०४४ मारीचवधः

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Rama eliminates Maareecha when he is escaping beyond reach in the form of Golden Deer. He sports with that deer for a long time and when it is leading him away and afar from the hermitage, he is vexed with the trickery of the deer and kills it. At the time of his death Maareecha shouts out for Seetha and Lakshmana, as demanded by Ravana. Rama is perplexed at this oddity of Maareecha and presumes that some danger is immanent and then returns to hermitage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

44. श्रीरामके द्वारा मारीचका वध और उसके द्वारा सीता और लक्ष्मणके पुकारनेका शब्द सुनकर श्रीरामकी चिन्ता

तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः ।
बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ॥ १ ॥

तथा तु तम् समादिश्य भ्रातरम् रघुनंदनः । बबन्ध असिम् महातेजा जांबूनदमयः त्सरुम् ॥ ३-४४-१

लक्ष्मणको इस प्रकार आदेश देकर रघुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रजीने सोनेकी मूँठवाली तलवार कमरमें बाँध ली ॥ १ ॥

महातेजस्वियाद रघुनन्दननु तम्मनिगॆ हीगॆ आज्ञापिसि सुवर्णमय हिडियुळ्ळ खड्गवन्नु सॊण्टक्कॆ कट्टिकॊण्डनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaatejaa raghu nandanaH = highly resplendent, Raghu’s, scion of

• Rama; bhraataram tam tathaa = brother, him [Lakshmana,] in that way; sam aadishya = on clearly instructing; jaambuunadamayaH tsarum asim = having golden, handle, sword; ba bandha = securely, tied - at his waist.

अनुवादः

Rama, the great-resplendent scion of Raghu, on instructing his brother Lakshmana in that way securely fastened his sword with golden handle to his waist. [3-44-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्रिविनतं चापमादायात्मविभूषणम् ।
आबध्य च कपालौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ॥ २ ॥

ततस्त्रविनतं चापमादायात्मविभूषणम् ।
आबध्य च कलापौ द्वौजगामोदग्रविक्रमः ॥

ततः त्रि विनतम् चापम् आदाय आत्म विभूषणम् । आबध्य च कलापौ द्वौ जगाम उदग्र विक्रमः ॥ ३-४४-२

तत्पश्चात् महापराक्रमी रघुनाथजी तीन स्थानोंमें झुके हुए अपने आभूषणरूप धनुषको हाथमें ले पीठपर दो तरकस बाँधकर वहाँसे चल दिये ॥ २ ॥

अनन्तर महापराक्रमि रघुनाथनु मूरु कडॆ बागिद आभूषण रूप तन्न धनुस्सन्नु कैल्लॆत्तिकॊण्डु, बॆन्निगॆ ऎरडु बत्तळिकॆगळन्नु बिगिदुकॊण्डु अल्लिन्द हॊरटनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tataH = then; udagra [ut agra] vikramaH = one with - up, risen - escalating, valour - Rama; tri vinatam = three-way, bent - arched; aatma vibhuuSaNam = his own, decoration [insignia]; caapam = bow; aadaaya = on taking; dvau kalaapau ca = two, quivers, also; aabadhya = on binding - on back; jagaama = proceeded.

अनुवादः

Rama whose valour is escalating then took his own insignia, the three-way arched bow called kodanDa, and fastened two quivers and proceeded. [3-44-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वन्यराजो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै ।
बभूवान्तर्हितस्त्रासात् पुनः सन्दर्शनेऽभवत् ॥ ३ ॥

तम् वंचयानो राजेन्द्रम् आपतन्तम् निरीक्ष्य वै । बभूव अंतर्हितः त्रासात् पुनः संदर्शने अभवत् ॥ ३-४४-३ बद्ध असिः धनुः आदाय प्रदुद्राव यतो मृगः ।

राजाधिराज श्रीरामको आते देख वह वन्य मृगोंका राजा काञ्चनमृग भयके मारे छिप गया, किंतु फिर तुरंत ही उनके दृष्टिपथमें आ गया ॥ ३ ॥

राजाधिराज श्रीरामनु बन्दिरुवुदन्नु नोडि आ काडिन मृगगळ राज आ काञ्चन मृगवु अडगिकॊण्डितु; आदरॆ मत्तॆ कूडले अवन कण्णिगॆ काणिसितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. mR^igaH = Golden Deer; aa patantam = who is coming, falling - coming down on it; raaja indram = among kings, peerless one; tam = him, Rama; niriikSya vai = on peering at, indeed; vancayaanaH = to beguile him; traasaat = owing to fear [as if]; antarhitaH babhuuva = disappeared, it became; punaH = again; sam darshane abhavat = in clear visibility, it became; raamaH = Rama; baddha asiH dhanuH aadaaya = [securely] grit, sword, bow, on taking [firmly handled]; yataH mR^igaH = from where, deer [has gone]; [tataH = to that place of disappearance]; pra dudraava = speedily, spurted.

