyati = she might be; * athavaa* = or else; ni liinaa api = under, cover [shrouded herself, playfully,] even; athavaa = or else; vanam aashritaa = in forest, took shelter.

अनुवादः

“That bashful Seetha might be stolen by the grudging demons, or slain by the very same grisly demons, or savoured by some gruesome beasts, or else she strayed in this gauntly forest, and even she might have playfully shrouded herself in the grimly forest, or else she must be sheltering herself in this forest which will be gruelling to locate. [3-60-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ ९ ॥

गता विचेतुम् पुष्पाणि फलानि अपि च वा पुनः । अथवा पद्मिनीम् याता जल अर्थम् वा नदीम् गता ॥ ३-६०-९

‘सम्भव है, फल-फूल लानेके लिये ही गयी हो या जल लानेके लिये किसी पुष्करिणी अथवा नदीके तटपर गयी हो’ ॥ ९ ॥

फल-मूल तरलॆन्दे होगिरबहुदु अथवा नीरु तरलु यावुदादरू पुष्करिणिगॆ अथवा नदिगॆ होगिरुवळो.॥9॥

पदच्छेदः

9. api vaa = or, else; puSpaaNi phalaani ca = flowers, fruits, also; vicetum = to pick up; gataa = gone; punaH = again; athavaa = or else; padminiim yaataa = to lotus-lake, gone; jala artham = water, for the sake of; nadiim gataa vaa = to river gone, or.

अनुवादः

“Or else, she might have again gone to pick the flowers or fruits, or again gone to lotus-lake, or gone to the river for water.” Thinking thus, Rama started his search for Seetha. [3-60-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ १० ॥

यत्नात् मृगयमाणः तु न आससाद वने प्रियाम् । शोक रक्त ईक्षणः श्रीमान् उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३-६०-१०

श्रीरामचन्द्रजीने प्रयत्नपूर्वक अपनी प्रिय पत्नी सीताको वनमें चारों ओर ढूँढ़ा, किंतु कहीं भी उनका पता न लगा । शोकके कारण श्रीमान् रामकी आँखें लाल हो गयीं । वे उन्मत्तके समान दिखायी देने लगे ॥ १० ॥

श्रीरामचन्द्रनु प्रयत्नपूर्वक तन्न प्रियपत्नि सीतॆयन्नु काडिनल्लि ऎल्लॆडॆ हुडुकिदनु. आदरॆ ऎल्लियू सिगलिल्ल. शोकदिन्दागि श्रीरामन कण्णुगळु कॆम्पादवु. अवनु उन्मत्तनन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. yatnaat = effortfully; mR^igayamaaNaH tu = being searched [by Rama,] though; vane priyaam = in forest, [his] dear [Seetha]; na aasasaada = not, I have attained; shoka rakta iikSaNaH = by anguish, reddened, looks [eyes]; shriimaan = glorious one

• Rama; unmatta = madman; iva = alike / as though / seems to be; lakSyate = is appearing.

अनुवादः

Though he searched effortfully for his dear Seetha he did not get her, and as his anguish is reddening his eyes the appearance of that glorious one seems to be that of a madman. [3-60-10]

टिप्पनी

The word iva ‘as though, seems to be, alike…’ has some importance from the viewpoint of commentators, and some discussion is given in endnote on its usage. Because he is ’like’ a madman, the translation shall also be ’like’ a mad-translation, as long as he talks ’like’ a madman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश्चापि नदीनदम् ।
बभ्राम विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥ ११ ॥

वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्स गिरींश्चापि नदीनदम् ।
बभ्राम विलपन्रामः शोकपङ्कार्णवाप्लुतः ॥

वृक्षात् वृक्षम् प्रधावन् स गिरीम् च अपि नदी नदम् । बभ्राम विलपन् रामः शोक पंक अर्णव प्लुतः ॥ ३-६०-११

एक वृक्षसे दूसरे वृक्षके पास दौड़ते हुए वे पर्वतों, नदियों और नदोंके किनारे घूमने लगे । शोकसे समुद्रमें डूबे हुए श्रीरामचन्द्रजी विलाप करते-करते वृक्षोंसे पूछने लगे— ॥ ११ ॥

ऒन्दु मरदिन्द मत्तॊन्दु मरद बळि ओडुत्ता अवनु पर्वत, नदिगळ तीरदल्लि अलॆयतॊडगिदनु. शोकसमुद्रदल्लि मुळुगिद श्रीरामनु विलपिसुत्ता वृक्षगळ बळि केळतॊडगिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. raamaH = Rama; vR^ikSaat vR^ikSam = from tree, to tree [shrub]; giriim ca api = from hill, also, even [to hillock]; nadii nadam = river, to rivulet; pra dhaavan = speedily, running; vilapan = on wailing over; shoka panka arNava plutaH = woe, sludge, ocean, inundated in - sludgy ocean of woes; saH = he that Rama; ba bhraama = revolved around.

अनुवादः

Rama ran speedily from tree to shrub, from hill to hillock, from river to rivulet, and revolving around them he wailed for Seetha, as he is inundated in a sludgy ocean of woes. [3-60-11]

टिप्पनी

Whether Rama ‘really wept’ over Seetha’s absence or it the ‘playacting’ of god - is a much-debated topic. As a hero of the epic, it is ‘real’ weeping and it is necessary to arouse pathos, but should he be god or god incarnate, is ‘weeping’ manifest in the qualities of Omniscient - is the dilemma. Some points are presented in the endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ १२ ॥
स्निग्धपल्लवसङ्काशां पीतकौशेयवासिनीम् ।
शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ १३ ॥

अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ स्निग्धपल्लवसङ्काशां पीतकौशेयवासिनीम् ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥

अस्ति कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्ब प्रिया प्रिया । कदम्ब यदि जानीषे शंस सीताम् शुभ आननाम् ॥ ३-६०-१२ स्निग्ध पल्लव संकाशाम् पीत कौशेय वासिनीम् । शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्व उपम स्तनी ॥ ३-६०-१३

