सर्वाष् टीकाः
पादटिप्पनी
\* यह सर्ग प्रसंगके अनुकूल और उत्तम है । कुछ प्रतियोंमें यह सानुवाद प्रकाशित भी है, परंतु इसपर तिलक आदि संस्कृत टीकाएँ नहीं उपलब्ध होती हैं; इसलिये कुछ लोगोंने इसे प्रक्षिप्त माना है । उपयोगी होनेके कारण इसे भी यहाँ सानुवाद प्रकाशित किया जाता है ।
भागसूचना
- ब्रह्माजीकी आज्ञासे देवराज इन्द्रका निद्रासहित लङ्कामें जाकर सीताको दिव्य खीर अर्पित करना और उनसे विदा लेकर लौटना
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रवेशितायां सीतायां लङ्कां प्रति पितामहः ।
तदा प्रोवाच देवेन्द्रं परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रवेशितायां सीतायां लङ्कां प्रति पितामहः ।
तदा प्रोवाच देवेन्द्रं परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जब सीताका लङ्कामें प्रवेश हो गया, तब पितामह ब्रह्माजीने संतुष्ट हुए देवराज इन्द्रसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सीतॆयु लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसिदाग पितामह ब्रह्मदेवरिगॆ सन्तोषवागि देवेन्द्रनल्लि हीगॆ हेळिदरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रैलोक्यस्य हितार्थाय रक्षसामहिताय च ।
लङ्कां प्रवेशिता सीता रावणेन दुरात्मना ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रैलोक्यस्य हितार्थाय रक्षसामहिताय च ।
लङ्कां प्रवेशिता सीता रावणेन दुरात्मना ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवराज! तीनों लोकोंके हित और राक्षसोंके विनाशके लिये दुरात्मा रावणने सीताको लङ्कामें पहुँचा दिया ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्रने! मूरु लोकगळ हित मत्तु राक्षसर विनाशक्कागि दुरात्मनाद रावणनु सीतॆयन्नु लङ्कॆगॆ कॊण्डु होदनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पतिव्रता महाभागा नित्यं चैव सुखैधिता ।
अपश्यन्ती च भर्तारं पश्यन्ती राक्षसीजनम् ॥ ३ ॥
राक्षसीभिः परिवृता भर्तृदर्शनलालसा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पतिव्रता महाभागा नित्यं चैव सुखैधिता ।
अपश्यन्ती च भर्तारं पश्यन्ती राक्षसीजनम् ॥ ३ ॥
राक्षसीभिः परिवृता भर्तृदर्शनलालसा ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘पतिव्रता महाभागा जानकी सदा सुखमें ही पली हैं । इस समय वे अपने पतिके दर्शनसे वंचित हो गयी हैं और राक्षसियोंसे घिरी रहनेके कारण सदा उन्हींको अपने सामने देखती हैं । उनके हृदयमें अपने पतिके दर्शनकी तीव्र लालसा बनी हुई है ॥ ३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पतिव्रतॆ महाभागा जानकियु सदा सुखदल्ले बॆळॆदवळु. ईग अवळु तन्न पतिय दर्शनदिन्द वञ्चितळागिरुवळु. राक्षसियरिन्द सुत्तुवरिदु इरुवुदरिन्द सदा अवरन्ने ऎदुरिगॆ नोडुत्ता इरुवळु. आकॆय हृदयदल्लि पतिदर्शनक्कागि तीव्रलालसॆ इदॆ.॥3½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निविष्टा हि पुरी लङ्का तीरे नदनदीपतेः ॥ ४ ॥
कथं ज्ञास्यति तां रामस्तत्रस्थां तामनिन्दिताम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निविष्टा हि पुरी लङ्का तीरे नदनदीपतेः ॥ ४ ॥
कथं ज्ञास्यति तां रामस्तत्रस्थां तामनिन्दिताम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘लङ्कापुरी समुद्रके तटपर बसी हुई है । वहाँ रहती हुई सती-साध्वी सीताका पता श्रीरामचन्द्रजीको कैसे लगेगा ॥ ४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लङ्कापुरियु समुद्रतीरदल्लि नॆलॆसिदॆ. अल्लिरुव सती-साध्वी सीतॆय सुळिवु श्रीरामचन्द्रनिगॆ हेगॆ तिळियुवुदु.॥4½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दुःखं सञ्चिन्तयन्ती सा बहुशः परिदुर्लभा ॥ ५ ॥
