०४२ मारीचेन स्वर्णमृगरूपधारणम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

On travelling by the aircraft like chariot Ravana and Maareecha enter Dandaka forest and arrive at the threshold of Rama’s hermitage. Then at the insistence of Ravana Maareecha assumes the form of an amazing golden Deer, and Seetha catches a sight of that deer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

42. मारीचका सुवर्णमय मृगरूप धारण करके श्रीरामके आश्रमपर जाना और सीताका उसे देखना

एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः ।
गच्छावेत्यब्रवीद् दीनो भयाद् रात्रिञ्चरप्रभोः ॥ १ ॥

एवम् उक्त्वा तु परुषम् मारीचो रावणम् ततः । गच्छावः इति अब्रवीत् दीनो भयात् रात्रिम् चर प्रभोः ॥ ३-४२-१

रावणसे इस प्रकार कठोर बातें कहकर उस निशाचरराजके भयसे दुःखी हुए मारीचने कहा—‘चलो चलें ॥ १ ॥

रावणनल्लि ई प्रकार कठोर मातुगळन्नाडिदाग, मारीचनु राजन भयदिन्द दुःखियागि ‘नाविन्नु हॊरडोण’ ऎन्दु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; maariicaH evam paruSam uktvaa tu = Maareecha, in this way, curtly, said, but; raatrim cara prabhoH = of night, walkers, king

• Ravana; bhayaat diinaH = for fear, self-pityingly; gacChaavaH iti = we will go, thus; raavaNam = to Ravana; abraviit = said.

अनुवादः

Maareecha though curtly said in that way, then afraid of the king of night-walkers he became self-pitying, and said to Ravana, ’let us go.’ [3-42-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा ।
मद्वधोद्यतशस्त्रेण निहतं जीवितं च मे ॥ २ ॥

दृष्टाः च अहम् पुनः तेन शर चाप असि धारिणा । मद्वधो उद्यत शस्त्रेण विनष्टम् जीवितम् च मे ॥ ३-४२-२

‘मेरे वधके लिये जिनका हथियार सदा उठा ही रहता है, उन धनुष-बाण और तलवार धारण करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीने यदि फिर मुझे देख लिया तो मेरे जीवनका अन्त निश्चित है ॥ २ ॥

नहि रामं पराक्रम्य जीवन् प्रतिनिवर्तते ।
वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते ॥ ३ ॥

न हि रामम् पराक्रम्य जीवन् प्रति निवर्तते । वर्तते प्रति रूपो असौ यम दण्ड हतस्य ते ॥ ३-४२-३

‘श्रीरामचन्द्रजीके साथ पराक्रम दिखाकर कोई जीवित नहीं लौटता है । तुम यमदण्डसे मारे गये हो (इसीलिये उनसे भिड़नेकी बात सोचते हो) । वे श्रीरामचन्द्रजी तुम्हारे लिये यमदण्डके ही समान हैं ॥ ३ ॥

नन्न वधॆगागिये यावन आयुध सदा सज्जागिरुत्तदो, आ धनुर्बाण मत्तु खड्गधारीयाद श्रीरामचन्द्रनॊन्दिगॆ पराक्रम तोरि यारू बदुकिबरुवुदिल्ल. नीनु यमदण्डक्कॆ गुरियागिरुवॆ. श्रीरामचन्द्रनु नन्नन्नु नोडिदरॆ नन्न जीवनद अन्त्य निश्चितवादुदु. (अदक्कागि अवनन्नु ऎदुरिसलु योचिसुत्तिरुवॆ.) आ रामचन्द्रनु निनगागि यमदण्डदन्तॆ इद्दानॆ.॥2-3॥

पदच्छेदः

2. aham = I; shara caapa asi dhaariNaa = arrow, bow, sword, by the wielder of; mat vadhaH udyata shastreNa = for my, killing, [if he with] upraised, [his] weapon; tena = by him [Rama]; punaH dR^iSTaaH = again, I am seen [if seen]; me jiivitam vi naSTam = my, life, is verily lost.

अनुवादः

“If he who wields a bow, arrows and a sword, and who brandishes a weapon to only kill me happens to see me again, deem my life is verily lost, without his shooting any arrow. [3-42-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. raamam paraakramya = at Rama, to affront - make so bold; jiivan = while living; na = will not; prati nivartate = returns [resurrects]; hi = isn’t it; yama daNDa hatasya = by Yama [ the Terminator,] with wand, slain; such as I am; asau = this one [of mine]; prati ruupaH = [my] reflected, image; te = [before] you; vartate = carrying on - is appearing.

अनुवादः

“None can really make so bold at Rama to reappear with life, isn’t it. What is appearing before you is the reflected image of mine, as I am already slain by the wand of Yama, the Terminator, the moment I conceded to your demand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि ।
एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर ॥ ४ ॥

किम् नु कर्तुम् मया शक्यम् एवम् त्वयि दुरात्मनि । एष गच्छामि अहम् तात स्वस्ति ते अस्तु निशाचरः ॥ ३-४२-४

‘परंतु जब तुम इस प्रकार दुष्टतापर उतारू हो गये, तब मैं क्या कर सकता हूँ । लो, यह मैं चलता हूँ । तात निशाचर! तुम्हारा कल्याण हो’ ॥ ४ ॥

आदरॆ नीनु इन्तह दुष्टतॆगॆ हॊरटिरुवाग नानु एनु माडबल्लॆनु? नडि. नानु हॊरटॆ. अय्या निशाचरने! निनगॆ मङ्गळवागलि.॥4॥

पदच्छेदः

4. tvayi evam dur aatmani = you, being a spiteful person; mayaa kim kartum shakyam nu = by me, what is, possible, to do, indeed; taata = oh, dear boy; nishaacaraH = oh, night-walker; eSa aham gacChaami = this, I am, going; te svasti astu = to you, good, may betide.

