०३९ सहाय्यकरणनिराकरणम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Maareecha further advises Ravana to avoid confrontation with Rama for it would be ruinous to the entire demonic race. He narrates another episode of his misadventure with Rama and how he escaped from the all-pursuant arrow of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

39. मारीचका रावणको समझाना

एवमस्मि तदा मुक्तः कथञ्चित् तेन संयुगे ।
इदानीमपि यद् वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम् ॥ १ ॥

एवमस्मि तदा मुक्तः कथञ्चित्तेन संयुगे ।
इदानीमपि यद्वत्तं तच्छणुष्व यदुत्तरम् ॥

एवम् अस्मि तदा मुक्तः कथंचित् तेन संयुगे । इदानीम् अपि यत् वृत्तम् तत् शृउणुष्व यत् उत्तरम् ॥ ४-३९-१

‘इस प्रकार इस समय तो मैं किसी तरह श्रीरामचन्द्रजीके हाथसे जीवित बच गया । उसके बाद इन दिनों जो घटना घटित हुई है, उसे भी सुन लो ॥ १ ॥

ई प्रकार आग नानु हेगो श्रीरामचन्द्रन कैयिन्द बदुकुळिदॆ. अनन्तरद दिनगळल्लि नडॆद घटनॆगळन्नु नीनु केळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tadaa = at that time; tena = by him; samyuge = in combat - in confrontation; kathamcit evam muktaH asmi = somehow, this way, released, I am; idaaniim api = now, even; yat vR^ittam = what, has happened; yat uttaram = what, later - has happened later; tat shR^iuNuSva = that, you hear.

अनुवादः

“Thus I was somehow released by him in a confrontation then in his teens. Now you may also listen to what has happened later in his adulthood.” Thus Maareecha continued his advise to Ravana. [4-39-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथाकृतः ।
सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावने ॥ २ ॥

राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः ।
सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनेम् ॥

राक्षाभ्याम् अहम् द्वाभ्याम् अनिर्विण्णः तथा कृतः । सहितो मृग रूपाभ्याम् प्रविष्टो दँडका वने ॥ ४-३९-२

‘श्रीरामने मेरी वैसी दुर्दशा कर दी थी, तो भी मैं उनके विरोधसे बाज नहीं आया । एक दिन मृगरूपधारी दो राक्षसोंके साथ मैं भी मृगका ही रूप धारण करके दण्डकवनमें गया ॥ २ ॥

श्रीरामनु नन्न अन्तह दुर्दॆशॆ माडिद्दरू नानु धैर्यगॆडलिल्ल. ऒन्दुदिन मृगरूपधारी राक्षसरिब्बरॊडनॆ नानू मृगरूपधरिसि दण्डकारण्यक्कॆ होदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. tathaa kR^itaH = in such a way, rendered - previously hit in to ocean by Rama; a nir viNNaH = not, completely, abashed - unabashedly; aham = I; mR^iga ruupaabhyaam = animal, in guise of; dvaabhyaam raakshaabhyaam = with two, demons; sahitaH = joined with; danDakaa vane praviSTaH = in Dandaka, forest, I entered.

अनुवादः

“Though Rama hit me previously in such a way, I unabashedly entered Dandaka forest together with two more demons who were in the guise of animals. [4-39-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्तजिह्वो महादंष्ट्रस्तीक्ष्णशृङ्गो महाबलः ।
व्यचरन् दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः ॥ ३ ॥

दीप्त जिह्वो महादंष्ट्रः तीक्ष्ण शृंगो महाबलः । व्यचरन् दँडाकारण्यम् मांस भक्षो महामृगः ॥ ४-३९-३

‘मैं महान् बलशाली तो था ही, मेरी जीभ आगके समान उद्दीप्त हो रही थी । दाढ़ें भी बहुत बड़ी थीं, सींग तीखे थे और मैं महान् मृगके रूपमें मांस खाता हुआ दण्डकारण्यमें विचरने लगा ॥ ३ ॥

नानु महाबलशालि आगिये इद्दॆ, नन्न नालिगॆ बॆङ्कियन्तॆ उरियुत्तित्तु. कॊरॆदाडिगळु दॊड्डदागिद्दु, कॊम्बुगळु तिक्षणवागिद्दवु. महामृग रूपदिन्द मांसवन्नु तिन्नुत्ता दण्डकारण्यदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. diipta jihvaH = torching, tongue; mahaa damSTraH = incisive, teeth; tiikshNa shR^ingaH = excruciating, horns; mahaa balaH = extraordinary, energy; maamsa bhakshaH mahaa mR^igaH = flesh, eating - carnivorous, gigantic, animal; on becoming; danDaaka araNyam = Dandaka, forest; vyacaran = while I was on the rove - from here the expressions at the end of verses, 3, 4, 5, 6, are eka anvaya - have a concatenation with - raamaam aasaadayan - I reached Rama - in the 7th verse.