‘कदम्ब! मेरी प्रिया सीता तुम्हारे पुष्पसे बहुत प्रेम करती थी, क्या वह यहाँ है? क्या तुमने उसे देखा है? यदि जानते हो तो उस शुभानना सीताका पता बताओ । उसके अङ्ग सुस्निग्ध पल्लवोंके समान कोमल हैं तथा शरीरपर पीले रंगकी रेशमी साड़ी शोभा पाती है । बिल्व! मेरी प्रियाके स्तन तुम्हारे ही समान हैं । यदि तुमने उसे देखा हो तो बताओ ॥ १२-१३ ॥

कदम्बवे! नन्न प्रियॆ सीतॆयु निन्न पुष्पगळन्नु बहळ प्रेमिसुत्तिद्दळु, अवळु इल्लिरुवळे? नीनु आकॆयन्नु नोडिरुवॆया? तिळिदिद्दरॆ आ शुभाननॆ सीतॆय सुळिवन्नु हेळु. आकॆय शरीरवु स्निग्ध पल्लवगळन्तॆ कोमलवागिदॆ. शरीरद मेलॆ रेश्मॆ पीताम्बर शोभिसुत्तिदॆ. बिल्ववे! नन्न प्रियॆय स्तनगळु निन्न हण्णिनन्तॆ इवॆ. नीनु आकॆयन्नु नोडिद्दरॆ तिळिसु ऎल्लिद्दाळॆ.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. kadamba = oh, Kadamba tree; kadamba priyaa = Kadamba [flowers,] a lover of; priyaa = [my] ladylove; saa = she that Seetha; kaccit = someone [who is a lady]; tvayaa = by you; [api] dR^iSTaa = is seen; asti = is she [seen]; jaaniiSe yadi = you know [her,] if; shubha aananaam siitaam = about lovable, faced, Seetha; shamsa = you tell.

अनुवादः

“Oh, Kadamba tree, seest thou someone a lady who is lover of Kadamba flowers, one with a lovable face and a love of mine, thou tellest me if thou knowest. [3-60-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. bilva = oh, Bilva tree; snigdha pallava samkaashaam = smooth [silky,] leaflet, similar to [in skin]; piita kausheya vaasiniim = yellowy-ochry, silk, dressed in; bilva upama stanii = Bilva-fruits [rotund and silky,] in simile, breasted; [kaccit = someone ]; yadi saa dR^iSTaa = if, she is, seen by you; shamsasva = you tell.

अनुवादः

“Oh, Bilva tree, if thou seest someone who is drest in yellowy-ochry silks, whose skin likens to the silkiness of thine leaflets, breasts to thine rotund and silky Bilva fruits, thou tellest me… [3-60-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा ॥ १४ ॥

अथवा अर्जुन शंस त्वम् प्रियाम् ताम् अर्जुन प्रियाम् । जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा ॥ ३-६०-१४

‘अथवा अर्जुन! तुम्हारे फूलोंपर मेरी प्रियाका विशेष अनुराग था, अतः तुम्हीं उसका कुछ समाचार बताओ । कृशाङ्गी जनककिशोरी जीवित है या नहीं ॥

अर्जुन वृक्षवे! निन्न हूवुगळल्लि नन्न प्रियॆगॆ विशेष अनुरागवित्तु. आद्दरिन्द नीने आकॆय एनादरू सवाचार तिळिसु. कृशाङ्गियाद जानकि बदुकिरुवळल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. athavaa = otherwise; arjuna = oh, Arjuna tree; tvam = you; [yadi jaaniiSe = if, you know her]; arjuna priyaam = Arjuna [flowers,] a lover of; taam = of her; priyaam = [my] ladylove; tanvii = slender [waisted one]; janakasya sutaa = Janaka’s, daughter; yadi jiivati vaa = whether, living, or; na vaa = not, or; shamsa = tell.

अनुवादः

“Otherwise, thou Arjuna tree, if thou knowest her who is a lover of thine Arjuna flowers and the ladylove of mine, thou telleth whether that slender-waisted daughter of Janaka liveth or otherwise… [3-60-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ १५ ॥
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ १६ ॥

ककुभः ककुभ ऊरुम् ताम् व्यक्तम् जानाति मैथिलीम् । लता पल्लव पुष्प आढ्यो भाति हि एष वनस्पतिः ॥ ३-६०-१५ भ्रमरैर् उपगीतः च यथा द्रुम वरो हि असि । एष व्यक्तम् विजानाति तिलकः तिलक प्रियाम् ॥ ३-६०-१६

‘यह ककुभ* अपने ही समान ऊरुवाली मिथिलेशकुमारीको अवश्य जानता होगा; क्योंकि यह वनस्पति लता, पल्लव तथा फूलोंसे सम्पन्न हो बड़ी शोभा पा रहा है । ककुभ! तुम सब वृक्षोंमें श्रेष्ठ हो, क्योंकि ये भ्रमर तुम्हारे समीप आकर अपने झंकारोंद्वारा तुम्हारा यशोगान करते हैं । (तुम्हीं सीताका पता बताओ, अहो! यह भी कोई उत्तर नहीं दे रहा है ।) यह तिलक वृक्ष अवश्य सीताके विषयमें जानता होगा; क्योंकि मेरी प्रिया सीताको भी तिलकसे प्रेम था ॥ १५-१६ ॥

\* रामायणके व्याख्याकारोंमेंसे किसीने ककुभका अर्थ मरुवक लिखा है और किसीने अर्जुनविशेष, किंतु कोषोंमें यह कुटजका पर्याय बताया गया है ।

ई ककुभकुटज वृक्षवे! निन्नन्तॆ ऊरुगळिरुव मैथिलियन्नु नीनु अवश्यवागि तिळिदिरबहुदु. एकॆन्दरॆ इदु वनस्पति, लतॆ, चिगुरु हूवुगळिन्द सम्पन्नवागि बहळ शोभिसुत्तिदॆ. ककुभवे! नीनु ऎल्ल वृक्षगळल्लि श्रेष्ठनागिरुवॆ. एकॆन्दरॆ ई भ्रमरगळु निन्न हत्तिर बन्दु गुञ्जारव माडुत्ता निन्न यशोगान माडुत्तिवॆ. (नीनादरू सीतॆयु ऎल्लिरुवळॆन्दु हेळु. अय्यो! इदू कूड उत्तरिसुवुदिल्लवल्ल?) ई तिलकवृक्षवु सीतॆय कुरितु अवश्यवागि तिळिदिरबहुदु. एकॆन्दरॆ नन्न प्रियॆ सीतॆगॆ तिलकदल्लि प्रेमवित्तु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. eSa = this; vanaspatiH = tree; lataa pallava puSpa = with creeping plants [creepy-creepers,] tender leaves [foliole-foliage,] flowers [flowery-flowers]; aaDhyaH = is laden with; [yathaa = as to how]; bhaati hi = it is shining forth, indeed; thereby; [eSa = this]; kakubhaH = Kakubha tree; kakubha uurum = about Kakubha-tree [its trunk like,] one who has such thighs - about Seetha with thighs like Kakubha tree trunk; taam maithiliim = of her, of Maithili; vyaktam jaanaati = obviously, will be knowing.