अनुवादः

“When you are spiteful, oh, boy, indeed what can I possibly do otherwise, oh, night-walker, thither I go, may good betide you.” So said Maareecha to Ravana. [3-42-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टस्त्वभवत् तेन वचनेन स राक्षसः ।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥

प्रहृष्टः तु अभवत् तेन वचनेन स राक्षसः । परिष्वज्य सुसंश्लिष्टम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ३-४२-५

मारीचके उस वचनसे राक्षस रावणको बड़ी प्रसन्नता हुई । उसने उसे कसकर हृदयसे लगा लिया और इस प्रकार कहा— ॥ ५ ॥

मारीचन मातिनिन्द राक्षस रावणनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु मारीचनन्नु बिगियागि अप्पिकॊण्डु हीगॆ हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. saH raakSasaH = he, demon - Ravana; tena vacanena = by that, word; pra hR^iSTaH abhavat = verily, glad, he became; su sam shliSTam = very, well, tightly; pariSvajya = on hugging; idam vacanam abraviit = this, sentence, spoke.

अनुवादः

By that word of Maareecha demon Ravana is very much gladdened and he spoke this sentence tightly hugging him. [3-42-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छौटीर्ययुक्तं ते मच्छन्दवशवर्तिनः ।
इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो हि राक्षसः ॥ ६ ॥

एतत् शौण्डीर्य - चौत्तिर्य -न्युक्तम् ते मत् च्छंद वश वर्तिनः । इदानीम् असि मारीचः पूर्वम् अन्यो निशाचरः ॥ ३-४२-६

‘यह तुमने वीरताकी बात कही है; क्योंकि अब तुम मेरी इच्छाके वशवर्ती हो गये हो । इस समय तुम वास्तवमें मारीच हो । पहले तुममें किसी दूसरे राक्षसका आवेश हो गया था ॥ ६ ॥

इदु नीनु वीरतॆय मातन्नु हेळिरुवॆ. एकॆन्दरॆ ईग नीनु नन्न इच्छॆगॆ वशवर्तियागिरुवॆ. ईग नीनु निजवाद मारीचनागिरुवॆ. मॊदलु निन्नल्लि यवुदे बेरॆ राक्षसन आवेशवागित्तु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mat cChanda vasha vartinaH = in my, dictate’s, control, abiding; te = of yours; etat = this word; cChauTirya yuktam = obduracy, having - shows; idaaniim maariicaH asi = from now, you are, Maareecha; puurvam anyaH nishaacaraH = earlier, different, night-walker.

अनुवादः

“This word of yours shows your obduracy for you are abiding under the control of my dictate, and though you were a different night-walker earlier, henceforth you are really the good old Maareecha. [3-42-6]

टिप्पनी

Some mms use the word *shauNDiirya *for *cChauTirya *, where * shauNDiirya *is the word for courageousness, shauNDiirya tyaagii viirayoH : nighanTu The other way to tell this is: “Though your words show the fear of my dictate, but on listening those obdurate words, it appears that you have spoken them for yourself, regaining the grit of your demon-hood and estimating Rama as your own enemy,” by which Ravana is shirking his responsibility to Maareecha himself in the event of the death of Maareecha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः ।
मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः ॥ ७ ॥

आरुह्यताम् शीघ्रम् खगो रत्न विभूषितः । मया सह रथो युक्तः पिशाच वदनैः खरैः ॥ ३-४२-७

‘यह रत्नोंसे विभूषित मेरा आकाशगामी रथ तैयार है, इसमें पिशाचोंके-से मुखवाले गधे जुते हुए हैं, इसपर मेरे साथ जल्दीसे बैठ जाओ ॥ ७ ॥

ई रत्नगळिन्द विभूषित आकाशगामि रथवु सिद्धवागिदॆ. इदरल्लि पिशाचिमुखवुळ्ळ कत्तॆगळन्नु हूडलागिवॆ. इदरल्लि नन्नॊन्दिगॆ बेगनॆ कुळितुको.॥7॥

पदच्छेदः

7. pishaaca vadanaiH kharaiH yuktaH = with ghost, faced ones, asses - mules, yoked with; ratna vibhuuSitaH = with gems, adorned with; kha gaH = in sky, going; rathaH = chariot; [atha = then]; shiighram mayaa saha aaruhyataam = promptly, me, along with, you emplane.

अनुवादः

“Then you promptly emplane this sky-flying chariot which is yoked with ghost-faced mules and adorned with gems along with me. [3-42-7]

टिप्पनी

It may be noted that this sort of air-chariots, though richly decorated with valuable gold and gems, but drawn by asses or mules, that too ghost-faced ones, are a kind of the then sci-fi version of aircrafts. Ravana’s son Indrajit also uses such spaceships in Yuddha Kanda and his weaponry is altogether different, i.e., somewhat like the present day laser oriented hardware. These propellers may not be construed as real donkeys or mules but some powered vehicle-drawing instruments designed to look like ordinary harmless creatures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ।
तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम् ॥ ८ ॥

प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ।
तां शून्यो प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम् ॥

प्रलोभयित्वा वैदेहीम् यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हसि । ताम् शून्ये प्रसभम् सीताम् आनयिष्यामि मैथिलीम् ॥ ३-४२-८

‘(तुम्हारे जिम्मे एक ही काम है) विदेहकुमारी सीताके मनमें अपने लिये लोभ उत्पन्न कर दो । उसे लुभाकर तुम जहाँ चाहो जा सकते हो । आश्रम सूना हो जानेपर मैं मिथिलेशकुमारी सीताको जबरदस्ती उठा लाऊँगा’ ॥ ८ ॥

(निनगॆ इदॊन्दे कॆलसद जवाब्दारि इदॆ.) विदेह कुमारि सीतॆय मनस्सिनल्लि निन्न कुरितु लोभ उण्टु माडु. आकॆयन्नु मरुळुगॊळिसि नीनु बेकादल्लिगॆ होगु आश्रम बरिदादाग नानु मिथिलेश कुमारियन्नु बलात्कारवागि ऎत्तिकॊण्डु होगुवॆनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. vaidehiim pralobhayitvaa = Vaidehi, on deluding; yathaa iSTam gantum arhasi = as, you please, to go, apt of you; shuunye = in empty place - devoid of people; maithiliim taam siitaam = one from Mithila, her, Seetha will be; prasabham = forcibly, defiantly; aanayiSyaami = brought by me.

