०५१ जटायु-रावणयुद्धम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

The combat of Jataayu and Ravana ensues now, as Ravana was adamantine to the righteous sermons of Jataayu. In combating with Ravana, Jataayu shatters Ravana’s bows, arrows, and chariot and kills the mules of the chariot and plucks off the head of the charioteer with his beak. Further Jataayu attacks on the body of Ravana lacerating severally. Enraged at the bird-hits Ravana severs that eagle’s wings, feet, and sides. Then seeing that fallen eagle Seetha weeps over, as if Jataayu is her own relative.

स्रोतः: valmikiramayan.net

51. जटायु तथा रावणका घोर युद्ध और रावणके द्वारा जटायुका वध

इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ १ ॥

इत्युक्तः क्रोधम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥

इति उक्तः क्रोध ताम्राक्षः तप्त कांचन कुण्डलः । राक्षसेन्द्रो अभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः ॥ ३-५१-१

जटायुके ऐसा कहनेपर राक्षसराज रावण क्रोधसे आँखें लाल किये अमर्षमें भरकर उन पक्षिराजकी ओर दौड़ा । उस समय उसके कानोंमें तपाये हुए सोनेके कुण्डल झलमला रहे थे ॥ १ ॥

जटायु हीगॆ हेळिदाग रावणनु क्रोधदिन्द कण्णुकॆम्पागिसि सिट्टुगॊण्डु आ पक्षिराजन कडॆगॆ ओडिदनु. आग अवन किवियल्लि स्वर्णकुण्डलगळु ओलाडुत्तिद्दवु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tapta kaancana kuNDalaH = burnt [burnishing] golden, ear-knobs; krodha taamra akshaH = infuriately, reddened, eyed one; raakshasa indraH = demon’s, lord - Ravana; iti uktaH = thus, one spoken to; a marSaNaH = not, tolerantly; pataga indram = to bird’s lord; abhi dudraava = towards, dashed.

अनुवादः

When Ravana is spoken to by Jataayu with judicious words, Ravana’s eyes reddened infuriately, and his burnished golden ear-knobs flickered injuriously, and that lord of demons dashed towards the lord of birds, intolerantly. [3-51-1]

टिप्पनी

Ravana’s ear-knobs jerked flickeringly, as if they are fireballsas, when he gnashed his teeth in anger. Here another type of rendering for this verse is available in other versions, which reads: iti uktasya yathaa nyaayam raavaNasya jaTaayuShaa | kruddhasya agni nibhaaH sarvaa rejuH vimshati dR^iShTayaH ||’thus when Jataayu spoke to Ravana in judicious words, all the twenty eyes of infuriated Ravana are torched, like torchlit fires…'

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे ।
बभूव वातोद‍्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ २ ॥

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे ।
बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥

स संप्रहारः तुमुलः तयोः तस्मिन् महा मृधे । बभूव वात उद्धतयोः मेघयोः गगने यथा ॥ ३-५१-२

उस महासमरमें उन दोनोंका एक-दूसरेपर भयंकर प्रहार होने लगा, मानो आकाशमें वायुसे उड़ाये गये दो मेघखण्ड आपसमें टकरा गये हों ॥ २ ॥

आ महासमरदल्लि अवरिब्बरू भयङ्कर प्रहार माडतॊडगिदरु. आकाशदल्लि वायुवु हारिसिद ऎरडु मेघगळु परस्पर अप्पळिसिदन्तॆ तोरुत्तित्तु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tasmin mahaa mR^idhe [gagane, vane] = in that, great [tempestuous,] combat [in sky, in forest]; tayoH = between those two; saH = that; tumulaH samprahaaraH = tempestuous, fight; gagane = in sky; vaata = by gust, ud dhatayoH = up, heaved; meghayoH = among two clouds; yathaa = as with; babhuuva = became.

अनुवादः

As with two gigantic clouds up-heaved by the tornadic gusts will be hard hitting each other tempestuously in sky, the combat between those two, Ravana and Jataayu, became tempestuous in the sky. [3-51-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा ।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ३ ॥

तत् बभूव अद्भुतम् युद्धम् गृध्र राक्षसयोः तदा । सपक्षयोः माल्यवतोः महा पर्वतयोः इव ॥ ३-५१-३

उस समय गृध्र और राक्षसमें वह बड़ा अद्भुत युद्ध होने लगा, मानो दो पंखधारी माल्यवान्* पर्वत एक-दूसरेसे भिड़ गये हों ॥ ३ ॥

\* माल्यवान् पर्वत दो माने गये हैं, एक तो दण्डकारण्यमें किष्किन्धाके समीप है और दूसरा मेरुपर्वतके निकट बताया गया है । ये दोनों पर्वत परस्पर इतने दूर हैं कि इनमें संघर्षकी कोई सम्भावना नहीं हो सकती । इसलिये ‘सपक्ष’ (पंखधारी) विशेषण दिया गया है । पाँखवाले पर्वत कदाचित् उड़कर एक-दूसरेके समीप पहुँच सकते हैं ।

आग गृध्र मत्तु राक्षसनल्लि दॊड्ड युद्धवु हत्तिकॊण्डितु, ऎरडु रॆक्कॆगळुळ्ळ मौल्यवन्त पर्वतगळु ऒन्दु मत्तॊन्दरॊडनॆ डिक्किहॊडॆदन्तॆ अन्निसुत्तित्तु..॥3॥

पदच्छेदः

3. tadaa = then; gR^idhra raakSasayoH = of eagle, of demon; tat adbhutam yuddham = that, startling, combat; sa pakSayoH maalyavatoH = with, wings, between two Maalyavanta mountains; mahaa parvatayoH iva = gigantic, mountains, as with; babhuuva = became.

अनुवादः

As with a startling combat between two gigantic and winged mountains, called Mt. Maalyavanta-s, that combat between the eagle and demon then became a startling one. [3-51-3]

टिप्पनी

One commentator said that one Mt. Maalyavanta is in Dandaka forest and the other in Kishkindha, while another commentator said that one is in Dandaka forests and the other is nearby Mt. Meru. There appears to be no second Mt. Maalyavanta and the poet seems to be taking one mountain and mirroring it, and thus saying that if two selfsame mountains were to confront, then it will be disastrous. This is to narrate the equivalence between their courage and strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम् ॥ ४ ॥

ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः च विकर्णिभिः । अभ्यवर्षत् महाघोरैः गृध्र राजम् महाबलः ॥ ३-५१-४

रावणने महाबली गृध्रराज जटायुपर नालीक, नाराच तथा तीखे अग्रभागवाले विकर्णी नामक महाभयंकर अस्त्रोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ ४ ॥

रावणनु महाबलि गृध्रराज जटायुविन मेलॆ नालीक, नाराचु हागु हरितवाद तुदिगळुळ्ळ विकर्णि ऎम्ब महाभयङ्कर अस्त्रगळन्नु मळॆगरॆदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; mahaabalaH = great-mighty [Ravana]; tiikSNa agraiH = that are with excruciating, arrowheads; mahaa ghoraiH = with highly, dreadful naaliika naaraacaiH[sharaiH] = Naaliika [tubular,] Naaraaca [iron,] [with arrows]; vi karNibhiH ca = upturned, ears [arrows with, crescentic arrowheads,] also; gR^idhra raajam = on eagle, lord; abhyavarSat verily [incessantly] stormed.

