०३८ रामगुणवर्णनम्

Book III : Aranya Kanda - The Forest Trek

Maareecha continues his good word to Ravana and he dissuades him from abducting Seetha. His advice is that the dalliance with other’s wives is the greatest sin, more so, with Rama’s wife as Rama’s valour is irrefutable. Maareecha narrates how Rama hurt him while safeguarding Vishwamitra’s Vedic-ritual, when Rama was still a young boy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

38. श्रीरामकी शक्तिके विषयमें अपना अनुभव बताकर मारीचका रावणको उनका अपराध करनेसे मना करना

कदाचिदप्यहं वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीमिमाम् ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन् पर्वतोपमः ॥ १ ॥

‘एक समयकी बात है कि मैं अपने पराक्रमके अभिमानमें आकर पर्वतके समान शरीर धारण किये इस पृथ्वीपर चक्कर लगा रहा था । उस समय मुझमें एक हजार हाथियोंका बल था ॥ १ ॥

हिन्दॊम्मॆ नानु नन्न पराक्रमक्कॆ अधीननागि पर्वतदन्तह शरीरवन्नु धरिसिकॊण्डु ई पथ्विय प्रदक्षिणॆ माडुत्तिदॆ. आग नन्नल्लि ऒन्दु साविर आनॆगळ बलवित्तु.॥1॥

नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः ॥ २ ॥
व्यचरन् दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन् ।

नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः ॥
व्यचरन् दण्डकारण्यमुषिमांसानि भक्षयन् ।

‘मेरा शरीर नील मेघके समान काला था । मैंने कानोंमें पक्के सोनेके कुण्डल पहन रखे थे । मेरे मस्तकपर किरीट था और हाथमें परिघ । मैं ऋषियोंके मांस खाता और समस्त जगत् के मनमें भय उत्पन्न करता हुआ दण्डकारण्यमें विचर रहा था ॥ २ १/२ ॥

नीलमेघदन्तॆ तन्न शरीर कप्पागित्तु. नानु किविगळल्लि अच्च चिन्नद कुण्डलगळन्नु, तलॆयल्लि किरीटवन्नु, कैयल्लि परिघवन्नु, धरिसिद्दॆ, नानु ऋषिगळ मांसवन्नु तिन्नुत्ता जगत्तन्ने भयगॊळिसुत्ता दण्डकारण्यदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दॆ.॥2½॥

पदच्छेदः

1. kadaacit = at one time; aham api = I, even; viiryaat = with valour; imaam pR^ithiviim paryaTan = this, earth, while roving; naaga sahasrasya balam dhaarayan = elephants, thousand, strength, bearing; parvata upamaH = mountain, similar - I am; niila jiimuuta samkaashaH = blackish, cloud, in sheen - I am; tapta kaancana = burnt [refined,] golden; kuNDalaH = ear-knobs - myself having; kiriiTii = wearing crown; parigha aayudhaH = bludgeon, as weapon; lokasya bhayam janayan = to world, terror, causing; R^iSi maamsaani bhakSayan = sage’s, fleshes, while eating; daNDaka araNyam vyacaram = Dandaka, forests, I was rambling.

अनुवादः

“At one time even I was on the rove around this earth, taking pride in my valour, bearing the strength of a thousand elephants, mountainous in my size and black-cloudlike in my sheen, wearing ear-knobs and a crown made out of refined gold, with a bludgeon as my weapon, and such as I was, I rambled Dandaka forest causing terror to the world, and eating the fleshes of sages.” Thus Maareecha started to narrate his experience with Rama. [3-38-1, 2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः ॥ ३ ॥
स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत् ।

विश्वामित्रो अथ धर्मात्मा मत् वित्रस्तो महामुनिः ॥ ३-३८-३ स्वयम् गत्वा दशरथम् नरेन्द्रम् इदम् अब्रवीत् ।

‘उन दिनों धर्मात्मा महामुनि विश्वामित्रको मुझसे बड़ा भय हो गया था । वे स्वयं राजा दशरथके पास गये और उनसे इस प्रकार बोले— ॥ ३ १/२ ॥

आ दिनगळल्लि धर्मात्मा महात्मा विश्वामित्ररिगॆ नन्निन्द बहळ भय उण्टागित्तु. अवरु स्वतः दशरथ राजन बळिगॆ होगि अवनल्लि हीगॆ हेळिदरु.॥3½॥

पदच्छेदः

3b, 4a. atha dharmaatmaa vishvaamitraH = then, virtue-souled, Vishvamitra; mat = of me; vi trasta = highly, scared; svayam = in person; nara indram dasharatham gatvaa = to people’s king, to Dasharatha, on going to him; mahaamuniH = great-saint; idam abraviit = this, spoke.

अनुवादः

“The virtue-souled great-saint Vishvamitra who was highly scared of me, then on going to Dasharatha in person that great-saint spoke this to that lord of people. [3-38-3b, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः ॥ ४ ॥
मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ।

अयम् रक्षतु माम् रामः पर्व काले समाहितः ॥ ३-३८-४ मारीचात् मे भयम् घोरम् समुत्पन्नम् नरेश्वर ।

‘नरेश्वर! मुझे मारीच नामक राक्षससे घोर भय प्राप्त हुआ है, अतः ये श्रीराम मेरे साथ चलें और पर्वके दिन एकाग्रचित्त हो मेरी रक्षा करें’ ॥ ४ १/२ ॥

नरेश्वरने! ननगॆ मारीचनॆम्ब राक्षसनिन्द घोर भय उण्टागिदॆ. आद्दरिन्द ई रामनु नन्न जॊतॆगॆ बरलि हागू पर्वदिनदल्लि एकाग्रचित्तनागि नन्नन्नु रक्षिसलि.॥4½॥

पदच्छेदः

4b, 5a. nara iishvara = oh, people’s, lord; ayam maariicaat = from this, Maareecha; me ghoram bhayam = to me, awesome, dismay; sam utpannam = verily, chanced - befallen; raamaH samaahitaH = Rama, becoming alert; parva kaale = at opportune, time of ritual; maam rakSatu = me, let him safeguard.