प्राणयात्रामकुर्वाणा प्राणांस्त्यक्ष्यत्यसंशयम् ।
स भूयः संशयो जातः सीतायाः प्राणसङ्क्षये ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दुःखं सञ्चिन्तयन्ती सा बहुशः परिदुर्लभा ॥ ५ ॥
प्राणयात्रामकुर्वाणा प्राणांस्त्यक्ष्यत्यसंशयम् ।
स भूयः संशयो जातः सीतायाः प्राणसङ्क्षये ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सीता दुःखके साथ नाना प्रकारकी चिन्ताओंमें डूबी रहती हैं । पतिके लिये इस समय वे अत्यन्त दुर्लभ हो गयी हैं । प्राणयात्रा (भोजन) नहीं करती हैं; अतः ऐसी दशामें निःसंदेह वे अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगी । सीताके प्राणोंका क्षय हो जानेपर हमारे उद्देश्यकी सिद्धिमें पुनः पूर्ववत् संदेह उपस्थित हो जायगा ॥ ५-६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सीतॆयु दुःखदॊन्दिगॆ नाना प्रकारद चिन्तॆगळल्लि मुळुगिरुवळु. पतिगागि ईग अवळु अत्यन्त दुर्लभवागिरुवळु. भोजनवन्नु माडुवुदिल्ल. आद्दरिन्द इन्तह स्थितियल्लि खण्डितवागि अवळु प्राणवन्नु त्यजिसुवळु. सीतॆय प्राणक्षयवादरॆ नम्म उद्देशद सिद्धियल्लि पुनः हिन्दिनन्तॆ सन्देह उपस्थितवादीतु.॥5-6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स त्वं शीघ्रमितो गत्वा सीतां पश्य शुभाननाम् ।
प्रविश्य नगरीं लङ्कां प्रयच्छ हविरुत्तमम् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स त्वं शीघ्रमितो गत्वा सीतां पश्य शुभाननाम् ।
प्रविश्य नगरीं लङ्कां प्रयच्छ हविरुत्तमम् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः तुम शीघ्र ही यहाँसे जाकर लङ्कापुरीमें प्रवेश करके सुमुखी सीतासे मिलो और उन्हें उत्तम हविष्य प्रदान करो’ ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द नीनु शीघ्रवागि इल्लिन्द होगि लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसि, सुमुखि सीतॆयन्नु कण्डु आकॆगॆ उत्तम हविस्सन्नु प्रधान माडु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तोऽथ देवेन्द्रः पुरीं रावणपालिताम् ।
आगच्छन्निद्रया सार्धं भगवान् पाकशासनः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तोऽथ देवेन्द्रः पुरीं रावणपालिताम् ।
आगच्छन्निद्रया सार्धं भगवान् पाकशासनः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर पाकशासन भगवान् इन्द्र निद्राको साथ लेकर रावणद्वारा पालित लङ्कापुरीमें आये ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मदेवरु हीगॆ हेळिदाग पाकशासन भगवान् इन्द्रनु निद्रादेवियन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु रावणपालित लङ्कॆगॆ बन्दनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निद्रां चोवाच गच्छ त्वं राक्षसान् सम्प्रमोहय ।
सा तथोक्ता मघवता देवी परमहर्षिता ॥ ९ ॥
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं प्रामोहयत राक्षसान् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निद्रां चोवाच गच्छ त्वं राक्षसान् सम्प्रमोहय ।
सा तथोक्ता मघवता देवी परमहर्षिता ॥ ९ ॥
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं प्रामोहयत राक्षसान् ।
निद्रां चोवाच गच्छ त्वं राक्षसान् सम्प्रमोहय ।
सा तथोक्ता मघवतादेवी परमहर्षिता ॥
देवकार्यार्थसिध्यर्थं प्रामोहयत राक्षसान् ।