अनुवादः

“On becoming a gigantic carnivorous animal with a torching tongue, incisive teeth and excruciating horns, and with an extraordinary energy, I was on the rove in Dandaka forest while getting at Rama. [4-39-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण ।
अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान् प्रधर्षयन् ॥ ४ ॥

अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्य वृक्षेषु रावण । अत्यन्त घोरो व्यचरन् तापसान् संप्रधर्षयन् ॥ ४-३९-४

‘रावण! मैं अत्यन्त भयंकर रूप धारण किये अग्निशालाओंमें, जलाशयोंके घाटोंपर तथा देववृक्षोंके नीचे बैठे हुए तपस्वीजनोंको तिरस्कृत करता हुआ सब ओर विचरण करने लगा ॥ ४ ॥

रावण! नानु भयङ्कर रूप धरिसिकॊण्डु अग्निशालॆगळल्लि जलाशयगळ सोपानगळल्लि, देव वृक्षगळ कॆळगॆ कुळितिरुव तपस्विगळन्नु तिरस्करिसुत्ता ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्तिद्दॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. raavaNa = oh, Ravana; atyanta ghoraH = extremely, horrible [aspect of animal]; agnihotreSu tiirtheSu caitya vR^iksheSu = at ritual-altars, holy bathing places, sanctuaries, trees of; taapasaan = sages; sam pra dharSayan = very, utterly, brutalising; vyacaran = moving about.

अनुवादः

“I moved about Dandaka forest, oh, Ravana, in an extremely horrible aspect of animal, utterly brutalising the sages at ritual-altars, holy bathing places and under the trees of religious sanctuaries while reaching Rama. [4-39-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य दण्डकारण्ये तापसान् धर्मचारिणः ।
रुधिराणि पिबंस्तेषां तन्मांसानि च भक्षयन् ॥ ५ ॥

निहत्य दँडकारण्ये तापसान् धर्मचरिणः । रुधिराणि पिबन्तः तेषाम् तन् मांसानि च भक्षयन् ॥ ४-३९-५

‘दण्डकारण्यके भीतर धर्मानुष्ठानमें लगे हुए तापसोंको मारकर उनका रक्त पीना और मांस खाना यही मेरा काम था ॥ ५ ॥

दण्डकारण्यदल्लि धर्मानुष्ठानदल्लि तॊडगिरुव तपस्विगळन्नु कॊन्दु अवर रक्तवन्नु कुडियुत्ता मांसवन्नु तिन्नुवुदे नन्न कॆलसवागित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. danDaka araNye = in Dandaka, forest; dharma cariNaH taapasaan nihatya = saintliness, treaders in, saints, killing; teSaam rudhiraaNi pibantaH = their, blood, while drinking; [tathaa = likewise]; tan maamsaani bhakshayan ca = their, fleshes, on feasting, also; I roamed.

अनुवादः

“I have proceeded to Rama killing saints in Dandaka forest who are the treaders in saintliness, and drinking off their blood and feasting on their flesh. [4-39-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन् वनगोचरान् ।
तदा रुधिरमत्तोऽहं व्यचरं दण्डकावनम् ॥ ६ ॥

ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन् वनगोचरान् ।
तथा रुधिरमत्तोऽहं व्यचरं दण्डकावनम् ॥

ऋषि माअंस अशनः क्रूरः त्रासयन् वनगोचरान् । तदा रुधिर मत्तो अहम् व्यचरन् दँडका वनम् ॥ ४-३९-६

‘मेरा स्वभाव तो क्रूर था ही, मैं ऋषियोंके मांस खाता और वनमें विचरनेवाले प्राणियोंको डराता हुआ रक्तपान करके मतवाला हो दण्डकवनमें घूमने लगा ॥ ६ ॥

क्रूर स्वभावद नानु ऋषिगळ मांसवन्नु तिन्नुत्ता, काडिनल्लि सञ्चरिसुव प्राणिगळन्नु हॆदरिसुत्ता रक्तपान माडि उन्मत्तवागि दण्डकारण्यदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. aham = I; R^iSi maaamsa ashanaH = sage’s, flesh, eater; kruuraH = brutal one; vanagocaraan traasayan = forest dwellers, frightening; tadaa rudhira mattaH = in that way, by blood, besotted with; danDakaa vanam vyacaran = in Dandaka, forest, rambling.

अनुवादः

“On becoming such a brutal animal I have been eating the flesh of sages, frightening the forest dwellers, and in that way I rambled in Dandaka forest besotted with blood-drinking while reaching Rama. [4-39-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदाहं दण्डकारण्ये विचरन् धर्मदूषकः ।
आसादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम् ॥ ७ ॥
वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् ।
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् ॥ ८ ॥

‘इस प्रकार उस समय दण्डकारण्यमें विचरता हुआ धर्मको कलङ्कित करनेवाला मैं मारीच तापस धर्मका आश्रय लेनेवाले श्रीराम, विदेहनन्दिनी महाभागा सीता तथा मिताहारी तपस्वीके रूपमें समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले महारथी लक्ष्मणके पास जा पहुँचा ॥ ७-८ ॥