अनुवादः

" ‘An awesome dismay has befallen owing to this Maareecha, oh, lord of people Dasharatha, let Rama safeguard me becoming alert at the opportune time of the Vedic-ritual. [3-38-4b 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ॥ ५ ॥
प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ।

इति एवम् उक्तो धर्मात्मा राजा दशरथः तदा ॥ ३-३८-५ प्रत्युवाच महाभागम् विश्वामित्रम् महामुनिम् ।

‘मुनिके ऐसा कहनेपर उस समय धर्मात्मा राजा दशरथने महाभाग महामुनि विश्वामित्रको इस प्रकार उत्तर दिया—

मुनियु हीगॆ हेळिदाग धर्मात्मा दशरथनु महाभाग महामुनि विश्वामित्ररु इन्तॆन्दरु.॥5½॥

पदच्छेदः

5b, 6a. iti evam uktaH = thus, that way, one who is spoken to - Dasharatha; dharma atmaa raajaa dasharathaH tadaa = virtue-souled, king, Dasharatha, then; mahaabhaagam mahaamunim vishvaamitram = to great-fortunate, to great-saint, Vishvamitra; prati uvaaca = in turn, spoke - replied.

अनुवादः

“When he is spoken in that way, then that virtue-souled king Dasharatha replied that great-fortunate and great-saint Vishvamitra in this way. [3-38-5b, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊनद्वादशवर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः ॥ ६ ॥
कामं तु मम तत् सैन्यं मया सह गमिष्यति ।
बलेन चतुरङ्गेण स्वयमेत्य निशाचरम् ॥ ७ ॥
वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ।

ऊन द्वादशवर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः ॥ कामं तु मम तत्सैन्यं महा सह गमिषति ।
बलेन चतुरङ्गेण स्वयमेत्य निशाचरम् ॥
वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ।

ऊन द्वादश वर्षो अयम् अकृत अस्त्रः च राघवः ॥ ३-३८-६ कामम् तु मम यत् सैन्यम् मया सह गमिष्यति । बलेन चतुरंगेण स्वयम् एत्य निशाचरम् ॥ ३-३८-७ वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुम् तव यथा ईप्सितम् ।

‘मुनिश्रेष्ठ! रघुकुलनन्दन रामकी अवस्था अभी बारह* वर्षसे भी कम है । इन्हें अस्त्र-शस्त्रोंके चलानेका पूरा अभ्यास भी नहीं है । आप चाहें तो मेरे साथ मेरी सारी सेना वहाँ चलेगी और मैं चतुरङ्गिणी सेनाके साथ स्वयं ही चलकर आपकी इच्छाके अनुसार उस शत्रुरूप निशाचरका वध करूँगा’ ॥ ६-७ १/२ ॥

\* यद्यपि बालकाण्डके २०वें सर्गके दूसरे श्लोकमें राजा दशरथने श्रीरामकी अवस्था सोलह वर्षसे कम (पंद्रह वर्षकी) बतायी थी, तथापि यहाँ मारीचने रावणके मनमें भय उत्पन्न करनेके लिये चार वर्ष कम अवस्था बतायी है । जो छोटी अवस्थामें इतने महान् पराक्रमी थे, वे अब बड़े होनेपर न जाने कैसे होंगे? यह लक्ष्य कराना ही यहाँ मारीचको अभीष्ट है ।

मुनिश्रेष्ठरे! रघुकुलनन्दन रामन वयस्सु ईग हन्नॆरडु वर्षगळिगिन्त कडिमॆये इदॆ. इवनिगॆ शस्त्रास्त्रगळ प्रयोगवू सरियागि तिळिदिल्ल. नीवु बयसिदरॆ निम्मॊन्दिगॆ नन्न सैन्य अल्लिगॆ बरुवुदु, नाने स्वतः चतुरङ्गिणि सैन्यदॊन्दिगॆ बन्दु निम्मिच्छॆगनुसार आ शत्रुरूपी निशाचरनन्नु वधिसुवॆनु.॥6-7½॥

पदच्छेदः

6b, 7a. ayam [baalaH] raaghavaH = this, [boy,] Rama is; uuna dvaadash varSaH = less than, twelve, years - in age; a kR^ita astraH ca = not, performed - unpractised, weapons, also; mama yat sainyam = mine, which, army - whatever army is there; with that; kaamam mayaa saha gamiSyati = if need be, me, along with, will march on.

अनुवादः

" ‘This boy Rama is less than twelve years in his age, unproficient in the use of weapons, and if need be, whatever army of mine is there it will march on along with me instead of Rama. [3-38-6b, 7a]

टिप्पनी

In Bala Kanda the age of Rama as said by Dasharatha to Vishvamitra is *uuna SoDasa varSaH *’less than sixteen years.’ Here Maareecha is saying that Rama is less than twelve. Maheshvara Tiirtha says that Maareecha lessened the age of Rama only to intimidate Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7b, 8a. muni shreSTha = oh, sage, the eminent; caturangeNa balena = with fourfold, forces; [aham = I]; svayam etya = in person, having come; tava shatrum = your, enemy; yathaa iipsitam = as, desired [or, manasaa iipsitaan = as your heart, desires - whomever you indicate for elimination; nishaacaram = such - nightwalkers; vadhiSyaami = I will kill.

अनुवादः

" ‘And having come in person with fourfold forces, oh eminent sage, I myself will eradicate that nightwalker whomever you indicate as an enemy of yours.” So said Dasharatga to Vishvamitra. [3-38-7b, 8a]

टिप्पनी

In the fourfold army the four categories of army units are chariots, elephants, cavalry, and foot-soldiers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः स तु मुनी राजानमिदमब्रवीत् ॥ ८ ॥
रामान्नान्यद् बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ।

] एवम् उक्तः स तु मुनी राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ ३-३८-८ रामात् न अन्यत् बलम् लोके पर्याप्तम् तस्य रक्षसः ।

‘राजाके ऐसा कहनेपर मुनि उनसे इस प्रकार बोले—‘उस राक्षसके लिये श्रीरामके सिवा दूसरी कोई शक्ति पर्याप्त नहीं है ॥ ८ १/२ ॥

राजनु हीगॆ हेळिदाग मुनियु अवनल्लि हेळिदरु - ‘आ राक्षसनिगागि श्रीरामनल्लदॆ बेरॆ यार शक्तियू साकागदु.॥8½॥

पदच्छेदः

8b, 9a. evam uktaH = thus, who is spoken; saH tu munii = he, on his part, that sage Vishvamitra; raajaanam idam abraviit = to king, this, said; raamaat anyat balam = apart from Rama, other, force; tasya rakSasaH = to him, to that demon; loke = in world; na paryaaptam = not, enough for - can counterbalance.

