०४० रावणकृतमारीचनिर्भर्त्सनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Ravana rebuts Maareecha for giving an unasked advice and details his plan to abduct Seetha. Ravana intimidates Maareecha that he himself will kill Maareecha immediately if his orders are disobeyed, and Maareecha may perhaps have no opportunity to die at the hands of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

40. रावणका मारीचको फटकारना और सीताहरणके कार्यमें सहायता करनेकी आज्ञा देना

मारीचस्य तु तद् वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः ।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥ १ ॥

मारीचस्य तु तत् वाक्यम् क्षमम् युक्तम् च रावणः । उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तु काम इव औषधम् ॥ ३-४०-१

मारीचका वह कथन उचित और माननेयोग्य था तो भी जैसे मरनेकी इच्छावाला रोगी दवा नहीं लेता, उसी प्रकार उसके बहुत कहनेपर भी रावणने उसकी बात नहीं मानी ॥ १ ॥

मारीचन मातु उचित हागू ऒप्पिकॊळ्ळलु योग्यवागिद्दरू सायुव इच्छॆयुळ्ळवनु औषधियन्नु कुडियदन्तॆ, अवनु बहळवागि हेळिदरू रावणनु अवन मातन्नु मन्निसलिल्ल.॥1॥

पदच्छेदः

1. uktaH raavaNaH = he who is spoken thus, Ravana; maariicasya tu kSamam yuktam ca = Maareecha’s, but, acceptable, equitable, also; tat vaakyam = that, sentence; martu kaama auSadham iva = to die, one desiring to, medicament, as with; na pratijagraaha = not, received - Ravana rejected.

अनुवादः

When Maareecha spoke those acceptable and equitable words, Ravana rejected them like a person with a death wish rejects medicament. [3-40-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ २ ॥

तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत् पुरुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥

तम् पथ्य हित वक्तारम् मारीचम् राक्षसाधिपः । अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् अयुक्तम् काल चोदितः ॥ ३-४०-२

कालसे प्रेरित हुए उस राक्षसराजने यथार्थ और हितकी बात बतानेवाले मारीचसे अनुचित और कठोर वाणीमें कहा— ॥ २ ॥

काल प्रेरितनाद आ राक्षसराजनु यथार्थ मत्तु हितकर मातन्नु हेळुव मारीचनल्लि अनुचित हागू कठोर मातुगळिन्द हेळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raakSasa adhipaH = demons, king; kaala coditaH = by Time [the Terminator,] ushered; pathya hita vaktaaram = doing good - conducive, beneficial, who is speaking; tam maariicam = to him, to that Maareecha; a yuktam = unbefitting; paruSam vaakyam abraviit = uncouthly, words, spoke.

अनुवादः

Ushered by the Terminator the king of demons Ravana, uncouthly spoke these unbefitting words to Maareecha who had been speaking conducive and beneficial words of advise. [3-40-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुष्कुलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते ।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे ॥ ३ ॥

यत् किल एतत् अयुक्तार्थम् मारीच मयि कथ्यते । वाक्यम् निष्फलम् अत्यर्थम् बीजम् उप्तम् इव ऊषरे ॥ ३-४०-३

‘दूषित कुलमें उत्पन्न मारीच! तुमने मेरे प्रति जो ये अनाप-शनाप बातें कही हैं, ये मेरे लिये अनुचित और असंगत हैं, ऊसरमें बोये हुए बीजके समान अत्यन्त निष्फल हैं ॥ ३ ॥

दूषितकुलदल्लि हुट्टिद मारीचने! नीनु नन्न कुरितु अनुचित, असङ्गत, बायिगॆ बन्द हागॆ हेळिद मातुगळु, बञ्जरु भूमियल्लि बित्तिद बीजगळु निष्पलवागुवन्तॆ अत्यन्त निष्पलवादवुगळु.॥3॥

पदच्छेदः

3. maariica = oh, Maareecha; a yukta artham = without, having, meaning - meaningless words; yat = that which; etat vaakyam = all these, sentence - advisory words; mayi = in me [to me]; kathyate = being said; that; uuSare uptam biijam iva = in wasteland, seeded, seed, like; ati artham = very, much - decidedly; niS phalam = without, fruit - worthless; kila = in effect.

अनुवादः

“All these meaningless words that are being said to me are decidedly worthless, in effect, like the seeds seeded in wastelands. [3-40-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे ।
मूर्खस्य पापशीलस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ ४ ॥

त्वत् वाक्यैः न तु माम् शक्यम् - भेतुम् - भेत्तुम् रामस्य संयुगे । पाप शीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ ३-४०-४

‘तुम्हारे इन वचनोंद्वारा मूर्ख, पापाचारी और विशेषतः मनुष्य रामके साथ युद्ध करने अथवा उसकी स्त्रीका अपहरण करनेके निश्चयसे मुझे विचलित नहीं किया जा सकता ॥ ४ ॥

निन्न ई मातुगळु मूर्ख, पापाचारी मत्तु विशेषवागि मनुष्यनाद रामनॊडनॆ युद्ध माडुवुदु अथवा अवन पत्नियन्नु अपहरण माडुव निश्चयदिन्द नन्नन्नु विचलितवागिसलारवु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tvat vaakyaiH = by your, words; paapa shiilasya = evil, in character - an iniquitous one; muurkhasya = imprudent one; visheSataH maanuSasya = especially, human; raamasya = from such a Rama; maam samyuge bhetum [bhettum] = me, from a war, to scare; na shakyam = not, possible.