अनुवादः

Then the great-mighty Ravana incessantly stormed the lord of eagles Jataayu, with arrows that have excruciating and highly dreadful arrowheads, like tubular arrows, iron arrows, and with arrows that have crescentic arrowheads. [3-51-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः ।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ५ ॥

स तानि शर जालानि गृध्रः पत्ररथ ईश्वरः । जटायुः प्रतिजग्राह रावण अस्त्राणि संयुगे ॥ ३-५१-५

पक्षिराज गृध्रजातीय जटायुने युद्धमें रावणके उन बाणसमूहों तथा अन्य अस्त्रोंका आघात सह लिया ॥ ५ ॥

पक्षिराज गृध्रजातिय जटायु युद्धदल्लि रावणन आ बाण समूहगळन्नु हागू इतर अस्त्रगळ आघातवन्नु सहिसिकॊण्डनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. patraratha iishvaraH = winged chariots [birds,] lord of; saH gR^idhraH jaTaayuH = that, eagle, Jataayu; sanyuge = in combat; taani shara jaalaani = them, arrows, arrays of; raavaNa astraaNi Ravana’s, missiles [arrows]; prati jagraaha = received [sustained]

अनुवादः

That eagle Jataayu who is the lord of winged-chariots, namely birds, in turn sustained those arrays of Ravana’s arrows in that combat. [3-51-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः ।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः ॥ ६ ॥

साथ ही उन महाबली पक्षिशिरोमणिने अपने तीखे नखोंवाले पंजोंसे मार-मारकर रावणके शरीरमें बहुत-से घाव कर दिये ॥ ६ ॥

जॊतॆगॆ आ महाबलि पक्षि शिरोमणियु तन्न तीक्ष्णवाद उगुरुगळिन्द प्रहरिसि रावणन शरीरदल्लि अनेक गायगळन्नु माडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaa balaH = great-mighty one [Jataayu]; pataga sattamaH = among birds, one with best-stamina; tiikSNa nakhaabhyaam caraNaabhyaam = which have gashing, claws, with two feet; tasya gaatre = his, on body [of Ravana]; bahudhaa vraNaan cakaara = severally, gashes, made.

अनुवादः

But that great-mighty Jataayu severally made gashes on the body of Ravana with his two feet that have gashing claws for that bird is with best stamina. [3-51-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान् ।
मृत्युदण्डनिभान् घोरान् शत्रोर्निधनकाङ्क्षया ॥ ७ ॥

अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान् ।
मृत्युदण्डनिभान्घोरान् शत्रोर्निर्धनकाङ्क्षया ॥

अथ क्रोधात् दशग्रीवः जग्राह दश मार्गणान् । मृत्यु दण्ड निभान् घोरान् शत्रोर् निधन कान्क्षया ॥ ३-५१-७

तब दशग्रीवने क्रोधमें भरकर अपने शत्रुको मार डालनेकी इच्छासे दस बाण हाथमें लिये, जो कालदण्डके समान भयंकर थे ॥ ७ ॥

आग दशग्रीवनु क्रोधगॊण्डु तन्न शत्रुवन्नु कॊन्दुहाकुव इच्छॆयिन्द काल दण्डक्कॆ समानवाद हत्तु बाणगळन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. atha = now; dashagriivaH krodhaat = Decahedral demon [Ravana] infuriately; * shatroH nidhana kaankSayaa* = his enemy’s, elimination, wishful of; mR^ityu daNDa nibhaan = Terminator’s, shaft, similar in aspect; ghoraan = deadly ones; dasha maar gaNaan jagraaha = ten, arrows, took up.

अनुवादः

Now the Decahedral demon Ravana infuriately took up ten deadly arrows that are similar in their shine to the Shafts of the Terminator, wishful of the elimination of his enemy. [3-51-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः ।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ८ ॥

स तैबाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः ।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥

स तैः बाणैः महावीर्यः पूर्ण मुक्तैः अजिह्म गैः । बिभेद निशितैः तीक्ष्णैः गृध्रम् घोरैः शिली मुखैः ॥ ३-५१-८

महापराक्रमी रावणने धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये उन सीधे जानेवाले तीखे, पैने और भयंकर बाणोंद्वारा, जिनके मुखपर शल्य (काँटे) लगे हुए थे । गृध्रराजको क्षत-विक्षत कर दिया ॥ ८ ॥

महापराक्रमि रावणनु धनुस्सन्नु आकार्णान्त सॆळॆदु, तुदियल्लि मुळ्ळुगळुळ्ळ हरितवाद नेरवागि होगुव बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु. अवुगळिन्द गृध्रराजनन्नु क्षत विक्षतगॊळिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. mahaaviiryaH saH = highly energetic one, he that Ravana; puurNa muktaiH = fully [stretching bowstring,] released; a jihma gaiH = not, zigzaggedly, going [straight shooting]; nishitaiH = with sharp ones; tiikSNaiH = hurtful; ghoraiH = deadly [arrows]; shilii mukhaiH = steel-pointed, with arrowheads; taiH baaNaiH = with those, arrows; gR^idhram bibheda = eagle, he impaled.

अनुवादः

That highly energetic Ravana released and impaled the eagle with straight shooting arrows on fully stretching the bowstring up to his ear, whose steel-pointed arrowheads are sharp, hurtful, and deadly. [3-51-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम् ।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ ९ ॥

स राक्षस रथे पश्यन् जानकीम् बाष्प लोचनाम् । अचिंतयित्वा बाणाम् तान् राक्षसम् समभिद्रवत् ॥ ३-५१-९

जटायुने देखा, जनकनन्दिनी सीता राक्षसके रथपर बैठी हैं और नेत्रोंसे आँसू बहा रही हैं । उन्हें देखकर गृध्रराज अपने शरीरमें लगते हुए उन बाणोंकी परवा न करके सहसा उस राक्षसपर टूट पड़े ॥ ९ ॥

जनक नन्दिनी सीतॆयु राक्षसन रथदल्लि कुळितु अळुत्तिरुवुदन्नु जटायु नोडि, तन्न शरीरदल्लि नॆट्टिद्द बाणगळ परिवॆ माडदॆ ऒम्मॆले राक्षसन मेलॆ ऎरगिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH = he that Jataayu; raakSasa rathe = demon’s, in chariot; baaSpa locanaam jaanakiim pashyan = with teary, eyes, Jaanaki, while seeing; taan baaNaam = those, arrows; a cintayitvaa = without, thinking [heedless of]; raakSasam = to demon; sam abhi dravat = swiftly, towards, flowed [lunged forcefully.]

अनुवादः

That Jataayu on seeing teary-eyed Jaanaki in the chariot of the demon forcefully lunged towards that demon heedless of arrows that are lunging at him. [3-51-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः ॥ १० ॥

ततो अस्य सशरम् चापम् मुक्ता मणि विभूषितम् । चरणाभ्याम् महातेजा बभंज पतगोत्तमः ॥ ३-५१-१०

महातेजस्वी पक्षिराज जटायुने मोती-मणियोंसे विभूषित, बाणसहित रावणके धनुषको अपने दोनों पैरोंसे मारकर तोड़ दिया ॥ १० ॥

महातेजस्वी पक्षिराज जटायुवु मुत्तु रत्नगळिन्द विभूषित, बाणसहित रावणन धनुस्सन्नु तन्न ऎरडू कालुगळिन्द ऒदॆदु तुण्डरिसिबिट्टनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; mahaatejaaH pataga uttamaH = highly refulgent, among birds, unexcelled one; asya = his - Ravana’s; muktaa maNi vibhuuSitam = pearls, gemstones, decorated with; sa sharam = with, an arrow - admitted on bowstring; caapam = bow; caraNaabhyaam babhanja = with pair of feet, shattered.

अनुवादः

That unexcelled bird of high refulgence then shattered Ravana’s bow which is decorated with pearls and gemstones, and on which an arrow is admitted targeting the eagle, just by the pair of his bare feet. [3-51-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ११ ॥

ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्छितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥

ततो अन्यत् धनुः आदाय रावणः क्रोध मूर्च्छितः । ववर्ष शर वर्षाणि शतशो अथ सहस्रशः ॥ ३-५१-११

फिर तो रावण क्रोधसे भर गया और दूसरा धनुष हाथमें लेकर उसने सैकड़ों-हजारों बाणोंकी झड़ी लगा दी ॥ ११ ॥

मत्तॆ रावणनु क्रोधगॊण्डु इन्नॊन्दु धनुस्सन्नु कैगॆत्तिकॊण्डु अवनु नूरारु साविर बाणगळ मळॆयन्नु सुरिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH = then; raavaNaH krodha muurcChitaH = Ravana, in anger, convulsed; anyat dhanuH aadaaya = then, another, bow, on taking; shatashaH atha sahasrashaH = in hundreds, now, in thousands; shara varSaaNi vavarSa = arrow, storms, stormed.