ई प्रकार आग दण्डकारण्यदल्लि सञ्चरिसुत्ता धर्मवन्नु कलङ्कितगॊळिसुव मारीचनाद नानु तपस्वी धर्मवन्नु आश्रयिसिद श्रीराम, विदेहनन्दिनि सीतॆ हागू मिताहारी तपस्विय रूपदल्लि समस्त प्राणिगळ हिडितदल्लि तत्परनाद महारथि लक्ष्मण इवर बळिगॆ होदॆ.॥7-8॥

पदच्छेदः

7, 8a. aham dharma duuSakaH = I, righteousness, an abuser of; tadaa = then; danDakaaraNye vicaran = in Dandaka forest, while wandering; tadaa = then; dharmam aashritam = righteousness - rectitude, who resorted to - assumed rectitude of sainthood; taapasam = to saintly person; to such a; raamam = Rama; mahaa bhaagaam vaidehi ca = great-fortunate one, Vaidehi, also; mahaa ratham lakshmaNam ca = top-speeded-chariot-rider -Lakshmana, also; aasaadayam = I reached.

अनुवादः

“While I was wandering in Dandaka forest as an abuser of virtue, then I reached Rama who by then has assumed the rectitude befitting to a saint, and I even reached the great-fortunate Vaidehi and top-speeded-chariot-rider Lakshmana. [4-39-7, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम् ।
तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ९ ॥
अभ्यधावं सुसङ्क्रुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः ।
जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन् ॥ १० ॥

‘वनमें आये हुए महाबली श्रीरामको ‘यह एक तपस्वी है’ ऐसा जानकर उनकी अवहेलना करके मैं आगे बढ़ा और पहलेके वैरका बारंबार स्मरण करके अत्यन्त कुपित हो उनकी ओर दौड़ा । उस समय मेरी आकृति मृगके ही समान थी । मेरे सींग बड़े तीखे थे । उनके पहलेके प्रहारको याद करके मैं उन्हें मार डालना चाहता था । मेरी बुद्धि शुद्ध न होनेके कारण मैं उनकी शक्ति और प्रभावको भूल-सा गया था ॥ ९-१० ॥

वनक्कॆ बन्दिरव महाबलि श्रीरामनन्नु ‘इवनॊब्ब तपस्वियागिद्दानॆ’ ऎन्दु तिळिदु अवनन्नु अवहेळन माडुत्ता नानु हिन्दिन वैरवन्नु पदे-पदे स्मरिसुत्ता अत्यन्त कुपितनागि अवन कडॆगॆ ओडिदॆ. आग नानु मृगरूपदन्तॆ इद्दु, कॊम्बुगळु चूपागिद्दवु. अवन हिन्दिन प्रहारवन्नु नॆनॆदु नानु अवनन्नु कॊल्लबेकॆन्दु बयसुत्तिद्दॆ. नन्न बुद्धियु शुद्धविल्लद्दरिन्द नानु अवन शक्ति मत्तु प्रभाववन्नु मरॆतुहोगिद्दॆ.॥9-10॥

पदच्छेदः

8b, 9, 10. mR^iga aakR^itiH = [I am in] animal, in the shape of; tiikshNa shR^ingaH = with incisive, horns; saH aham = such as, I am; puurva vairam anusmaran = earlier, grudge, recollecting; taapasam niyata aahaaram = hermit, regulated, dietary - to Rama; sarva buuta hite ratam = all, beings, welfare, delighted in; mahaa balam = great-mighty one - Rama; vana gatam = forest, came in - abiding in; raamam = of Rama; ayam taapasaH j~naatvaa = he is, [mere] hermit, on thinking - presuming; iti = in that way; pari bhuuya = completely, disregarding - his other faculties once shown; tam prahaaram anusmaran = that - earlier, assault, recollecting; jighaamsuH = intending to kill; su sam kruddhaH = very, extremely, infuriated; a kR^ita praj~naH = not, making, discrimination - indiscriminately; abhyadhaavam = towards dashed.

अनुवादः

“I was in the shape of an animal with incisive horns. Such as I was I recollected my earlier grudge against that great mighty Rama who takes delight in the welfare of all being, who by then was santlike on a regulated diet and abiding in the forest, whereby I presumed him to be mere hermit. In that way, I was very extremely infuriated to recollect his earlier assault on me, and I indiscriminately dashed towards him, only to kill him, completely disregarding his other faculties. [4-39-8b, 9, 10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन त्यक्तास्त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः ।
विकृष्य सुमहच्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ॥ ११ ॥

तेन त्यक्ताः त्रयो बाणाः शिताः शत्रु निबर्हणाः । विकृष्य सुमहत् चापम् सुपर्ण अनिल तुल्य गाः ॥ ४-३९-११

‘हम तीनोंको आते देख श्रीरामने अपने विशाल धनुषको खींचकर तीन पैने बाण छोड़े, जो गरुड़ और वायुके समान शीघ्रगामी तथा शत्रुके प्राण लेनेवाले थे ॥ ११ ॥

नावु मूवरु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामनु तन्न धनुस्सन्नॆळॆदु गरुड मत्तु वायुविनन्तॆ शीघ्रगामि हागू शत्रुविन प्राणहरण माडुवन्तह, तीक्ष्णवाद मूरु बाणगळन्नु बिट्टनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tena = by him - by Rama; su mahat caapam = highly, magnificent, bow; vikR^iSya = stringing out; shatru nibarhaNaaH = enemy, eliminators - arrows; shitaaH = excruciating ones; suparNa anila tulya gaaH = Divine Eagle Garuda, Air-god, matching, in egress; such arrows; trayaH baaNaaH = three, arrows; tyaktaaH muktaaH = are released.