अनुवादः

On peering at the peerless one among kings, namely Rama, who is indeed coming down on him, that Golden Deer disappeared as if with fear and even to beguile him, and again it came into clear visibility. And Rama speedily spurted to that place from where the Golden Deer has firstly disappeared with securely grit sword and firmly handled bow. [3-44-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः ।
तं स्म पश्यति रूपेण द्योतयन्तमिवाग्रतः ॥ ४ ॥
अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने ।
अतिवृत्तमिवोत्पाताल्लोभयानं कदाचन ॥ ५ ॥
शङ्कितं तु समुद्‍भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरम् ।
दृश्यमानमदृश्यं च वनोद्देशेषु केषुचित् ॥ ६ ॥
छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् ।
मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात् प्रकाशते ॥ ७ ॥

तब तलवार बाँधे और धनुष लिये श्रीराम जिस ओर वह मृग था, उसी ओर दौड़े । धनुर्धर श्रीरामने देखा, वह अपने रूपसे सामनेकी दिशाको प्रकाशित-सी कर रहा था । उस महान् वनमें वह पीछेकी ओर देख-देखकर आगेकी ओर भाग रहा था । कभी छलाँगें मारकर बहुत दूर निकल जाता और कभी इतना निकट दिखायी देता कि हाथसे पकड़ लेनेका लोभ पैदा कर देता था । कभी डरा हुआ, कभी घबराया हुआ और कभी आकाशमें उछलता हुआ दीख पड़ता था । कभी वनके किन्हीं स्थानोंमें छिपकर अदृश्य हो जाता था, मानो शरद्-ऋतुका चन्द्रमण्डल मेघखण्डोंसे आवृत हो गया हो । एक ही मुहूर्तमें वह निकट दिखायी देता और पुनः बहुत दूरके स्थानमें चमक उठता था ॥ ४—७ ॥

खड्गवन्नु, धनुस्सन्नू, धरिसिद श्रीरामनु आ मृग इरुव कडॆगॆ ओडिदनु. धनुर्धर श्रीरामनु नोडिद अदु तन्न रूपदिन्द दिक्कुगळन्नु प्रकाशिसुत्तित्तु. आ महावनदल्लि अदु हिन्दिरुगि नोडुत्ता मुन्दॆ ओडुत्तित्तु. कॆलवॊम्मॆ नॆगॆदु बहळ दूर होदरॆ, कॆलवॊम्मॆ कैगॆटुकुवष्टु हत्तिर कण्डु बन्दु हिडियुव लोभवन्नु उण्टुमाडुत्तित्तु. कॆलवॊम्मॆ हॆदरि, गाबरिगॊण्डरॆ, कॆलवॊम्मॆ आकाशदल्लि हारुवन्तॆ कण्डु बरुत्तित्तु. कॆलवॊम्मॆ काडिनल्लि अडगिकॊण्डु शरद् ऋतुविन चन्द्रनु मोडगळल्लि अडगिकॊळ्ळुवन्तॆ अदृश्यवागुत्तित्तु. ऒन्दे मूहूर्तदल्लि अदु हत्तिर काणिसिकॊण्डरॆ, मरुक्षण बहळ दूर होगिरुत्तित्तु.॥4-7॥

पदच्छेदः

4b, 5, 6, 7a. dhanuS paaNiH = bow, one handling - wielder, Rama; avekSya avekSya = on observing, on observing - deer repeatedly observing the hunter, Rama; mahaavane dhaavantam tam = in deep, forest, running away, that - deer; ruupeNa agrataH = with its [marvellous] form, in forefront; dyotamaanam iva = effulgent, as though; pashyati sma = beholding, he [the hunter] remained - kept on; kadaacana = at times; iSoH paataat = from arrow’s, falling of; ati vR^ittam = too far, going [circumventing]; lobhayaanam = while tantalising - Rama; he saw such a deer; shankitam tu = in wariness, but; sam ud bhraantam = very, highly, perplexed; ambare = to skies; ut patantam iva = to upside, falling [springing,] as though; he saw such a deer; chinna abhraiH = with splintered, clouds; samviitam iva = imbricated - overlaid, as if; shaaradam candra maNDalam = autumnal, moon, orb; keSucit vana uddesheSu = somewhere, in forest, thickets; dR^iashyamaanam = is appearing; a dR^ishyam ca = not, appearing, also.