अनुवादः

“But it is impossible to scare me away from a war with that iniquitous and imprudent Rama, that too, from a human being, with these words of yours. [3-40-4]

टिप्पनी

There is a grammarian’s irk in *bhettum *’ to cut off, to destroy’ * bhetum *’to scare me’ and if *bhettum *is taken, then ‘it is impossible for that human to destroy me in war’ will be the meaning, as per Eastern recension.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा ।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ ५ ॥
अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः ।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव सन्निधौ ॥ ६ ॥

‘एक स्त्री (कैकेयी) के मूर्खतापूर्ण वचन सुनकर जो राज्य, मित्र, माता और पिताको छोड़कर सहसा जंगलमें चला आया है तथा जिसने युद्धमें खरका वध किया है, उस रामचन्द्रकी प्राणोंसे भी प्यारी भार्या सीताका मैं तुम्हारे निकट ही अवश्य हरण करूँगा ॥

ओर्व स्त्री(कैकेयिय मूर्खतापूर्ण मातन्नु केळि यारु राज्य, मित्र, तन्दॆ-तायियन्नु बिट्टु काडिगॆ बन्दिरुवनो, यारु युद्धदल्लि खरनन्नु वधिसिरुवनो, आ रामचन्द्रन प्राणगळिगिन्त प्रियळाद भार्यॆ सीतॆयन्नु नानु निन्न मुन्दॆये अवश्यवागि अपहरण माडुवॆनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. yaH = who is - which Rama is; praakR^itam strii vaakyam shrutvaa = artless, woman’s, word, on hearing; su hR^idaH = good, hearted - friends and relatives; raajyam = kingdom; maataram = mother; tathaa = likewise; pitaram = father; tyaktvaa = on leaving; eka pade = in single, foot - trotted, loped; vanam gataH = forest, went to - bolted off; ellip. maama bhetum nashakyaa = you cannot scare me away from such a Rama.

अनुवादः

“He who bolted off to forest in a single-foot on hearing the artless words of a woman, forfeiting his kingdom, friends and relatives, and even his mother, likewise his father too, you cannot scare me away from such a Rama. [3-40-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. samyuge khara ghaatinaH = in war, Khara, killer of; tasya praaNaiH priya taraa siitaa = than his, by lives, dear, more, Seetha; tava sannidhau = in your, presence - with your help; avashyam mayaa hartavyaa = certainly, by me, is to be stolen - seizable.

अनुवादः

“But his wife Seetha who is dearer to him more than his lives is certainly seizable by me in association with you, as that Rama had purposelessly killed Khara in a war. [3-40-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच विद्यते ।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ७ ॥

एवम् मे निश्चिता बुद्धिः हृदि मारीच विद्यते । न व्यावर्तयितुम् शक्या स इन्द्रैः अपि सुर असुरैः ॥ ३-४०-७

‘मारीच! ऐसा मेरे हृदयका निश्चित विचार है, इसे इन्द्र आदि देवता और सारे असुर मिलकर भी बदल नहीं सकते ॥ ७ ॥

मारीचने! हीगॆ नन्न हृदयद निश्चित विचारवागिदॆ. इदन्नु इन्द्रादि देवतॆगळु मत्तु ऎल्ल असुररु सेरिदरू बदलिसलाररु.॥7॥

पदच्छेदः

7. maariica = oh, Maareecha; me buddhiH evam nishcitaa = my, thinking, in this way, is decided; and; hR^idi vidyate [vartate] = in heart, obtains [lingering on] sa indraiH sura asuraiH api = with, Indra, by gods, by demons, even; vyaavartayitum = to revolute, to roll back; na shakyaa = not, possible.

अनुवादः

“In this way my thinking is decided and it is lingering on in my heart, and it is impossible to roll back my mind or heart even for Indra coming along with gods and demons. [3-40-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि ।
अपायं वा उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ८ ॥

दोषम् गुणम् वा संपृष्टः त्वम् एवम् वक्तुम् अर्हसि । अपायम् वा अपि उपायम् वा कार्यस्य अस्य विनिश्चये ॥ ३-४०-८

‘यदि इस कार्यका निर्णय करनेके लिये तुमसे पूछा जाता ‘इसमें क्या दोष है, क्या गुण है, इसकी सिद्धिमें कौन-सा विघ्न है अथवा इस कार्यको सिद्ध करनेका कौन-सा उपाय है’ तो तुम्हें ऐसी बातें कहनी चाहिये थीं ॥ ८ ॥

इदरल्लि दोषवेनिदॆ, गुण एनिदॆ? इदर सिद्धियल्लि याव विघ्नविदॆ? अथवा ई कार्यद सिद्धिगागि याव उपायविदॆ? ऎम्बुदर निर्णयवन्नु निन्न केळिदरॆ नीनु अन्तह मातु हेळबेकागित्तु.॥8॥

पदच्छेदः

8. asya kaaryasya vinishcaye = of that, deed’s, in determining; doSam guNam vaa = discredit, credit, or; apaayam vaa api = danger, either, or; upaayam vaa = ideation, or; sampR^iSTaH = if [you are] asked; tvam evam vaktum arhasi = you, this way, to talk, apt of you.