अनुवादः

“When the sage Vishvamitra is spoken thus, then he said to the king, ‘No other force in the world than Rama can counterbalance that demon. [3-38-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवतानामपि भवान् समरेष्वभिपालकः ॥ ९ ॥
आसीत् तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितं नृप ।

देवतानाम् अपि भवान् समरेषु अभिपालकः ॥ ३-३८-९ आसीत् तव कृते कर्म त्रिलोक विदितम् नृप ।

‘राजन्! इसमें संदेह नहीं कि आप समरभूमिमें देवताओंकी भी रक्षा करनेमें समर्थ हैं । आपने जो महान् कार्य किया है, वह तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है ॥ ९ १/२ ॥

राजने! नीनु समराङ्गणदल्लि देवतॆगळन्नु रक्षिसलु समर्थनिद्दीयॆ, इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. नीनु माडिद महत्कार्यवु मूरु लोकगळल्लि प्रसिद्धवागिदॆ.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. nR^ipa = oh, king; bhavaan = you are; samareSu = in war; devataanaam api abhipaalakaH = for gods, even [no doubt,] a defender of; tava kR^ite karma = by you, undertaken, exploit; triloka viditam aasiit = in tri-world, well-known, is there.

अनुवादः

" ‘No doubt, you are a defender of gods in wars, and oh, king, the exploits you have undertaken on behalf of gods are well-known in the triad of worlds. [3-38-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

काममस्ति महत् सैन्यं तिष्ठत्विह परन्तप ॥ १० ॥
बालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे ।
गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परन्तप ॥ ११ ॥

कामम् अस्ति महत् सैन्यम् तिष्टतु इह परंतप ॥ ३-३८-१० बालो अपि एष महातेजाः समर्थः तस्य निग्रहे । गमिष्ये रामम् आदाय स्वस्ति ते अस्तु परंतपः ॥ ३-३८-११

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! आपके पास जो विशाल सेना है, वह आपकी इच्छा हो तो यहीं रहे(आप भी यहीं रहें ।) महातेजस्वी श्रीराम बालक हैं तो भी उस राक्षसका दमन करनेमें समर्थ हैं, अतः मैं श्रीरामको ही साथ लेकर जाऊँगा; आपका कल्याण हो’ ॥ १०-११ ॥

परन्तप नरेशने! निन्न बळि इरुव विशाल सैन्यवु नीनु इच्छिसिदरॆ इल्ले इरलि, नीनू इल्ले इरु. महातेजस्वी श्रीरामनु बालकनागिद्दरू आ राक्षसन दमनमाडुवुदरल्लि समर्थनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द नानु श्रीरामनन्ने जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगुवॆनु. निनगॆ मङ्गळवागलि.॥10-11॥

पदच्छेदः

10b, 11. paran tapaH = oh, enemy-flamer; mahat sainyam asti [astu] = remarkable, army, there is; kaamam = maybe, if it is there, let it be there; iha tiSTatu = here, let it sit tight; mahaatejaaH = great-resplendent one; eSa baalaH api = he is, a boy, even if; tasya nigrahe samarthaH = his - Maareecha’s, in forestalling, he is competent; parantapa = oh, enemy-inflamer; raamam aadaaya gamiSye = Rama, on taking, I wish to go; te svasti astu = to you, safety, let there be.

अनुवादः

" ‘Maybe your army is a remarkable one, oh, enemy-inflamer, let it sit tight here alone, and even if this great resplendent one is still a boy he alone is competent to forestall that Maareecha, hence oh, enemy-subjugator, let good betide you, I wish to take him alone along with me.’ [3-38-10b, 11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम् ।
जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम् ॥ १२ ॥

इति एवम् उक्त्वा स मुनिः तम् आदाय नृपात्मजम् । जगाम परम प्रीतो विश्वामित्रः स्वम् आश्रमम् ॥ ३-३८-१२

‘ऐसा कहकर (लक्ष्मणसहित) राजकुमार श्रीरामको साथ ले महामुनि विश्वामित्र बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने आश्रमको गये ॥ १२ ॥

तं तथा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् ।
बभूवोपस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन् धनुः ॥ १३ ॥

तं तदा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् ।
बभूवोपस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥

तम् तदा दण्डकारण्ये यज्ञम् उद्दिश्य दीक्षितम् । बभूव उपस्थितो रामः चित्रम् विस्फारयन् धनुः ॥ ३-३८-१३

‘इस प्रकार दण्डकारण्यमें जाकर उन्होंने यज्ञके लिये दीक्षा ग्रहण की और श्रीराम अपने अद्भुत धनुषकी टङ्कार करते हुए उनकी रक्षाके लिये पास ही खड़े हो गये ॥

हीगॆ हेळि लक्ष्मण सहित श्रीरामनन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु महामुनि विश्वामित्ररु बहळ आनन्दवागि तम्म आश्रमक्कॆ होगि अवरु यज्ञक्कागि दीक्षाबद्धरादरु. श्रीरामनु तन्न अद्भुत धनुष्टङ्कार माडुत्ता अवर रक्षणॆगागि बळियल्ले निन्तुकॊण्डनु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. saH muniH vishvaamitraH = he, sage, Vishvamitra; iti evam uktvaa = thus, that way, on saying; nR^ipa aatma jam = king’s, own, son; tam = him - Rama; aadaaya = taking along; parama priitaH = highly, gladdened; svam aashramam jagaama = to his own, to hermitage, went away.

अनुवादः

“Thus that way on saying he that sage Vishvamitra returned to his own hermitage highly gladdening to take the prince Rama along with him. [3-38-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. tadaa raamaH daNDakaaraNye = then, Rama, in Dandaka forest; yaGYam uddishya diikSitam = Vedic-ritual, concerning, who entered into vow; tam = him - at Vishvamitra; upa sthitaH = nearby staying; citram dhanuH visphaarayan = amazing, bow, twingeing out; abhuuva = he was there.