अनुवादः

Rama the wielder of bow kept on beholding that Golden Deer which is observing him over and over and running away into deep of the forest. In the next moment he has seen it right in front of him as though effulgent with its marvellous form. At times he has seen it running away as though to circumvent the fall of arrow, and at times stopping only to tantalise him. Sometimes it appeared to be springing as though to skies in very highly perplexity of wariness. It is disappearing somewhere in the thickets of forest, and it is putting in an appearance elsewhere in those thickets, like the autumnal orb of the moon under the fly front of splintered clouds. [3-44-4b, 5, 6, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्शनादर्शनेनैव सोऽपाकर्षत राघवम् ।
स दूरमाश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः ॥ ८ ॥

इस तरह प्रकट होता और छिपता हुआ वह मृगरूपधारी मारीच श्रीरघुनाथजीको उनके आश्रमसे बहुत दूर खींच ले गया ॥ ८ ॥

हीगॆ तोरुत्ता, मरॆयागुत्ता आ मृगरूपधारी मारीचनु श्रीरघुनाथनन्नु आश्रमदिन्द बहळ दूर सॆळॆदुकॊण्डु होदनु.॥8॥

पदच्छेदः

7b, 8. mR^igataam gataH = deer-hood, who went into - who is animalised; saH maaricaH = he that, Maareecha; muhuurtaat eva = for a moment, thus - in a wink; [samiipe = close by]; dadR^ishe = seen [by Rama]; muhuH = again; in a flash; duuraat prakaashate = from distance, shone forth - appeared; darshana a darshanena [adarshanaat] eva = by revealing, not, revealing [concealing himself, hide and seek game] only; raaghavam = Raghava is; asya aashramasya = his own, from his hermitage; su duuram = very, far; apa aakarSata = to side, attracted - sidetracked, drawn off.

अनुवादः

In a wink Rama could proximately see that Maareecha who transformed himself into the Golden Deer, and again in a flash he appeared distantly. Thus that deer/demon has drawn off Raghava very far from his hermitage in this hide and seek game. [3-44-7b, 8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसीत् क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः ।
अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाश्रित्य शाद्वले ॥ ९ ॥

आसीत्क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः ।
अथावतस्थे सुश्रान्तयामाश्रित्य शाद्वले ॥

आसीत् क्रुद्धः तु काकुत्स्थो विवशः तेन मोहितः । अथ अवतस्थे सुश्रान्तः च्छायाम् आश्रित्य शाद्वले ॥ ३-४४-९

उस समय उससे मोहित और विवश होकर श्रीराम कुछ कुपित हो उठे और थककर एक जगह छायाका आश्रय ले हरी-हरी घासवाली भूमिपर खड़े हो गये ॥ ९ ॥

आग अदरिन्द मोहित मत्तु विवशनाद श्रीरामनु स्वल्प कुपितनादनु. ऒन्दॆडॆ नॆरळिनल्लि आश्रय पडॆदु हसिराद हुल्लिन जागदल्लि दणिदु निन्तुकॊण्डनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tena [ruupeNa] mohitaH = by its [form,] spellbound, kaakutsthaH tu = Kakutstha, but; vi vashaH = kutuuhala paravashaH = 1]out of, control - slippery, 2] fascinated; kruddhaH = incensed; aasiit = he became - Rama; atha = then; su shraantaH = verily, tired; cChaayaam aashritya shaadvale avatasthe = shade [of tree,] taking shelter, on pasture, he stayed on.

अनुवादः

Rama of Kakutstha is incensed as its form is spellbinding but its capture slippery, and then verily tired as he is he stayed on a pasture taking shelter of a tree shade. [3-44-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तमुन्मादयामास मृगरूपो निशाचरः ।
मृगैः परिवृतोऽथान्यैरदूरात् प्रत्यदृश्यत ॥ १० ॥

स तम् उन्मादयामास मृगरूपो निशाचर । मृगैः परिवृतो अथ वन्यैः अदूरात् प्रत्यदृश्यत ॥ ३-४४-१०

इस मृगरूपधारी निशाचरने उन्हें उन्मत्त-सा कर दिया था । थोड़ी ही देरमें वह दूसरे मृगोंसे घिरा हुआ पास ही दिखायी दिया ॥ १० ॥

ई मृगरूपी निशाचरनु अवनन्नु उन्मत्तनन्तॆ माडि बिट्टिद्दनु. स्वल्प हॊत्तिनल्ले अवनु इतर मृगगळिन्द सुत्तुवरिदु बळियल्ले कण्डुबन्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mR^iga ruupaH saH nishaa cara = in guise, he that Maareecha, night-walker; tam unmaadayaamaasa = him - Rama, started to madden; atha = then; vanyaiH mR^igaiH parivR^itaH = of forest, with [other] animals, surrounded; a duuraat pratyadR^ishyata = not, from faraway [close-by,] reappeared.