अनुवादः

“Stringing out his highly magnificent bow Rama then released three excruciating and enemy eliminating arrows which in their egress match the Air-god and the Divine-Eagle Garuda. [4-39-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते बाणा वज्रसङ्काशाः सुघोरा रक्तभोजनाः ।
आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः सन्नतपर्वणः ॥ १२ ॥

‘झुकी हुई गाँठवाले वे सब तीनों बाण, जो वज्रके समान दुःसह, अत्यन्त भयंकर तथा रक्त पीनेवाले थे, एक साथ ही हमारी ओर आये ॥ १२ ॥

बागिद गण्टुळ्ळ आ मूरु बाणगळु वज्रदन्तॆ दुस्सह, अत्यन्त भयङ्कर हागू रक्तवन्नु कुडियुवन्तहवागिद्दवु. अवु ऒट्टिगॆ नम्म कडॆगॆ बन्दवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. vajra samkaashaaH = thunderbolt, similar to; rakta bhojanaaH = having blood, for their board; sam nata parvaNaH = verily, bent, at barbs; su ghoraa = highly, horrendous; sarve te trayaH baaNaa = all, those, three, arrows; sahitaaH = collectively - in a = “EN-GB” style = “font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size: 11.0pt;font-family:“Times New Roman”;mso-fareast-font-family:“Times New Roman”; mso-ansi-language:EN-GB;mso-fareast-language:EN-US;mso-bidi-language:AR-SA”>coordinated manner; aajagmuH = came - towards us, the three in animal guise.

अनुवादः

“All those three thunderbolt like arrows that have only blood for their board, acutely bent at barbs, and that are highly horrendous have come at us in a coordinated manner. [4-39-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा ।
समुत्क्रान्तस्ततो मुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ ॥ १३ ॥

पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्ट भयः पुरा । समुत्क्रांतः ततः मुक्तः तौ उभौ राक्षसौ हतौ ॥ ४-३९-१३

‘मैं तो श्रीरामके पराक्रमको जानता था और पहले एक बार उनके भयका सामना कर चुका था, इसलिये शठतापूर्वक उछलकर भाग निकला । भाग जानेसे मैं तो बच गया; किंतु मेरे वे दोनों साथी राक्षस मारे गये ॥

नानादरो श्रीरामन पराक्रमवन्नु तिळिदिद्दॆ मत्तु हिन्दॊम्मॆ अवन भयवन्नु ऎदुरिसिद्दॆ. शठतॆयिन्द नॆगॆदु ओडि होदॆ. ओडिद्दरिन्द नानेनो बदुकिदॆ आदरॆ नन्न जॊतॆगिन आ राक्षसरु सत्तु होदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raamasya = of Rama; [sharaH = of arrow]; puraa dR^iSTa bhayaH = earlier, seen, is the fear; paraakrama j~nH = valour [of Rama,] knower [I am]; shaThaH = though I can deceive him - warily; sam ut kraantaH = well [trickily,] retreated; tataH muktaH = from there, I am released; tau raakshasau ubhau hatau = they, demons, both, are killed.

अनुवादः

“As I have earlier seen the fear caused by his arrow I am in the know of Rama’s valour, hence I retreated from there trickily and gingerly, but the other two demons were killed. [4-39-13]

टिप्पनी

Here the action of Rama’s arrow is indicated. Rama’s arrow will not shoot at the back of the opponent or it backstabs either. Even when killing Vali, though Rama is not affronting Vali, Rama’s arrow pierced Vali’s chest. Here because Maareecha is retreating, that third arrow of Rama did not kill Maareecha but followed him in a chasing manner. But the other two demons unknowing about Rama’s arrow, they confronted him and the other two arrows eliminated them. There is discussion on the word shaThaH ‘one capable to trick’ used in the verse as some mms employ the word sharaH, ‘an arrow.’ In this section vividly explainable verses are there in some ancient versions of mms. This particular verse reads like this in them: *paraakramaj~no raamasya tathaa dR^iSTa bhayaH puraa | aapatantam sharam

dR^iSTvaa megha ga.mbhiira nissvanam || tato aham vegavaan tatra vaata.mhaa

nimeshataH | apa kraanta param paaram nivR^ittaH saagaraat sharaH ||* ‘I am in the know of Rama’s valour, and I am also in the know of what fear he caused in an earlier instance, and on seeing the arrows coming upon like thunderous clouds, in a wink I escaped to the other side of ocean, and Rama’s arrow having come chasing me up to ocean-shore returned.’ In here, the efficacy of Rama’s arrow is clearly narrated and it is not clear why pundits did not consider these verses of ancient mms instead of the above verse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरेण मुक्तो रामस्य कथञ्चित् प्राप्य जीवितम् ।
इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः ॥ १४ ॥