अनुवादः

“If you are asked about the credits or discredits, or either of the danger or ideation of the deed for determining its modus operandi, it will be apt of you to talk like this, but I did not seek any viewpoints of yours. [3-40-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता ।
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद् भूतिमात्मनः ॥ ९ ॥

संपृष्टेन तु वक्तव्यम् सचिवेन विपश्चिता । उद्यत अंजलिना राज्ञे य इच्छेत् भूतिम् आत्मनः ॥ ३-४०-९

‘जो अपना कल्याण चाहता हो, उस बुद्धिमान् मन्त्रीको उचित है कि वह राजासे उसके पूछनेपर ही अपना अभिप्राय प्रकट करे और वह भी हाथ जोड़कर नम्रताके साथ ॥ ९ ॥

तन्न श्रेयस्सन्नु बयसुव बुद्धिवन्त मन्त्रियु राजनु अवनल्लि केळिदागले तन्न अभिप्रायवन्नु प्रकटपडिसबेकु, अदू कूड कैमुगिदु नम्रतॆयिन्द तिळिसबेकु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yaH = he who; aatmanaH bhuutim icChet = his own, welfare, if desires; such a one; sampR^iSTena = someone who is asked; vipashcitaa = by an intellectual; sacivena = by an adviser; udyata anjalinaa = with upraised, folded palms; raajne [raajnaH] = to king; vaktavyam = is liable to speak.

अनुवादः

“Even if someone is asked, and if he desires his own welfare, then he has to submit his opinion to the king suppliantly upraising his palm-fold, may he be an intellectual, or an astute adviser. [3-40-9]

टिप्पनी

A king cannot be addressed unless he asks. Then Maareecha, who is fully aware of monarchical protocol, how he informed his analysis of Rama to Ravana, will be the question. Even if a king is resolute in undertaking a mad act, he is to be cautioned. In some cases, a king is to be held by hair and taught, as a teacher holds the taught by his tuft of hair to earbash. Likewise an upright minister shall counsel the king properly, as Krishna advises Vidura in Maha Bharata at Udyoga Parva 93:

टिप्पनी

nanu evam sati niitijno maariico raavaNena apR^iShTaH katham uktavaan it cet - tanna - unmatto raajnaa prashna akareNa api kaaryaatyaprasaktau nigR^ihya api vaktavyatvaat - tathaa ca pR^iShTen naiva vaktavyam iti katham vaktum shakyata iti cenna - pR^iShTenaiva vaktavyam iti etasya svastha avastha raaja viShayatvaat - aapadi uttham pratipanne c raajani kesha grahaNa puurvakam pR^iShTe naa api vaktavyam eva - dk .

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् ।
उपचारेण वक्तव्यो युक्तं च वसुधाधिपः ॥ १० ॥

वाक्यम् अप्रतिकूलम् तु मृदु पूर्वम् शुभम् हितम् । उपचारेण युक्तम् च वक्तव्यो वसुधा अधिपः ॥ ३-४०-१०

‘राजाके सामने ऐसी बात कहनी चाहिये, जो सर्वथा अनुकूल, मधुर, उत्तम, हितकर, आदरसे युक्त और उचित हो ॥ १० ॥

राजन मुन्दॆ सर्वथा अनुकूल, मधुर, उत्तम, हितकर, आदरदिन्द कूडिद, उचितवाद मातन्ने हेळबेकु.॥10॥

पदच्छेदः

10. vasudhaa adhipaH = a land, lord of - a king; a prati kuulam = not, going against - contradictory; mR^idu puurvam = gentility, preceding; hitam = beneficial; shubham = favourable; upacaareNa yuktam ca = etiquette, inclusive of, also; vaakyam = with such a - sentence; vaktavyaH = is to be addressed.