अनुवादः

Nightwalker Maareecha has further maddened Rama in the guise of Golden Deer by reappearing in his close-by, surrounded with other animals of the forest. [3-44-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्रहीतुकामं दृष्ट्वा तं पुनरेवाभ्यधावत ।
तत्क्षणादेव सन्त्रासात् पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥ ११ ॥

ग्रहीतु कामम् दृष्ट्वा तम् पुनः एव अभ्यधावत । तत् क्षणात् एव संत्रासात् पुनर् अंतर्हितो अभवत् ॥ ३-४४-११

श्रीराम मुझे पकड़ना चाहते हैं, यह देखकर वह फिर भागा और भयके मारे पुनः तत्काल ही अदृश्य हो गया ॥ ११ ॥

श्रीरामनु नन्नन्नु हिडियलु बयसुत्तिरुवनॆन्दु नोडि अवनु तत्काल ओडि भयदिन्दागि पुनः अदृश्यनादनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. grahiitu kaamam = to catch, desirous of - he who is stalking; tam dR^iSTvaa = at him - at Rama on seeing; punaH eva abhyadhaavata = again, thus, [deer] towards [Rama,] ran; tat kshaNaat eva = at that, moment, only; punaH = again; sam traasaat = owing to extreme fear; antarhitaH abhavat = vanished, it became.

अनुवादः

Again on seeing Rama who is stalking his catch that deer ran towards him as though to impress with its guilelessness, and just at that moment it vanished again as if with extreme fear. [3-44-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनरेव ततो दूराद् वृक्षखण्डाद् विनिःसृतः ।
दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः ॥ १२ ॥

पुनरेव ततो दूराद् वृक्षषण्डाद् विनिःसृतः ।
दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः ॥

पुनर् एव ततो दूरात् वृक्ष खण्डात् विनिःसृतः । दृष्ट्वा रामो महातेजाः तम् हन्तुम् कृत निश्चयः ॥ ३-४४-१२

तदनन्तर वह पुनः दूरवर्ती वृक्ष-समूहसे होकर निकला । उसे देखकर महातेजस्वी श्रीरामने मार डालनेका निश्चय किया ॥ १२ ॥

अनन्तर अवनु दूरदल्लिद्द वृक्ष समूहदल्लि काणिसिकॊण्डनु. अवनन्नु नोडि महा तेजस्वी श्रीरामनु कॊन्दु हाकलु निश्चयिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; mahaatejaaH raamaH = the great-resplendent one, Rama; punaaH eva = again, thus; duuraat vR^iksha khaNDaat = distantly, from trees, thicket of; vi niH sR^itaH = well, out, emerged - issued forth; tam = it - deer; dR^iSTvaa = on seeing; hantum kR^ita nishcayaH = to kill, firmed up, his decision.

अनुवादः

Then that deer has again emerged out of the thick of trees, and on spotting it the great-resplendent Rama has firmed up his decision to fell it. [3-44-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूयस्तु शरमुद‍्धृत्य कुपितस्तत्र राघवः ।
सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तमरिमर्दनम् ॥ १३ ॥
सन्धाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद‍्बली ।
तमेव मृगमुद्दिश्य श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ १४ ॥
मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रं ब्रह्मविनिर्मितम् ।

भूयस्तु शरमुद्धृत्य कुपितस्तत्र राघवः ।
सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तमरिमर्दम् ॥ सन्धाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद्भली ।
तमेव मृगमुद्दिश्य श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥
मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रं ब्रह्मविनिर्मितम् ।

भूयः तु शरम् उद्धृत्य कुपितः तत्र राघवः । सूर्य रश्मि प्रतीकाशम् ज्वलंतम् अरि मर्दनम् ॥ ३-४४-१३ संधाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवत् बली । तम् एव मृगम् उद्दिश्य श्वसंतम् इव पन्नगम् ॥ ३-४४-१४ मुमोच ज्वलितम् दीप्तम् अस्त्रम् ब्रह्म विनिर्मितम् ।

तब वहाँ क्रोधमें भरे हुए बलवान् राघवेन्द्र श्रीरामने तरकससे सूर्यकी किरणोंके समान तेजस्वी एक प्रज्वलित एवं शत्रु-संहारक बाण निकालकर उसे अपने सुदृढ़ धनुषपर रखा और उस धनुषको जोरसे खींचकर उस मृगको ही लक्ष्य करके फुफकारते सर्पके समान सनसनाता हुआ वह प्रज्वलित एवं तेजस्वी बाण, जिसे ब्रह्माजीने बनाया था, छोड़ दिया ॥ १३-१४ ॥

क्रोधगॊण्ड बलवन्तनाद राघवेन्द्र श्रीरामनु बत्तळिकॆयिन्द सूर्यकिरणगळन्तॆ तेजस्वी ऒन्दु प्रज्वलित हागू शत्रु संहारक बाणवन्नु तॆगॆदु अदन्नु धनुस्सिगॆ हूडि धनुस्सन्नु जोरागि सॆळॆदु आ मृगक्कॆ गुरियिट्टु, ब्रह्मनिन्द निर्मितवाद, हाविनन्तॆ बुसुगुट्टुत्तिरुव आ बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥13-14½॥

पदच्छेदः

13, 14, 15a. tatra = at that time; bhuuyaH kupitaH = highly, infuriated; balii raaghavaH = forceful one, Raghava; suurya rashmi pratiikaasham = sun, shine [flare,] similar in shine; jvalantam = holocaustic ari ardanam = enemy, subjugating; sharam uddhR^itya = arrow, bringing up - unholstered; su dR^iDhe caape sandhaaya = very, sturdy, in bow, tautened, taking aim; balavat = forcefully; vi kR^iSya = out, stretched - bowstring; shvasantam pannagam iva = exhaling [hissing,] snake, as with; jvalitam diiptam = fierily, blazing; brahma vinirmitam = by Brahma, carefully, created; astram = missile - arrow; tam mR^igam eva uddishya = that, deer, only, on aiming - on targeting; mumoca = released.