शरेण मुक्तो रामस्य कथञ्चित्पाप्य जीवितम् ।
इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः ॥

शरेण मुक्तो रामस्य कथंचित् प्राप्यजीवितम् । इह प्रव्राजितो युक्तः तापसो अहम् समाहितः ॥ ४-३९-१४

‘इस बार श्रीरामके बाणसे किसी तरह छुटकारा पाकर मुझे नया जीवन मिला और तभीसे संन्यास लेकर समस्त दुष्कर्मोंका परित्याग करके स्थिरचित्त हो योगाभ्यासमें तत्पर रहकर तपस्यामें लग गया ॥ १४ ॥

ई सल श्रीरामन बाणदिन्द हेगो बिडुगडॆ हॊन्दि ननगॆ हॊस जीवन दॊरॆयितु. अन्दिनिन्द सन्न्यास तॆगॆदुकॊण्डु ऎल्ल दुष्कर्मगळन्नु त्यजिसि, स्थिरचित्तदिन्द योगाभ्यासदल्लि तत्परनागि तपस्सिगॆ तॊडगिरुवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. aham = I; raamasya shareNa = by Rama’s, arrow; kathamcit muktaH = somehow, when exempted; jiivitam praapya = lifespan, on getting - regaining; yuktaH = in yogic way of life; samaahitaH = self-collectedly; taapasaH = as an ascetic; iha = to here; pra vraajitaH = sent as a monk on renouncing.

अनुवादः

“When I was somehow exempted by the arrow of Rama I regained lifespan, and when that arrow made me to renounce everything like a monk and fled me to this place, the other side of ocean to where you came by your aircraft, here I am living here in a yogic way, self-collectedly like an ascetic. [4-39-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ १५ ॥

वृक्षे वृक्षेच पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥

वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीर कृष्ण अजिन अंबरम् । गृहीत धनुषम् रामम् पाश हस्तम् इव अंतकम् ॥ ४-३९-१५

‘अब मुझे एक-एक वृक्षमें चीर, काला मृगचर्म और धनुष धारण किये श्रीराम ही दिखायी देते हैं, जो मुझे पाशधारी यमराजके समान प्रतीत होते हैं ॥ १५ ॥

ईग ननगॆ प्रतियॊन्दु वृक्षदल्लि नारुमडि, मृगचर्म, मत्तु धनुस्सन्नु धरिसिद श्रीरामने कण्डु बरुत्तानॆ. अवनु ननगॆ पाशधारी यमनन्तॆ तोरुत्ता इरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. ciira kR^iSNa ajina ambaram = jute-cloths, black, deerskin, dressed one; gR^ihiita dhanuSam = handling, bow; paasha hastam antakam iva = tether, in hand, Terminator, as with; raamam = at Rama; vR^ikshe vR^ikshe pashyaami hi = at tree, at tree, I behold, indeed.

अनुवादः

“From then on wards, I am indeed descrying Rama at this tree and at that tree, dressed in jute-cloths and black deerskin, and handling his bow like the Terminator handling a tether. [4-39-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण ।
रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे ॥ १६ ॥

अपि राम सहस्राणि भीतः पश्यामि रावण । राम भूतम् इदम् सर्वम् अरण्यम् प्रतिभाति मे ॥ ४-३९-१६

‘रावण! मैं भयभीत होकर हजारों रामोंको अपने सामने खड़ा देखता हूँ । यह सारा वन ही मुझे राममय प्रतीत हो रहा है ॥ १६ ॥

रावण! नानु भयभीतनागि साविरारु रामरन्नु हिन्दॆ-मुन्दॆ निन्तिरुवन्तॆ नोडुत्तेनॆ. ई इडी वनवु ननगॆ राममयवागि कण्डु बरुत्तिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. raavaNa = Ravana; bhiitaH = frightened - I am; raama sahasraaNi api = Rama, in thousands, even; pashyaami = I am visualising; idam sarvam araNyam = this, entire, forest; raama bhuutam pratibhaati me = with Rama’s, entity, reflects, to me.