अनुवादः

Ravana convulsed in anger then took up another bow and stormed hundreds and thousands of arrow storms. [3-51-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः ।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा ॥ १२ ॥

शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः ।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षीवच्च बभौ तदा ॥

शरैः आवारितः तस्य संयुगे पतगेश्वरः । कुलायम् अभिसंप्राप्तः पक्षिः इव बभौ तदा ॥ ३-५१-१२

उस समय उस युद्धस्थलमें गृध्रराजके चारों ओर बाणोंका जाल-सा तन गया । वे उस समय घोंसलेमें बैठे हुए पक्षीके समान प्रतीत होने लगे ॥ १२ ॥

आग आ युद्धरङ्गदल्लि गृध्रराजन सुत्तलु बाणगळ बलॆये नेय्दन्तित्तु. अवनु आग गूडिनल्लि कुळितिरुव पक्षियन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tadaa = then; sanyuge = in combat; tasya sharaiH = by his - Ravana’s, by arrows; aavaaritaH = covered with - engirded with, nested with; patag iishvaraH = lord of birds; kulaayam = nest; abhisampraaptaH = readily obtained; pakshiH iva = a bird, like; babhau = shone forth.

अनुवादः

Nested in the arrows shot by Ravana that lordly bird Jataayu then shone forth in that combat like a bird that obtains a readymade nest. [3-51-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद् धनुः ॥ १३ ॥

स तानि शर जालानि पक्षाभ्याम् तु विधूय ह । चरणाभ्याम् महातेजा बभंज अस्य महत् धनुः ॥ ३-५१-१३

तब महातेजस्वी जटायुने अपने दोनों पंखोंसे ही उन बाणोंको उड़ा दिया और पंजोंकी मारसे पुनः उसके धनुषके टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥ १३ ॥

बळिक महातेजस्वी जटायुवु तन्न ऎरडू रॆक्कॆगळिन्दले आ बाणगळन्नु हारिसिबिट्टनु मत्तु पञ्जदिन्द हॊडॆदु पुनः रावणन धनुस्सन्नु तुण्डरिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. mahaa tejaa = highly refulgent one; saH = he - Jataayu; taani shara jaalaani = them, arrows, arrays of; pakshaabhyaam = = with both wings; vi dhuuya = verily, blowing off [on winnowing]; asya mahat dhanuH = his [Ravana’s,] mighty, bow; caraNaabhyaam babhanja = with both feet, shattered.

अनुवादः

On winnowing those arrays of arrows with both of his wings, he that highly refulgent Jataayu shattered the mighty bow of Ravana with both of his feet. [3-51-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ १४ ॥

तच्चाग्नि सदृसं दीप्तं रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्यां स महातेजा व्यधुनोत् पुतगेश्वरः ॥

तत् च अग्नि सदृशम् दीप्तम् रावणस्य शरावरम् । पक्षाभ्याम् च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ ३-५१-१४

रावणका कवच अग्निके समान प्रज्वलित हो रहा था । महातेजस्वी पक्षिराजने उसे भी पंखोंसे ही मारकर छिन्न-भिन्न कर दिया ॥ १४ ॥

अग्नियन्तॆ प्रज्वलितवाद रावणन कवचवन्नु महातेजस्वी पक्षिराजनु रॆक्कॆगळिन्दले पुडि पुडि माडिबिट्टनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. mahaatejaaH patageshvaraH = = highly resplendent one, birds, lord of - Jataayu; raavaNasya = Ravana’s; agni sadR^isham = flame, like; diiptam = glowing; tat sharaavaram ca = that, armour, also; pakSaabhyaam = with both wings; vyadhunot = blasted off.

अनुवादः

That highly resplendent lord of birds also blasted off the armour of Ravana, which is glowing and flamelike in its flare, with both of his feet. [3-51-14]

टिप्पनी

The word used here for armour is *sharaavara *and for this Pt. Satya Vrat says: ‘Another word which is also not noticed by Monier Williams is *sharaavara. *It means an armour *kavaca *and occurs at least twice in the Ramayana…’ i.e., here and at 3-64-49 of this canto.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान् ।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली ॥ १५ ॥

काञ्चनोरश्छदाव् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान् ।
तांश्चास्य जवसम्पन्नान् जघान समरे बली ॥

कांचन उरः छदान् दिव्यान् पिशाच वदनान् खरान् । तान् च अस्य जव संपन्नान् जघान समरे बली ॥ ३-५१-१५

तत्पश्चात् उन बलवान् वीरने समराङ्गणमें पिशाचके-से मुखवाले उन वेगशाली गधोंको भी, जिनकी छातीपर सोनेके कवच बँधे हुए थे, मार डाला ॥ १५ ॥

अनन्तर आ बलवन्त वीरनु समरदल्लि पिशाचियन्तॆ मुखवुळ्ळ, ऎदॆय मेलॆ स्वर्णकवच कट्टिरुव रथक्कॆ हूडिद आ वेगशाली कत्तॆगळन्नु हॊडॆदुरुळिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. balii = mighty one Jataayu; asya = his [Ravana’s]; kaancana uraH Chadaan = golden, armour [sheaths,] covered with; divyaan = marvellous ones; pishaaca vadanaan = ghost, faced ones; java sampannaan = fastness, having; taan kharaan ca = those, mules, also; samare jaghaana = in combat, killed [knocked off.]

अनुवादः

Mighty Jataayu also knocked off the ghost-faced mules yoked to the chariot of Ravana which are covered in golden armours and tantivy in fastness. [3-51-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम् ।
मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ॥ १६ ॥

अथ त्रिवेणु संपन्नम् कामगम् पावक अर्चिषम् । मणि सोपान चित्र अंगम् बभंज च महारथम् ॥ ३-५१-१६

तदनन्तर अग्निकी भाँति दीप्तिमान्, मणिमय सोपानसे विचित्र अङ्गोंवाले तथा इच्छानुसार चलनेवाले उसके त्रिवेणुसम्पन्न* विशाल रथको भी तोड़-फोड़ डाला ॥ १६ ॥

\* त्रिवेणु रथका वह अङ्ग है, जो जूएको धारण करता है । इसका पर्याय है युगन्धर ।

बळिक अग्नियन्तॆ प्रकाशवुळ्ळ, मणिमय मॆट्टुलुगळुळ्ळ, विचित्र अङ्गगळुळ्ळ, इच्छानुसार नडॆयुव रावणन ‘त्रिवेणु’ (रथद नॊग) सम्पन्न विशाल रथवन्नु मुरिदु हाकिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. atha = then; tri veNu sampannam three, with bamboos [from chariot to yoke,] flourishing with; kaama gam = by wish, which traverses; paavaka arciSam = like Ritual-fire, in flare; maNi = with gems, sopaana [hema] = stairs, [with gold]; citra = fantastically [crafted]; angam = bodied [or, having wheels]; mahaaratham ca = great-chariot, even; babhanja = splintered.

अनुवादः

Then that great-chariot which is flourishing with three bamboos from chassis to yoke, and which traverses just by its steersman’s wish, and which is crafted fantastically with gem-studded body and stairs, or, whose wheels are crafted with gold and gemstones, and which in its flare is like a Ritual-fire, Jataayu splintered down even that chariot of Ravana. [3-51-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह ।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥ १७ ॥
सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः ।
पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥ १८ ॥

पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह ।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥ सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः ।
पुनर्व्यपहवच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥

इसके बाद पूर्ण चन्द्रमाकी भाँति सुशोभित छत्र और चवँरको भी उन्हें धारण करनेवाले राक्षसोंके साथ ही वेगपूर्वक मार गिराया । फिर उन महाबली तेजस्वी पक्षिराजने बड़े वेगसे चोंच मारकर रावणके सारथिका विशाल मस्तक भी धड़से अलग कर दिया ॥ १७-१८ ॥

इदाद बळिक पूर्ण चन्द्रनन्तॆ सुशोभित छत्रवन्नु मत्तु चामरगळन्नु, अदन्नु धरिसिरुव राक्षसर सहित वेगवागि हॊडॆदुरुळिसिदनु. मत्तॆ आ महाबलि तेजस्वी पक्षिराजनु अति वेगदिन्द कॊक्किनिन्द रावणन सारथिय तलॆयन्नु शरीरदिन्द बेर्पडिसिदनु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17. puurNa candra pratiikaasham = full, moon, mirroring in shine; Chatram ca = parasol, also; vyajanaiH saha = white-fur-royal-fans, together with; graahibhii raakshasaiH saha = with handlers [of fans,] demons, along with; vegena paatayaamaasa = swiftly, started to collapse.