अनुवादः

At that instant Raghava became highly infuriated and unholstered a holocaustic, enemy-subjugating arrow that is similar to the flare of the sun, tautening it on his very sturdy bow that forceful Rama forcefully outstretched the bowstring with arrow targeting the Golden Deer alone, and released that fierily blazing arrow-missile which is carefully created by Brahma and which is hissing like a snake. [3-44-13, 14, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरीरं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः ॥ १५ ॥
मारीचस्यैव हृदयं बिभेदाशनिसन्निभः ।

शरीरम् मृग रूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः ॥ ३-४४-१५ मारीचस्य एव हृदयम् विभेद अशनि संनिभः ।

वज्रके समान तेजस्वी उस उत्तम बाणने मृगरूपधारी मारीचके शरीरको चीरकर उसके हृदयको भी विदीर्ण कर दिया ॥ १५ १/२ ॥

वज्रदन्तह तेजस्वी आ उत्तम बाणवु मृगरूपधारी मारीचन शरीरवन्नु सीळि, अवन हृदयवन्नु विदिर्णगॊळिसितु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. ashani sannibhaH = thunderbolt, similar; shara uttamaH = arrow, the superb; mR^iga ruupasya shariiram = in deer’s, form, body; vi nir bhidya = on very, profoundly, impaling; maariicasya hR^idayam eva = Maareecha’s, heart, alone; vibheda = severed.

अनुवादः

On very profoundly impaling the body of deer’s form that superb arrow which is similar to a thunderbolt has severed the heart of Maareecha in the core of deer’s body. [3-44-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तालमात्रमथोत्प्लुत्य न्यपतत् स भृशातुरः ॥ १६ ॥
व्यनदद् भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः ।

तालमात्रमथोत् प्लुत्य न्यपतत् भृशातुरः ॥
विनदद्भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवतः ।

ताल मात्रम् अथ उत्प्लुत्य न्यपतत् स भृश आतुरः ॥ ३-४४-१६ व्यनदत् भैरवम् नादम् धरण्याम् अल्प जीवितः ।

‘उसकी चोटसे अत्यन्त आतुर हो वह राक्षस ताड़के बराबर उछलकर पृथ्वीपर गिर पड़ा । उसका जीवन समाप्त हो चला । वह पृथ्वीपर पड़ा-पड़ा भयंकर गर्जना करने लगा ॥ १६ १/२ ॥

आ एटिनिन्द पीडितनाद आ राक्षसनु ताळॆ मरदष्टु ऎत्तरक्कॆ हारि नॆलक्कॆ बिद्दनु. अवनु सायुत्तिरुवाग भूमिगॆ बिद्दुकॊण्डे भयङ्करवागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. atha = then; saH = he - that Maareecha; bhR^isha aaturaH = highly, frenzied; alpa jiivitaH = minimized, lifespan; bhairavam naadam vyanadat = a blaring, shriek, blared; taala maatram = palm-tree, measure of [height of]; ut plutya = up, vaulted; dharaNyaam nyapatat = onto ground fell down.

अनुवादः

Then Maareecha is highly frenzied as his lifespan is minimised, blared a blaring shriek, vaulted up to a height of palm-tree, and fell down onto the ground. [3-44-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ॥ १७ ॥
स्मृत्वा तद्वचनं रक्षो दध्यौ केन तु लक्ष्मणम् ।
इह प्रस्थापयेत् सीता तां शून्ये रावणो हरेत् ॥ १८ ॥

म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ॥ स्मृत्वा तद्वचनं रक्षो दध्यौ केन तु लक्ष्मणम् ।
इह प्रस्थापयेत्सीता तां शून्ये रावणो हरेश् ॥

म्रियमाणः तु मारीचो जहौ ताम् कृत्रिमाम् तनुम् ॥ ३-४४-१७ स्मृत्वा तत् वचनम् रक्षो दध्यौ केन तु लक्ष्मणम् । इह प्रस्थापयेत् सीता ताम् शून्ये रावणे हरेत् ॥ ३-४४-१८

मरते समय मारीचने अपने उस कृत्रिम शरीरको त्याग दिया । फिर रावणके वचनका स्मरण करके उस राक्षसने सोचा, किस उपायसे सीता लक्ष्मणको यहाँ भेज दे और सूने आश्रमसे रावण उसे हर ले जाय ॥