अनुवादः

“On deluding Vaidehi it is apt of you to go as you please, and I will bring that Seetha of Mithila, however defiant it might be.” Thus Ravana said to Maareecha. [3-42-8]

टिप्पनी

Ravana is saying repeatedly that Maareecha can go away after beguiling Seetha and misleading Rama and Lakshmana away from hermitage. Maareecha knows that there is no place to go away from Rama’s arrow, which once chased him up to seashore. But Ravana presumes that if Maareecha is capable enough, he will escape Rama, or if this old demon Maareecha is incapable of it, he may perhaps die by the arrow of Rama, for which Ravana is unconcerned.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तथेत्युवाचैनं रावणं ताटकासुतः ।
ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम् ॥ ९ ॥
आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् ।

ततस्तथेत्युवाचैनं रावणं ताटिकासुतः ।
ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम् ॥
आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् ।

तथा इति उवाच एनम् रावणम् ताटका सुतः । ततो रावण मारीचौ विमानम् इव तम् रथम् ॥ ३-४२-९ आरुह्य ययतुः शीघ्रम् तस्मात् आश्रम मण्डलात् ।

तब ताटकाकुमार मारीचने रावणसे कहा—‘तथास्तु’ ऐसा ही हो । तदनन्तर रावण और मारीच दोनों उस विमानाकार रथपर बैठकर शीघ्र ही उस आश्रममण्डलसे चल दिये ॥ ९ १/२ ॥

आग ताटकाकुमार मारीचनु रावणनल्लि हेळिदनु - ‘हागॆये आगलि’ अनन्तर रावण मत्तु मारीचरिब्बरू विमानाकारद रथदल्लि कुळितु शीघ्रवागि आ आश्रममण्डलदिन्द हॊरटरु.॥9½॥

पदच्छेदः

9, 10a. taaTakaa sutaH = Tataka’s, son - Maareecha; tathaa iti = thus only [all right]; enam raavaNam uvaaca = = to him, to Ravana, said; tataH = then; raavaNa maariicau = Ravana, Maareecha; tam ratham = that, chariot; vimaanam iva = aircraft, as with; aaruhya = on emplaning; tasmaat aashrama maNDalaat = from that, hermitage’s, surroundings - from Maareecha’s hermitage; shiighram yayatuH = swiftly, they travelled;

अनुवादः

Tataka’s son Maareecha said “All right” to Ravana, and then both Ravana and Maareecha mounted the chariot as they would emplane an aircraft and swiftly journeyed from the surroundings of Maareecha’s hermitage. [3-42-9, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च ॥ १० ॥
गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ।
समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः ॥ ११ ॥
ददर्श सहमारीचो रावणो राक्षसाधिपः ।

तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च ॥ ३-४२-१० गिरीम् च सरिताः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च । समेत्य दण्डक अरण्यम् राघवस्य आश्रमम् ततः ॥ ३-४२-११ ददर्श सह मरीचो रावणो राक्षसाधिपः ।

मार्गमें पहलेकी ही भाँति अनेकानेक पत्तनों, वनों, पर्वतों, समस्त नदियों, राष्ट्रों तथा नगरोंको देखते हुए दोनोंने दण्डकारण्यमें प्रवेश किया और वहाँ मारीचसहित राक्षसराज रावणने श्रीरामचन्द्रजीका आश्रम देखा ॥ १०-११ १/२ ॥

मार्गदल्लि मॊदलिनन्तॆ अनेकानेक पट्टण, वन, पर्वत, नदि, राष्ट्र, नगर, मुन्तादवन्नु नोडुत्ता इब्बरू दण्डकारण्यवन्नु प्रवेशिसिदरु. अल्लि मारीचनॊन्दिगॆ राक्षसराज रावणनु श्रीरामचन्द्रन आश्रमवन्नु नोडिदनु.॥10-11½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. tathaa eva = like that; tatra = there - en route; pattanaani vanaani ca = seaports, forests, also; giriim ca sarvaaH saritaaH = mountains, also, rivers, all of them; raaSTraaNi nagaraaNi ca = provinces, cities, even; pashyantau [yayatuH] = while seeing - they travelled.

अनुवादः

While looking at the seaports and forests, also at all the mountains and rivers, even at the cities and provinces en route they proceeded. [3-42-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11b, 12a. saha mariicaH = with, Maareecha; raakSasa adhipaH raavaNaH = king, of demons, Ravana; daNDaka araNyam sametya = Dandaka, forest, on reaching; tataH raaghavasya aashramam dadarsha then, Raghava’s, hermitage, he has seen.

अनुवादः

On reaching Dandaka forest along with Maareecha the king of demons Ravana has then seen the hermitage of Raghava. [3-42-11b, 12a]

टिप्पनी

Please refer to the endnote for the Ancient Indian way of classification of villages, towns, and cities as per Indian architecture called vaastu shaastra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः काञ्चनभूषणात् ॥ १२ ॥
हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत् ।

अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः कांचन भूषणात् ॥ ३-४२-१२ हस्ते गृहीत्वा मारीचम् रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ।

तब उस सुवर्णभूषित रथसे उतरकर रावणने मारीचका हाथ अपने हाथमें ले उससे कहा— ॥ १२ १/२ ॥

आग सुवर्णभूषित रथदिन्द कॆळगिळिदु रावणनु मारीचन कै हिडिदुकॊण्डु हीगॆ हेळिदन.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. raavaNaH = Ravana; kaancana bhuuSaNaat tasmaat rathaat avatiirya = with golden [ornaments,] decorated, from that, chariot, having alighted; tataH = then; maariicam haste gR^ihiitvaa = Maareecha, in hand, on taking; vaakyam abraviit = sentence, spoke.

अनुवादः

Alighting the chariot that is decorated with golden ornaments Ravana then spoke this sentence to Maareecha taking his hand into his. [3-42-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद् रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम् ॥ १३ ॥
क्रियतां तत् सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः ।

एतत् राम आश्रम पदम् दृश्यते कदली वृतम् ॥ ३-४२-१३ क्रियताम् तत् सखे शीघ्रम् यत् अर्थम् वयम् आगताः ।

‘सखे! यह केलोंसे घिरा हुआ रामका आश्रम दिखायी दे रहा है । अब शीघ्र ही वह कार्य करो, जिसके लिये हमलोग यहाँ आये हैं’ ॥ १३ १/२ ॥

मित्रने! इदो बाळॆगिडगळिन्द सुत्तुवरिद रामन आश्रम कण्डुबरुत्तिदॆ. ईग बेगने नावु बन्दिरुव कार्यवन्नु कैगॊळ्ळु.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. sakhe = oh, friend; kadalii vR^itam = banana plants, surrounded with; etat raama aashrama padam = this, is Rama’s, hermitage’s, threshold; dR^ishyate = being seen; to which; vayam yat artham aagataaH = we, for which, reason, came here; tat = that work; shiighram kriyataam = promptly, be done.