अनुवादः

“Then in Dandaka forest Rama twingeing his amazing bow stayed nearby the sage Vishvamitra who entered the vow of Vedic-ritual. [3-38-13]

टिप्पनी

There is a difference in mentioning the forest as Dandaka. Bala Kanda says that Vishvamitra performed ritual in north and Maareecha is now saying that as Dandaka forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अजातव्यञ्जनः श्रीमान् बालः श्यामः शुभेक्षणः ।
एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया ॥ १४ ॥

‘उस समयतक श्रीराममें जवानीके चिह्न प्रकट नहीं हुए थे । (उनकी किशोरावस्था थी ।) वे एक शोभाशाली बालकके रूपमें दिखायी देते थे । उनके श्रीअङ्गका रंग साँवला और आँखें बड़ी सुन्दर थीं । वे एक वस्त्र धारण किये, हाथोंमें धनुष लिये सुन्दर शिखा और सोनेके हारसे सुशोभित थे ॥ १४ ॥

आग श्रीरामनु इन्नू तरुणनागिरलिल्ल. अवनु ओर्व शोभाशाली बालकनन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. श्यामलाङ्गनाद अवन कण्णुगळु विशालवागि सुन्दरवागिद्दवु. अवनु ऒन्दु वस्त्र धरिसिद्दु, कैयल्लि धनुस्सन्नु हिडिदुकॊण्डु, सुन्दर शिखॆ मत्तु चिन्नद हारदिन्द सुशोभितनागिद्दनु.॥14॥

शोभयन् दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा ।
अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः ॥ १५ ॥

‘उस समय अपने उद्दीप्त तेजसे दण्डकारण्यकी शोभा बढ़ाते हुए श्रीरामचन्द्र नवोदित बालचन्द्रके समान दृष्टिगोचर होते थे ॥ १५ ॥

आग तन्न उद्दीप्त तेजदिन्द दण्डकारण्यद शोभॆयन्नु हॆच्चिसुत्ता श्रीरामचन्द्रनु आगले उदिसिद बालचन्द्रनन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

14. tadaa = at that time; a jaata vyanjanaH = one with - un, born, identities of maleness - like moustaches etc.; shriimaan = providential one - Rama; shyaamaH = peacock-bluish - complexioned; shubha iikSaNaH = magnificent, in looks; eka vastra dharaH = one, cloth, wearing; dhanvii = handling bow; shikhii = having hair-locks; kanaka maalayaa = with golden, pendant; diiptena svena tejasaa = with radiating, of his own, with radiance; daNDakaaraNyam shobhayan = Dandaka, forest, irradiating; such a; raamaH baalaH = Rama, is a boy; uditaH baala candra iva = uprisen, baby, moon, [new moon,] like; adR^ishyata = then, is seen, appeared.

अनुवादः

“At that time, yet unborn are the identities of adulthood like moustache on his face, and that providential one was magnificent in looks with a peacock-blue complexion, wearing a single cloth, locks of hair, and golden locket, and wielding a bow, and he was irradiating the Dandaka forest with a radiating radiance of his own, and then he appeared like the just risen baby-moon. [3-38-14, 15]

टिप्पनी

The identities of adulthood are the discardable things like moustaches, beard, etc. These are natural to humans or to birthed beings. But the mythological entities do not have them. As a young scholar, the boys are supposed to wear simply, hence ‘one-piece-clothing’ is said to be the dress of Rama. This suggests that he is not wearing any shield or armour to keep him safe. In Bala Kanda, at the outset of the journey of Rama and Lakshmana with Vishvamitra, it is said that they are wearing finger-covers made of certain lizard skin, which means to say that their fingers are very tender in using arrows. His mothers delicately arranged the locks of hair, because he is still ‘boyish’ to her. More so, he is with a ‘boyish’ ornament, say a single pendant, not verily embellished with princely jewellery. He appeared like some providential ‘boy’ hitherto unseen, with the height of a peacock, with the complexion of peacock-neck-blue, and moving about like a noble peacock. This boyish-Rama peacock is not screaming, yet his bow is twanging; leave alone the screeching and screaming.

टिप्पनी

The ’new-moon’ metaphor to Rama suggests that he has only waxing and no waning in him, uttarottara abhivR^iddhi and also that he is by birth an antagonist of tamas ’the darkness,’ or darkish activities, like the moon whose activity is only to illumine the night. Further, he has a likeable persona to any, even to the present demon Maareecha, and even to Ravana. When Ravana sees Rama for the first time in war, Ravana praisefully acknowledges Rama’s personality. Besides, Rama’s gleam is like that of a baby-moon, against the backdrop of a thickish, darkish, blackish sky, called the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं मेघसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
बली दत्तवरो दर्पादाजगामाश्रमान्तरम् ॥ १६ ॥

ततो अहम् मेघ संकाशः तप्त कांचन कुण्डलः । बली दत्त वरो दर्पात् आजगाम आश्रम अंतरम् ॥ ३-३८-१६

‘इधर मैं भी मेघके समान काले शरीरसे बड़े घमंडके साथ उस आश्रमके भीतर घुसा । मेरे कानोंमें तपाये हुए सुवर्णके कुण्डल झलमला रहे थे । मैं बलवान् तो था ही, मुझे वरदान भी मिल चुका था कि देवता मुझे मार नहीं सकेंगे ॥ १६ ॥

इत्त नानू कूड मेदन्तॆ कप्पाद शरीरदिन्द दर्पदॊन्दिगॆ आश्रमदॊळगॆ नुग्गिदॆ. नन्न किविगळल्लि काद चिन्नद कुण्डलगळु ओलाडुत्तिद्दवु. नानु बलवन्तनागिये इद्दॆ, ‘देवतॆगळू नन्नन्नु कॊल्ललाररु’ ऎम्ब वरवू ननगॆ दॊरकित्तु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = then; megha samkaashaH = cloud, in similarity [in massiveness]; tapta kaancana kuNDalaH = burnt [purified,] golden, with ear-knobs; balii datta varaH = forceful, given, boon’s - one who is given boons by Brahma; aham = I, such as I am; darpaat = pridefully; aashrama antaram aajagaama = hermitage’s, interior, arrived.