सायुत्तिरुव समय तन्न कृत्रिम देहवन्नु त्यजिसिदनु मत्तु रावणनु हेळिदुदन्नु नॆनॆदु आ राक्षसनु याव उपादिन्द सीतॆयु लक्ष्मणनन्नु इल्लिगॆ कळिसुवळु? मत्तु बरिदाद आश्रमदिन्द सीतॆयन्नु रावणनु हेगॆ अपहरिसुवनु? ऎन्दु योचिसिदनु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17b, 18. mriyamaaNaH tu maariicaH = when dyeing, on his part, Maareecha; kR^itrimaam taam tanum jahau = artificial, that [deer’s,], body, abandoned; rakshaH demon Maareecha; [mriyamaaNaH tu = while dying]; tat vacanam = that, sentence [of Ravana]; smR^itvaa = while remembering; dadhyau = thought of it; siitaa = Seetha; kena lakshmaNam iha prasthaapayet = by what, Lakshmana, will be hastening; shuunye = in a void place; taam raavaNe haret = Ravana, her, will be abducting.

अनुवादः

Maareecha on his part abandoned the body of Golden Deer when he is dying. But remembering the words of Ravana that demon gave a thought, ‘how best will Seetha hasten Lakshmana to this place, and how best Ravana can abduct Seetha in a place void of people.’ [3-44-17b, 18]

टिप्पनी

Maareecha would have died without yelling for Lakshmana or Seetha as tutored by Ravana because Maareecha is no real alley of Ravana. But it is said that he ‘recollected Ravana’s words and thought about it.’ What he really thought is the causation of death to that one who caused his own death, namely Ravana. Ravana can do nothing to Maareecha now as Maareecha is breathing his last. Whatever is to be done now it has t become a self-ruinous act to Ravana. Hence, it is better to do as said by Ravana for the elimination of Ravana. So thought Maareecha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्राप्तकालमाज्ञाय चकार च ततः स्वनम् ।
सदृशं राघवस्येव हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ १९ ॥

स प्राप्तकालमाज्ञाय चकार च ततः स्वनम् ।
सदृशं राघवस्यैव हा सीते लक्ष्मणेति च ॥

स प्राप्त कालम् अज्ञाय चकार च ततः स्वरम् । सदृशम् राघवस्य एव हा सीते लक्ष्मण इति च ॥ ३-४४-१९

रावणके बताये हुए उपायको काममें लानेका अवसर आ गया है—यह समझकर उसने श्रीरामचन्द्रजीके ही समान स्वरमें ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ कहकर पुकारा ॥

रावणनु तिळिसिद उपायवन्नु उपयोगिसुव सन्दर्भ बन्दिदॆ ऎन्दु तिळिदु अवनु श्रीरामन स्वरदन्तॆ ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ ऎन्दु जोरागि कूगिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; saH = he, Maareecha; praapta kaalam aj~naaya = chanced, time, perceptive of; raaghavasya sadR^isham eva = Raghava’s [voice], soundalike, only; haa siite = ha, Seetha; ha lakSmaNa iti ca = Lakshmana, thus, also; svaram cakaara ca = voice, made, also.

अनुवादः

Perceptive of the time that chanced bearing his death, and wishful of the death of Ravana too, then made a voice that is a soundalike to Raghava’s voice and yelled ‘ha, Seetha…’ also thus ‘ha Lakshmana…’ [3-44-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मर्मणि निर्विद्धं शरेणानुपमेन हि ।
मृगरूपं तु तत् त्यक्त्वा राक्षसं रूपमास्थितः ॥ २० ॥

तेन मर्मणि निर्विद्धं शरेणानुपमेन हि ।
मृगरूपं तु तत्त्त्यक्त्वा राक्षसं रूपमास्थितः ॥

तेन मर्मणि निर्विद्धम् शरेण अनुपमेन हि । मृग रूपम् तु तत् त्यक्त्वा राक्षसम् रूपम् आस्थितः ॥ ३-४४-२० चक्रे स सुमहा कायम् मारीचो जीवितम् त्यजन् ।

श्रीरामके अनुपम बाणसे उसका मर्म विदीर्ण हो गया था, अतः उस मृगरूपको त्यागकर उसने राक्षसरूप धारण कर लिया ॥ २० ॥

श्रीरामन अनुपम बाणदिन्द अवन मर्मविदीर्णवागि, आ मृगरूपवन्नु त्यजिसि अवनु राक्षस रूप धरिसिद्दनु.॥20॥

पदच्छेदः

20, 21a. saH maariicaH = he, Maareecha; tena = by him - by Rama; an upamena = not, comparable; shareNa = with arrow; marmaNi nir viddham hi; = in crucial [organ, heart,] utterly shattered, indeed; tat mR^iga ruupam tu tyaktvaa = that, deer’s, form, but, on abandoning; raakSasam ruupam aasthitaH = demon’s, body, on assuming; jiivitam tyajan = life, while forsaking; su mahaa kaayam = very, massive, physique; cakre = done [assumed.]