अनुवादः

“The king being lord of the land is to be addressed preceded with gentility, with auspicious and beneficial words that do not contradict the interests of that lord, more so, they shall be inclusive of etiquette. [3-40-10]

टिप्पनी

The imperial protocol is an exaggerated affair, as known to everybody. Here Ravana is demanding one more aspect in demanding, ’the words that do not go against the whims and fancies of the king.’ And this is more than an autocrat’s mentality. Dharmaakuutam says referring to Kaamandaka, a scripture on political science: ’even if a king asks, one shall not ‘readily’ reply though every aspect of that question is known to the replier, and the subject speaking in the audience of a king shall forget his own know-all-ness or his own entity in the knowledge of the subject at issue. vijaanan na api bruuyaat bhartruH kShiptaH uttaram vacaH | praviiNo api hi medhaavii varjayet abhimaanitaam ||.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सावमर्दं तु यद्वाक्यमथवा हितमुच्यते ।
नाभिनन्देत तद् राजा मानार्थी मानवर्जितम् ॥ ११ ॥

स अवमर्दम् तु यत् वाक्यम् अथवा मारीच हितम् उच्यते । न अभिनंदति तत् राजा मानार्थी मान वर्जितम् ॥ ३-४०-११

‘राजा सम्मानका भूखा होता है । उसकी बातका खण्डन करके आक्षेपपूर्ण भाषामें यदि हितकर वचन भी कहा जाय तो उस अपमानपूर्ण वचनका वह कभी अभिनन्दन नहीं कर सकता ॥ ११ ॥

राजनिगॆ सम्मानद हसिवु इरुत्तदॆ. अवन मातन्नु खण्डिसि, आक्षेपपूर्ण भाषॆयल्लि हितकर वचनवन्नाडिदरू आ अपमान पूर्णमातन्नु अवनु ऎन्दू अभिनन्दिसलारनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. maariica = oh, Maareecha; athavaa = or else; maana varjitam = honour, devoid of - dishonourable words; yat hitam vaakyam tu = which, beneficial, advise, but; sa ava mardam = with, down, letting - with reprehension; ucyate = will be said so; tat = that advise; maana arthii [or, maanaarhaH] = honour, insists upon [honourable]; raajaa = king; na abhi nandati = not, towards [him,] gladdens.

अनुवादः

“Or else, oh, Maareecha, even if a beneficial word is said, but if it is said with reprehension it will not gladden that king who insists upon honour, for that said word is dishonourable, let alone reprehension. [3-40-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ १२ ॥
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर ॥ १३ ॥

पञ्चरूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
आग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्ड प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर ॥

पंच रूपाणि राजानो धारयन्ति अमित ओजसः । अग्नेः इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ ३-४०-१२ औष्ण्यम् तथा विक्रमम् च सौम्यम् दण्डम् प्रसन्नताम् । धारयन्ति महाताम्नो राजानः क्षणदाचर ॥ ३-४०-१३ तस्मात् सर्वासु अवस्थासु मान्याः पूज्याः च पार्थिवाः ।

‘निशाचर! अमित तेजस्वी महामनस्वी राजा अग्नि, इन्द्र, सोम, यम और वरुण—इन पाँच देवताओंके स्वरूप धारण किये रहते हैं, इसीलिये वे अपनेमें इन पाँचोंके गुण-प्रताप, पराक्रम, सौम्यभाव, दण्ड और प्रसन्नता भी धारण करते हैं ॥ १२-१३ ॥

निशाचरने! अमित तेजस्वी, महामनस्वी, राजनु-अग्नि, इन्द्र, सोम, यम मत्तु वरुण ई ऐदु देवतॆगळ रूपवन्नु धरिसि इरुत्तानॆ. अदक्कागि अवनु तन्नल्लि प्रताप, पराक्रम, सौम्य भाव, दण्ड मत्तु प्रसन्नतॆ ई ऐदुगुणगळन्नु धरिसिकॊण्डिरुत्तानॆ.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. a mita ojasaH = not, limited in vigour - with infinite, vigour; raajaanaH = kings; agneH indrasya somasya yamasya varuNasya ca = of Fire, Indra [the Administrator of Natural Forces,] Moon, Terminator, Rain, also; panca ruupaaNi dhaarayanti = five, aspects - constituent forces, he bear - he embodies.

अनुवादः

“The kings with infinite vigour embody five constituents forces of Fire, Moon, Rain, Terminator, and that of Indra, the Administrator of Natural Forces. [3-40-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13, 14a. kshaNadaa cara = oh, night, walker Maareecha; mahaataamnaH raajaanaH = great-souls, kings; auSNyam = sultriness; tathaa = likewise; vikramam ca = sternness, also; saumyam daNDam prasannataam = softness, harshness, suppleness; dhaarayanti = they are bearing - they personify; tasmaat paarthivaaH = therefore, kings; sarvaasu avasthaasu = in all, situations; maanyaaH puujyaaH ca = are respectable, reverential, also.

अनुवादः

“Oh, nightwalker, thus the kings being great-souls personify the sultriness of Fire, sternness of Indra, softness of Moon, suppleness of Rain, and harshness of Terminator, and therefore in all situations they are respectable and reverential. [3-40-13, 14a]

टिप्पनी

Ravana has already conquered Indra and the said gods are responsible for the routine administration of universe. Hence, he is informing Maareecha about ordinary kings, presuming that Maareecha does not recognize the rectitude in dealing with ordinary kings, more so, with the king of kings, namely Ravana himself, which he says in next verse. A king acquires these traits of the presiding deities of the compass, by virtue of his kingship, and the sages said the very same to Rama when he entered Dandaka forest. anena agni aadi dik paalaka ruupatvaat raajaa puujyo maanyaH ca iti suucitam - dk .