अनुवादः

“Given to fright I even visualise thousands Rama-s, and whole this forest is reflecting to me as one entity of Rama. [4-39-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर ।
दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद‍्भ्रमामि विचेतनः ॥ १७ ॥

रामम् एव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर । दृष्ट्वा स्वप्न गतम् रामम् उद् भ्रमामि विचेतनः ॥ ४-३९-१७

‘राक्षसराज! जब मैं एकान्तमें बैठता हूँ, तब मुझे श्रीरामके ही दर्शन होते हैं । सपनेमें श्रीरामको देखकर मैं उद्‍भ्रान्त और अचेत-सा हो उठता हूँ ॥ १७ ॥

राक्षसराजने! नानु एकान्तदल्लि कुळितुकॊण्डाग ननगॆ श्रीरामनदे दर्शनवागुत्तदॆ. कनसिनल्लू श्रीरामनन्नु नोडि भ्रान्तनागि चेतनारहितनन्तागुत्तेनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. raakshasa iishvara = oh, demons, king; rahite = none is not there - void of people; raamam eva pashyaami = Rama, alone, I envisage; svapna gatam raamam dR^iSTvaa = dream, who entered, Rama, on seeing; vi cetanaH = without, spirit - dispirited - swooning; udbhramaami [ut bhramaami] = to up, moving - jolting up; hi = in fact.

अनुवादः

“Even at a place void of people I am envisaging Rama alone, and oh, king of demons, even if he enters my dream, in fact, I am jolting up and swooning. [4-39-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण ।
रत्नानि च रथाश्चैव वित्रासं जनयन्ति मे ॥ १८ ॥

रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण ।
रत्नानि च रथाश्चैव वित्रासं सञ्जनयञ्चि मे ॥

र कार अदीनि नामानि राम त्रस्तस्य रवण । रत्नानि च रथाः च एव वित्रासम् जनयन्ति मे ॥ ४-३९-१८

‘रावण! मैं रामसे इतना भयभीत हो गया हूँ कि रत्न और रथ आदि जितने भी रकारादि नाम हैं, वे मेरे कानोंमें पड़ते ही मनमें भारी भय उत्पन्न कर देते हैं ॥

रावण! रत्न, रथ मॊदलाद रकारदिन्द इरुव हॆसरन्नु केळुत्तले नन्न मनस्सिनल्लि भय उत्पन्नवागुवष्टु नानु रामनिन्द भयभीतनागिरुवॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. ravaNa = oh, Ravana; raama trastasya = Rama, frightened by; me = to me; ra kaara adiini naamaani = ra, alphabets, starting with, names; ratnaani ca rathaaH ca eva = ratna-s [gems,] also, ratha-s [chariots,] also, even; vi traasam = high, scare; janayanti = causing.

अनुवादः

“Oh, Ravana, appalled of Rama the names starting with the syllable ‘ra’ like ratna-s, ratha-s, viz., gemstones, chariots are appalling to me, including your name, that starts with a ‘ra….’ [4-39-18]

टिप्पनी

‘If I hear the first letter ‘ra’ of any given name, I am scared at the ensuing second syllable presuming it to be ‘ma’ and if that second syllable of that word I am going to hear happens to be other than ‘ma’ then my fear ceases.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम् ।
बलिं वा नमुचिं वापि हन्याद्धि रघुनन्दनः ॥ १९ ॥

अहम् तस्य प्रभावज्ञो न युद्धम् तेन ते क्षमम् । बलिम् वा नमुचिं वा अपि हन्यद्धि रघुन्ंअंदन ॥ ४-३९-१९

‘मैं उनके प्रभावको अच्छी तरह जानता हूँ । इसीलिये कहता हूँ कि श्रीरामके साथ तुम्हारा युद्ध करना कदापि उचित नहीं है । रघुकुलनन्दन श्रीराम राजा बलि अथवा नमुचिका भी वध कर सकते हैं ॥ १९ ॥

नानु अवन प्रभाववन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्देनॆ. आद्दरिन्द श्रीरामनॊन्दिगॆ नीनु युद्धमाडुवुदु ऎन्दिगू उचितवल्ल ऎन्दे नानु हेळुत्तेनॆ. रघुकुलनन्दन श्रीरामनु बलि अथवा नमूचियवरन्नु वधिसबल्लनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. aham tasya prabhaava j~naH = I am, of his, efficacy, knower of; te = to you; tena = with him; yuddham na kshamam = war, not, fair enough; raghun nadana = Ragu’s, descendant - Rama; balim vaa namucim vaa api = Emperor Bali, either, Namuchi, or, even; hanyat hi = can kill, in fact.

अनुवादः

“I am well-acquainted with his efficacy, and a war with him will be an unfair thing for you, for that Raghu’s descendant can in fact kill either Emperor Bali or Namuchi, the demon. [4-39-19]

टिप्पनी

Emperor Bali is more powerful and mighty than Ravana.* aananda raamaayana* says in a chapter on the ‘defeats of Ravana’ raavaNa paraajaya, that Ravana once entered netherworld to conquer it, where Bali is held captive by Trivikrama, i.e., Vishnu. At that time Bali and his queen are playing dice game. When Ravana entered, the dice in the hand of Bali has slipped to the floor, and Bali asks Ravana to pick and give it before conquering netherworld. Ravana who lifted Mt. Kailash could not lift that two-inch dice, which is so far handled playfully by Bali. Such is the might of Emperor Bali

स्रोतः: valmikiramayan.net

रणे रामेण युद्धस्व क्षमां वा कुरु रावण ।
न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि ॥ २० ॥