अनुवादः

Jataayu swiftly collapsed the parasol of Ravana which in shine is mirroring the full moon, along with the regalia of white-royal-fur-fans, together with the demons handling them for fanning Ravana. [3-51-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. punaH = again; mahaabalaH = highly energetic one; shriimaan = imposing one; pakshi raajaH = bird’s, king, Jataayu; asya = his [Ravana’s]; saaratheH = of charioteer; mahat shiraH = robust, head; vegena = speedily; tuNDena vyapaaharat = with beak, took away - pecked off.

अनुवादः

Again that highly energetic and imposing king of birds pecked off the robust head of the charioteer of Ravana with beak. [3-51-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ १९ ॥

स भग्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः । अंकेन आदाय वैदेहीम् पपात भुवि रावणः ॥ ३-५१-१९

इस प्रकार जब धनुष टूटा, रथ चौपट हुआ, घोड़े मारे गये और सारथि भी कालके गालमें चला गया, तब रावण सीताको गोदमें लिये-लिये पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥

हीगॆ धनुस्सु तुण्डायितु, रथमुरिदु होयितु, कुदुरॆ सत्तुहोदवु, सारथियु कालवशनादनु आग रावणनु सीतॆयन्नॆत्तिकॊण्डे नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. bhagna dhanvaa = one with devastated, bow; vi rathaH = devoid of, chariot; * hata ashvaH* = dispatched, horses; hata saarathiH = departed, charioteer; saH raavaNaH = such as he is, Ravana; vaidehiim ankena aadaaya = Vaidehi, by her torso, grabbing, [or, taking her onto his torso]; bhuvi papaata = onto earth, jumped down.

अनुवादः

Now Ravana who is with his devastated bow, devoid of chariot, dispatched are his horses and departed is his charioteer, and such as he is, he on grabbing Vaidehi by her torso, or, placing her on the lower end of his torso, jumped to earth. [3-51-19]

टिप्पनी

Again the problem of ‘untouchability of Seetha’ occurred. Hence that compound ankena aadaaya vaidehiim can be expressed in two ways, one is like the usual villain’s grabbing by torso, and the other is like an ardent devotee of Goddess Lakshmi, keeping her on his torso. This is similar to the method adopted by Viraadha while handling Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् ।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ २० ॥

दृष्ट्वानिपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् ।
साधु साध्विति भूतानि गृध्राराजमपूजयन् ॥

दृष्ट्वा निपतितम् भूमौ रावणम् भग्न वाहनम् । साधु साधु इति भूतानि गृध्र राजम् अपूजयन् ॥ ३-५१-२०

रथ टूट जानेसे रावणको धरतीपर पड़ा देख सब प्राणी ‘साधु-साधु’ कहकर गृध्रराजकी प्रशंसा करने लगे ॥

रथ मुरिदु रावणनु नॆलक्कॆ बिद्दिरुवुदन्नु नोडि ऎल्ल प्राणिगळु ‘भलॆ, भलॆ’ ऎन्दुहेळुत्ता गृध्रराजन्नु प्रशंसिसिदवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. bhagna vaahanam = crumbled, with vehicle; bhuumau on earth; ni patitam raavaNam = downwards, one who is foundered, at Ravana; dR^iSTvaa = on seeing; saadhu saadhu iti = Goodness!, Gracious!, thus; bhuutaani = [all] beings; gR^idhra raajam apuujayanat = eagle, lordly, reverenced.

अनुवादः

On seeing Ravana who is foundered onto earth from his crumbled vehicle, all beings like sylvan deities, caarana-s, siddha-s and suchlike, reverenced that lordly eagle Jataayu. [3-51-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् ।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ २१ ॥

परिश्रातं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् ।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥

वृद्धावस्थाके कारण पक्षिराजको थका हुआ देख रावणको बड़ा हर्ष हुआ और वह मैथिलीको लिये हुए फिर आकाशमें उड़ चला ॥ २१ ॥

वृद्धनाद कारण पक्षिराजनु बळलिरुवुदन्नु नोडि रावणनिगॆ बहळ हर्षवायितु. मत्तु अवनु मैथिलियन्नु ऎत्तिकॊण्डे आकाशक्कॆ हारिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. pakSi yuuthapam = birds’, commandant; tam = him [Jataayu]; jarayaa = owing to senescence; parishraantam = fatigued; dR^iSTvaa = on seeing; raavaNaH hR^iSTaH = Ravana, gladdened; maithiliim gR^ihya = Maithili, on taking; punaH = again; ut papaata = up, fallen - rose up to sky.

अनुवादः

But on seeing the commandant of birds Jataayu is fatigued owing to his senescence, Ravana is gladdened and he again rose up to skies taking Maithili. [3-51-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम् ।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम् ॥ २२ ॥
गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत् ।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ॥ २३ ॥

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम् ।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम् ॥ गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिवत् ।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ॥

तम् प्रहृष्टम् निधाय अंके रावणम् जनक आत्मजाम् । गच्छंतम् खड्ग शेषम् च प्रणष्ट हत साधनम् ॥ ३-५१-२२ गृध्र राजः समुत्पत्य रावणम् समभिद्रवत् । समावार्यम् महातेजा जटायुः इदम् अब्रवीत् ॥ ३-५१-२३

जनककिशोरीको गोदमें लेकर जब रावण प्रसन्नतापूर्वक जाने लगा, उस समय उसके अन्य सब साधन तो नष्ट हो गये थे, किंतु एक तलवार उसके पास शेष रह गयी थी । उसे जाते देख महातेजस्वी गृध्रराज जटायु उड़कर रावणकी ओर दौड़े और उसे रोककर इस प्रकार बोले— ॥ २२-२३ ॥

जानकियन्नु ऎत्तिकॊण्डु रावणनु आनन्ददिन्द होगलु तॊडगिदाग अवन इतर ऎल्ल साधनॆगळु नाशवागिद्दरू ऒन्दु खड्ग अवन बळि उळिदित्तु. अवनु होगुवुदन्नु कण्डु महातेजस्वि गृध्रराज जटायु हारि रावणन कडॆगॆ ओडि, अवनन्नु तडॆदु ई प्रकार हेळिदनु-॥22-23॥

पदच्छेदः

22, 23. gR^idhra raajaH = eagle’s, king; mahaatejaaH = highly resplendent one; * jaTaayuH* = Jataayu; sam ut patya = well, up, fallen [swiftly rising up]; prahR^iSTam = one who is cheerful - to Ravana; pra NaSTa hata saadhanam = completely, lost [demolished,] assault, devices; khaDga sheSam ca = one having [single] sword, remnant [save for,] also; janaka aatmajaam = Janaka’s, daughter; anke nidhaaya gacChantam = on flank, keeping [holding,] one who is going away; tam raavaNam = him, at Ravana; sam abhi dravat = to very, fore, ran [dashed]; sam aavaaryam = practically, forestalling [Ravana]; idam abraviit this, spoke.