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च नित्यदा ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमाश्रितः ॥ १४ ॥
अभ्यागतं तु दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम् ।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षेमं चात्मनि राक्षस ॥ १५ ॥

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च नित्यदा ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमास्थितः ॥ अभ्यागतं तु दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम् ।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षेमं चात्मनि राक्षस ॥

त्वम् तु धर्मम् अविज्ञाय केवलम् मोहम् आश्रितः ॥ ३-४०-१४ अभ्यागतम् माम् दौरात्म्यात् परुषम् वदसि ईदृशम् । गुण दोषौ न पृच्छामि क्षमम् च आत्मनि राक्षस ॥ ३-४०-१५ मया उक्तम् अपि च एतावत् त्वाम् प्रति अमितविक्रम ।

‘अतः सभी अवस्थाओंमें सदा राजाओंका सम्मान और पूजन ही करना चाहिये । तुम तो अपने धर्मको न जानकर केवल मोहके वशीभूत हो रहे हो । मैं तुम्हारा अभ्यागत-अतिथि हूँ तो भी तुम दुष्टतावश मुझसे ऐसी कठोर बातें कह रहे हो । राक्षस! मैं तुमसे अपने कर्तव्यके गुण-दोष नहीं पूछता हूँ और न यही जानना चाहता हूँ कि मेरे लिये क्या उचित है ॥ १४-१५ ॥

आद्दरिन्द ऎल्ल अवस्थॆगळल्लि सदा राजन सम्मान माडबेकु, पूजिसबेकु. नीनादरो तन्न धर्मवन्नु तिळियदॆ केवल मोहक्कॆ वशनागिरुवॆ. नानु निन्न अतिथियागिद्देनॆ हीगिद्दरू नीनु दुष्टतॆयिन्द नन्नल्लि इन्तह कठोर मातन्नु हेळुत्तिरुवॆ. राक्षसने! नानु निन्नल्लि नन्न कर्तव्यद गुण-दोषगळन्नु केळुत्तिल्ल मत्तु ननगॆ एनु उचितवागिदॆ ऎम्बुदन्नु तिळियलू बयसुत्तिल्ल.॥14-15॥

पदच्छेदः

14b, 15a. tvam tu = you, on your part; dharmam a vij~naaya = rectitude, not, knowing - incognizant of; kevalam moham aashritaH = only, your obsession, holding on to; abhi aagatam maam = to your near, who came, with me; daur aatmyaat = with ill, wishing; iidR^isham paruSam vadasi = this way, ill-advisedly, you are babbling.

अनुवादः

“But you are ill-advisedly babbling with me in this way, incognizant of rectitude and holding on to your obsession, and wishing ill of me, as I am on your doorstep. [3-40-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. raakSasa = oh, demon; guNa doSau = rights, wrongs; aatmani = for me; [yat = which is]; kSamam ca = expedient, also; na pR^icChaami = not, I asked; a mita vikrama = oh, one with not, limited, brave - oh, Maareecha untold bravery; tvaam prati = you, addressing [samprati = presently]; etaavat = this much; mayaa uktam api ca = by me, said, but, also.

अनुवादः

“Oh, demon, I did not ask the rights and wrongs concerning me, nor that which is expedient for me, but oh, demon of untold bravery, I have said this much to you. [3-40-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयोक्तमपि चैतावत् त्वां प्रत्यमितविक्रम ।
अस्मिंस्तु स भवान् कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १६ ॥

मयोक्तमपि चैतावत् त्वां प्रत्यमितविक्रम ।
अस्मिंस्तु स भावान् कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥

अस्मिन् तु स भवान् कृत्ये साहाय्यम् कर्तुम् अर्हसि ॥ ३-४०-१६ श्रुणु तत् कर्म साहाय्ये यत् कार्यम् वचनात् मम ।

‘अमितपराक्रमी मारीच! मैंने तो तुमसे इतना ही कहा था कि इस कार्यमें तुम्हें मेरी सहायता करनी चाहिये ॥ १६ ॥

अमित पराक्रमी मारीचने! ई कार्यदल्लि नीनु ननगॆ सहाय माडबेकु, इष्टे नानु निन्नल्लि केळिद्दॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. asmin tu kR^itye = in this, but, deed; [tvam = you]; saahaayyam kartum arhasi = helping hand, to proffer, apt of you; mama vacanaat = my, from words - as I say; sa bhavaan = such as you are, you; saahaayye = in such assistance; yat kaaryam = which, is to be done; tat karma shruNu = that, task, you listen.