अनुवादः

“And I who was like a massive black-cloud, wearing golden ear-knobs, already a forceful one further reinforced with the boon of Brahma, I pridefully entered into the interior of Vishwamitra’s hermitage. [3-38-16]

टिप्पनी

The golden ear-knobs on the lobes of ears are either indicative of the knowledge one possess or the wealth factor. Maareecha refers to these ear ornaments more than once suggesting that ‘wealth or wisdom is nothing to Rama, but righteousness alone will work out.’ Because Ravana did not give an ear for the suggestions of Maareecha, his Lanka, built with refined gold, will be burnt to ashes in Sundara Kanda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन दृष्टः प्रविष्टोऽहं सहसैवोद्यतायुधः ।
मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसम्भ्रान्तश्चकार ह ॥ १७ ॥

तेन दृष्टः प्रविष्टो अहम् सहसा एव उद्यत आयुधः । माम् तु दृष्ट्वा धनुः सज्यम् असम्भ्रान्तः चकार ह ॥ ३-३८-१७

‘भीतर प्रवेश करते ही श्रीरामचन्द्रजीकी दृष्टि मुझपर पड़ी । मुझे देखते ही उन्होंने सहसा धनुष उठा लिया और बिना किसी घबराहटके उसपर डोरी चढ़ा दी ॥

ऒळगॆ प्रवेशिसुत्तले श्रीरामचन्द्रन दृष्टि नन्न मेलॆ बित्तु. नन्नन्नु नोडुत्तले अवनु कूडले धनुस्सन्नॆत्ति याव गाबरिपडदॆ धनुस्सिगॆ हॆदॆयेरिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. udyata aayudhaH = one with lifted up, weapon; praviSTaH = on who entered; aham = I am; sahasaa eva = quick, thus; tena dR^iSTaH = by him - by Rama, noticed; saH maam tu dR^iSTvaa = he, me, on seeing; a sam bhraantaH = not, at all, excited - unexcitedly; dhanuH sa jyam = bow, with, bowstring; cakaara ha = made - strung, aimed, indeed.

अनुवादः

“Rama quickly noticed me on my very entry with an uplifted weapon, and on seeing me he unexcitedly strung bowstring to his bow. [3-38-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवजानन्नहं मोहाद् बालोऽयमिति राघवम् ।
विश्वामित्रस्य तां वेदिमभ्यधावं कृतत्वरः ॥ १८ ॥

अवजानन् अहम् मोहात् बालो अयम् इति राघवम् । विश्वामित्रस्य ताम् वेदिम् अभ्यधावम् कृत त्वरः ॥ ३-३८-१८

‘मैं मोहवश श्रीरामचन्द्रजीको ‘यह बालक है’ ऐसा समझकर उनकी अवहेलना करता हुआ बड़ी तेजीके साथ विश्वामित्रकी उस यज्ञवेदीकी ओर दौड़ा ॥ १८ ॥

नानु मोहवश श्रीरामचन्द्रनन्नु इवनु बालकनॆन्दु तिळिदु, अवनन्नु निन्दिसुत्ता अतिवेगदिन्द विश्वामित्रर यज्ञवेदिय कडॆगॆ धाविसिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. aham mohaat = I, unmindfully; ayam baalaH iti = he is, a boy, thus as; raaghavam = about Raghava; ava jaanan = without, judging - trivialising; kR^ita tvaraH = making, haste; vishvaamitrasya taam vedim = of Vishvamitra, that, towards Fire-altar; abhya dhaavam = towards, ran.

अनुवादः

“Unmindfully trivialising him as, ’this Raghava is just a boy,’ I made haste and ran towards that Fire-altar of Vishvamitra. [3-38-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः ।
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने ॥ १९ ॥

तेन मुक्तः ततो बाणः शितः शत्रु निबर्हणः । तेन अहम् ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शत योजने ॥ ३-३८-१९

‘इतनेहीमें श्रीरामने एक ऐसा तीखा बाण छोड़ा,जो शत्रुका संहार करनेवाला था; परंतु उस बाणकी चोट खाकर (मैं मरा नहीं) सौ योजन दूर समुद्रमें आकर गिर पड़ा ॥

अष्टरल्लि श्रीरामनु शत्रुवन्नु संहरिसुवन्तह ऒन्दु बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु. आदरॆ आ बाणदिन्द नानु सायदॆ नूरु योजन दूर समुद्रदल्लि बन्दु बिद्दॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; tena = by him; shatru nibarhaNaH = enemy, destroying - arrow; shitaH baaNaH muktaH = acute, arrow, is released; aham tena taaDitaH = I am, by it, who is hit; shata yojane samudre kSiptaH = hundred, yojana-s [afar,] in ocean, plunged.

अनुवादः

“He then released an acute arrow that eliminates the enemy, and hit by it I am plunged into the ocean which was a hundred yojana-s off. [3-38-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नेच्छता तात मां हन्तुं तदा वीरेण रक्षितः ।
रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः ॥ २० ॥
पातितोऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि ।
प्राप्य सञ्ज्ञां चिरात् तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम् ॥ २१ ॥

नेच्छ ता तात मां हन्तुं तदा वीरेण रक्षितः ।
रामस्य शरवेगेण निरस्तोऽभ्रान्तचेतनः ॥ पातितोऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि ।
प्राप्य सञ्ज्ञां चिरात्तात लङ्का प्रति गतः पुरीम् ॥

न इच्छता तात माम् हन्तुम् तदा वीरेण रक्षितः । रामस्य शर वेगेन निरस्तो भ्रान्त चेतनः ॥ ३-३८-२० पातितो अहम् तदा तेन गंभीरे सागर अंभसि । प्राप्य संज्ञाम् चिरात् तात लंकाम् प्रति गतः पुरीम् ॥ ३-३८-२१

‘तात! वीर श्रीरामचन्द्रजी उस समय मुझे मारना नहीं चाहते थे, इसीलिये मेरी जान बच गयी । उनके बाणके वेगसे मैं भ्रान्तचित्त होकर दूर फेंक दिया गया और समुद्रके गहरे जलमें गिरा दिया गया । तात! फिर दीर्घकालके पश्चात् जब मुझे चेत हुआ, तब मैं लंकापुरीमें गया ॥ २०-२१ ॥

अय्या! वीर रामचन्द्रनु आग नन्नन्नु कॊल्ललु बयसुत्तिरलिल्ल; आद्दरिन्द नन्न प्राण उळियितु. अवन बाणद वेगदिन्द नानु भ्रान्तचित्तनागि दूरक्कॆ ऎसॆयल्पट्टु समुद्रद आळवाद नीरिनल्लि बिद्दॆ. अय्या! मत्तॆ दीर्घकालद बळिक नानु ऎच्चरगॊण्डु लङ्कॆगॆ बन्दॆ.॥20-21॥

पदच्छेदः

20. taata = oh, dear boy; tadaa maam hantum na icChataa = then, me, to kill, [he] did not wish; viireNa rakshitaH = by valiant Rama, saved [I was]; raamasya shara vegena = Rama’s, by arrow’s, thrust; bhraanta cetanaH = bewildered, [is my] animation; nir astaH = without, base - I was on my last legs.