अनुवादः

“This one which we are seeing and which is surrounded with banana plants is the threshold of Rama’s hermitage, and -`—-oh, friend, the purpose for which we came here let it be effectuated promptly.” Thus Ravana hastened Maareecha. [3-42-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा ॥ १४ ॥
मृगो भूत्वाऽऽश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह ।

स रावण वचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसः तदा ॥ ३-४२-१४ मृगो भूत्वा आश्रम द्वारि रामस्य विचचार ह ।

रावणकी बात सुनकर राक्षस मारीच उस समय मृगका रूप धारण करके श्रीरामके आश्रमके द्वारपर विचरने लगा ॥

रावणन मातन्नु केळि राक्षस मारीचनु आग मृगरूपवन्नु धरिसि श्रीरामन आश्रमद बागिलिगॆ होगि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. tadaa = then; saH raakSasaH maariicaH = he that, demon, Maareecha; raavaNa vacaH shrutvaa = Ravana’s, words, on hearing; mR^igaH bhuutvaa = deer, on becoming; raamasya aashrama dvaari = in Rama’s, hermitage’s, door

• frontage; vi cacaara ha = verily, ambled, indeed.

अनुवादः

“And on hearing Ravana’s words demon Maareecha then became a deer and indeed ambled freely in the frontage of Rama’s hermitage. [3-42-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम् ॥ १५ ॥
मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः ।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः ॥ १६ ॥
किञ्चिदभ्युन्नतग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः ।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसन्निभः ॥ १७ ॥

स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम् ॥ मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः ।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्फलश्रवाः ॥ किञ्चिदभ्युन्नतग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः ।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसन्निभः ॥

स तु रूपम् समास्थाय महत् अद्भुत दर्शनम् ॥ ३-४२-१५ मणिप्रवर शृंगाग्रः सित असित मुखाकृतिः । रक्तपद्मोत्पल मुख इन्द्रनीलोत्पल श्रवाः ॥ ३-४२-१६ किंचित् अभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनील निभ उदरः । मधूक निभ पार्श्वः च कंज किंजल्क सम्निभः ॥ ३-४२-१७ वैदूर्य संकाश खुरः तनु जंघः सुसंहतः ।

उस समय उसने देखनेमें बड़ा ही अद्भुत रूप धारण कर रखा था । उसके सींगोंके ऊपरी भाग इन्द्रनील नामक श्रेष्ठ मणिके बने हुए जान पड़ते थे, मुखमण्डलपर सफेद और काले रंगकी बूँदें थीं, मुखका रंग लाल कमलके समान था । उसके कान नीलकमलके तुल्य थे और गरदन कुछ ऊँची थी, उदरका भाग इन्द्रनीलमणिकी कान्ति धारण कर रहा था । पार्श्वभाग महुएके फूलके समान श्वेतवर्णके थे, शरीरका सुनहरा रंग कमलके केसरकी भाँति सुशोभित होता था ॥ १५—१७ ॥

पदच्छेदः

15b, 16a. saH = he - Maareecha; adbhuta darshanam = superbly amazing, in appearance; mahat ruupam = gorgeous, form; sam aasthaaya = verily, on adopting; maNi pravara shR^inga agraH = sapphire blue [in the hue of,] the best, horn, with tips; sita a sita mukha aakR^itiH = whitish, not, so whitish, face’s, in look; such a; mR^igaH bhuutvaa vicacaara = deer, on becoming, he moved about.

अनुवादः

Adopting the form of a gorgeous deer which is superbly amazing just by its appearance, whose tips of antlers are in the hue of best sapphires, and whose face is whitish at some places and not so whitish at other in its look, he became a Golden Deer and moved thereabout. [3-42-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग अवनु नोडलु बहळ अद्भुत रूपवन्नु धरिसिद्दनु. अदर कॊम्बिन तुदिगळु श्रेष्ठ इन्द्रनील मणियन्तॆ काणुत्तिद्दवु. तलॆय भागदल्लि बिळि मत्तु कप्पु चुक्कॆगळिद्दवु. मुखवु कॆम्पु कमलदन्तॆ इत्तु. अदर किविगळु नीलकमलगळन्तॆ इद्दवु, कत्तु मेलक्कॆत्तिदन्तॆ इत्तु. हॊट्टॆय भागवु इन्द्रनीलमणियन्तॆ शुभ्रवागित्तु. शरीर बङ्गार बण्णद कमल केसरदन्तॆ सुशोभितवागित्तु.॥15-17॥

पदच्छेदः

16b, 17a. rakta padma utpala mukha = red, lotus [on one side,] blue lotus, [on the other,] face [cheeks]; indra niila utpala shravaaH = Indra, Blue [sapphirine in hue,] [bloomed] blue-lotus like, ears; kimcit abhi unnata griiva = a little, up, raised, neck; indra niila nibha udaraH [dasha adhara] = Indra, blue diamond, in shine, stomach, [lower lip]; vicacaara = he moved about.

अनुवादः

One of its cheeks in the shade of a reddish-lotus while the other in the hue of a bluish-lotus, one of its ears is in the hue of bloomed blue-lotus while the other is in the shade of a sapphire, while the shine of its stomach is like that of a best blue-diamond, Indra-niila-maNi, and with a little upraised neck that deer has moved about there. [3-42-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17b, 18a. paarshvaH ca = flanks, also; madhuuka nibha = Mahuka flower [whitish flower from which country liquor is prepared,] in shine; kanja kinjalka sannibhaH = lotuses, fibril, similar to - flanks; vaiduurya sankaasha khuraH = Lapis [gem,] similar, hooves; tanu janghaH = thin, calves; su sam hataH = very, well, cohered - limbs; vicacaara = moved about.