अनुवादः

The highly resplendent king of eagles Jataayu swiftly rose to sky dashing practically to forestall Ravana, which demon’s assault devices are all demolished by now save for a single sword, but who is cheerful to spirit away the daughter of Janaka, and actually spiriting away holding her onto his flank, and Jataayu spoke this to such Ravana. [3-51-22, 23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण ।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ २४ ॥

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण ।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु राक्षसाम् ॥

वर्ज संस्पर्श बाणस्य भार्याम् रामस्य रावण । अल्प बुद्धे हरसि एनाम् वधाय खलु रक्षसाम् ॥ ३-५१-२४

‘मन्दबुद्धि रावण! जिनके बाणोंका स्पर्श वज्रके समान है, उन श्रीरामकी इन धर्मपत्नी सीताको तुम अवश्य राक्षसोंके वधके लिये ही लिये जा रहे हो ॥

मन्दबुद्धियुळ्ळ रावणने! यार बाणगळ स्पर्श वज्रदन्तॆ इदॆयो, आ रामन धर्मपत्नि ई सीतॆयन्नु नीनु निश्चयवागियू राक्षसर वधॆगागिये कॊण्डुहोगुत्तिरुवॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. alpa buddhe = you, mean, minded; raavaNa = Ravana; varja samsparsha baaNasya = Vajra, [Thunderbolt weapon of Indra,] with a touching off, one who has [wields] arrows; raamasya bhaaryaam = Rama’s, who is wife of; enaam = her; rakSasaam vadhaaya harasi khalu = of all demons, for destruction, you abduct, definitely.

अनुवादः

“You mean-minded Ravana, you abduct her whose husband wields arrows that touch off like the Thunderbolt of Indra, and this spite of yours is definitely for the destruction of all the demons. [3-51-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः ।
विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम् ॥ २५ ॥

स मित्र बन्धुः स अमात्यः स बलः स परिच्छदः । विष पानम् पिबसि एतत् पिपासित इव उदकम् ॥ ३-५१-२५

‘जैसे प्यासा मनुष्य जल पी रहा हो, उसी प्रकार तुम मित्र, बन्धु, मन्त्री, सेना तथा परिवारसहित यह विषपान कर रहे हो ॥ २५ ॥

बायारिद मनुष्यनु नीरन्नु कुडियुवन्तॆये नीनु मित्र, बान्धव, मन्त्रि, सैन्य हागू परिवार सहित हीगॆ विषपानमाडुत्तिरुवॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. sa mitra bandhuH sa amaatyaH = with, friends, relatives, with, ministers; sa balaH sa pari cChadaH = with, armies, with, accomplices; pipaasita = one that thirsteth; * udakam iva* = [drinketh] water, as with; etat = this [abduction of Seetha called consumption of venom]; by undertaking this you; viSa paanam pibasi = venom, drink, you drinketh.

अनुवादः

“As one thirsteth drinketh water, you drinketh venomous drink along with your friends, relatives, ministers, armies, and with your accomplices, as this abduction of Seetha itself is squirrelling away dangerous poison. [3-51-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः ।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ २६ ॥

अनुबंधम् अजानंतः कर्मणाम् अविचक्षणाः । शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वम् विनशिष्यसि ॥ ३-५१-२६

‘अपने कर्मोंका परिणाम न जाननेवाले अज्ञानीजन जैसे शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं, उसी प्रकार तुम भी विनाशके गर्तमें गिरोगे ॥ २६ ॥

तन्न कर्मगळ परिणामवन्नु तिळियद अज्ञानि जनरु शीघ्रवागिये नाशवागुवन्तॆये नीनू कूड विनाशद हॊण्डदल्लि बीळुत्तिरुवॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. karmaNaam = of exploits; anu bandham = after, effect [backlash]; a jaanantaH = not, knowing; a vicakSaNaaH = not, discriminators [mindless adventurers]; yathaa = as to how; shiighram eva vinashyanti = quickly, thus, get ruined; [tathaa = similarly]; tvam [shiighram] vinashiSyasi = you, [quickly,] will ruin.

अनुवादः

“As with the mindless adventurers quickly getting ruination for they undertake self-ruinous exploits, unknowing the backlashes thereof, so also you too will ruin that quickly with this mindless adventure. [3-51-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ २७ ॥

बद्धः त्वम् काल पाशेन क्व गतः तस्य मोक्ष्यसे । वधाय बडिशम् गृह्य स अमिषम् जलजो यथा ॥ ३-५१-२७

‘तुम कालपाशमें बँध गये हो । कहाँ जाकर उससे छुटकारा पाओगे? जैसे जलमें उत्पन्न होनेवाला मत्स्य मांसयुक्त बंसीको अपने वधके लिये ही निगल जाता है, उसी प्रकार तुम भी अपने मौतके लिये ही सीताका अपहरण करते हो ॥ २७ ॥

नीनु कालपाशदिन्द बन्धितनागिरुवॆ. ऎल्लिगॆ होगि अदरिन्द बिडुगडॆ हॊन्दुवॆ? नीरिनल्लिरुव मीनु मांसद तुण्डन्नु गाळद सहित तन्न वधॆगागिये नुङ्गुवन्तॆ नीनू कूड तन्न साविगागिये सीतॆयन्नु अपहरिसुत्तिरुवॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. tvam = you are; paashena kaala = with lasso, of Terminator; vadhaaya = for termination; baddhaH = tethered; sa amiSam = with, [a piece of] flesh; baDisham = fish rod and line with fish-hook; gR^i^ihya = on catching [on swallowing]; jala jaH = water, born [fish]; yathaa = as with; tasya = from it [from that death lasso]; kva gataH mokSyase = wherever, you go, get released [whereby you untether yourself.]

अनुवादः

“You are tethered for termination with the lasso of the Terminator, as with a fish that can go nowhere on its biting fishhook with a piece of flesh. How do you untether yourself from that lasso of the Terminator, even if you go anywhere? [3-51-27]

टिप्पनी

Vividly: The Terminator gives a sinner a longest rope possible to hang himself from a tallest tree. Perchance there may be fish that bites the bait, stripping fishhook from fish line, dives deep down to escape from the fisherman, and yet it cannot survive even there, because the fishhook is already in its throat, which the fish can neither vomit nor swallow. Thus, it is destined to die. Likewise, you bit the baited hook called Seetha and running away with that bait and hook around your neck, thereby the Terminator has already lassoed His noose around your neck, and perchance you may presently abscond from this hermitage, but not from that noose, called Rama’s arrow, for a long time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ २८ ॥

नहि जातु दुराधर्षौकाकुस्त्थौतव रावण ।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण । धर्षणम् च आश्रमस्य अस्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ ३-५१-२८

‘रावण! ककुत्स्थकुलभूषण रघुकुलनन्दन श्रीराम और लक्ष्मण दोनों भाई दुर्धर्ष वीर हैं । वे तुम्हारे द्वारा अपने आश्रमपर किये गये इस अपमानजनक अपराधको कभी क्षमा नहीं करेंगे ॥ २८ ॥

रावण! काकुत्स्थराद श्रीराम-लक्ष्मणरु दुर्धर्षवीररागिद्दारॆ. नीनु अवर आश्रमदल्लि माडिद अपमानजनक अपराधवन्नु अवरु ऎन्दू क्षमिसलाररु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raavaNa = oh, Ravana; duraadharSau = unassailable ones; kaakutsthau raaghavau = those from Kakutstha dynasty, Raghava-s - Rama, Lakshmana; tava = your; asya aashramasya dharSaNam = this, of hermitage, assailing; jaatu = at anytime; na kSamiSyete hi = never, condone, indeed.

अनुवादः

“But, oh Ravana, the unassailable Raghava-s of Kakutstha dynasty will nevermore condone your assailing this hermitage. [3-51-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ २९ ॥

यथा त्वया कृतम् कर्म भीरुणा लोक गर्हितम् । तस्कर आचरितो मार्गो न एष वीर निषेवितः ॥ ३-५१-२९

‘तुम कायर और डरपोक हो । तुमने जैसा लोकनिन्दित कर्म किया है, यह चोरोंका मार्ग है । वीर पुरुष ऐसे मार्गका आश्रय नहीं लेते हैं ॥ २९ ॥

नीनु हेडि मत्तु अञ्जु बुरुकनागिरुवॆ. नीनु माडिद लोकनिन्दित कर्मवु कळ्ळर दारियागिदॆ. वीरपुरुषरु ऎन्दिगू इन्तह मार्गवन्नु आश्रयिसुवुदिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. bhiiruNaa = by dastard; tvayaa = by you; yathaa = as to how; loka garhitam karma kR^itam = by world [society,] contemptible, deed [crime,] being done [committed]; this way of doing; taskara aacaritaH maargaH = thieves, tramped, pathway [in the footsteps of thieves]; viira niSevitaH = by valiant ones, adored by [acceptable, commendable by valiant ones]; na eSa = not, this [thieving] is.