रणे रामेण युद्ध्स्व क्षमाम् वा कुरु रावण । न ते राम कथा कार्या यदि माम् द्रष्टुम् इच्छसि ॥ ४-३९-२०

‘रावण! तुम्हारी इच्छा हो तो रणभूमिमें श्रीरामके साथ युद्ध करो अथवा उन्हें क्षमा कर दो, किंतु यदि मुझे जीवित देखना चाहते हो तो मेरे सामने श्रीरामकी चर्चा न करो ॥ २० ॥

रावण! निनगॆ इच्छॆ इद्दरॆ रणभूमियल्लि श्रीरामनॊन्दिगॆ युद्ध माडु अथवा अवनन्नु क्षमिसिबिडु, आदरॆ नन्नन्नु जीवन्तवागि नोडलु बयसुवॆयादरॆ नन्न ऎदुरिगॆ श्रीरामन चर्चॆ माडबेड.॥20॥

पदच्छेदः

20. raavaNa = oh, Ravana; raNe raameNa yuddhsva = in war, with Rama, you may combat; kshamaam vaa kuru = forgive and forget, either, you do; maam draSTum icChasi yadi = , me, to see, you wish, if; te raama kathaa na kaaryaa = by you, Rama’s, episode [topic] not, to be done [be broached.]

अनुवादः

“You may either wage a war with Rama if you wish to avenge the killings of Khara and others, or forgive and forget that Rama agreeing to my suggestions, but do not broach the topic of Rama with me if you wish to see me alive. [4-39-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहवः साधवो लोके युक्ता धर्ममनुष्ठिताः ।
परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः ॥ २१ ॥

बहवः साधवो लोके युक्ता धर्मम् अनुष्टिताः । परेषाम् अपराधेन विनष्टाः स परिच्छदाः ॥ ४-३९-२१

‘लोकमें बहुत-से साधुपुरुष, जो योगयुक्त होकर केवल धर्मके ही अनुष्ठानमें लगे रहते थे, दूसरोंके अपराधसे ही परिकरोंसहित नष्ट हो गये ॥ २१ ॥

लोकदल्लि योगयुक्तरागि केवल धर्मानुष्ठानदल्ले तॊडगिद्द अनेक साधु-सत्पुरुषरु बेरॆयवर अपराधदिन्दले परिकरदॊन्दिगॆ नाशवागि होगुवरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. loke = in world; yuktaaH = reasonable people; dharmam anuSTitaaH = righteousness, practisers of; bahavaH saadhavaH = many, sagacious people; pareSaam aparaadhena = by others, misdeeds; sa paricChadaaH = with, kith and kin; vi naSTaaH = are utterly, ruined.

अनुवादः

“In the world many of the sagacious and reasonable people that are the practisers of righteousness are utterly ruined along with their kith and kin, just by the misdeeds of others. [4-39-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं परापराधेन विनशेयं निशाचर ।
कुरु यत् ते क्षमं तत्त्वमहं त्वां नानुयामि वै ॥ २२ ॥

सोऽहं परापराधेन विनश्येयं निशाचर ।
कुरु यत्ते क्षमं तत्त्वमहं त्वां नानुयामि वै॥

सः अहम् पर अपराधेन विनाशेयम् निशाचर । कुरु यत् ते क्षमम् तत् त्वम् अहम् त्वाम् न अनुयामि वै ॥ ४-३९-२२

‘निशाचर! मैं भी किसी तरह दूसरोंके अपराधसे नष्ट हो सकता हूँ, अतः तुम्हें जो उचित जान पड़े, वह करो । मैं इस कार्यमें तुम्हारा साथ नहीं दे सकता ॥ २२ ॥

निशाचरने! नानू कूड हेगो बेरॆयवर अपराधदिन्द नाशवागबल्लॆ, आद्दरिन्द निनगॆ उचितवादुदन्नु माडु. नानु ई कार्यदल्लि निनगॆ सहायकनागलारॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. nishaacara = oh, nightwalker; saH aham = such as I am, I; para aparaadhena vinaasheyam = by other’s, misdeed, I bound to ruin; te yat kshamam = to you, which is, fair; tat tvam kuru = that, you, do; aham tvaam na anuyaami vai = I, you, not, follow, simply.

अनुवादः

“Such a saintly one as I am, I am bound to ruin by other’s misdeeds, hence you do whatever that is fair to you, but I am not the one to simply take after you. [4-39-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामश्च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः ।
अपि राक्षसलोकस्य भवेदन्तकरोऽपि हि ॥ २३ ॥

रामश्च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः ।
अपि राक्षसलोकस्य न भवेदन्तकरोऽपि हि ॥

रामः च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः । अपि राक्षस लोकस्य भवेत् अन्तकरो अपि हि ॥ ४-३९-२३

‘क्योंकि श्रीरामचन्द्रजी बड़े तेजस्वी, महान् आत्मबलसे सम्पन्न तथा अधिक बलशाली हैं । वे समस्त राक्षस-जगत् का भी संहार कर सकते हैं ॥ २३ ॥

एकॆन्दरॆ श्रीरामचन्द्रनु दॊड्ड तेजस्वी, महा आत्मबलदिन्द सम्पन्न हागू हॆच्चु बलशालियागिद्दानॆ. अवनु समस्त राक्षस जगत्तन्नु संहार माडबल्लनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. raamaH ca = Rama, also; mahaatejaa = a great-resplendent one; mahaa sattvaH = highly, courageous; mahaa balaH = highly, powerful; hi = definitely; [saH = he]; raakshasa lokasya api = for demon’s, world’s, even; anta karaH api = end, maker - eradicator; bhavet hi = becomes, for sure.