अनुवादः

One flank is shining whitish like Madhuka flowers and the other is similar to the roseate fibrils of lotuses, while its hooves are similar to the gemstone lapis, calves thin, and thus with very well cohered limbs that deer moved about there. [3-42-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदूर्यसङ्काशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः ।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः ॥ १८ ॥

वैडूर्यसङ्काशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः ।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजतः ॥

इन्द्र आयुध सवर्णेन पुच्छेन ऊर्ध्वम् विराजितः ॥ ३-४२-१८ मनोहर स्निग्ध वर्णो रत्नैः नाना विधैः वृतः ।

उसके खुर वैदूर्यमणिके समान, पिंडलियाँ पतली और पूँछ ऊपरसे इन्द्रधनुषके रंगकी थी, जिससे उसका संगठित शरीर विशेष शोभा पा रहा था ॥ १८ ॥

अदर गॊरसु वैढूर्यमणियन्तॆ, सॊण्टवु तॆळ्ळगिद्दु, सन्धिबन्धगळु हॊन्दिकॆयागि सेरिकॊण्डिद्दवु. कामन बिल्लिनन्तॆ बालवु निमिरि निन्तु प्रकाशमानवागि काणुतिद्दितु.॥18॥

पदच्छेदः

18b, 19a. uurdhvam vi raajitaH = to up - upraised [tail,] verily shining forth; indra aayudha sa varNena = Indra’s, weapon [Rainbow,] equal, in tinge; pucChena = with such a tail; snigdha varNaH = lustrous, in colour [of body]; naanaa vidhaiH ratnaiH vR^itaH [iva] = many, diverse ones, with gems [gemlike dapples,] encompassed [dappled with.]; manaH haraH = heart, stealing - deer’s aura; vicacaara = moved about.

अनुवादः

With an upraised tail that shone forth in a tinge equal to the weapon of Indra, namely Rainbow, and with a complexion that is lustrous and dappled with many diverse gemlike dapples, that deer moved thereabout with a heart-stealing aura. [3-42-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः ।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः ॥ १९ ॥

मनोहरः स्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः ।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः ॥

क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परम शोभनः ॥ ३-४२-१९ वनम् प्रज्वलयन् रम्यम् राम आश्रम पदम् च तत् ।

उसकी देहकी कान्ति बड़ी ही मनोहर और चिकनी थी । वह नाना प्रकारकी रत्नमयी बुँदकियोंसे विभूषित दिखायी देता था । राक्षस मारीच क्षणभरमें ही परम शोभाशाली मृग बन गया ॥ १९ ॥

अदर देहकान्तियु बहळ मनोहर मत्तु स्निग्धवागित्तु. अदु नाना प्रकारद चुक्कॆगळिन्द विभूषितवागि काणुत्तित्तु. राक्षस मारीचनु क्षणार्धदल्लि परम शोभाशाली मृग रूपनादनु.॥19॥

पदच्छेदः

19b, 20a. raakSasaH = demon [Maareecha]; vanam = woodlands; tat raama aashrama padam = that, Rama’s, hermitage’s, threshold; ca = even - in particular; pra jvalayan = verily, irradiating; kSaNena = in a moment; parama shobhanaH = highly, splendorous; ramyam = fascinating; mR^igaH jaataH = as deer, emerged as.

अनुवादः

Thus that demon Maareecha emerged like a highly splendorous and fascinating deer in a wink highly irradiating those woodlands, and the threshold of Rama’s hermitage in particular. [3-42-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनं प्रज्वलयन् रम्यं रामाश्रमपदं च तत् ।
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः ॥ २० ॥
प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् ।
विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समन्ततः ॥ २१ ॥

सीताको लुभानेके लिये विविध धातुओंसे चित्रित मनोहर एवं दर्शनीय रूप बनाकर वह निशाचर उस रमणीय वन तथा श्रीरामके उस आश्रमको प्रकाशित करता हुआ सब ओर उत्तम घासोंको चरने और विचरने लगा ॥ २०-२१ ॥

सीतॆयन्नु मरुळुगॊळिसलु विविध धातुगळिन्द चित्रित मनोहर, दर्शनीय रूपवन्नान्तु आ निशाचरनु आ वन मत्तु श्रीरामन आश्रमवन्नु प्रकाशितगॊळिसुत्ता ऎल्लॆडॆ उत्तम हुल्लन्नु मेयुत्ता ओडाडलुतॊडगिदनु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20b, 21. saH raakSasaH = he that, demon; naanaa dhaatu vi citritam = various, ores, [colours of ores,] amazingly, [body] painted with; manoharam darshaniiyam ruupam = heart-stealing, exquisite, form; kR^itvaa = on making - on adopting; vaidehyaaH pralobhana artham = Vaidehi, to delude, reason of; vi caran = freely, moving; samantataH = all over; shaadvalaani = on pastures; samyak = with good bearing [deer-like in conduct]; gacChate = is moving about.

अनुवादः

Adopting such an exquisite and heart-stealing form which is amazingly dappled with the colours of diverse ores, that demon ambled all over there freely with the bearing of a real deer in order that Vaidehi might be deluded, and he moved forward onto the pastures. [3-42-2b, 21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रौप्यैर्बिन्दुशतैश्चित्रं भूत्वा च प्रियदर्शनः ।
विटपीनां किसलयान् भक्षयन् विचचार ह ॥ २२ ॥

रोप्यैः बिन्दु शतैः चित्रो भूत्वा च प्रिय दर्शनः । विटपीनाम् किसलयान् भक्षयन् विचचार ह ॥ ३-४२-२२

सैकड़ों रजतमय विन्दुओंसे युक्त विचित्र रूप धारण करके वह मृग बड़ा प्यारा दिखायी देता था । वह वृक्षोंके कोमल पल्लवोंको खाता हुआ इधर-उधर विचरने लगा ॥ २२ ॥

साविरारु बॆळ्ळिय चुक्किगळिन्द कूडिद विचित्र रूपधरिसिकॊण्ड आ मृगवु बहळ प्रियावागि काणुत्तित्तु. अदु वृक्षगळ ऎळॆय तळिरुगळन्नु तिन्नुत्ता अत्त-इत्त सञ्चरिसतॊडगितु.॥22॥

पदच्छेदः

22. ropyaiH bindu shataiH = with silvery, stipples [of body,] hundreds of; citraH bhuutvaa ca = astonishing, on becoming, also; priya darshanaH = having pleasant, for looks; viTapiinaam kisalayaan bhakshayan = of trees, new grass-blades, to graze; vicacaara ha = moved about, indeed.