अनुवादः

“As to how this Kakubha tree shineth laden with creepy-creepers, foliole-foliage and flowery-flowers, this tree knowest Maithili whose thighs can be likened to the smoothish trunk of this very Kakubha tree… [3-60-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. druma varaH = tree, best [among trees]; [ayam = this]; tilakaH = Tilaka tree; yathaa = as to how; bhramaraiH = by honeybees; upa giitaH ca asi hi = nearly, singing, also, it is, indeed - because honeybees are singing in chorus at its nearby, that chorus of bees is audible to the tree; thereby; eSa = this - Tilaka tree; tilaka priyaam = Tilaka tree, about the lover of - of Seetha; vyaktam vijaanaati = clearly, be knowing.

अनुवादः

“As to how this best tree among all trees heareth the chorus of honeybees that singest around it, thereby this Tilaka tree clearly knowest Maithili, a lover of Tilaka trees, as this shouldst have heard her. [3-60-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम् ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् ॥ १७ ॥

अशोक शोक अपनुद शोक उपहत चेतनम् । त्वन् नामानम् कुरु क्षिप्रम् प्रिया संदर्शनेन माम् ॥ ३-६०-१७

‘अशोक! तुम शोक दूर करनेवाले हो । इधर मैं शोकसे अपनी चेतना खो बैठा हूँ । मुझे मेरी प्रियतमाका दर्शन कराकर शीघ्र ही अपने-जैसे नामवाला बना दो—मुझे अशोक (शोकहीन) कर दो ॥ १७ ॥

अशोकवे! नीनु शोकवन्नु दूरगॊळिसुवन्तहवनु, नानु शोकदिन्द चैतन्यशून्यवागुत्तिद्देनॆ. ननगॆ नन्न प्रियॆय दर्शन माडिसि शीघ्रवागि निन्न हॆसरिनन्तॆ माडु - नन्नन्नु अशोक (शोक रहित) नन्नागिसु.॥17॥

पदच्छेदः

17. shoka apa nuda = oh, agony, away, taker - oh, remover of agony [a shoka = alleviator of agony, name of tree etymologically]; ashoka = oh, Ashoka tree; priyaa sandarshanena = my ladylove, by showing; shoka upahata cetanam = by agony, marred, empathy [whose empathetic thinking is marred by agony]; maam = me; kSipram = readily; tvat naamaanam = yours, name after [name me after your name, make me your namesake with removed agonies]; kuru = you make [you name me.]

अनुवादः

“Oh, Ashoka tree, an alleviator of agony, that is thine name lingually… but practically and readily name me after thine, by showing my ladylove, as my agony has marred my empathy… [3-60-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ १८ ॥

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्व ताल फल स्तनी । कथयस्व वरारोहाम् कारुण्यम् यदि ते मयि ॥ ३-६०-१८

‘ताल वृक्ष! तुम्हारे पके हुए फलके समान स्तनवाली सीताको यदि तुमने देखा हो तो बताओ । यदि मुझपर तुम्हें दया आती हो तो उस सुन्दरीके विषयमें अवश्य कुछ कहो ॥ १८ ॥

ताल वृक्षवे! निन्न पक्व फलगळन्तॆ स्तनवुळ्ळ सीतॆयन्नु नीनु नोडिरुवॆयादरॆ तिळिसु. नन्न मेलॆ दयॆ इद्दरॆ आ सुन्दरिय विषयदल्लि अवश्यवागि एनादरू हेळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. taala = oh, Palm tree; pakva taala phala stanii = ripened, palm, fruit [like,] breasted; tvayaa dR^iSTaa yadi = by you, seen, if; te mayi kaaruNyam yadi = to you, on me, mercy [you have,] if there; varaarohaam kathayasva = of shapely lady, you tell.

अनुवादः

“Oh, Palm tree, if thou seest that lady breasted alike ripened-palm fruits of thine, and if thine mercy is mine, thou telleth of that shapely lady Seetha… [3-60-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा ।
प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे ॥ १९ ॥

यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा ।
प्रियां यदि विजानासि नःशङ्कं कथयस्य मे ॥

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बो जांबूनद सम प्रभा । प्रियाम् यदि विजानासि निःशंक कथयस्व मे ॥ ३-६०-१९ ओर्

‘जामुन! जाम्बूनद (सुवर्ण) के समान कान्तिवाली मेरी प्रिया यदि तुम्हारी दृष्टिमें पड़ी हो, यदि तुम उसके विषयमें कुछ जानते हो तो निःशङ्क होकर मुझे बताओ ॥ १९ ॥

जम्बूवृक्षवे! जाम्बूनद (चिन्न)दन्तॆ कान्तियुळ्ळ नन्न प्रियॆ निन्न कण्णिगॆ बिद्दिद्दरॆ, नीनु आकॆय विषयदल्लि एनादरू तिळिदिद्दरॆ निश्शङ्कनागि ननगॆ तिळिसु.॥19॥

पदच्छेदः

19. jambo = oh, Rose-apple tree; tvayaa siitaa yadi dR^iSTaa = by you, Seetha, if, is seen; jaambuu nada = like gold - golden complexioned; or [jaambuu phala = Rose apple like; sama prabhaa = equal, in glitter; smoothly complexioned one like Rose-apple; priyaam = of ladylove; vi jaanaa asi yadi = clearly, in the know, you are, if, [if you are clearly in the know of]; me niH shanka kathayasva = to me, less of, doubt - hesitation, tell.