अनुवादः

" ‘It will be apt of you to proffer a helping hand in this deed.’ This much I said to you. And such as you are you may now listen to that task which you have to undertake during the course of your assistance as I detail it to you. [3-40-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम ।
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ॥ १७ ॥
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ॥ १८ ॥

सौवर्णः त्वम् मृगो भूत्वा चित्रो रजत बिन्दुभिः ॥ ३-४०-१७ आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर । प्रलोभयित्वा वैदेहीम् यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हसि ॥ ३-४०-१८

‘अच्छा, अब तुम्हें सहायताके लिये मेरे कथनानुसार जो कार्य करना है, उसे सुनो । तुम सुवर्णमय चर्मसे युक्त चितकबरे रंगके मृग हो जाओ । तुम्हारे सारे अङ्गमें चाँदीकी-सी सफेद बूँदें रहनी चाहिये । ऐसा रूप धारण करके तुम रामके आश्रममें सीताके सामने विचरो । एक बार विदेहकुमारीको लुभाकर जहाँ तुम्हारी इच्छा हो उधर ही चले जाओ ॥ १७-१८ ॥

ईग नीनु नन्न सहायक्कागि माडुव कार्यवन्नु केळु-नीनु सुवर्णमय चर्मदिन्द कूडिद चुक्कॆगळुळ्ळ मृगवागबेकु. निन्न शरीरदल्लॆल्ल बॆळ्ळिय चुक्कॆगळिरबेकु. इन्तह रूपवन्नु धरिसि नीनु रामन आश्रमदल्लि सीतॆय मुन्दॆ सञ्चरिसु. ऒम्मॆ विदेहकुमारियन्नु मरळु माडि नीनु बेकादल्लिगॆ हॊरटु होगु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17. tvam = you; rajata bindubhiH = with silver, spots; citraH sauvarNaH mR^igaH bhuutvaa = amazing, golden, deer, on becoming; tasya raamasya aashrame = in that one, Rama’s, in hermitage; siitaayaaH pra mukhe cara = in Seetha’s, fore, front forefront, you move; vaidehiim pra lobhayitvaa = Vaidehi, on verily, alluring; yathaa iSTam gantum arhasi = as, you like, to go away, apt of you.

अनुवादः

“On becoming an amazing silver-potted golden deer you move in front of Seetha in the hermitage of Rama, and on verily alluring Vaidehi you can go away as you like. [3-40-17, 18 ]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां हि मायामयं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ १९ ॥

त्वां हि मायामयं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
अनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥

त्वाम् हि माया मयम् दृष्ट्वा कांचनम् जात विस्मया । आनय एनम् इति क्षिप्रम् रामम् वक्ष्यति मैथिली ॥ ३-४०-१९

‘तुम मायामय काञ्चन मृगको देखकर मिथिलेशकुमारी सीताको बड़ा आश्चर्य होगा और वह शीघ्र ही रामसे कहेगी कि आप इसे पकड़ लाइये ॥ १९ ॥

निन्न काञ्चनमृगवन्नु नोडि मिथिलेशकुमारि सीतॆगॆ बहळ आश्चर्यवागबहुदु. अवळु शीघ्रवागि रामनल्लि इदन्नु हिडिदु तन्निरि ऎन्दु हेळुवळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. maithilii = Maithili; kaancanam [mR^igam ] = golden [deer]; maayaa mayam = illusory, wholly; tvaam dR^iSTvaa = you, on seeing; jaata vismayaa = with arisen, curiosity; enam kSipram aanaya = this one, quickly, be brought; iti = thus; raamam vakSyati hi = to Rama, tells, indeed.

अनुवादः

“On seeing you as a wholly illusory golden deer curiosity arises in Vaidehi, and indeed she tells Rama, ‘bring that one quickly.’ [3-40-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरं गत्वाप्युदाहर ।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम् ॥ २० ॥

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरम् च यात्वा अपि उदाहर । हा सीते लक्ष्मणे इति एवम् राम वाक्य अनुरूपकम् ॥ ३-४०-२०

‘जब राम तुम्हें पकड़नेके लिये आश्रमसे दूर चले जायँ तो तुम भी दूरतक जाकर श्रीरामकी बोलीके अनुरूप ही—ठीक उन्हींके स्वरमें ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ कहकर पुकारना ॥ २० ॥

रामनु निन्नन्नु हिडियलु आश्रमदिन्द दूर हॊरटुहोदाग, नीनू दूर होगि श्रीरामन ध्वनियन्नु अनुसरिसि ‘हा सीतॆ! हा लक्ष्मण!’ ऎन्दु कूगबेकु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kaakutsthe apa kraante ca = Kakutstha, out, coming, further; [tvam = you]; duuram yaatvaa ca = distantly, having gone, also; raama vaakya anu ruupakam = Rama’s, words [voice,] following, in model [mimicking]; haa siite lakshmaNe = ha, Seetha, ha, Lakshmana; iti evam thus, in that way; udaahara api = express - you blurt out even.