अनुवादः

“That Rama did not wish to kill me then, and I am thus saved by that valiant one, oh, dear boy Ravana, but the thrust of Rama’s arrow bewildered my animation and I was on my last legs. [3-38-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. taata = oh, boy; tadaa = that way; aham = I was; gambhiire saagara ambhasi = abyssal, ocean, in waters; tena = by him; paatitaH = one who is flung; ciraat sanGYaam praapya = after long time, consciousness, on gaining; lankaam puriim = to Lanka, city; prati gataH = towards, went.

अनुवादः

“That way I who had been flung into the abyssal water of the ocean by him gained consciousness after a long time and proceeded towards the city of Lanka. [3-38-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमस्मि तदा मुक्तः सहायास्ते निपातिताः ।
अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ २२ ॥

एवम् अस्मि तदा मुक्तः सहायाः ते - शायास्तु - निपातिताः । अकृत अस्त्रेण रामेण बालेन अक्लिष्ट कर्मणा ॥ ३-३८-२२

‘इस प्रकार उस समय मैं मरनेसे बचा । अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीराम उन दिनों अभी बालक थे और उन्हें अस्त्र चलानेका पूरा अभ्यास भी नहीं था तो भी उन्होंने मेरे उन सभी सहायकोंको मार गिराया, जो मेरे साथ गये थे ॥ २२ ॥

ई प्रकार आग साविनिन्द बदुकिदॆ. आयासविल्लदॆ कर्ममाडुव श्रीरामनु आग बालकनागिद्दनु हागू अस्त्र प्रयोगद अभ्यासवु पूर्णवागदिद्दरू अवनु नन्न जॊतॆगॆ बन्दिरुव सहायकरॆल्लरन्नु कॊन्दु कळॆदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tadaa = at that time; a kR^ita astreNa = not, practised [elementary,] in use of arms; a kliSTa karmaNaa = un, complicated [effortless,] in deeds; baalena raameNa = by boy, by Rama; evam muktaH asmi = thus, released, I am; te sahaayaaH [tu] nipaatitaaH = those, helpmates, [on their part,] are killed.

अनुवादः

“At that time, that one with elementary knowledge in the use of weaponry, but who can undertake deeds in an effortless manner, such a boy, such a Rama spared me, albeit killing them that were my helpmates in that escapade. [3-38-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्मया वार्यमाणस्तु यदि रामेण विग्रहम् ।
करिष्यस्यापदां घोरां क्षिप्रं प्राप्य न शिष्यसि ॥ २३ ॥

तन्मया वार्यमाणस्तुं यदि रामेण विग्रहम् ।
करिष्यस्यापदं घोरां क्षिप्रं प्राप्य न शिष्यसि ॥

तत् मया वार्यमाणः त्वम् यदि रामेण विग्रहम् । करिष्यसि आपदम् घोराम् क्षिप्रम् प्राप्य न शिष्यसि ॥ ३-३८-२३

‘इसलिये मेरे मना करनेपर भी यदि तुम श्रीरामके साथ विरोध करोगे तो शीघ्र ही घोर आपत्तिमें पड़ जाओगे और अन्तमें अपने जीवनसे भी हाथ धो बैठोगे ॥

अदक्कागि नानु तडॆदरू नीनु श्रीरामनॊन्दिगॆ विरोध माडिदरॆ बेगने घोर आपत्तिनल्लि बीळुवॆ मत्तु कॊनॆगॆ निन्न जीवनवू कॊनॆगॊळ्ळुवुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tat = thereby; mayaa vaaryamaaNaH = by me, being proscribed; tvam raameNa vigraham = you, with Rama, confrontation; kariSyasi yadi = do - make for, if; kSipram ghoraam aapadam = quickly, disastrous, calamity; praapya nashiSyasi = on getting, you ruin yourself.

अनुवादः

“Thereby, if you wish to make for any confrontation with Rama, despite of my proscribing you, you will ruin yourself on getting a disastrous calamity. [3-38-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रीडारतिविधिज्ञानां समाजोत्सवदर्शिनाम् ।
रक्षसां चैव सन्तापमनर्थं चाहरिष्यसि ॥ २४ ॥

क्रीडारतिविधिज्ञानां समाजोत्सवशालिनाम् ।
रक्षसां चैव सन्तापमनर्थं चाहरिष्यसि ॥

क्रीडा रति विधिज्ञानाम् समाज उत्सव शालिनाम् । रक्षसाम् चैव संतापम् अनर्थम् च आहरिष्यसि ॥ ३-३८-२४

‘खेल-कूद और भोग-विलासके क्रमको जाननेवाले तथा सामाजिक उत्सवोंको ही देख-देखकर दिल बहलानेवाले राक्षसोंके लिये तुम संताप और अनर्थ (मौत) बुला लाओगे ॥ २४ ॥

भोग विलास, आट - विनोदगळन्नु बल्ल, सामाजिक उत्सवगळन्नु नोडि सन्तोषपडुव राक्षसरिगागि नीनु सन्ताप मत्तु सावन्नु करॆदुकॊळ्ळुवॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. kriiDaa rati vidhi GYaanaam = sporting, flirting, methods, knowers; samaaja utsava shaalinaam = socialising, frolicking, with a conduct of; rakSasaam caiva = to such demons, also thus; santaapam anartham ca = distress, disaster, also; aahariSyasi = you derive.

अनुवादः

“The demons are methodical in sporting and flirting, thus by their own conduct they are also socialising and frolicking, and to them you derive distress and disaster. [3-38-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नविभूषिताम् ।
द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते ॥ २५ ॥

हर्म्य प्रासाद संबाधाम् नाना रत्न विभूउषिताम् । द्रक्ष्यसि त्वम् पुरीम् लंकाम् विनष्टाम् मैथिली कृते ॥ ३-३८-२५

‘मिथिलेशकुमारी सीताके लिये तुम्हें धनियोंकी अट्टालिकाओं तथा राजभवनोंसे भरी हुई एवं नाना प्रकारके रत्नोंसे विभूषित लंकापुरीका विनाश भी अपनी आँखों देखना पड़ेगा ॥ २५ ॥

मिथिलेशकुमारि सीतॆगागि, धनिकर भवनगळिन्द हागू राजभवनगळिन्द तुम्बिद नाना रत्नगळिन्द विधूषित लङ्कॆय विनाशवन्नु नीनु कण्णारॆ नोडुवॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. harmya praasaada sambaadhaam = with skyscrapers, palaces, dense with; naanaa ratna vibhuu Sitaam = with, many, gemstones, decorated; such a city; puriim lankaam = city, Lanka; tvam = you; maithilii kR^ite = Maithili, for the sake of; vi naSTaam = as completely shattered [city]; drakSyasi = you will see.