अनुवादः

“Oh, Rose-apple tree, if thou seest Seetha and thee knowest my ladylove with golden glitter, thou telleth me without hesitation…

“Oh, Rose-apple tree, if thou seest Seetha and thou knowest my ladylove whose complexion is smoothish like thine Rose-apples, thou telleth me unhesitatingly… [3-60-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया ॥ २० ॥

अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुष्टितः शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रियां साध्वी शंस दृष्टा यदि प्रिया ॥

अहो त्वम् कर्णिकार अद्य पुष्पितः शोभसे भृशम् । कर्णिकार प्रियाम् साध्वीम् शंस दृष्टा यदि प्रिया ॥ ३-६०-२०

‘कनेर! आज तो फूलोंके लगनेसे तुम्हारी बड़ी शोभा हो रही है । अहो! मेरी प्रिया साध्वी सीताको तुम्हारे ये पुष्प बहुत पसंद थे । यदि तुमने उसे कहीं देखा हो तो मुझसे कहो’ ॥ २० ॥

कणगिलॆये! इन्दादरो निन्न हूवुगळु अरळि नीनु तुम्बा शोभिसुत्तिरुवॆ. अय्या! नन्न प्रियॆ साध्वी सीतॆगॆ निन्न ई हूवु बहळ प्रियवागिवॆ. नीनु आकॆयन्नु नोडिद्दरॆ ननगॆ हेळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. karNikaara = oh, Karnikaara tree; tvam adya = you, now; puSpitaH = in full bloom; shobhase bhR^isham = blooming, magnificently; aho = Aha! karNikaara priyaam = Karnikaara-flowers, a lover of; saadhviim = immaculate one; priyaa = my ladylove; dR^iSTaa yadi = you have seen, if; shamsa = you tell.

अनुवादः

“Aha! Karnikaara tree, now thou art in full bloom and blooming magnificently, if thou seest that lover of Karnikaara-flowers and an immaculate ladylove of mine, thou telleth me… [3-60-20]

टिप्पनी

Annex: ‘you all might have seen when your friend was imperilled and you might have complained, or cried out with the rustle of your leaves or gestured with the swings of your branches, as humans would do with their voice and hands… and the birds and bees nestled on you also might have chorused, sadly… but those birds and bees are unable to communicate what has happened… you trees, though you may not have rushed to rescue her, as you are pegged on ground, you indicate to me, at least with your branchy gestures, what exactly has happened…

स्रोतः: valmikiramayan.net

चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान् ।
दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ २१ ॥
बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा ।
पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ २२ ॥

चूतनीपमहासालान् पनसान्कुरवान् धवान् ।
दाडिमानपितान् गत्वा दृष्ट्वारामो महायशाः ॥ वकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनात् केतकांस्तथा ।
पृच्छन्रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥

चूत नीप महा सालान् पनसान् कुरवान् धवान् । दाडिमान् अपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ ३-६०-२१ बकुलान् अथ पुन्नागान् च चंदनान्केतकान् तथा । पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३-६०-२२

इसी प्रकार आम, कदम्ब, विशाल शाल, कटहल, कुरव, धव और अनार आदि वृक्षोंको भी देखकर महायशस्वी श्रीरामचन्द्रजी उनके पास गये और वकुल, पुन्नाग, चन्दन तथा केवड़े आदिके वृक्षोंसे भी पूछते फिरे । उस समय वे वनमें पागलकी तरह इधर-उधर भटकते दिखायी देते थे ॥ २१-२२ ॥

हीगॆये मावु, कदम्ब, विशाल साल, हलसु, कुरव, धव मत्तु दाळिम्बॆ मॊदलाद वृक्षगळन्नु नोडि महा यशस्वी श्रीरामचन्द्रनु अवुगळ बळिगॆ होगि, बकुळ, पुन्नाग, चन्दन केदगॆ आदि वृक्षगळन्नु केळुत्ता तिरुगाडुत्तिद्दनु. आग अवनु वनदल्लि उन्मत्तनन्तॆ अत्त-इत्त अलॆयुत्तिद्दनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. mahaayashaaH = of high glory; raamaH = heart-stealer; raamaH = Rama; vane = in forest; cuuta = mango trees; niipa = niipa trees; mahaa saalaan = massive, saala trees; panasaan = jack-fruit trees; kuravaan = kuruva trees; * dhavaan* = dhava trees; atha = then; daaDimaan api = daaDima trees, even; * bakulaan* = bakula trees; tathaa = like that; pun naagaan ca = pannaga trees, also; candanaan = sandalwood trees; ketakaan = ketaka trees; dR^iSTvaa = on seeing - those trees; taan gatvaa = to them, having gone to trees; pR^icChan = on asking them; bhraanta = while wandering; unmatta iva lakshyate = madman, like, appearing to be.

अनुवादः

Rama has gone on asking trees like mango, niipa, massive saala, jack-fruit, kuruva, dhava, and even around daaDima, bakula, punnaaga, sandalwood, ketaka trees, and when he is running around them that highly glorious Rama appeared like a madman. [3-60-21, 22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ २३ ॥

अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिःसहिता भवेत् ॥

अथवा मृग शाब अक्षीम् मृग जानासि मैथिलीम् । मृग विप्रेक्षणी कांता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ ३-६०-२३

अपने सामने हरिणको देखकर वे बोले—‘मृग! अथवा तुम्हीं बताओ! मृगनयनी मैथिलीको जानते हो । मेरी प्रियाकी दृष्टि भी तुम हरिणोंकी-सी है, अतः सम्भव है, वह हरिणियोंके ही साथ हो ॥ २३ ॥

ऎदुरिगॆ कण्डुबन्द जिङ्कॆयन्नु नोडि - ऎलै जिङ्कॆये! नीनादरू हेळु मृगनयनी मैथिलियन्नु नोडिरुवॆया? नन्न प्रियॆय दृष्टियू जिङ्कॆगळाद निम्मन्तॆये इदॆ. आद्दरिन्द अवळु जिङ्कॆगळॊडनॆ इरुव सम्भवविदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. athavaa = or else; mR^iga = oh, deer; mR^iga shaaba akSiim = deer, fawn, eyed one; maithiliim jaanaasi = of Maithili, do you know [what bechanced to her]; mR^iga vi prekSaNii = deer-like, quick, with looks; [athavaa = or else] kaantaa = that lady; mR^igiibhiH sahitaa bhavet = herd of she-deer, along with, she will be [herded into her of deer.]