अनुवादः

When Rama’s incomparable arrow has indeed shattered his crucial organ, namely the heart, in a downright manner, then Maareecha assumed a very massive physique of a demon, abandoning the form of Golden Deer. [3-44-20, 21a]

टिप्पनी

Though Maareecha assumed the form of a deer he has to retain his heart and brain of a demon. This is the yogic way of para kaaya praveshanam ’entering other bodies.’ These assumed artificial bodies do not hold ground in nidraa, surata, maraNa dasheSu ‘in sleep, copulation and death states,’ where the mind, if distracted to these states, cannot concentrate or hold the body that is assumed by mental powers of yoga. Here no supernal god or deity is involved to grant such a capacity but one’s own practise achieves it. Whereas in other case like Ravana, gods have bestowed boons, so he need not practise such yoga etc., as he is blessed to be above these mortal’s practises and thus can change his form and can rejoice in any state with that body or form. This is how he abducts Seetha changing his semblances instantaneously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चक्रे स सुमहाकायं मारीचो जीवितं त्यजन् ।
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं भीमदर्शनम् ॥ २१ ॥
रामो रुधिरसिक्ताङ्गं चेष्टमानं महीतले ।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥ २२ ॥

चक्रे स सुमहाकायं मारीचो जीवितं त्यजन् ।
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं भीमदर्शनम् ॥ रामो रुधिरसिक्ताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥

तम् दृष्ट्वा पतितम् भूमौ राक्षसम् भीम दर्शनम् ॥ ३-४४-२१ रामो रुधिर सिक्त अंगम् चेष्टमानम् महीतले । जगाम मनसा सीताम् लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥ ३-४४-२२

प्राणत्याग करते समय मारीचने अपने शरीरको बहुत बड़ा बना लिया था । भयंकर दिखायी देनेवाले उस राक्षसको भूमिपर पड़कर खूनसे लथपथ हो धरतीपर लोटते और छटपटाते देख श्रीरामको लक्ष्मणकी कही हुई बात याद आ गयी और वे मन-ही-मन सीताकी चिन्ता करने लगे ॥ २१-२२ ॥

प्राणत्याग माडुवाग मारीचनु तन्न शरीरवन्नु बहळ दॊड्डदागिसिकॊण्डिद्दनु. भयङ्करवागि काणुव आ राक्षसनु नॆलक्कॆ बिद्दु रक्तसिक्तनागि हॊरळाडुत्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामनिगॆ लक्ष्मणनु हेळिद मातु नॆनपायितु मत्तु मनस्सिनल्ले सीतॆय कुरितु चिन्तिसतॊडगिदनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21b, 22. raamaH = Rama; bhuumau patitam = on earth, fallen; bhiima darshanam = fiendish, in look; rudhira sikta angam = in blood, steeped, with limbs; mahiitale ceSTamaanam = on earth’s plane, weltering; tam raakSasam dR^iSTvaa = at him, demon, on seeing; lakSmaNasya vacaH smaran = Lakshmana’s, words, reminiscing; siitaam manasaa jagaama = to Seetha, by heart, went - emotionally took flight to Seetha.

अनुवादः

On seeing that demon with a fiendish look, who has fallen to earth with limbs steeped in blood, and who is weltering on the surface of earth, Rama emotionally took flight to Seetha reminiscing Lakshmana’s words. [3-44-21b, 22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मारीचस्य तु मायैषा पूर्वोक्तं लक्ष्मणेन तु ।
तत् तथा ह्यभवच्चाद्य मारीचोऽयं मया हतः ॥ २३ ॥

मारीचस्य तु माय एषा पूर्व उक्तम् लक्ष्मणेन तु । तत् तदा हि अभवत् च अद्य मारीचो अयम् मया हतः ॥ ३-४४-२३

वे सोचने लगे, ‘अहो! जैसा लक्ष्मणने पहले कहा था, उसके अनुसार यह वास्तवमें मारीचकी माया ही थी । लक्ष्मणकी बात ठीक निकली । आज मेरे द्वारा यह मारीच ही मारा गया ॥ २३ ॥

अय्यो! लक्ष्मण मॊदलु हेळिदन्तॆये इदु निजवागि मारीचन मायॆये आगित्तु. लक्ष्मणन मातु निजवायितु. इन्दु नन्निन्द ई मारीचने हतनादनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. eSaa maariicasya tu maaya = this is, Maareecha’s, but, trickery; lakshmaNena puurva uktam tu = by Lakshmana, earlier, vouchsafed, but; tat tadaa abhavat hi = that, that way, happened, indeed; adya mayaa hataH = now, by me, [who is] killed; ayam maariicaH = he is, Maareecha.