अनुवादः

And with hundreds of silvery stipples of body he became an astonishing deer with pleasant looks and indeed moved chewing new grass-blades of trees. [3-42-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः ।
समाश्रयन् मन्दगतिं सीतासन्दर्शनं ततः ॥ २३ ॥

कदली गृहकम् गत्वा कर्णिकारानि ततः ततः । समाश्रयन् मंदगतिः सीता संदर्शनम् ततः ॥ ३-४२-२३

केलेके बगीचेमें जाकर वह कनेरोंके कुञ्जमें जा पहुँचा । फिर जहाँ सीताकी दृष्टि पड़ सके, ऐसे स्थानमें जाकर मन्दगतिका आश्रय ले इधर-उधर घूमने लगा ॥ २३ ॥

बाळॆय तोटक्कॆ होगि, अदु कणगिलॆ कुञ्जक्कॆ होगुत्ता, मत्तॆ पुनः सीतॆय कण्णिगॆ बीळुवन्तह स्थळक्कॆ होगि सुत्तलू सुत्ततॊडगितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. kadalii gR^ihakam gatvaa = banana, boscage, on going; karNikaaraani tataH tataH = of Karnikara, there, there; manda gatiH = slow, paced

• on becoming; tataH = then; siitaa = Seetha; sam darshanam = field of view - at such a place; sam aashrayan = well, abided - resorted to such a place.

अनुवादः

That Golden Deer has gone into the boscages of banana plants, and moved here and there around Karnikara trees, and then resorted to a place which is within the eyeshot of Seetha. [3-42-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः ।
रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम् ॥ २४ ॥

राजीव चित्र पृष्ठः स विरराज महामृगः । राम आश्रम पद अभ्याशे विचचार यथा सुखम् ॥ ३-४२-२४

उसका पृष्ठभाग कमलके केसरकी भाँति सुनहरे रंगका होनेके कारण विचित्र दिखायी देता था, इससे उस महान् मृगकी बड़ी शोभा हो रही थी । श्रीरामचन्द्रजीके आश्रमके निकट ही वह अपनी मौजसे घूम रहा था ॥ २४ ॥

अदर पृष्ठभागवु कमलद केसरदन्तॆ स्वर्ण वर्ण इरुवुदरिन्द विचित्रवागि काणुत्तित्तु. इदरिन्द आ महामृगवु शोभिसुत्तित्तु. श्रीरामन आश्रमद बळियल्ले अदु स्वेच्छॆयागि विहरिसुत्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saH mahaa mR^igaH = that, astounding, deer; raajiiva citra pR^iSThaH = lotus-like, odd, hind-side - it has; vi raraaja = verily, scintillated; raama aashrama pada abhyaashe = Rama’s, hermitage’s, threshold, surroundings; yathaa sukham vicacaara = as per, delight, milled around.

अनुवादः

With an odd lotus like hind-side that astounding deer is verily scintillating, and it milled around the surroundings in the threshold of Rama’s hermitage according to its own delight. [3-42-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः ।
गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ २५ ॥

पुनर् गत्वा निवृत्तः च विचचार मृगोत्तमः । गत्वा मुहूर्तम् त्वरया पुनः प्रति निवर्तते ॥ ३-४२-२५

वह श्रेष्ठ मृग कुछ दूर जाकर फिर लौट आता था और वहीं घूमने लगता था । दो घड़ीके लिये कहीं चला जाता और फिर बड़ी उतावलीके साथ लौट आता था ॥ २५ ॥

आ श्रेष्ठमृगवु नॆगॆयुत्ता स्वल्प दूर होगि पुनः हत्तिर बरुत्तित्तु. मत्तु अल्ले सुत्ताडुत्तित्तु. मुहूर्तमात्र मरॆयागि मत्तॆ तक्षण प्रकटवागुत्तित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. mR^iga uttamaH = deer, the excellent one; gatvaa punaH nivR^ittaH ca = on going away, again, on coming back, also; vicacaara = meandered; muhuurtam gatvaa = for sometime, on going away; punaH tvarayaa prati nivartate [vi kriiDan] = again, towards [hermitage,] returns, [very, playfully.]

अनुवादः

That excellent deer beats a retreat and again returns, and meanders thus time and again, and turns its tail for sometime only to return once again very playfully. [3-42-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रीडंश्च क्वचिद् भूमौ पुनरेव निषीदति ।
आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति ॥ २६ ॥

विक्रीडन् च पुनर् भूमौ पुनर् एव निषीदति । आश्रम द्वारम् आगम्य मृग यूथानि गच्छति ॥ ३-४२-२६

वह कहीं खेलता, कूदता और पुनः भूमिपर ही बैठ जाता था, फिर आश्रमके द्वारपर आकर मृगोंके झुंडके पीछे-पीछे चल देता ॥ २६ ॥

अदु कॆलवॆडॆ आडुत्ता, नॆगॆयुत्ता, मत्तॆ नॆलदल्लि कुळितुबिडुत्तित्तु. बळिक आश्रमद बागिलिगॆ बन्दु जिङ्कॆगळ गुम्पिन हिन्दॆ हिन्दॆ होगुत्तित्तु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vi kriiDan = while verily, playing - gambolling [everywhere]; punaH ca = again, also; [kvacit = somewhere]; bhuumau punaH eva niSiidati = on ground, again, thus, sinks down - sits down; aashrama dvaaram aagamya = hermitage, threshold, on coming to; mR^iga yuuthaani gacChati = towards deer, herds, goes.