अनुवाद (हिन्दी)
वहाँ आकर इन्द्रने निद्रासे कहा—‘तुम राक्षसोंको मोहित करो ।’ इन्द्रसे ऐसी आज्ञा पाकर देवी निद्रा बहुत प्रसन्न हुईं । देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये उन्होंने राक्षसोंको मोह (निद्रा) में डाल दिया ॥ ९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लिगॆ बन्दु निद्रादेविगॆ - ‘नीनु राक्षसरन्नु मोहितगॊळिसु’ ऎन्दु इन्द्रनिन्द आज्ञप्तळागि निद्रादेविगॆ बहळ सन्तोषवायितु. देवतॆगळ कार्यवन्नु सिद्धि गॊळिसलु आकॆयु राक्षसरन्नु मोह (निद्दॆ)यल्लि कॆडविदळु.॥9½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे देवः सहस्राक्षः शचीपतिः ॥ १० ॥
आससाद वनस्थां तां वचनं चेदमब्रवीत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे देवः सहस्राक्षः शचीपतिः ॥ १० ॥
आससाद वनस्थां तां वचनं चेदमब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
इसी बीचमें सहस्र नेत्रधारी शचीपति देवराज इन्द्र अशोकवाटिकामें बैठी हुई सीताके पास गये और इस प्रकार बोले— ॥ १० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इष्टरल्लि सहस्राक्ष शचीपति देवेन्द्रनु अशोकवनदल्लि कुळितिरुव सितॆय बळिगॆ होगि ई प्रकार हेळिदनु.॥10½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देवराजोऽस्मि भद्रं ते इह चास्मि शुचिस्मिते ॥ ११ ॥
अहं त्वां कार्यसिद्ध्यर्थं राघवस्य महात्मनः ।
साहाय्यं कल्पयिष्यामि मा शुचो जनकात्मजे ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
देवराजोऽस्मि भद्रं ते इह चास्मि शुचिस्मिते ॥ ११ ॥
अहं त्वां कार्यसिद्ध्यर्थं राघवस्य महात्मनः ।
साहाय्यं कल्पयिष्यामि मा शुचो जनकात्मजे ॥ १२ ॥
देवराजोऽस्मि भद्रं ते इह चास्मि शुचिस्मिते ॥
अहं त्वां कार्यसिध्यर्थं राघवस्य महात्मनः ।
साहाय्यं कल्पयिष्यामि मा शुचो जनकात्मजे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पवित्र मुसकानवाली देवि! आपका भला हो । मैं देवराज इन्द्र यहाँ आपके पास आया हूँ । जनककिशोरी! मैं आपके उद्धारकार्यकी सिद्धिके लिये महात्मा श्रीरघुनाथजीकी सहायता करूँगा, अतः आप शोक न करें ॥ ११-१२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पवित्रमुगुळ्नगॆयुळ्ळ देवि! निनगॆ मङ्गळवागलि. देवराजनाद इन्द्रनाद नानु निम्म बळिगॆ बन्दिरुवॆनु. जानकि! निम्म उद्धारद कार्यक्कागि महात्मा श्रीरघुनाथनिगॆ सहाय माडुवॆनु. आद्दरिन्द नीवु शोकिसबेडि.॥11-12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मत्प्रसादात् समुद्रं स तरिष्यति बलैः सह ।
मयैवेह च राक्षस्यो मायया मोहिताः शुभे ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मत्प्रसादात् समुद्रं स तरिष्यति बलैः सह ।
मयैवेह च राक्षस्यो मायया मोहिताः शुभे ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे मेरे प्रसादसे बड़ी भारी सेनाके साथ समुद्रको पार करेंगे । शुभे! मैंने ही यहाँ इन राक्षसियोंको अपनी मायासे मोहित किया है ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु नन्न प्रसाददिन्द दॊड्ड सैन्यदॊन्दिगॆ समुद्रवन्नु दाटुवनु. नाने इल्लि ई राक्षसियरन्नु मोहितगॊळिसिरुवॆनु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मादन्नमिदं सीते हविष्यान्नमहं स्वयम् ।
स त्वां सङ्गृह्य वैदेहि आगतः सह निद्रया ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मादन्नमिदं सीते हविष्यान्नमहं स्वयम् ।