अनुवादः

“Definitely Rama is the one with exceptional resplendence, exemplary courage and extraordinary power, and for sure, he becomes an eradicator of the world of demons. [4-39-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः ।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः ॥ २४ ॥

यदि शूर्पणखा हेतोः जनस्थान गत खरः । अति वृत्तो हतः पूर्वम् रामेण अक्लिष्ट कर्मणा । अत्र ब्रूहि यथावत् त्वम् को रामस्य व्यतिक्रमः ॥ ४-३९-२४

‘यदि शूर्पणखाका बदला लेनेके लिये जनस्थाननिवासी खर पहले श्रीरामपर चढ़ाई करनेके लिये गया और अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामके हाथसे मारा गया तो तुम्हीं ठीक-ठीक बताओ, इसमें श्रीरामका क्या अपराध है? ॥ २४ ॥

शूर्पणखिय कुरिताद प्रतीकार माडलु जनस्थान निवासि खरनु मॊदलिगॆ श्रीरामन मेलॆ आक्रमण माडिदनु हागू अनायास महत्कर्म माडुव श्रीरामन कैयिन्द सत्तुहोदनु. ऎन्दाग नीनु सत्यवागि हेळु इदरल्लि श्रीरामन अपराधवेनिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. janasthaana gata = Janasthaana, gone in - positioned in; kharaH = Khara; shuurpaNakhaa hetoH = Shuurpanakha, owing to; puurvam = firstly; ati vR^ittaH = over, stepping - his limits; akliSTa karmaNaa raameNa = by one who is of - uncomplicated, actions, by Rama; hataH yadi = killed, if; atra = in that matter; raamasya = of Rama; vytikramaH [vi ati kramaH = really, over, stepping - his limits; kaH = what is it; tvam = you; yathaa vat = as it is - in final analysis; bruuhi = you tell.

अनुवादः

“If Khara positioned in Janasthaana has firstly overstepped his bounds and attacked Rama, that too owing to Shuurpanakha, and if Rama of uncomplicated actions has eliminated Khara in self-defence, what really is the transgression of Rama in that matter, you tell of that in the final analysis. [4-39-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया
यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे ।
सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे
हतोऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः ॥ २५ ॥

इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया
यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे ।
सबान्धवत्स्यक्ष्यसि जीवितं रणे
हतोऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः ॥

इदम् वचो बन्धु हित अर्थिना मया यथा उच्यमानम् यदि न अभिपत्स्यसे । स बान्धवः त्यक्ष्यसि जीवितम् रणे हतो अद्य रामेण शरैः जिह्मगैः ॥ ४-३९-२५

‘तुम मेरे बन्धु हो । मैं तुम्हारा हित करनेकी इच्छासे ही ये बातें कह रहा हूँ । यदि नहीं मानोगे तो युद्धमें आज रामके सीधे जानेवाले बाणोंद्वारा घायल होकर तुम्हें बन्धु-बान्धवोंसहित प्राणोंका परित्याग करना पड़ेगा’ ॥ २५ ॥

नीनु ननगॆ बन्धुवागिरुवॆ. नानु निन्न हितक्कागिये ई मातन्नु हेळुत्तिद्देनॆ. ऒप्पिकॊळ्ळदिद्दरॆ युद्धदल्लि नेरवागि होगुव श्रीरामन बाणगळिन्द घासिगॊण्डु नीनु बन्धु बान्धवर सहित प्राणगळन्नु बिडबेकादीतु.॥25॥

पदच्छेदः

25. bandhu hita arthinaa = kinsman, wellbeing, ambitious of; mayaa ucyamaanam = by me, being said; idam vacaH = this, word - advise; yathaa = as said; na abhipatsyase = not, you are agreeable for it; sa baandhavaH = with, kinsmen; adya = now - presently; raameNa = by Rama; a jihma gaiH = not, curvedly, shooting [linear accelerators]; sharaiH hataH = with arrows, killed; raNe jiivitam tyakshyasi = in a confrontation, life, you will deliver up.

अनुवादः

“I am saying this word of advise as I am ambitious of the wellbeing of my kinsmen through you, and if this is disagreeable to you, you will have to deliver up your life in a confrontation with Rama along with the lives of your kinsmen, perishing at the linearly accelerating arrows of Rama. [4-39-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥ ३९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें उनतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३९ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि मूवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु.॥39॥