अनुवादः

Again gambolling everywhere it sits somewhere on the ground, then, on coming to the threshold of hermitage it goes towards herds of deer. [3-42-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते ।
सीतादर्शनमाकाङ्क्षन् राक्षसो मृगतां गतः ॥ २७ ॥

मृग यूथैः अनुगतः पुनर् एव निवर्तते । सीता दर्शनम् आकांक्षन् राक्षसो मृगताम् गतः ॥ ३-४२-२७ परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।

तत्पश्चात् झुंड-के-झुंड मृगोंको साथ लिये फिर लौट आता था । उस मृगरूपधारी राक्षसके मनमें केवल यह अभिलाषा थी कि किसी तरह सीताकी दृष्टि मुझपर पड़ जाय ॥ २७ ॥

अनन्तर मृगगळ गुम्पिनॊन्दिगॆ पुनः मरळि बरुत्तित्तु. आ मृगरूपी राक्षसन मनस्सिनल्लि हेगादरू सीतॆय दृष्टि नन्न मेलॆ बीळलि ऎम्ब अभिलाशॆ इत्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27, 28a. mR^igataam gataH raakSasaH = deer-hood, on going into, demon

• Maareecha; siitaa darshanam aakaankSan = to Seetha, to be perceptible, desirous of; mR^iga yuuthaiH anugataH = by deer, by herds, when followed [fraternizing]; punaH eva = again, thus; nivartatere = returns; vi niS patan = verily, out, falling - leaping and bounding; citraaNi maNDalaani pari bhramati = amusing, in circles, moves - whirligigs.

अनुवादः

That demon who has gone into the deer-hood has gone after some herd of deer. But he returned again though that herd followed him wanting to fraternise, in order that he shall remain perceptible to Seetha, and he whirligiged in amusing circles while leaping and bounding to and from that herd of deer. [3-42-27, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः ॥ २८ ॥
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।

परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।
समुद्वीक्ष्य च तं सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः ॥
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।

समुद्वीक्ष्य च सर्वे तम् मृगा ये अन्ये वनेचराः ॥ ३-४२-२८ उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।

सीताके समीप आते समय वह विचित्र मण्डल(पैंतरे) दिखाता हुआ चारों ओर चक्कर लगाता था । उस वनमें विचरनेवाले जो दूसरे मृग थे, वे सब उसे देखकर पास आते और उसे सूँघकर दसों दिशाओंमें भाग जाते थे ॥

सीतॆय बळिगॆ बन्दाग अदु विचित्र चेष्टॆगळन्नु तोरुत्ता सुत्तुत्तित्तु. आ वनदल्लि सञ्चरिसुव इतर मृगगळॆल्ल अदन्नु नोडि हत्तिर बन्दु अदन्नु मूसि हत्तु दिक्कुगळिगॆ ओडि होगुत्तिद्दवु.॥28½॥

पदच्छेदः

28b, 29a. vane caraaH = in forest, moving; ye sarve anye mR^igaaH = which, all, other, animals - are there; samudviikhya - sam ut viikSya = well, up [-necked,] on seeing; upa aagamya = to near, on coming; sam aaghraayaon = well, smelling [demon-deer]; dasha dishaH = to ten, directions; vi dravanti = verily, running away.

अनुवादः

All the other animals moving in that forest on seeing this demon-deer with their necks up have come close to it, and on smelling it well they are running away to all the ten directions noticing it as a demon turned into a deer. [3-42-28b, 29a]

टिप्पनी

Here the animals are portrayed as better beings than humans in identifying demons or ghosts. Though they may not know or wish to know about god, the apparent ghost scares them. Humans apperceive neither god nor ghost because they are half of each.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसः सोऽपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः ॥ २९ ॥
प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् ।

राक्षसः सो अपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः ॥ ३-४२-२९ प्रच्छादनार्थम् भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् ।

राक्षस मारीच यद्यपि मृगोंके वधमें ही तत्पर रहता था तथापि उस समय अपने भावको छिपानेके लिये उन वन्य मृगोंका स्पर्श करके भी उन्हें खाता नहीं था ॥ २९ १/२ ॥

राक्षस मारीचनु मृगगळ वधॆयल्ले तत्परनागिद्दरू आग तन्न स्वभाववन्नु अडगिसिकॊळ्ळलु आ काडिन जिङ्कॆगळु स्पर्शिसिदरू अवन्नु तिन्नुत्तिरलिल्ल.॥29½॥

पदच्छेदः

29b, 30a. mR^iga vadhe rataH = in animal, killing, indulged; saH raakSasaH api = that, demon Maareecha, even; vanyaan taan mR^igaan = pertaining to forest, those, animals; samspR^ishan = touching them; bhaavasya = of his nature; pracChaadana artham = camouflaging, for the reason of; na bhakSayati = not, eating them.

अनुवादः

Even that demon in the deer’s semblance Maareecha, though indulged in killing those forest animals, and though the other animals are touching him, he is not killing and eating them indulgently, only for the reason of camouflaging his present nature of demon-hood. [3-42-29b, 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥ ३० ॥
कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत ।
कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा ॥ ३१ ॥

तस्मिन् एव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥ ३-४२-३० कुसुम अपचये व्यग्रा पादपान् अभ्यवर्तत । कर्णिकारान् अशोकान् च चूताम् च मदिरेक्षणा ॥ ३-४२-३१ कुसुमानि अपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना ।

उसी समय मदभरे सुन्दर नेत्रोंवाली विदेहनन्दिनी सीता, जो फूल चुननेमें लगी हुई थीं, कनेर, अशोक और आमके वृक्षोंको लाँघती हुई उधर आ निकलीं ॥

अदे समयदल्लि शुभदर्शनळाद विदेहनन्दिनी सीतॆयु अशोक, कणगिलॆ, मुन्ताद हूवन्नु कीळुव उत्साहदिन्द माविन मरवन्नु दाटि आ कडॆगॆ बन्दळु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30b, 21a. tataH = what is more; tasmin eva kaale = at that, only, at time - in the same instant; shubha locanaa vaidehii = one with felicitous, eyes, Vaidehi; kusuma apacaye vyagraa = flowers, in plucking, yearning for; paadapaan abhyavartata [abhi a vartata] = to trees, towards, she came.

अनुवादः

What is more, Vaidehi with her felicitous eyes came towards trees yearning for plucking the flowers in the same instant. [3-42-30b, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31b, 32a. madira iikSaNaa = one with inebriating, glances; rucira ananaa = one with delightful, visage; such Seetha; karNikaaraan ashokaan ca cuutaam ca = Karnikaara, Ashoka, also, Chuuta, also; kusumaani apacinvantii cacaara = flowers, while plucking, moved about.