अनुवादः

“Further, on Rama’s coming out of his hermitage you go distantly and blurt out in this way, ‘ha Seetha’ and even as, ‘ha, Lakshmana,’ mimicking Rama’s voice. [3-40-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः ।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात् ॥ २१ ॥

तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः ।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तं सौमित्रिरपि सौहृदात् ॥

तत् श्रुत्वा राम पदवीम् सीताया च प्रचोदितः । अनुगच्छति संभ्रांतम् सौमित्रिः अपि सौहृदात् ॥ ३-४०-२१

‘तुम्हारी उस पुकारको सुनकर सीताकी प्रेरणासे सुमित्राकुमार लक्ष्मण भी स्नेहवश घबराये हुए अपने भाईके ही मार्गका अनुसरण करेंगे ॥ २१ ॥

निन्न आ कूगन्नु केळि सीतॆय प्रेरणॆयिन्द सुमित्राकुमार लक्ष्मणनू स्नेहवशदिन्द गाबरिगॊण्डु तन्न अण्णन दारियन्ने हिडियुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saumitriH api = Soumitri, even; tat shrutvaa = that, on hearing; siitaayaa ca pra coditaH = = by Seetha, further, well, hastened; sambhraantam = apprehensively; sauhR^idaat = due to fondness towards Rama; raama padaviim = on Rama’s, path; anugacChati = follows.

अनुवादः

“On hearing that, and further hastened by Seetha, even Soumitri apprehensively follows the path of Rama in all his fondness for Rama. [3-40-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् ।
आहरिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव ॥ २२ ॥

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मण च यथा सुखम् । आहरिष्यामि वैदेहीम् सहस्राक्षः शचीम् इव ॥ ३-४०-२२

‘इस प्रकार राम और लक्ष्मण दोनोंके आश्रमसे दूर निकल जानेपर मैं सुखपूर्वक सीताको हर लाऊँगा, ठीक उसी तरह जैसे इन्द्र शचीको हर लाये थे ॥ २२ ॥

ई प्रकार राम-लक्ष्मण इब्बरू आश्रयदिन्द दूर होदाग नानु सुखवागि सीतॆयन्नु इन्द्रनु शचियन्नु कद्दु तन्दन्तॆ अपहरणमाडुवॆनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. kaakutsthe = Rama; lakshmaNa ca = Lakshmana, as well; apa kraante = when sidetracked; vaidehiim = Vaidehi; sahasra akSaH shaciim iva = thousand, eyed one [Indra,] Sachi, like; yathaa sukham aahariSyaami = as per, convenience - effortlessly, I carry off.

अनुवादः

“When Rama is diverted from hermitage, Lakshmana as well, I will carry off Vaidehi effortlessly like the Thousand-eyed Indra who once carried off Sachi Devi. [3-40-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस ।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ २३ ॥

एवम् कृत्वा तु इदम् कार्यम् यथा इष्टम् गच्छ राक्षस । राज्यस्य अर्धम् प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ ३-४०-२३

‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले राक्षस मारीच! इस प्रकार इस कार्यको सम्पन्न करके जहाँ तुम्हारी इच्छा हो, वहाँ चले जाना । मैं इसके लिये तुम्हें अपना आधा राज्य दे दूँगा ॥ २३ ॥

सुव्रतनाद मारीचने! ई प्रकार ई कार्यवन्नु नॆरवेरिसि निनगॆ इच्छॆ इद्दल्लिगॆ हॊरटुहोगु. नानु इदक्कागि निनगॆ नन्न अर्धराज्यवन्ने कॊडुवॆनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. raakSasa = oh, demon; idam kaaryam evam kR^itvaa = this, stint, in this manner, on carrying out; yathaa iSTam gacCha = as, you like, you go; su vrata = oh, one with solemnly, avowed one; maariica = oh, Maareecha; tava = to you; raajyasya ardham pradaasyaami = kingdom’s, half, I grant.

अनुवादः

“Oh, demon, on carrying out this stint in this manner you may go as you like, and to you oh, Maareecha with solemn vows, I will grant half of my kingdom. [3-40-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये ।
अहं त्वानुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम् ॥ २४ ॥

गच्छ सौम्य शिवम् मार्गम् कार्यस्य अस्य विवृद्धये । अहम् तु अनुगमिष्यामि स रथो दण्डका वनम् ॥ ३-४०-२४

‘सौम्य! अब इस कार्यकी सिद्धिके लिये प्रस्थान करो । तुम्हारा मार्ग मङ्गलमय हो । मैं रथपर बैठकर दण्डकवनतक तुम्हारे पीछे-पीछे चलूँगा ॥ २४ ॥

सौम्य! ईग ई कार्यक्कागि हॊरडु. निन्न दारियु मङ्गळवागलि, नानु रथदल्लि कुळितु दण्डकारण्यदवरॆगॆ निन्न हिन्दॆ-हिन्दे बरुवॆनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saumya = oh, gentle one; asya kaaryasya vi vR^iddhaye = for this, for task’s, verily, for progressing - for easy achievement; shivam maargam gacCha = ontrouble-free, path, you get going; aham tu = I, for my part; sa rathaH daNDakaa vanam anugamiSyaami = with, chariot, to Dandaka, forest, I wish to follow.