अनुवादः

“Or else, oh, deer, dost thou know what bechanced to that fawn-eyed Maithili, one with quick-looks like thee deer? Or else, hast she herded herself into the herd of she-deer of yours… [3-60-23]

टिप्पनी

Annex: ‘poor trees… they cannot air their expression, hence Maithili is unsaid by them… but you deer, you can voice and gesticulate, then voice it out or gesticulate, since that Maithili is an all time playmate of you deer… and you are an expert in escaping, and you might have escaped when Maithili was in danger, does not matter, it is your nature, now tell me what exactly has happened…’ [but, then that deer ran in a particular way, but Rama is now unable to decipher it… and concludes,] ’now also you are escaping expertly… leave it at that…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ २४ ॥

गज सा गज नासोरुः यदि दृष्टा त्वया भवेत् । ताम् मन्ये विदिताम् तुभ्यम् आख्याहि वर वारण ॥ ३-६०-२४

‘श्रेष्ठ गजराज! तुम्हारी सूँड़के समान ही जिसके दोनों ऊरु हैं, उस सीताको सम्भवतः तुमने देखा होगा । मालूम होता है, तुम्हें उसका पता विदित है, अतः बताओ! वह कहाँ है? ॥ २४ ॥

गजराज श्रेष्ठनॆ! निन्न सॊण्डिलिनन्तॆ सीतॆय तॊडॆगळिवॆ, आद्दरिन्द नीवु आकॆयन्नु नोडिरबहुदु अवळॆल्लि इरुवळॆन्दु निमगॆ तिळिदिदॆ, आद्दरिन्द अवळॆल्लि इरुवळु.॥24॥

पदच्छेदः

24. gaja = oh, elephant; gaja naasa = elephant’s, nose - trunk-like; uuruH = thighs - she who is having; saa = she that Maithili; tvayaa dR^iSTaa yadi bhavet = by you. seen, if, she is [if she is seen by you]; taam = of her; tubhyam = to you; viditaam = [she who is already -] familiar to you; manye = I deem; vara vaaraNa = oh, best, elephant; aakhyaahi = you tell.

अनुवादः

“Oh, elephant, thou mightst beheld her whose thighs likens to your trunk at that problematic hour, thus methinks, and that Maithili is familiar to thee, and oh, best elephant, if thou beholdest her, thou tallest me… [3-60-24]

टिप्पनी

Annex: ’though you are a pachyderm you are keen-eyed and you can find out even a thorn in the weed, also you are around this place for a long time, thus well acquainted with all of us… hence I deem that something must have happened and somehow you might have seen… though you could not prevent it with your massive head, trunk or legs, but tell me what exactly has happened…

स्रोतः: valmikiramayan.net

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ २५ ॥

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चंद्र निभ आनना । मैथिली मम विस्रब्धम् कथयस्व न ते भयम् ॥ ३-६०-२५

‘व्याघ्र! यदि तुमने मेरी प्रिया चन्द्रमुखी मैथिलीको देखा हो तो निःशङ्क होकर बता दो, मुझसे तुम्हें कोई भय नहीं होगा’ ॥ २५ ॥

हुलिये! नीनु नन्न प्रियॆ चन्द्रमुखि मैथिलियन्नु नोडिद्दरॆ हॆदरदॆ तिळिसिरि. निमगॆ नन्निन्द याव भयवू इरलारद.॥25॥

पदच्छेदः

25. shaarduula = oh tiger; candra nibha aananaa = Moon, similar in shine, faced one

• Seetha; priyaa = my ladylove; saa maithilii = she, that Maithili; dR^iSTaa yadi = seen [by you,] if; vi srabdham = without, fear - in good faith; mama = to me; kathayasva = you speak up; te bhayam na = to you, fear, is not there.

अनुवादः

“Fear not, oh, tiger, hast thou seen Maithili, the moonfaced ladylove of mine, if thou hast seen speak in good faith… [3-60-25]

टिप्पनी

Annex: ‘I know that you are a master prowler and a brave one, these deer and elephants are somehow fearing to tell me, but you tell me because you’re a brave one… did you not prowl the prowler of Maithili… I also know that equal is the fear when one sees a tiger or when a tiger sees one… now you need not lift up your fore-paw and step back on seeing me… as I cause no harm now… but tell me, whether you ran after that one who caused some harm to Seetha or not, as Seetha never harmed you, when you were on the prowl hereabouts…’ But that tiger retraced its steps, because Rama is an archer with a bow and arrows, without telling him that without exception all the animals vainly ran after Ravana trying to rescue Seetha. Such as he is, an uninformed one, he starts a delirious soliloquy in imagery.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ २६ ॥

किम् धावसि प्रिये नूनम् दृष्टा असि कमल ईक्षणे । वृक्षेण आच्चाद्य च आत्मानम् किम् माम् न प्रतिभाषसे ॥ ३-६०-२६

(इतनेहीमें उनको भ्रम हुआ कि सीता उधर भागकर छिप रही है, तब वे बोले—) ‘प्रिये! क्यों भागी जा रही हो । कमललोचने! निश्चय ही मैंने तुम्हें देख लिया है । तुम वृक्षोंकी ओटमें अपने-आपको छिपाकर मुझसे बात क्यों नहीं करती हो? ॥ २६ ॥

(अष्टरल्लि सीतॆयु आ कडॆ ओडि अडगिकॊण्डिरुवळु ऎम्ब भ्रमॆ उण्टागि हेळिदनु) प्रियॆ! एकॆ ओडुत्तिरुवॆ? कमलनयने! नानु निन्नन्नु नोडि बिट्टॆ, नीनु मरगळ मरॆयल्लि अडगिद्दुकॊण्डु एकॆ मातनाडुत्तिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. kamala iikSaNe = oh, lotus like, eyed one; priye = oh, my dear; [duure = distantly]; kim dhaavasi = why, you are running away; dR^iSTaa asi = seen, you are; nuunam = in fact; aatmaanam vR^ikSeNa aacchaadya = yourself, by trees [by leaves,] veiling [camouflaging]; maam = to me; kim na prati bhaaSase = why, not, in turn, talking [replying me.]