अनुवादः

“Dense with skyscrapers and palaces, and decorated with many a gemstone is that city Lanka, but you will see it completely shattered down, for the sake of that Maithili. [3-38-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकुर्वन्तोऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् ।
परपापैर्विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा ॥ २६ ॥

अकुर्वन्तो अपि पापानि शुचयः पाप संश्रयात् । पर पापैः विनश्यन्ति मत्स्या नाग ह्रदे यथा ॥ ३-३८-२६

‘जो लोग आचार-विचारसे शुद्ध हैं और पाप या अपराध नहीं करते हैं, वे भी यदि पापियोंके सम्पर्कमें चले जायँ तो दूसरोंके पापोंसे ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे साँपवाले सरोवरमें निवास करनेवाली मछलियाँ उस सर्पके साथ ही मारी जाती हैं ॥ २६ ॥

आचार-विचारदिन्द शुद्धराद, पाप, अपराधमाडद जनरू कूड पापिगळ सम्पर्कक्कॆ ऒळगादरॆ बेरॆयवर पापदिन्द नाशवागुत्तारॆ. सर्पगळिरुव सरोवरदल्लि वासिसुव मीनुगळू आ सर्पदॊन्दिगॆ कॊल्लल्पडुत्तवॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. paapaani = sins; a kurvantaH api = not, committed, even if; shucayaH = sinless ones; paapa samshrayaat = with sinners, by interdependence

• tie-up; naaga hrade = in snakes, lake of; matsyaa yathaa = fish, as with; para paapaiH = with other’s, sins; vinashyanti = get ruined.

अनुवादः

“Even if with uncommitted sins, the sinless will get ruined owing to their interdependence with other sinners, like the fish in a lake with snakes. [3-38-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् दिव्याभरणभूषितान् ।
द्रक्ष्यस्यभिहतान् भूमौ तव दोषात् तु राक्षसान् ॥ २७ ॥

दिव्यचंदनदिग्धांगान्दिव्याअभरणभूषितान् -यद्वा- दिव्य चंदन दिग्ध अंगान् दिव्य आभरण भूषितान् । द्रक्ष्यसि अभिहतान् भूमौ तव दोषात् तु राक्षसान् ॥ ३-३८-२७

‘तुम देखोगे कि जिनके अङ्ग दिव्य चन्दनसे चर्चित होते थे तथा जो दिव्य आभूषणोंसे विभूषित रहते थे, वे ही राक्षस तुम्हारे ही अपराधसे मारे जाकर पृथ्वीपर पड़े हुए हैं ॥ २७ ॥

दिव्य चन्दनदिन्द चर्चितवाद शरीरदिन्द कूडिद, दिव्याभरणगळिन्द अलङ्कृतराद राक्षसरु निन्न अपराधदिन्द सत्तुहोगि भूमियल्लि बीळुवुदन्नु नीनु नोडुवॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. divya candana digdha angaan = divine, sandal-paste, bedaubed, with limbs; divya aabharaNa bhuuSitaan = divine, ornaments, beautified with; at such; raakSasaan = at demons; tava doSaat tu = for your, blunder, owing to; bhuumau abhihataan drakSyasi = to earth, trampled out, you are going to see.

अनुवादः

“Bedaubed with divine sandal-paste, beautified with divine ornaments are the limbs of the demons now, perchance you will be seeing them trampled out on ground for the blunder of yours. [3-38-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृतदारान् सदारांश्च दश विद्रवतो दिशः ।
हतशेषानशरणान् द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान् ॥ २८ ॥

हृत दारान् स दारान् च दश विद्रवतो दिशः । हत शेषान् अशरणान् द्रक्ष्यसि त्वम् निशाचरान् ॥ ३-३८-२८

‘तुम्हें यह भी दिखायी देगा कि कितने ही निशाचरोंकी स्त्रियाँ हर ली गयी हैं और कुछकी स्त्रियाँ साथ हैं तथा वे युद्धमें मरनेसे बचकर असहाय अवस्थामें दसों दिशाओंकी ओर भाग रहे हैं ॥ २८ ॥

ऎष्टो निशाचरर स्त्रीयर अपहरणवागिरुवुदन्नू, कॆलवर पत्नियरु जॊतॆयल्लिद्दरू अवरु युद्धदिन्द बदुकुळिदु असहायक स्थितियल्लि हत्तु दिक्कुगळिगू ओडि होगुवुदन्नू नीनु नोडुवॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. hata sheSaan = after killing, remaining ones; nishaa caraan = nightwalkers; hR^ita daaraan = reft of [not abduction, but abandoned,] wives; sa daaraan ca with wives, also - along with wives; a sharaNaan = without, protector; dasha dishaH = to ten, directions; vi dravataH = verily, running away

• fleeing; tvam drakSyasi- you, will be seeing.

अनुवादः

“Maybe, you will have to see the fleeing of the nightwalkers surviving after the carnage in all ten directions, some abandoning their wives and some along with their wives, only for lack of a protector. [3-38-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरजालपरिक्षिप्तामग्निज्वालासमावृताम् ।
प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वमसंशयम् ॥ २९ ॥

शर जाल परिक्षिप्ताम् अग्नि ज्वाला समावृताम् । प्रदग्ध भवनाम् लंकाम् द्रक्ष्यसि त्वम् असंशयम् ॥ ३-३८-२९

‘निःसंदेह तुम्हारे सामने वह दृश्य भी आयेगा कि लंकापुरीपर बाणोंका जाल-सा बिछ गया है । वह आगकी ज्वालाओंसे घिर गयी है और उसका एक-एक घर जलकर भस्म हो गया है ॥ २९ ॥

लङ्कॆयल्लि बाणगळ बलॆये हरडिकॊण्डिदॆ, अदु बॆङ्किय ज्वालॆगळिन्द आवरिसिकॊण्डु प्रतियॊन्दु मनॆयु सुट्टु बूदियागिरुवुदन्नु नीनु कण्णारॆ नोडुवॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. shara jaala parikSiptaam = arrows, enmesh, encircled by; agni jvaalaa samaavR^itaam = by torch’s, tongues, enfolded by; pra dagdha bhavanaam = utterly, gutting down, buildings; such a; lankaam = at Lanka; tvam drakSyasi = you, will see; a samshayam = without, doubt.