स त्वां सङ्गृह्य वैदेहि आगतः सह निद्रया ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘विदेहनन्दिनी सीते! इसलिये मैं स्वयं ही यह भोजन—यह हविष्यान्न लेकर निद्राके साथ तुम्हारे पास आया हूँ ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वैदेहि! अदक्कागि नाने स्वतः ई भॊजन-हविष्यान्नवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु निद्रादेवियॊन्दिगॆ निम्म बळिगॆ बन्दिरुवॆनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतदत्स्यसि मद्धस्तान्न त्वां बाधिष्यते शुभे ।
क्षुधा तृषा च रम्भोरु वर्षाणामयुतैरपि ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतदत्स्यसि मद्धस्तान्न त्वां बाधिष्यते शुभे ।
क्षुधा तृषा च रम्भोरु वर्षाणामयुतैरपि ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘शुभे! रम्भोरु! यदि मेरे हाथसे इस हविष्यको लेकर खा लोगी तो तुम्हें हजारों वर्षोंतक भूख और प्यास नहीं सतायेगी’ ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुन्दरिये! नन्न कैयिन्द ई हविष्यवन्नु स्वीकरिसि भक्षिसिदरॆ निमगॆ साविरारु वर्षगळवरॆगॆ हसिवु-बायारिकॆ सतायिसलारदु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्ता तु देवेन्द्रमुवाच परिशङ्किता ।
कथं जानामि देवेन्द्रं त्वामिहस्थं शचीपतिम् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्ता तु देवेन्द्रमुवाच परिशङ्किता ।
कथं जानामि देवेन्द्रं त्वामिहस्थं शचीपतिम् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देवराजके ऐसा कहनेपर शङ्कित हुई सीताने उनसे कहा—‘मुझे कैसे विश्वास हो कि आप शचीपति देवराज इन्द्र ही यहाँ पधारे हैं? ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग शङ्कितळाद सीतॆयु अवनल्लि केळिदळु- नीनु शचीपति देवराज इन्द्रने आगमिसिरुवुदु ऎन्दु नानु हेगॆ विश्वासविडलि.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देवलिङ्गानि दृष्टानि रामलक्ष्मणसन्निधौ ।
तानि दर्शय देवेन्द्र यदि त्वं देवराट् स्वयम् ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
देवलिङ्गानि दृष्टानि रामलक्ष्मणसन्निधौ ।
तानि दर्शय देवेन्द्र यदि त्वं देवराट् स्वयम् ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवेन्द्र! मैंने श्रीराम और लक्ष्मणके समीप देवताओंके लक्षण अपनी आँखों देखे हैं । यदि आप साक्षात् देवराज हैं तो उन लक्षणोंको दिखाइये’ ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्र! नानु श्रीराम-लक्ष्मणर समीप देवतॆगळ लक्षणगळन्नु कण्णारॆ कण्डिरुवॆनु. नीनु साक्षात् देवराज नागिद्दरॆ आ लक्षणगळन्नु तोरिसु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे शचीपतिः ।
पृथिवीं नास्पृशत् पद्भ्यामनिमेषेक्षणानि च ॥ १८ ॥
अरजोऽम्बरधारी च न म्लानकुसुमस्तथा ।
तं ज्ञात्वा लक्षणैः सीता वासवं परिहर्षिता ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे शचीपतिः ।
पृथिवीं नास्पृशत् पद्भ्यामनिमेषेक्षणानि च ॥ १८ ॥
अरजोऽम्बरधारी च न म्लानकुसुमस्तथा ।
तं ज्ञात्वा लक्षणैः सीता वासवं परिहर्षिता ॥ १९ ॥
सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे शचीपतिः ।
पृथिवीं नास्पृशत् पद्भामनिमेषेक्षणानि च ॥
अरजोऽम्बरधारी च नम्लानकुसुमस्तथा ।