अनुवादः

“Oh lotus-eyed lady, in fact I have seen you my dear, then why this running away and concealing yourself under trees, why do not you reply me… [3-60-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ २७ ॥

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न ते अस्ति करुणा मयि । न अत्यर्थम् हास्य शीला असि किम् अर्थम् माम् उपेक्षसे ॥ ३-६०-२७

‘वरारोहे! ठहरो, ठहरो । क्या तुम्हें मुझपर दया नहीं आती है । अधिक हास-परिहास करनेका तुम्हारा स्वभाव तो नहीं था, फिर किसलिये मेरी उपेक्षा करती हो? ॥ २७ ॥

वरारोहॆ! निल्लु! निल्लु! एकॆ नन्न मेलॆ दयॆ इल्लवे? विनोदमाडुव स्वभाव निन्नदागिरलिल्ल, हीगिद्दरू एतक्कागि नन्नन्नु उपेक्षिसुत्तिरुवॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. varaarohe = oh, best lady; tiSTha tiSTha = stay, stay; te mayi karuNaa na asti = to you, on me, mercy, not, is there; ati artham = too, much - unacceptably; * haasya shiilaa* = tease, humoured; na asi = not, you are; maam = me; kim artham upekSase = what, for, you ignore.

अनुवादः

“Stay…stay… oh, best lady, don’t you have mercy on me? You are not unacceptably tease-humoured! What for you ignore me? [3-60-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ २८ ॥

पीत कौशेयकेन असि सूचिता वर वर्णिनि । धावन्ति अपि मया दृष्टा तिष्ठ यदि अस्ति सौहृदम् ॥ ३-६०-२८

‘सुन्दरि! पीली रेशमी साड़ीसे ही, तुम कहाँ हो—यह सूचना मिल जाती है । भागी जाती हो तो भी मैंने तुम्हें देख लिया है । यदि मेरे प्रति स्नेह एवं सौहार्द हो तो खड़ी हो जाओ’ ॥ २८ ॥

सुन्दरी! हळदि रेष्मॆ सीरॆयन्नु उट्टिद्द नीनॆल्लिरुवॆ? ओडुत्तिरुवॆयादरू नानु निन्नन्नु नोडिबिट्टॆ. नन्न कुरितु स्नेह, सौहार्द इद्दरॆ निन्तुको.॥28॥

पदच्छेदः

28. vara varNini = oh, beautifully, complexioned one; piita kausheyakena = by yellowy, silk-sari; suucitaa asi = betokened, you are; dhaavanti api = running away, even if; mayaa dR^iSTaa = by me, seen; sau hR^idam = good, will [for me]; asti yadi = is there is [you have,] if; tiSTha = you stay.

अनुवादः

“Oh, beautifully complexioned lady, even if you are running away your yellowy silk-sari betokens you, stay, if you have goodwill for me… [3-60-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ २९ ॥

न एव सा नूनम् अथवा हिंसिता चारु हासिनी । कृच्छ्रम् प्राप्तम् न माम् नूनम् यथा उपेक्षितुम् अर्हति ॥ ३-६०-२९

(फिर भ्रम दूर होनेपर बोले—) ‘अथवा निश्चय ही वह नहीं है । उस मनोहर मुसकानवाली सीताको राक्षसोंने मार डाला, अन्यथा इस तरह संकटमें पड़े हुएकी (मेरी) वह कदापि उपेक्षा नहीं कर सकती थी ॥ २९ ॥

(मत्तॆ भ्रमॆ दूरवादाग) आ मनोहर मुगुळ्नगॆयुळ्ळ सीतॆयन्नु राक्षसरु निश्चयवागि कॊन्दु हाकिद्दारॆ, इल्लदिद्दरॆ ई सङ्कटदल्लि बिद्द नन्नन्नु ऎन्दू उपेक्षिसुत्तिरलिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. athavaa = otherwise; saa = she [whom I just saw]; na eva = not, thus [may not be Seetha]; caaru haasinii = cheerful, smiles [one who have them, Seetha]; nuunam = certainly; himsitaa = she is murdered; yathaa = as to how [why because]; kR^icChram praaptam = wretched-state, one who attained; maam = me; upekSitum na arhati = to avoid me, not, aptly of her - she would not avoid me; nuunam = definitely.

अनुवादः

“Otherwise, she whom I have just seen me may not be Seetha, why because, it is unapt of her to avoid me who attained this wretched state, hence Seetha with cheery smiles is certainly murdered… [3-60-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ ३० ॥

व्यक्तम् सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशित अशनैः । विभज्य अंगानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ ३-६०-३०

‘स्पष्ट जान पड़ता है कि मांसभक्षी राक्षसोंने मुझसे बिछुड़ी हुई मेरी भोली-भाली प्रिया मैथिलीको उसके सारे अङ्ग बाँटकर खा लिया ॥ ३० ॥

मांसभक्षि राक्षसरु नन्निन्द अगलिद मुग्ध प्रियॆ मैथिलिय शरीरवन्नु तुण्डु-तुण्डु माडि हञ्चि तिन्दिरबेकॆन्दे स्पष्टवागि तिळिदुबरुत्तिदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. mayaa virahitaa priyaa = by me, without being present [in my absence,] my dear one; * saa baalaa* = she, who is youngish; vyaktam = obviously; sarvaaNi angaani vi bhajya = [her] all, limbs, on verily, dividing; pishita ashanaiH raakSasaiH bhakSitaa = by raw-flesh, gorgers, by demons, she is gorged.

अनुवादः

“Obviously the raw-flesh gorgers must have gorged that youngish lady on diving all her limbs in my absence from my dear one… [3-60-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम् ॥ ३१ ॥

नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम् ॥

नूनम् तत् शुभ दंत ओष्ठम् सुनासम् शुभ कुण्डलम् । पूर्ण चंद्र निभम् ग्रस्तम् मुखम् निष्प्रभताम् गतम् ॥ ३-६०-३१

‘सुन्दर दाँत, मनोहर ओष्ठ, सुघड़ नासिकासे युक्त तथा रुचिर कुण्डलोंसे अलंकृत वह पूर्ण चन्द्रमाके समान अभिराम मुख राक्षसोंका ग्रास बनकर निश्चय ही अपनी प्रभा खो बैठा होगा ॥ ३१ ॥

सुन्दर हल्लुगळु, मनोहर तुटिगळु, नीळवाद मूगु हागू सुन्दर कुण्डलगळिन्द अलङ्कृतळाद पूर्ण चन्द्रनन्तॆ इद्द मुखवु खण्डितवागि राक्षसर तुत्तागि कळॆगुन्दिहोगिदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. nuunam = evidently; tat shubha danta oSTham = that [lady with] pretty, teethed, lipped one; su naasam = with prettily, nose; shubha kuNDalam = with prettyish, earrings; puurNa candra nibham = full, moon, similar; [tat = that]; mukham = face; grastam = when devoured; niS prabhataam gatam = without, lustre [blanched looked,] entered [obtained.]