अनुवादः

“Hence, oh, gentle one, get going on a trouble-free path for the easy achievement of the task, and I for myself will follow you to Dandaka forest along with the chariot. [3-40-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् ।
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥ २५ ॥

प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् ।
अङ्का प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥

प्राप्य सीताम् अयुद्धेन वंचयित्वा तु राघवम् । लंकाम् प्रति गमिष्यामि कृत कार्यः सह त्वया ॥ ३-४०-२५

‘रामको धोखा देकर बिना युद्ध किये ही सीताको अपने हाथमें करके कृतार्थ हो तुम्हारे साथ ही लंकाको लौट चलूँगा ॥ २५ ॥

रामनन्नु वञ्चिसि युद्धविल्लदॆये सीतॆयन्नु कैवशमाडिकॊण्डु कृतार्थवागि निन्नॊन्दिगॆ लङ्कॆगॆ मरळि होगुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raaghavam vancayitvaa tu = Raghava, on misleading, but; siitaam a yuddhena praapya = Seetha, without, conflict, on gaining; kR^ita kaaryaH = on gaining, task - my goal; tvayaa saha = you, along with; lankaam prati gamiSyaami = Lanka, towards, I will proceed.

अनुवादः

“My goal will be achieved just by misleading Raghava, and by gaining Seetha without a conflict, then I will proceed to Lanka along with you. [3-40-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै ।
एतत् कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि ।
राज्ञो विप्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥ २६ ॥

नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै ।
एतत्कार्यमवश्यं मे बदलादपि करिष्यसि ।
राज्ञो विप्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥

नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वाम् अहम् अद्य वै । एतत् कार्यम् अवश्यम् मे बलाद् अपि करिष्यसि । राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखम् एधते ॥ ३-४०-२६

‘मारीच! यदि तुम इनकार करोगे तो तुम्हें अभी मार डालूँगा । मेरा यह कार्य तुम्हें अवश्य करना पड़ेगा । मैं बलप्रयोग करके भी तुमसे यह काम कराऊँगा । राजाके प्रतिकूल चलनेवाला पुरुष कभी सुखी नहीं होता है ॥ २६ ॥

मारीचने! नीनु इदन्नु तिरस्करिसिदरॆ निन्नन्नु ईगले कॊन्दुबिडुवॆनु. नन्न ई कार्यवन्नु नीनु अवश्यवागि माडबेकादीतु. नानु बलात्कारवागि निन्निन्द ई कार्य माडिसुवॆनु. राजनिगॆ प्रतिकूलवागि नडॆयुववनु ऎन्दू सुखियागुवुदिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. maariica = oh, Maareecha; na karoSi cet = not, going to do, if; tvaam aham adya vai hanmi = you, I, now itself, truly, I kill; me etat kaaryam = mine, this, work; balaat api avashyam kariSyasi = by duress, even, certainly, you undertake - I will get it done; raaj~naH prati kuula sthaH = to king, indeed, opposite, staying - subjects that set against; jaatu = never; sukham na edhate hi = safely, not, succeeds, indeed.

अनुवादः

“If you are not going to do so, oh, Maareecha, for sure I will kill you now itself. I will get my work done through you even under duress, and indeed, any subject setting against his king will never succeed safely. [3-40-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते
मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्यतः ।
एतद् यथावत् परिगण्य बुद‍्ध्या
यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ २७ ॥

आसाद्या तम् जीवित संशयः ते मृत्युर् ध्रुवो हि अद्य मया विरुध्यतः । एतत् यथावत् परिगृह्य बुद्ध्या यत् अत्र पथ्यम् कुरु तत् तथा त्वम् ॥ ३-४०-२७

‘रामके सामने जानेपर तुम्हारे प्राण जानेका संदेहमात्र है, परंतु मेरे साथ विरोध करनेपर तो आज ही तुम्हारी मृत्यु निश्चित है । इन बातोंपर बुद्धि लगाकर भलीभाँति विचार कर लो । उसके बाद यहाँ जो हितकर जान पड़े, उसे उसी प्रकार तुम करो’ ॥ २७ ॥

रामन मुन्दॆ होदाग निन्न प्राणहोगुव सन्देह निनगॆ इदॆ. आदरॆ नन्नॊन्दिगॆ विरोध माडिदाग इन्दे निन्न मृत्यु निश्चितवागिदॆ. इदर कुरितु बुद्धियिन्द चॆन्नागि विचार माडु. बळिक ईग हितकरवॆन्दु तिळिदुदन्नु नीनु माड.॥27॥

पदच्छेदः

27. tam = him - Rama; aasaadyaa = on getting at; te jiivita samshayaH = your, life, will be indefinite; mayaa virudhyataH = with me, conflicting; adya mR^ityuH dhruvaH hi = now, death, is definite, surely; etat buddhyaa = all this, keeping in view; yathaavat parigR^ihya = as befitting - conducive, receiving - understanding, conclusion; atra = in this issue; yat pathyam = what is, desirable; tat tvam tathaa kuru = that, you, that way, do.

अनुवादः

“Your life may be indefinite on reaching Rama, but your death is surely definite now as you are conflicting with me. Hence, keeping all this in view you come to a conclusion that would be conducive to your interests, and whatever desirable to you let it be done in that way. " Thus Ravana spoke to Maareecha. [3-40-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें चालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४० ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि नलवत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥40 ॥