तं ज्ञात्वा लक्षणैः सीता वासवं परिहर्षिता ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सीताकी यह बात सुनकर शचीपति इन्द्रने वैसा ही किया । उन्होंने अपने पैरोंसे पृथ्वीका स्पर्श नहीं किया—आकाशमें निराधार खड़े रहे । उनकी आँखोंकी पलकें नहीं गिरती थीं । उन्होंने जो वस्त्र धारण किया था, उसपर धूलका स्पर्श नहीं होता था । उनके कण्ठमें जो पुष्पमाला थी, उसके पुष्प कुम्हलाते नहीं थे । देवोचित लक्षणोंसे इन्द्रको पहचानकर सीता बहुत प्रसन्न हुईं ॥ १८-१९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सीतॆय ई मातन्नु केळि इन्द्रनु हागॆये माडिदनु. अवनु कालुगळिन्द पृथ्वियन्नु स्पर्शिसलिल्ल. आकाशदल्ले निन्तुकॊण्डनु. कण्णुरॆप्पॆ मिटुकिसुत्तिरलिल्ल. धरिसिद वस्त्रद मेलॆ धूळु मॆत्तिकॊळ्ळुत्तिरलिल्ल. कॊरळल्लि धरिसिद हूविन हार बाडुत्तिरलिल्ल. देवोचित लक्षणगळिन्द इन्द्रनन्नु गुरुतिसि सीतॆयु बहळ सन्तसपट्टळु.॥18-19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उवाच वाक्यं रुदती भगवन् राघवं प्रति ।
सह भ्रात्रा महाबाहुर्दिष्ट्या मे श्रुतिमागतः ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उवाच वाक्यं रुदती भगवन् राघवं प्रति ।
सह भ्रात्रा महाबाहुर्दिष्ट्या मे श्रुतिमागतः ॥ २० ॥
उवाच वाक्यं रुदती भगवद् राघवं प्रति ।
सह भ्रात्रा महाबाहुर्दिष्ट्यामे श्रुतिमागतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे भगवान् श्रीरामके लिये रोती हुई बोलीं—‘भगवन्! सौभाग्यकी बात है कि आज भाईसहित महाबाहु श्रीरामका नाम मेरे कानोंमें पड़ा है ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवळु श्रीरामनिगागि अळुत्ता हेळिदळु. भगवन्! इन्दु सहोदर सहित महाबाहु श्रीरामन हॆसरु नन्न किविगॆ बित्तु. इदु सौभाग्यद मातागिदॆ.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यथा मे श्वशुरो राजा यथा च मिथिलाधिपः ।
तथा त्वामद्य पश्यामि सनाथो मे पतिस्त्वया ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यथा मे श्वशुरो राजा यथा च मिथिलाधिपः ।
तथा त्वामद्य पश्यामि सनाथो मे पतिस्त्वया ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरे लिये जैसे मेरे श्वशुर महाराज दशरथ तथा पिता मिथिलानरेश जनक हैं, उसी रूपमें मैं आज आपको देखती हूँ । मेरे पति आपके द्वारा सनाथ हैं ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न मावनवराद दशरथ महाराजर मत्तु तन्दॆ मिथिलाधिप जनक इवर रूपदल्ले नानु इन्दु निन्नन्नु नोडुत्तिद्देनॆ. नन्न पतियु निन्निन्द सनाथरादरु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तवाज्ञया च देवेन्द्र पयोभूतमिदं हविः ।
अशिष्यामि त्वया दत्तं रघूणां कुलवर्धनम् ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तवाज्ञया च देवेन्द्र पयोभूतमिदं हविः ।
अशिष्यामि त्वया दत्तं रघूणां कुलवर्धनम् ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवेन्द्र! आपकी आज्ञासे मैं यह पायसरूप हविष्य (दूधकी बनी हुई खीर), जिसे आपने दिया है, खाऊँगी । यह रघुकुलकी वृद्धि करनेवाला हो’ ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्रने! निन्न आज्ञॆयन्तॆ नीनु कॊडुत्तिरुव हालिनिन्द माडिद पायसवन्नु तिन्नुवॆनु. इदु रघुकुलवन्नु वृद्धिपडिसुवन्तागलि.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रहस्ताद् गृहीत्वा तत् पायसं सा शुचिस्मिता ।
न्यवेदयत भर्त्रे सा लक्ष्मणाय च मैथिली ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इन्द्रहस्ताद् गृहीत्वा तत् पायसं सा शुचिस्मिता ।