अनुवादः

And she with her inebriating glances and delightful visage moved there about while plucking flowers of Karnikaara, Ashoka, and of Mango trees. [3-42-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना ।
अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम् ॥ ३२ ॥
मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना ।

अनर्हा अरण्य वासस्य सा तम् रत्नमयम् मृगम् ॥ ३-४२-३२ मुक्ता मणि विचित्र अंगम् ददर्श परम अंगना ।

फूलोंको चुनती हुई वे वहीं विचरने लगीं । उनका मुख बड़ा ही सुन्दर था । वे वनवासका कष्ट भोगनेके योग्य नहीं थीं । परम सुन्दरी सीताने उस रत्नमय मृगको देखा, जिसका अङ्ग-प्रत्यङ्ग मुक्तामणियोंसे चित्रित-सा जान पड़ता था ॥ ३२ १/२ ॥

हूवुगळन्नु बिडिसुत्ता अवळु अल्ले तिरुगुत्तिद्दळु. आकॆय मुख बहळ सुन्दरवागित्तु. आकॆयु वनवासद कष्टगळन्नु अनुभविसलु योग्यळागिरलिल्ल. परमसुन्दरी सीतॆयु आ रत्नमय मृगवन्नु नोडिदळु. अदर प्रतियॊन्दु अङ्गवु मुक्तामणिगळिन्द चित्रिसिदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥32½॥

पदच्छेदः

32b, 33a. araNya vaasasya = for forest, dwelling; an arhaa = not, unsuited to; saa parama anganaa = she that, select, lady; ratnamayam = completely gemlike - as if; muktaa maNi vi citra angam = [studded with] pearls, gems, surprising, having limbs; tam mR^igam dadarsha = at that, deer, she beheld.

अनुवादः

That select lady who is unmeet for forest life beheld that deer which is completely gemlike and whose limbs are surprising as though studded with pearls and gems. [3-42-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम् ॥ ३३ ॥
विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ।

तम् वै रुचिर दंत ओष्ठम् रूप्य धातु तनू रुहम् ॥ ३-४२-३३ विस्मयात् उत्फुल्ल नयना स स्नेहम् समुदैक्षत ।

उसके दाँत और ओठ बड़े सुन्दर थे तथा शरीरके रोएँ चाँदी एवं ताँबे आदि धातुओंके बने हुए जान पड़ते थे । उसके ऊपर दृष्टि पड़ते ही सीताजीकी आँखें आश्चर्यसे खिल उठीं और वे बड़े स्नेहसे उसकी ओर निहारने लगीं ॥ ३३ १/२ ॥

अदर हल्लु, तुटिगळु बहळ सुन्दरवागित्तु हागू शरीरद रोमगळु बॆळ्ळि, ताम्र मुन्ताद धातुगळिन्द उण्टादन्तॆ अनिसुत्तित्तु. अदर मेलॆ दृष्टि बीळुत्तले सीतॆय कण्णुगळु आश्चर्यदिन्द अरळितु मत्तु अवळु बहळ स्नेहदिन्द अदन्नु अवलोकिसतॊडगिदळु.॥33½॥

पदच्छेदः

33b, 34a. [saa = she, Seetha]; rucira danta oSTham = one with pretty, teeth, lips - deer; ruupya dhaatu tanuu ruham = silver, ore [like copper ore coloured,] body, born [hairs]; tam = that [deer]; vismayaat utphulla nayanaa = astonishment, broadening, her eyes; sa sneham = with, affinity; samudaikshata [sam ut iikSata] = well, raising eyes, has seen - rubbernecked, goggled; vai = indeed.

अनुवादः

And she that Seetha goggled the Golden Deer with a wide-eyed astonishment, which deer has pretty lips and teeth, hair resembling silver and copper ores, and she indeed gazed at it with an affinity for wildlife. [3-42-33b, 34a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः ॥ ३४ ॥
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम् ।

स च ताम् राम दयिताम् पश्यन् मायामयो मृगः ॥ ३-४२-३४ विचचार ततः तत्र दीपयन् इव तत् वनम् ।

वह मायामय मृग भी श्रीरामकी प्राणवल्लभा सीताको देखता और उस वनको प्रकाशित-सा करता हुआ वहीं विचरने लगा ॥ ३४ १/२ ॥

आ मायामृगवू कूड प्राणवल्लभॆ सीतॆयन्नु नोडि, आ वनवन्नु बॆळगुत्ता अल्ले सञ्चरिसतॊडगितु.॥34½॥

पदच्छेदः

34b, 35a. maayaa mayaH = highly, phantasmal; sa R^igaH ca = that, deer also; taam raama dayitaam pashyan = at her, Rama’s, wife, on seeing; tat vanam diipayan iva = that, woods, to scintillate, as though; tataH tatra vi cacaara = then, there about, verily, moved.

अनुवादः

On seeing Rama’s wife Seetha that highly phantasmal deer too then moved there about as though to scintillate that woodland. [3-42-34b, 35a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् ।
विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥ ३५ ॥

अदृष्ट पूर्वम् दृष्ट्वा तम् नाना रत्नमयम् मृगम् । विस्मयम् परमम् सीता जगाम जनक आत्मजा ॥ ३-४२-३५

सीताने वैसा मृग पहले कभी नहीं देखा था । वह नाना प्रकारके रत्नोंका ही बना जान पड़ता था । उसे देखकर जनककिशोरी सीताको बड़ा विस्मय हुआ ॥ ३५ ॥

सीतॆयु अन्तह मृगवन्नु हिन्दॆन्दू नोडिरलिल्ल. अदु नाना प्रकारद रत्नगळिन्द माडिदन्तॆ अनिसुत्तित्तु. अदन्नु नोडि जानकिगॆ बहळ विस्मयवायितु.॥35॥

पदच्छेदः

35b, c. a dR^iSTa puurvam = un, seen, hitherto; naanaa ratnamayam = numerously, gem-studded [as though]; tam mR^igam = that, deer; dR^iSTvaa = having seen; janaka aatmajaa = Janaka’s, daughter; siitaa = Seetha; paramam vismayam jagaama = intense, astonishment, went into.

अनुवादः

To see such a deer which is hitherto unseen, and which is as though studded with numerous gems, the daughter of Janaka, Seetha, went in to an intense wonderment. [3-42-35b, c]

टिप्पनी

The stress continuously laid on the eyes of Seetha is observable, only to conclude that ’trust not what thy eyes show you…'

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४२ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि नलवत्तॆरडनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥42॥