अनुवादः

“This is the trickery of Maareecha which Lakshmana vouchsafed earlier, that has indeed happened in that way alone, and the one whom I have killed now is none other than Maareecha. [3-44-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाक्रुश्य तु महास्वनम् ।
ममार राक्षसः सोऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् ॥ २४ ॥
लक्ष्मणश्च महाबाहुः कामवस्थां गमिष्यति ।

‘परंतु यह राक्षस उच्च स्वरसे ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ की पुकार करके मरा है । उसके उस शब्दको सुनकर सीताकी कैसी अवस्था हो जायगी और महाबाहु लक्ष्मणकी भी क्या दशा होगी?’ ॥ २४ १/२ ॥

आदरॆ ई राक्षसनु गट्टियागि हा सीते! हा लक्ष्मण! ऎन्दु कूगि सत्तुहोदनल्ल. अवन आ शब्दवन्नु केळि सीतॆय अवस्थॆ एनागिरबहुदु? महाबाहु लक्ष्मण स्थिति एनादीतु.॥24॥

इति सञ्चिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः ॥ २५ ॥
तत्र रामं भयं तीव्रमाविवेश विषादजम् ।
राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत्स्वनम् ॥ २६ ॥

ऐसा सोचकर धर्मात्मा श्रीरामके रोंगटे खड़े हो गये । उस समय वहाँ मृगरूपधारी उस राक्षसको मारकर और उसके उस शब्दको सुनकर श्रीरामके मनमें विषादजनित तीव्र भय समा गया ॥ २५-२६ ॥

हीगॆ योचिसि धर्मात्मा श्रीरामन रोमगळु निमिरि निन्तवु. आग अल्लि मृगरूपी आ राक्षसनन्नु कॊन्दु, अवन शब्दवन्नु केळि श्रीरामन मनस्सिनल्लि विषाद तुम्बिद तीव्र भय आवरिसितु.॥25-26॥

पदच्छेदः

24. saH = he; ayam = this; raakSasaH = demon; haa siite = ha, Seetha; lakSmaNa iti evam tu = Lakshmana, thus, that way, but; mahaa svanam aakrushya = with blatant, voice, crying out; mamaara = dead; shrutvaa siitaa katham bhavet = on hearing, Seetha, how, she will be; mahaabaahuH lakSmaNaH ca = dextrous one, Lakshmana, also; kaam avasthaam gamiSyati = in which, plight, he enters; so Rama thought; dharmaaatmaa raamaH = righteous-souled, Rama; iti samcintya = thus, on thinking over; hR^iSTa tanuu ruhaH = surprise, body, born [hair, hair-raising, frightened]; [babhuuva = Rama became.]

अनुवादः

“This demon died while crying out with a blatant voice ‘ha, Seetha… ha, Lakshmana…’ And on hearing this how Seetha will be? And what will be the plight of dextrous Lakshmana?” Thus on thinking over them that righteous-souled Rama remained in a hair-raising predicament. [3-44-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. mR^iga ruupam tam raakSasam hatvaa = in deer’s, form, that, demon, on killing; tat svanam shrutvaa ca = his, yelling [of demon,] on hearing, also; tatra = in that matter; raamam = to Rama; viSaada jam tiivram bhayam = by gloom, caused, frantic, fear; aavivesha = ensorcelled.

अनुवादः

On killing that demon in the form of Golden Deer, and also on hearing his yelling, Rama is ensorcelled with a frantic fear caused by his own gloom. [3-44-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः ।
त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखं तदा ॥ २७ ॥

निहत्य पृषतम् च अन्यम् मांसम् आदाय राघवः । त्वरमाणो जनस्थानम् ससार अभिमुखः तदा ॥ ३-४४-२७

उस लोकविलक्षण मृगका वध करके तपस्वीके उपभोगमें आनेयोग्य फल-मूल आदि लेकर श्रीराम तत्काल ही जनस्थानके निकटवर्ती पञ्चवटीमें स्थित अपने आश्रमकी ओर बड़ी उतावलीके साथ चले ॥ २७ ॥

आ लोकविलक्षण मृगवन्नु वधिसि, तपस्विगळिगॆ उपयुक्त फल-मूलगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु श्रीरामनु तत्क्षण जनस्थानद पञ्चवटियल्लिद्द तन्न आश्रमद कडॆगॆ लगुबगॆयिन्द हॊरटनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tadaa = then; raaghavaH = Raghava; anyam = another one; pR^iSatam nihatya ca = spotted deer, on killing, also; maamsam aadaaya = its flesh, on taking; tvaramaaNaH = hurrying himself; janasthaanam abhimukhaH sasaara = to Janasthaana, towards, he drifted, proceeded.

अनुवादः

Raghava then on killing another spotted deer and on taking its flesh, he hurried himself towards Janasthaana. [3-44-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें चौवालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४४ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि नलवत्तनाल्कनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥44॥