न्यवेदयत भर्त्रे सा लक्ष्मणाय च मैथिली ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्रके हाथसे उस खीरको लेकर उन पवित्र मुसकानवाली मैथिलीने मन-ही-मन पहले उसे अपने स्वामी श्रीराम और देवर लक्ष्मणको निवेदन किया और इस प्रकार कहा— ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रन कैयिन्द आ पायसवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु शुचिस्मितॆयाद मैथिलियु मनस्सिनल्ले मॊदलिगॆ तन्न स्वामि श्रीराम मत्तु मैदुन लक्ष्मणनिगॆ निवेदिसि, ई प्रकार नुडिदळु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि जीवति मे भर्ता सह भ्रात्रा महाबलः ।
इदमस्तु तयोर्भक्त्या तदाश्नात् पायसं स्वयम् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदि जीवति मे भर्ता सह भ्रात्रा महाबलः ।
इदमस्तु तयोर्भक्त्या तदाश्नात् पायसं स्वयम् ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि मेरे महाबली स्वामी अपने भाईके साथ जीवित हैं तो यह भक्तिभावसे उन दोनोंके लिये समर्पित है ।’ इतना कहनेके पश्चात् उन्होंने स्वयं उस खीरको खाया ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबलि नन्न स्वामि अनुजनॊडनॆ जीवन्तरागिद्दरॆ इदु भक्तियिन्द अवरिब्बरिगॆ अर्पितवागिदॆ. इष्टु हेळिद बळिक अवळु आ पायसवन्नु भुञ्जिसिदळु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इतीव तत् प्राश्य हविर्वरानना
जहौ क्षुधादुःखसमुद्भवं च तम् ।
इन्द्रात् प्रवृत्तिम् उपलभ्य जानकी
काकुत्स्थयोः प्रीतमना बभूव ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इतीव तत् प्राश्य हविर्वरानना
जहौ क्षुधादुःखसमुद्भवं च तम् ।
इन्द्रात् प्रवृत्तिम् उपलभ्य जानकी
काकुत्स्थयोः प्रीतमना बभूव ॥ २५ ॥
इतीव तत्प्राश्य हविर्वरानना
जहौ क्षुधादुःखसमुद्भवं च तम् ।
इन्द्रात् प्रवृत्तिमुपलक्ष्य जानकी
काकुत्स्थयोः प्रीतमना बभूव ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार उस हविष्यको खाकर सुन्दर मुखवाली जानकीने भूख-प्यासके कष्टको त्याग दिया और इन्द्रके मुखसे श्रीराम तथा लक्ष्मणका समाचार पाकर वे जनकनन्दिनी मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुईं ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ आ हविष्यान्नवन्नु तिन्दु सुन्दरी जानकियु हसिवु-बायारिकॆय कष्टगळन्नु त्यजिसिदळु. इन्द्रन बायियिन्द श्रीराम लक्ष्मणर समाचार पडॆदु आ जनकनन्दिनियु मनस्सिनल्ले बहळ प्रसन्नळादळु.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स चापि शक्रस्त्रिदिवालयं तदा
प्रीतो ययौ राघवकार्यसिद्धये ।
आमन्त्र्य सीतां स ततो महात्मा
जगाम निद्रासहितः स्वमालयम् ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स चापि शक्रस्त्रिदिवालयं तदा
प्रीतो ययौ राघवकार्यसिद्धये ।
आमन्त्र्य सीतां स ततो महात्मा
जगाम निद्रासहितः स्वमालयम् ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब निद्रासहित महात्मा देवराज इन्द्र भी प्रसन्न हो सीतासे विदा लेकर श्रीरामचन्द्रजीके कार्यकी सिद्धिके लिये अपने निवासस्थान देवलोकको चले गये ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग निद्रादेवियॊन्दिगॆ महात्मा इन्द्रनू प्रसन्ननागि सीतॆयिन्द बीळ्कॊण्डु श्रीरामचन्द्रन कार्यद सिद्दिगागि तन्न निवासस्थानक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥26॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें प्रक्षिप्त सर्ग पूरा हुआ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि प्रक्षिप्त सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥56॥