अनुवादः

“Her face which is similar to a full-moon with pretty teeth, prettier lips, prettily nose and with prettyish earrings, might have obtained a blanched look when being devoured… [3-60-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता ।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ ३२ ॥

सा हि चंपक वर्ण आभा ग्रीवा ग्रैवेयक उचिता । कोमला विलपन्त्याः तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ ३-६०-३२

‘रोती-विलखती हुई प्रियतमा सीताकी वह चम्पाके समान वर्णवाली कोमल एवं सुन्दर ग्रीवा, जो हार और हँसली आदि आभूषण पहननेके योग्य थी, निशाचरोंका आहार बन गयी ॥ ३२ ॥

अळुत्ता बळलिद्द प्रियतमॆ सीतॆय, सम्पिगॆयन्तॆ बण्णवुळ्ळ कोमल सुन्दर, हारगळन्नु तॊडलु योग्यवाद कॊरळु राक्षसर आहारवागिरबेकु.॥32॥

पदच्छेदः

32. vilapantyaaH = while bewailing; kaantaayaa = lady’s; campaka varNa aabhaa = campaka flower’s, colour, in shine; graiveyaka ucitaa = for neck ornaments, befitting - neck; komalaa = exquisite; shubhaa = beautiful; saa griivaa tu = hers/that, neck, but; bhakSitaa hi = glutted down, indeed.

अनुवादः

“But that exquisite and beautiful neck of that lady which shines forth in the colour of Campaka flower, befitting for any neck ornament, indeed it might be glutted down while she is bewailing… [3-60-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ ३३ ॥

नूनम् विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लव कोमलौ । भक्षितौ वेपमान अग्रौ स हस्त आभरण अंगदौ ॥ ३-६०-३३

‘वे नूतन पल्लवोंके समान कोमल भुजाएँ, जो इधर-उधर पटकी जा रही होंगी और जिनके अग्रभाग काँप रहे होंगे, हाथोंके आभूषण तथा बाजूबंदसहित निश्चय ही राक्षसोंके पेटमें चली गयीं ॥ ३३ ॥

आ ऎळॆय चिगुरिनन्तॆ कोमल भुजगळु आकडॆ ईकडॆ चॆल्लि होगिरबहुदु. नडुगुत्तिरुव कैगळु आभूषण मत्तु तोळ्बन्दि सहित निश्चयवागि राक्षसर हॊट्टॆ सेरिरबहुदु.॥33॥

पदच्छेदः

33. vikSipyamaaNau = when wriggling; pallava komalau = tender-leaf like, delicate; vepamaana agrau = having quivering, having ends - of arms, fingers; sa hasta aabharaNa angadau = with, hand, ornaments [bangles,] bicep-lets; tau baahuu = those two, arms; nuunam = definitely; bhakSitau = eaten - are nibbled.

अनुवादः

“Her two arms which are delicate like tender leaves, ornamented with bangles and bicep-lets might have been definitely nibbled while they are wriggling with quivering fingers… [3-60-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ ३४ ॥

मया विरहिता बाला रक्षसाम् भक्षणाय वै । सार्थेन इव परित्यक्ता भक्षिता बहु बांधवा ॥ ३-६०-३४

‘मैंने राक्षसोंका भक्ष्य बननेके लिये ही उस बालाको अकेली छोड़ दिया । यद्यपि उसके बन्धु-बान्धव बहुत हैं, तथापि वह यात्रियोंके समुदायसे विलग हुई किसी अकेली स्त्रीकी भाँति निशाचरोंका ग्रास बन गयी ॥ ३४ ॥

राक्षसर आहारक्कागिये नानु आ बालॆयन्नु ऒब्बळन्नागि बिट्टॆ. बन्धु-बान्धवरु अनेकरिद्दरू यात्रिगळिन्द बेर्पट्ट ऒब्बण्टिगळाद स्त्रीयन्तॆ सीतॆयु निशाचरर तुत्तादळु.॥34॥

पदच्छेदः

34. baalaa = youngish - Seetha; rakSasaam bhakSaNaaya vai = for demons, as though for feast, really; mayaa vi rahitaa = by me, without presence [in my absence]; [maya pari tyaktaa iva = by me, forsaken, as though]; bahu baandhavaa = many, relatives, [though Seetha has many relatives]; saarthena parityaktaa iva = = by caravan, completely forsaken [woman,] like [as worse as]; bhakSitaa = she is feasted.

अनुवादः

“This is as though I have forsaken this youngish Seetha really as a feast for the demons in my absence, and though Seetha has many relatives she has become as worse as a lonesome woman who is completely forsaken by her caravan who is lonesomely ready for the feast of highwaymen, and demons have feasted on her. [3-60-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ ३५ ॥
इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम् ।
क्वचिदुद‍्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात् ॥ ३६ ॥

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ इत्येवं विलपन्रामः परिधावन् वनाद्वनम् ।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ॥

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वम् प्रियाम् क्वचित् । हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीते इति पुनः पुनः ॥ ३-६०-३५ इति एवम् विलपन् रामः परिधावन् वनात् वनम् । क्वचित् उद् भ्रमते वेगात् क्वचित् विभ्रमते बलात् ॥ ३-६०-३६ क्वचित् मत्त इव आभाति कांता अन्वेषण तत्परः ।