अनुवादः

“Like a dastard you are committing a crime of thieving Seetha when none at home in the footsteps of thieves, this thieving is contemptible to society and condemnable by valiant ones. [3-51-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

युद‍्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ ३० ॥

युध्यस्य यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥

युध्यस्व यदि शूरो असि मुहूर्तम् तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरः तथा ॥ ३-५१-३०

‘रावण! यदि शूरवीर हो तो दो घड़ी और ठहरो और मुझसे युद्ध करो । फिर तो तुम भी उसी प्रकार मरकर पृथ्वीपर सो जाओगे, जैसे तुम्हारा भाई खर सोया था ॥ ३० ॥

रावण! नीनु शूरनागिद्दरॆ ऎरडु घळिगॆ निल्लु मत्तु ननॊडनॆ युद्धमाडु. मत्तॆ निन्न तम्म खरनु सत्तुहोदन्तॆ नीनू कूड धरॆगॆ ऒरगुवॆ.॥30॥

पदच्छेदः

23. raavaNa = oh, Ravana; shuuraH asi yadi = valiant one, you are, if; yudhyasva = you combat; muhuurtam tiSTha = for a moment, you stay; puurvam kharaH yathaa = earlier, as with, Khara; tathaa = likewise; hataH bhuumau shayiSyase = slain, on earth, you will sprawl.

अनुवादः

“Stay for a moment, oh, Ravana, if you are valiant enough you can combat with Rama who will return right away, and at his hand you will be slain and sprawling on earth in the same way as Khara sprawled earlier. [3-50-23]

टिप्पनी

This verse is a repeat of verse at 3-50-23, and such iterations are not for want of paucity of verses or verbiage, but they are reckoned as the determination of the character to express his/her stance in similar terms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥ ३१ ॥

परेत काले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते । विनाशाय आत्मनो अधर्म्यम् प्रतिपन्नो असि कर्म तत् ॥ ३-५१-३१

‘विनाशके समय पुरुष जैसा कर्म करता है, तुमने भी अपने विनाशके लिये वैसे ही अधर्मपूर्ण कर्मको अपनाया है ॥ ३१ ॥

विनाशकालदल्लि मनुष्यनु कर्ममाडुवन्तॆये नीनू कूड निन्न विनाशक्कागिये इन्तह अधर्मपूर्ण कर्मवन्नु तन्नदागिसिकॊण्डिरुवॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. puruSaH = a person; pareta kaale = at death, time [occasion of]; yat karma pratipadyate = which, [fateful] activity, obtains [undertakes]; a dharmyam = un, righteous [activity]; tat karma = such an, activity; aatmanaH vinaashaaya = of yourself, for ruination; pratipannaH asi = obtained [undertaking,] you are, [fateful.]

अनुवादः

“A person undertakes such an unrighteous and fateful activity if only death looms large on him. You too have undertaken this unrighteous fateful activity only for your self-ruination. [3-51-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् ।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि ॥ ३२ ॥

पाप अनुबंधो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् । कुर्वीत लोक अधिपतिः स्वयंभूः भगवान् अपि ॥ ३-५१-३२

‘जिस कर्मको करनेसे कर्ताका पापके फलसे सम्बन्ध होता है, उस कर्मको कौन पुरुष निश्चितरूपसे कर सकता है । लोकपाल इन्द्र तथा भगवान् स्वयम्भू (ब्रह्मा) भी वैसा कर्म नहीं कर सकते’ ॥ ३२ ॥

याव कर्मवन्नु माडुवुदरिन्द कर्तृवु पापद फलक्कॆ भागियागुत्तानो, आ कर्मवन्नु यावनु ताने माडबल्लनु? लोकपाल इन्द्र, स्वयम्भू ब्रह्मनू कूड अन्तह कर्ममाडलाररु.॥32॥

पदच्छेदः

32. yasya karmaNaH = which, activity’s; paapa anu bandhaH = sin, is following, sequential

• consequential; tat = that [activity]; loka adhipatiH = universe, lord of; bhagavaan = god; svayam bhuuH api = self, born one, even; kaH pumaan nu = which, man, really; kurviita = undertakes.

अनुवादः

“If sin is consequential to any given activity who will undertake it? Even if that person vies with the Self-Born God and Lord of the Universe, namely Brahma, will he undertake it?” Thus Jataayu advised Ravana. [3-51-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः ।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३३ ॥
तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः ।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम् ॥ ३४ ॥

एवम् उक्त्वा शुभम् वाक्यम् जटायुः तस्य रक्षसः । निपपात भृशम् पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३-५१-३३ तम् गृहीत्वा नखैः तीक्ष्णैः विददार समंततः । अधिरूढो गज आरोहो यथा स्यात् दुष्ट वारणम् ॥ ३-५१-३४

इस प्रकार उत्तम वचन कहकर पराक्रमी जटायु उस राक्षस दशग्रीवकी पीठपर बड़े वेगसे जा बैठे और उसे पकड़कर अपने तीखे नखोंद्वारा चारों ओरसे चीरने लगे । मानो कोई हाथीवान् किसी दुष्ट हाथीके ऊपर सवार होकर उसे अंकुशसे छेद रहा हो ॥ ३३-३४ ॥

ई प्रकार उत्तम वचनवन्नाडि पराक्रमि जटायु राक्षस दशग्रीवन बॆन्न मेलॆ जोरागि होगि कुळितुकॊण्डु अवनन्नु हिडिदुकॊण्डु यावनो मावुतनु दुष्ट आनॆय मेलॆ कुळितुकॊण्डु अङ्कुशदिन्द तिवियुवन्तॆ हरितवाद उगुरुगळिन्द ऎल्लॆडॆ परचलु तॊडगिदनु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. viiryavaan jaTaayuH = valorous one, Jataayu; evam shubham vaakyam uktvaa = this way, auspicious [commonsensical,] words, on speaking; rakSasaH tasya dashagriivasya pR^iSThe = demon, his, Decahedron’s, on hind-side, on back; bhR^isham = muchly [devastatingly]; * ni papaata* = down, fallen - descended on.

अनुवादः

Even on speaking those commonsensical words to Ravana, Jataayu found him carrying off Seetha heedlessly, then that valorous Jataayu descended on the hind-side of that Decahedral demon Ravana, devastatingly. [3-51-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. tam gR^ihiitvaa = him [Ravana,] on taking [clasping]; adhiruuDhaH = one mounted upon - bestriding; gaja aarohaH = elephant, mounter - mahout; duSTa vaaraNam = bad, elephant - an uncontrollable elephant that is running amok; yathaa = as with; syaat = as it will be -as he will try to control; likewise; tiikSNaiH nakhaiH = with incisive, nails

• claws; samantataH = everywhere [rampantly]; vidadaara [vi da daara] = deeply lacerated.