अनुवादः

“Without a doubt you will be seeing Lanka encircled with an enmesh of arrows, enfolded in the tongues of torches, while her buildings are utterly gutting down. [3-38-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परदाराभिमर्शात् तु नान्यत् पापतरं महत् ।
प्रमदानां सहस्राणि तव राजन् परिग्रहे ॥ ३० ॥
भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्ष राक्षसान् ।
मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टमात्मनः ॥ ३१ ॥

पर दार अभिमर्षात् तु न अनयत् पाप तरम् महत् । प्रमदानाम् सहस्राणि तव राजन् परिग्रहे ॥ ३-३८-३० भव स्व दार निरतः स्व कुलम् रक्ष राक्षस । मानम् वृद्धिम् च राज्यम् च जीवितम् च इष्टम् आत्मनः ॥ ३-३८-३१

‘राजन्! परायी स्त्रीके संसर्गसे बढ़कर दूसरा कोई महान् पाप नहीं है । तुम्हारे अन्तःपुरमें हजारों युवती स्त्रियाँ हैं, उन अपनी ही स्त्रियोंमें अनुराग रखो । अपने कुलकी रक्षा करो, राक्षसोंके प्राण बचाओ तथा अपनी मान, प्रतिष्ठा, उन्नति, राज्य और प्यारे जीवनको नष्ट न होने दो ॥ ३०-३१ ॥

राजने! परस्त्रीय संसर्गदन्तह महापाप बेरॊन्दिल्ल. निन्न अन्तःपुरदल्लि साविरारु युवति, स्त्रीयरु इद्दारॆ, आ तन्न स्त्रीयरल्ले अनुरागविडु. तन्न कुलवन्नु रक्षिसु, राक्षसर प्राणगळन्नु कापाडु. तन्न मान, प्रतिष्ठॆ, गौरव, उन्नति, राज्य मत्तु प्रिय जीवनवन्नु नाशवागदन्तॆ नोडु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30. para daara abhimarShaa tu = other’s, wife, dalliance, but; paapa taram = sin, higher in degree - gravest; mahat = outrageous [error]; aanayat na = another, is not there; raajan = oh, king; pramadaanaam sahasraaNi tava parigrahe = ladies, thousands, by you/your, seized [or, married.]

अनुवादः

“Oh, king, there is no other sin that is outrageous and gravest than the dalliance with another’s wife and, besides, you already have a thousand wives, isn’t so! [3-38-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. raakSasa = oh, demon; sva daara nirataH bhava = in your own, wife, delighted in, you become; sva kulam rakSa = your own, ethnos, safeguard; maanam vR^iddhim ca raajyam ca = dignity, affluence, also, kingdom, also; aatmanaH iSTam jiivitam ca = for yourself, dear, [your] life, also; [raksha = safeguard.]

अनुवादः

“Abide by your own wife and be delighted with her, oh, demon, safeguard your own ethnos, thus safeguard dignity, affluence, and kingdom of demons, thereby safeguard even your own dear life. [3-38-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कलत्राणि च सौम्यानि मित्रवर्गं तथैव च ।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम् ॥ ३२ ॥

कलत्राणि च सौम्यानि मित्र वर्गम् तथैव च । यदि इच्छसि चिरम् भोक्तुम् मा कृथा राम विप्रियम् ॥ ३-३८-३२

‘यदि तुम अपनी सुन्दरी स्त्रियों तथा मित्रोंका सुख अधिक कालतक भोगना चाहते हो तो श्रीरामका अपराध न करो ॥ ३२ ॥

नीनु निन्न सुन्दर पत्नियर मत्तु मित्रर सुख हॆच्चुकालदवरॆगॆ भोगिसलु बयसुवॆयादरॆ श्रीरामनिगॆ अपराध माडबेड.॥32॥

पदच्छेदः

32. saumyaani kalatraaNi ca = beautiful ones, wives, also; tathaa eva ca = also thus; mitra vargam = friends, circle; ciram bhoktum = for a long time, to enjoy; icChasi yadi = you desire, if; raama vi priyam maa kR^ithaa = to Rama, un, desirable, do not, do.

अनुवादः

“If you desire to take pleasure with your beautiful wives and with your friend’s circles for a long time, do not do anything undesirable to Rama. [3-38-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं
प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि ।
गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो
यमक्षयं रामशरास्तजीवितः ॥ ३३ ॥

निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशम् प्रसह्य सीताम् यदि धर्षयिष्यसि । गमिष्यसि क्षीण बलः स बान्धवो यम क्षयम् राम शर आत्त जीवितः ॥ ३-३८-३३

‘मैं तुम्हारा हितैषी सुहृद् हूँ । यदि मेरे बारंबार मना करनेपर भी तुम हठपूर्वक सीताका अपहरण करोगे तो तुम्हारी सारी सेना नष्ट हो जायगी और तुम श्रीरामके बाणोंसे अपने प्राण गँवाकर बन्धु-बान्धवोंके साथ यमलोककी यात्रा करोगे’ ॥ ३३ ॥

नानु निन्न हितैषि सुहृद् आगिद्देनॆ. नानु पदे पदे तडॆयुत्तिद्दरू नीनु हटदिन्द सीतॆय अपहरण माडिदरॆ निन्न ऎल्ल सैन्यनाशवागि होदीतु मत्तु नीनु श्रीरामन बाणगळिन्द तन्न प्राणगळन्नु कळॆदुकॊण्डु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ यमलोकक्कॆ प्रयाणमाडुवॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. su hR^idaa = with a good, heart; mayaa bhR^isham nivaaryamaaNaH = by me, considerably, being prevented; siitaam prasahya dharSayiSyasi yadi = Seetha is, aggressively, intimidated, if [you wish to]; kSiiNa balaH = one with diminished, army; sa baandhavaH = with, kinsfolk; raama shara aatta jiivitaH = Rama’s, arrow, taken away, life - one with such removed life - dead; yama kSayam gamiSyasi = to Yama [the Terminator’s,] world, you will go.

अनुवादः

“If you wish to intimidate Seetha aggressively despite of my considerable preventing in all my good-heartedness towards you, then your army will fade away, and you with your kinsfolk will emigrate to the world of Yama, the Terminator, for your life will be taken away by the arrow of Rama.” Thus, Maareecha spoke to Ravana. [3-38-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अरण्यकाण्डमें अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३८ ॥

श्री वाल्मीकिविरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अरण्यकाण्डदल्लि मुवत्तॆण्टनॆय सर्ग सम्पूर्णवायितु. ॥38॥