‘हा महाबाहु लक्ष्मण! क्या तुम कहीं मेरी प्रियतमाको देखते हो! हा प्रिये! हा भद्रे! हा सीते! तुम कहाँ चली गयी?’ इस तरह बारंबार विलाप करते हुए श्रीरामचन्द्रजी एक वनसे दूसरे वनमें दौड़ने लगे । वे कहीं सीताकी समानता पाकर उद्‍भ्रान्त हो उठते (उछल पड़ते थे) और कहीं शोककी प्रबलताके कारण विभ्रान्त हो जाते (बवंडरकी भाँति चक्कर काटने लगते) थे ॥ ३५-३६ ॥

अय्यो महाबाहु लक्ष्मण! नीनु ऎल्लादरू नन्न प्रियतमॆयन्नु नोडुत्तिद्दिया? हा प्रिये! हा भद्रॆ! हा सीतॆ! नीनु ऎल्लिगॆ होगिरुवॆ? हीगॆ पदे-पदे विलापमाडुत्ता श्रीरामचन्द्रनु ऒन्दु वनदिन्द इन्नॊन्दक्कॆ ओडतॊडगिदनु. अवनु कॆलवॆडॆ सीतॆय समानतॆ माडुत्ता भ्रान्तनागुत्तानॆ मत्तु कॆलवॆडॆ शोकद प्रबलतॆयिन्द सुण्टरगाळियन्तॆ सुत्तुत्तिद्दनु.॥35-36॥

पदच्छेदः

35. mahaabaahaH = oh, dextrous one; haa lakSmaNa = ha, Lakshmana; tvam = you; kvacit = anywhere; priyaam = my ladylove; pashyase = are you seeing; bhadre = oh, auspicious lady; haa priye = ha, dear; kva gataa = where, you have gone; haa siite = ha, Seetha; iti punaH punaH = thus, again, again; [rudan = while bewailing] - he serched.

अनुवादः

“Ha, Lakshmana… oh, dextrous one… have you seen my ladylove anywhere… ha, dear, where have you gone… oh, auspicious lady… ha, Seetha…” thus Rama lamented again and again in his search. [3-60-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36, 37a. raamaH = Rama; iti evam = thus, this way; vilapan = on bewailing; vanaat vanam = from wood, to wood; pari dhaavan = on overly, rushing; kvacit = somewhere; vegaat = by forcefulness [of delusion]; ud bhramate = highly, delusional [he becomes]; kvacit = somewhere else; balat = by powerfulness [of allusion]; * vi bhramate* = verily, [he is] alluded; kvacit = else where; kaantaa anveSaNa tatparaH = ladylove, in search of, impassioned one; matta iva [unmatta iva] = mad [madman,] like; aabhaati = shining forth [he is nitid.]

अनुवादः

On bewailing in this way and on overly rushing from wood to wood, somewhere Rama has become highly delusional by the forcefulness of delusion and spots forest stuff as Seetha, though none of them have any resemblance to Seetha, and somewhere else, marking creepers, plants or slender shrubs and suchlike delicacies as Seetha he has become really alluded by the powerfulness of allusion, and elsewhere, he is not discriminating paths or pathless routes for his trekking as an impassioned one in the search of his ladylove, and thus he is nitid like a madman. [3-60-36, 37a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।
स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥ ३७ ॥

क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।
स वनादि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च ।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥

स वनानि नदीः शैलान् गिरि प्रस्रवणानि च । काननानि च वेगेन भ्रमति अपरिसंस्थितः ॥ ३-६०-३७

अपनी प्रियतमाकी खोज करते हुए वे कभी-कभी पागलोंकी-सी चेष्टा करने लगते थे । उन्होंने बड़ी दौड़-धूप करके कहीं भी विश्राम न करते हुए वनों, नदियों, पर्वतों, पहाड़ी झरनों और विभिन्न काननोंमें घूम-घूमकर अन्वेषण किया ॥ ३७ ॥

तन्न प्रियतमॆयन्नु हुडुकुत्ता अवनु कॆलवॊम्मॆ हुच्चरन्तॆ चेष्टॆमाडुत्तिद्दनु. अवनु ऎल्लियू निल्लदॆ बहळवागि ओडाडि वन, नदी, पर्वत, गुड्ड-बॆट्ट, जलपात, हीगॆ बेरॆ बेरॆ काडुगळल्लि अलॆयुत्ता सीतॆयन्नु हुडुकुत्तिद्दनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. saH = he, Rama; vanaani nadiiH shailaan = woods, rivers, hills; giri prasravaNaani ca = mountain, rapids, also; kaananaani ca = thick forests, also; aparisamsthitaH [a pari sam sthitaH = not, completely, well, stable one] = restlessly; vegena bhramati = speedily, he roves.

अनुवादः

Rama is on the rove around woods, rivers, hills, mountain-rapids and thicketed forests, speedily and restlessly. [3-60-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा स गत्वा विपुलं महद् वनं
परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे
पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ ३८ ॥

तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं
परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे
पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥

तदा स गत्वा विपुलम् महत् वनम् परीत्य सर्वम् तु अथ मैथिलीम् प्रति । अनिष्ठित आशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमम् परिश्रमम् ॥ ३-६०-३८

उस समय मिथिलेशकुमारीको ढूँढ़नेके लिये वे उस विशाल एवं विस्तृत वनमें गये और सबमें चक्कर लगाकर थक गये तो भी निराश नहीं हुए । उन्होंने पुनः अपनी प्रियतमाके अनुसंधानके लिये बड़ा भारी परिश्रम किया ॥ ३८ ॥

आग मैथिलियन्नु हुडुकलिक्कागि अवनु आ विशालवाद दॊड्ड-दॊड्ड अरण्यगळिगॆ होगि हुडुकुत्ता बळलिदनु. आदरू बेसरिसदॆ पुनः तन्न प्रियतमॆयन्नु हुडुकुव परिश्रमदल्लि तॊडगिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. saH = he that Rama; vipulam mahat vanam = to vast, great, forest; tadaa = that way; gatvaa = on going round; sarvam pariitya = everywhere, on searching; maithiliim prati = Maithili, towards; an iSThita aashaH = not, tangible, hope [hope became intangible]; saH = he; atha = then; punaH = again; priyaayaaH = of ladylove; maargaNe = in searching; = ; paramam parishramam = extreme, effort

• over-strenuous effort; cakaara = he made.

अनुवादः

On going round the vast of great forest in that way and on searching for Maithili, his hope became intangible, but again he undertook the search for his ladylove, over-strenuously. [3-60-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि अरवत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥60॥