अनुवादः

On clasping Ravana with incisive claws Jataayu lacerated deeply and rampantly, as a mahout, an elephant-trainer-controller, sitting astride on it will try to control an uncontrollable elephant that is running amok with an incisive goad. [3-51-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३५ ॥

विददा नखैरस्य तुण्ड पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥

विददार नखैः अस्य तुण्डम् पृष्ठे समर्पयन् । केशान् च उत्पाटयामास नख पक्ष मुख आयुधः ॥ ३-५१-३५

नख, पाँख और चोंच—ये ही जटायुके हथियार थे । वे नखोंसे खरोंचते थे, पीठपर चोंच मारते थे और बाल पकड़कर उखाड़ लेते थे ॥ ३५ ॥

उगुरु, रॆक्कॆ मत्तु कॊक्कु इवे जटायुविन आयुधगळागिद्दवु. अवनु उगुरुगळिन्द परचुत्ता, बॆन्निगॆ कॊक्किनिन्द चुच्चुत्ता कूदलगळन्नु हिडिदु कीळुत्तिद्दनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. asya pR^iSThe tuNDam samarpayan = his [Ravana’s,] on back, beak, applying; nakhaiH vidadaara = with claws, he tore asunder; nakha pakSa mukha aayudhaH = claws, wings, face [beak, only with] weaponed one; keshaan ca = hair, also; utpaaTayaamaasa = started to pluck off.

अनुवादः

Weaponed only with his claws, wings, and beak, Jataayu not only tore the back of Ravana asunder applying his beak and claws, but started to tweeze even his hair. [3-51-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः ।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः ॥ ३६ ॥

स तथा गृध्र राजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः । अमर्ष स्फुरित ओष्ठः सन् प्राकंपत स राक्षसः ॥ ३-५१-३६

इस प्रकार जब गृध्रराजने बारंबार क्लेश पहुँचाया, तब राक्षस रावण काँप उठा । क्रोधके मारे उसके ओठ फड़कने लगे ॥ ३६ ॥

हीगॆ गृध्रराजनु पदे-पदे नोयिसुत्तिद्दाग रावणनु नडुगिहोदनु. सिट्टिनिन्द अवन तुटिगळु अदुरतॊडगिदव.॥36॥

पदच्छेदः

36. gR^idhra raajena = by eagles, king of; muhuH muhuH = again, again [repetitiously]; tathaa klishyamaanaH = thus, exasperated; saH = he - Ravana; amarSa sphurita oSThaH san = by intolerance, quivering, lips, on becoming; saH raakSasaH = that, demon; praa kampata = severely, shuddered; or; [pradakSiNena calanam = on to his right, staggered.

अनुवादः

His lips becoming intolerantly quivery when Ravana is exasperated by that king of eagles repetitiously, that demon staggered on to his right targeting the hovering eagle at his hind-side to fell it down. [3-51-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः ।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः ॥ ३७ ॥

सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्गेन रावणः ।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः ॥

संपरिष्वज्य वैदेहीम् वामेन अंकेन रावणः । तलेन अभिजघान आर्तो जटायुम् क्रोध मूर्चितः ॥ ३-५१-३७

उस समय क्रोधसे भरे रावणने विदेहनन्दिनी सीताको बायीं गोदमें करके अत्यन्त पीड़ित हो जटायुपर तमाचेका प्रहार किया ॥ ३७ ॥

आग क्रोध तुम्बिद रावणनु सीतॆयन्नु ऎडकैगळिन्द हिडिदुकॊण्डु अत्यन्त पीडितनागि बलगैयिन्द जटायुविगॆ ऒन्दु एटन्नु कॊट्टनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. raavaNaH krodha muurchitaH = Ravana, in fury, convulsed; vaamena ankena = on [his] left, flank; vaidehiim sampariSvajya = Vaidehi, firmly, embracing tightly clutching; aartaH = aggrieved one [Ravana]; [aashu = quickly]; jaTaayum talena abhijaghaana = Jataayu, with [Ravana’s] palm, hit back.

अनुवादः

Ravana who is aggrieved and convulsed in fury hit back Jataayu with his palm while firmly clutching Vaidehi onto his left flank. [3-51-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः ।
वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिन्दमः ॥ ३८ ॥

जटायुः तम् अतिक्रम्य तुण्डेन अस्य खग अधिपः । वाम बाहून् दश तदा व्यपाहरत् अरिन्दमः ॥ ३-५१-३८

परंतु उस वारको बचाकर शत्रुदमन गृध्रराज जटायुने अपनी चोंचसे मार-मारकर रावणकी दसों बायीं भुजाओंको उखाड़ लिया ॥ ३८ ॥

आदरॆ आ एटन्नु तप्पिसिकॊण्डु शत्रुदमन गृध्रराज जटायु तन्न कॊक्किनिन्द कुटुकिकुटुकि रावणन ऎडभुजगळन्नु कित्तु हाकिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tadaa = then; khaga adhipaH = birds, lord; arindamaH = enemy-vanquisher; jaTaayuH = Jataayu; tam = him - Ravana; ati kramya, over, stepping [outstripping]; tuNDena = with beak; asya dasha vaama baahuun = his, ten, left, arms; vyapa aharat = taken away - ripped off.

अनुवादः

Jataayu, the lord of birds, being a vanquisher of enemies outstripped Ravana and ripped off ten left-arms of Ravana with his beak, with which left arms Ravana is clutching Vaidehi, in order to release her from his clutches. [3-51-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सञ्छिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन् ।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः ॥ ३९ ॥

संच्छिन्न बाहोः सद्यो वै बाहवः सहसा अभवन् । विष ज्वालावली युक्ता वल्मीकत् इव पन्नगाः ॥ ३-५१-३९

उन बाँहोंके कट जानेपर बाँबीसे प्रकट होनेवाले विषकी ज्वाला-मालाओंसे युक्त सर्पोंकी भाँति तुरंत दूसरी नयी भुजाएँ सहसा उत्पन्न हो गयीं ॥ ३९ ॥

बाहुगळु तुण्डादाग हुत्तदिन्द प्रकटगॊळ्ळुव विषज्वालॆगळिन्द कूडिद सर्पगळन्तॆ कूडले बेरॆ हॊस भुजगळु चिगुरिदवु.॥39॥

पदच्छेदः

39. samcChinna baahoH = one with mutilated, arms - Ravana; his; baahavaH = arms; sadyaH eva = instantaneously, indeed; valmiikat = from snake pit; viSa jvaala aavalii yuktaa = venomous, blazes, series of, having; pannagaaH iva = snakes, like; sahasaa abhavan, instantly, became - sprang up, ricocheted.

अनुवादः

Though his arms are mutilated thus, they instantaneously ricocheted from his body like snakes possessing a series of venomous blazes sprawling out from a snake pit. [3-51-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान् ।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ४० ॥

ततः क्रोद्धात् दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् । मुष्टिभ्याम् चरणाभ्याम् च गृध्र राजम् अपोथयत् ॥ ३-५१-४०

तब पराक्रमी दशाननने सीताको तो छोड़ दिया और गृध्रराजको क्रोधपूर्वक मुक्कों और लातोंसे मारना आरम्भ किया ॥ ४० ॥

आग पराक्रमि दशानन सीतॆयन्नु बिट्टु गृध्रराजनन्नु क्रोधदिन्द मुष्टिगळिन्द हागू ऒदॆगळिन्द हॊडॆयलुतॊडगिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tataH = then; viiryavaan dashagriivaH = valorous one Decahedron [Ravana]; * siitaam utsR^ijya* = Seetha, throwing off; muSTibhyaam caraNaabhyaam ca = with both fists [fisticuffs,] with both feet [kicks]; gR^idhra raajam = with eagle, king; kroddhaat apothayat = out of fury, scuffled with.

अनुवादः

The valorous Decahedron Ravana then threw off Seetha, and out of fury he scuffled with the king of eagles with fisticuffs and kicks, by both his feet and fists. [3-51-40]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मुहूर्तं सङ्ग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ४१ ॥

ततो मुहूर्तम् संग्रामो बभूव अतुल वीर्ययोः । राक्षसानाम् च मुख्यस्य पक्षिणाम् प्रवरस्य च ॥ ३-५१-४१

उस समय उन दोनों अनुपम पराक्रमी वीर राक्षसराज रावण और पक्षिराज जटायुमें दो घड़ीतक घोर संग्राम होता रहा ॥ ४१ ॥

आग आ इब्बरू अनुपम पराक्रमि वीर राक्षसराज रावण मत्तु पक्षिराज जटायु इदरल्लि ऎरडुगळिगॆ घोर सङ्ग्राम नडॆयुत्तित्तु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = then; a tula viiryayoH = between out, weighing, valorous ones; raakSasaanaam mukhyasya = of demons, chieftain; pakSiNaam pravarasya = of birds, chief; muhuurtam sangraamaH babhuuva = for some time, encounter, chanced.

अनुवादः

Then there chanced an encounter for some time between those two valorous ones with mutually outweighing capabilities, namely the chieftain of demons and the chief of the birds. [3-51-41]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः ।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्‍धृत्य सोऽच्छिनत् ॥ ४२ ॥

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्य अर्थे अथ रावणः । पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सो अच्छिनत् ॥ ३-५१-४२

तदनन्तर रावणने तलवार निकाली और श्रीरामचन्द्रजीके लिये पराक्रम करनेवाले जटायुके दोनों पंख, पैर तथा पार्श्वभाग काट डाले ॥ ४२ ॥

अनन्तर रावणनु खड्गवन्नु ऎत्तिकॊण्डु श्रीरामनिगागि पराक्रम तोरुव जटायुविन ऎरडु रॆक्कॆगळन्नु कालु हागू पक्कॆयन्नु कत्तरिसिहाकिदनु..॥42॥

पदच्छेदः

42. saH raavaNaH = he that, Ravana; khaDgam uddhR^itya = sword, up-raising - brandishing; raamasya = Rama’s; arthe = for the sake of; vyaayacChamaanasya = one who is up raising - revolting; atha = then; tasya = his - Jataayu’s; pakSau paadau ca paarshvau ca = wings, feet, also, sides, also; acChinat = hewed off.

अनुवादः

Ravana brandishing his sword at Jataayu, who is revolting for the sake of Rama, hewed off both of his wings, sides, and feet. [3-51-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ४३ ॥

स छिन्न पक्षः सहसा रक्षसा रौद्र कर्मणा । निपपात महा गृध्रो धरण्याम् अल्प जीवितः ॥ ३-५१-४३

भयंकर कर्म करनेवाले उस राक्षसके द्वारा सहसा पंख काट लिये जानेपर महागृध्र जटायु पृथ्वीपर गिर पड़े । अब वे थोड़ी ही देरके मेहमान थे ॥ ४३ ॥

भयङ्कर कर्म माडुव आ राक्षसनु रक्कॆगळन्नु कत्तरिसिदाग महागृध्र जटायुवु मरणासन्ननागि भूमिगॆ बिद्दु बिट्टनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. raudra karmaNaa rakSasaa = of cruel, actions, by demon; Chinna pakSaH = ruptured, winged; saH mahaa gR^idhraH = he, the colossal, eagle; alpa jiivitaH = with lessened, life; sahasaa = immedietly; dharaNyaam ni papaata = onto earth, down, fallen.

अनुवादः

When that demon of cruel actions has ruptured his wings that colossal eagle Jataayu immediately fell down to earth with a lessened life. [3-51-43]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ४४ ॥

तम् दृष्ट्वा पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् । अभ्यधावत वैदेही स्व बंधुम् इव दुःखिता ॥ ३-५१-४४

अपने बान्धवके समान जटायुको खूनसे लथपथ होकर पृथ्वीपर पड़ा देख सीता दुःखसे व्याकुल हो उनकी ओर दौड़ीं ॥ ४४ ॥

तन्न बान्धवरन्तिद्द जटायु रक्तसिक्तनागि नॆलदल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि सीतॆयु दुःखदिन्द व्याकुलळागि अवन कडॆगॆ ओडिदळु.॥44॥

पदच्छेदः

44. vaidehii = Vaidehi; bhuumau patitam = on earth, fallen; kSataja aardram = with blood, dampened; tam jaTaayuSam = him, Jataayu; dR^i^iSTvaa = on seeing; duHkhitaa = fell into a fit of weeping; sva bandhum iva = her own, relative, as if; abhyadhaavata = towards ran.

अनुवादः

On seeing Jataayu fallen on earth and dampened with blood Vaidehi fell into a fit of weeping and ran towards him as if he is her own relative. [3-51-44]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं
सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां
जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ४५ ॥

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं
सुपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां
जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥

तम् नील जीमूत निकाश कल्पम् सुपाण्डुर उरस्कम् उदार वीर्यम् । ददर्श लंका अधिपतिः पृथिव्याम् जटायुषम् शान्तम् इव अग्नि दावम् ॥ ३-५१-४५

जटायुके शरीरकी कान्ति नीले मेघके समान काली थी । उनकी छातीका रंग श्वेत था । वे बड़े पराक्रमी थे, तो भी उस समय बुझे हुए दावानलके समान पृथ्वीपर पड़ गये । लङ्कापति रावणने उन्हें इस अवस्थामें देखा ॥ ४५ ॥

जटायुविन शरीर कान्तियु नीलि मोडदन्तॆ कप्पागित्तु. अवन ऎदॆय भागवु बॆळ्ळगित्तु. अवनु महापराक्रमियागिद्दरू आग आरिद दावानलदन्तॆ भूमियल्लि बिद्दिद्दनु. लङ्कापति रावणनु अवनन्नु ई अवस्थॆयल्लि नोडिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. lanka adhipatiH = Lanka’s, monarch [Ravana]; niila jiimuuta nikaasha kalpam = blue[-black,] cloud, in shine, similar; su paaNDura uraskam = whitely, whitish, chested; udaara viiryam = worthily, valorous one; agni daavam iva = fire, storm, like; * shaantam* = [now] quiescent; tam jaTaayuSam = him, at Jataayu; pR^ithivyaam dadarsha = on earth, he saw.

अनुवादः

Ravana, the monarch of Lanka, gazed at that worthily valorous Jataayu, who in his shine is like a blue-black cloud with a whitely white chest and who by now is like a quiescent fire-storm flattened onto ground. [3-51-45]

टिप्पनी

The cloudy blackness is simile to the black feathers of the eagle, and to the charred material by a wildfire. The whitely white colour is to the whitish feathers on the chest of the eagle, and to the white ashes overlaid on the charred material by wildfire, before they ashen. Thus, Jataayu fell down in a supine posture.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तं पत्ररथं महीतले
निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनश्च सङ्गृह्य शशिप्रभानना
रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ४६ ॥

ततस्तु तं पत्ररथं महीतले
निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनश्च सङ्गृह्य शशिप्रभानना
रुदोद सीता जनकात्मजा तदा ॥

तदनन्तर रावणके वेगसे रौंदे जाकर धराशायी हुए जटायुको पकड़कर चन्द्रमुखी जनकनन्दिनी सीता पुनः उस समय वहाँ रोने लगीं ॥ ४६ ॥

अनन्तर रावणनु वेगदिन्द हॊसकि हाकि धराशायियाद जटायुवन्नु हिडिदुकॊण्डु चन्द्रमुखी जनकनन्दिनि सीतॆयु पुनः आग अळतॊडगिदळु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tataH tu = then, but; shashi prabha aananaa = moon, shine, visaged; janaka aatmajaa siitaa = Janaka’s, daughter, Seetha; tadaa = then; raavaNa vega marditam = by Ravana’s, forcefulness, subjugated; mahii tale nipaatitam = on earth’s, surface, felled down; tam patra ratham = him, winged, chariot [bird, eagle Jataayu]; punaH samgR^ihya ruroda = again [further, incessantly,] taken in hands [hugged,] wept over.

अनुवादः

But then Seetha, the daughter of Janaka, whose face vies with moonshine hugged eagle Jataayu, whom Ravana has subjugated with his forcefulness and felled down onto the surface of earth, and she wept over incessantly. [3-51-46]

टिप्पनी

Seetha is hugging Jataayu. ‘Is it admissible or not…’ is another debatable issue. ‘Because it is bird, it may be handled…’ is one adjustment, while the other is, ‘when Jataayu is a personified entity and a friend of Dasharatha, this bird is as good as a man. So, Seetha’s touching him shall be a taboo…’ The commentators deal this aspect in the next chapter of this canto.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥ ५१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें इक्यावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५१ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि ऐवत्तॊन्दनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥51॥